Persoonlijkheidsstoornissen Persoonlijkheidsstoornissen Bert van Hemert Patroon van innerlijke ervaringen en gedragingen dat binnen de cultuur afwijkt van de verwachtingen dat zich uit in cognities, affecten, contact en impulsen Duurzaam vanaf vroege volwassenheid (> 5 jaar?) Klinisch lijden of beperkingen in functioneren / rigide Egosyntoon 1 2 Belang voor de dokter Klachtenpresentatie Overdacht tegenoverdracht Persoonlijkheid Temperament Karakter Neurobiologische c.q. erfelijke constitutie Cognitieve stijl / skills Hechtingsstijl (leergeschiedenis) START Persoonlijkheid Adaptief functioneren Diagnostiek en behandeling 3 4 Indeling Temperament Humorenleer Klassieke oudheid Psychodynamisch Psychologisch construct Criteria 400 AD 1900? 1900 1949 1980 Cholerisch (gele gal vuur) Vasthoudend, actie, opvliegend Melancholisch (zwarte gal aarde) Ernstig, zorgelijk, zwaarmoedig Sanguinisch (bloed lucht) Vrolijk, opgewekt, oppervlakkig, snel afgeleid Flegmatisch (slijm water) Rustig, kalm, onbewogen, dromerig 5 6 1
Psychologisch construct The big 5 Persoonlijkheidsstoornissen Autonoom A. C. (Openness) Ordelijkheid Paranoïde Schizoide Afhankelijke Ontwijkende (Conscientiousness) Extraversie (Extraversion or Introversion) Mildheid (Agreeableness) Emotionele (in)stabiliteit (Neuroticism) OCEAN Schizotypisch B. Theatrale Narcistische Borderline Antisociale Obsessievecompulsieve 7 Epidemiologie Cluster A Zonderling + Vreemd, bizar of excentriek gedrag Sociale teruggetrokkenheid Beperkte emotionele expressie 9 10 A. Paranoïde persoonlijkheidsstoornis Sensitief, achterdochtig en snel jaloers Wantrouwen jegens de wereld, tekort gedaan Koppig, snel geïrriteerd en boos Paranoïde psychose 2
A. Schizoïde persoonlijkheidsstoornis Afstandelijkheid in sociale relaties Beperkt bereik van emoties Weinig behoefte aan contact Onverschillig voor lof of kritiek Autisme spectrum Negatieve symptomen van schizofrenie A. Schizotypisch persoonlijkheidsstoornis Cognitieve en perceptuele vervormingen of eigenaardigheden Betrekkingsideeen, overwaardige denkbeelden Achterdocht, magisch denken Ongebruikelijke waarnemingen (gedachtenlezen e.d.) Aparte spraak Psychotische stoornis Cluster B Dramatisch Emotioneel Extrovert Impulsief gedrag 17 3
B. Narcistische persoonlijkheidsstoornis B. Narcistische persoonlijkheidsstoornis Overtuiging van bijzonder zijn Gevoelens van grootheid (in fantasie of gedrag) Behoefte aan bewondering Gebrek aan empathie, exploitatie van anderen Andere cluster B stoornis Analyze this Start B. Antisociale persoonlijkheidsstoornis Gebrek aan schuldgevoel en normbesef Geen empathie voor en onverschilligheid jegens anderen Wetsovertredingen Impulsief prikkelbaar / agressief Ontbreken van spijtgevoelens Andere cluster B stoornis B. Theatrale persoonlijkheidsstoornis Overtrokken en snel wisselende emotionaliteit Behoefte in de aandacht te staan Gebruikt uiterlijk voor aandacht Al te intiem erotiserend Lichamelijke ziekte Affectieve stoornissen Borderline persoonlijkheidsstoornis 4
B. Borderline persoonlijkheidsstoornis Instabiele relaties, gevoelig voor verlating Instabiel zelfbeeld Instabiele emoties; wisselende stemmingen Impulsief en beschadigend gedrag Kortdurende psychotische overschrijdingen Gevoelens van leegte en verveling ADHD Bipolaire 2 PTSS Psychose Cluster C Angst Angst Introversie Geremde emoties 27 C. Afhankelijke persoonlijkheidsstoornis Buitensporige behoefte aan verzorging Onderdanig gedrag, angst voor verlating Moeite in het nemen van beslissingen Uitbesteden van verantwoordelijkheid Uit de weg gaan van conflicten Angststoornissen, m.n. gegeneraliseerd 5
C. Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis Geremdheid in gezelschap Gevoel van tekort schieten Overgevoelig voor negatief oordeel Angststoornissen, m.n. sociale fobie C. Obsessievecompulsieve persoonlijkheidsstoornis Obsessievecompulsieve persoonlijkheidsstoornis Preoccupatie met ordelijkheid, perfectionisme, beheersing en controle, regels, details, etc. Snel veroordelend en kritisch jegens anderen Geen gevoel voor humor, scrupuleus en gewetensvol, besluiteloos, en star Bij verstoring van de zorgvuldig geordende routine is heftige agressie mogelijk Obsessievecompulsieve stoornis As good as it gets Start Etiopathogenese Biologisch Temperament, aanleg 6070% genetisch (?) Reduced activation in mpfc in individuals with reported history of emotional maltreatment Psychologisch Vroege stress Sociaal Gebeurtenissen POSITIVE NEGATIVE ENCODING NEUTRAL POSITIVE NEGATIVE RECOGNITION NEUTRAL Pattern consistently observed in patients and healthy controls Not explained by psychopathology, gender, nor neuroticism or recent life events Evidence Van Harmelen, van Tol et al., 2014, SCAN 35 36 / 35 6
Amygdala response to faces in individuals with reported history of emotional maltreatment A fear circuitry in the brain * * * Pattern consistently observed in patients and healthy controls Not explained by psychopathology, gender, nor neuroticism or recent life events Evidence Van Harmelen, van Tol et al., 2013, SCAN Feder et al., 2009, Nature Rev Neuroscience Story 37 / 35 38 / 35 Draagkracht draaglast Behandeling Algemeen Relatie Acceptatie Validatie Structuur: steunen en begrenzen Praktische probleemoplossende strategien Psychoeducatie Systeem betrekken 39 40 Behandeling Specifiek Medicatie SSRI Stemmingsstabilisator Neuroleptica Liever geen benzodiazepines Psychotherapie Schema focused CGT Dialectische CGT Transference focussed 41 42 7