Zwemwaterprofiel Strandheem

Zwemwaterprofiel Strandheem Actualisatie van zwemwaterprofiel 2011 20 april 2015 Rapport eindconcept

Inhoud Samenvatting... 5 1 Inleiding... 7 1.1 Aanleiding... 7 1.2 Zwemwaterprofiel... 7 1.3 Leeswijzer... 7 2 Uitgevoerde werkzaamheden... 9 2.1 Algemene werkwijze... 9 2.2 Werkwijze beoordeling proliferatie blauwalgen... 10 3 Beschrijving van de zwemlocatie... 13 3.1 Gebiedsbeschrijving... 13 3.2 Hydrologie en ecologie... 17 3.3 Begrenzing van de zwemzone... 18 3.4 Gezondheidsrisico s... 19 4 Blauwalgen... 21 4.1 Analyse... 21 4.2 Fysisch-chemische parameters... 22 4.3 Beoordeling: kans op proliferatie van toxische blauwalgen... 24 5 Analyse historische data bacteriologische waterkwaliteit... 25 5.1 Bacteriologische waterkwaliteit... 25 5.2 Bacteriologische data analyse in combinatie tot weersomstandigheden... 27 6 Bronnen van bacteriologische verontreiniging en gezondheidsrisico s... 29 6.1 Potentiële verontreinigingsbronnen... 29 6.2 Richtgetallen ZWEMPROF... 30 6.3 Conclusie ZWEMPROF... 30 7 Evaluatie en conclusies... 33 8 Maatregelen en aanbevelingen... 35 9 Geraadpleegde bronnen... 37 Colofon... 38 Bijlagen Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Verslag veldbezoek Resultaten ZWEMPROF Zwemwaterkwaliteit: langjarige trend en weersomstandigheden Zwemwaterprofiel Strandheem 3

4 Zwemwaterprofiel Strandheem

Samenvatting Een verplichting voortkomend uit de Europese zwemwaterrichtlijn is het opstellen van een zwemwaterprofiel voor zwemlocaties door de waterbeheerder. In een zwemwaterprofiel worden de bronnen, de verontreinigingsroutes en de locatiespecifieke eigenschappen in kaart gebracht en worden de benodigde maatregelen ter verbetering van de zwemwaterkwaliteit geïnventariseerd. Verder geeft de richtlijn aan dat alle zwemwateren in 2017 ten minste een aanvaardbare zwemwaterkwaliteit moeten hebben. Dit zwemwaterprofiel heeft betrekking op zwemlocatie Strandheem te Opende. De locatiebeheerder van deze zwemlocatie is Partycentrum Het Strandheem. Aanleiding actualisatie zwemwaterprofiel In de afgelopen jaren is de zwemwaterkwaliteit op deze locatie ingedeeld in kwaliteitsklasse slecht. De EU-zwemwaterrichtlijn schrijft voor dat bij kwaliteitsklasse slecht, het zwemwaterprofiel minstens om de twee jaar dient te worden geactualiseerd. Bacteriologische kwaliteit De kwaliteitsklassenindeling onder de EU-richtlijn van zwemlocatie Strandheem is op basis van de jaren 2010-2013 slecht. Dit betekent dat er een noodzaak is tot treffen van maatregelen om de bacteriologische kwaliteit te verbeteren tot minstens aanvaardbare kwaliteit. Uit de data-analyse blijkt dat er wel een lichte verbetering van de bacteriële waterkwaliteit is. Steeds vaker zijn de bacteriële concentraties zeer laag, maar nog steeds worden af en toe hoge piekconcentraties gemeten. Van de potentiële bronnen, zwemmers en watervogels, is er volgens het spreadsheet Zwemprof nagenoeg geen enkele die als bacteriologische verontreinigingsbron wordt aangemerkt. Alleen op een topdag kunnen veel zwemmers een geringe invloed op de zwemwaterkwaliteit hebben. Dit komt niet overeen met de praktijksituatie. De hoge bacteriële concentraties worden vooral gemeten in rustige periodes (lage temperaturen). Uit de weersanalyse komt naar voren dat neerslag een negatieve invloed op de zwemwaterkwaliteit kan hebben. Hierbij valt te denken aan het afstromende regenwater dat vanaf de ligweide en via strand de zwemzone instroomt. De kans dat door vogelpoep verontreinigd regenwater in de zwemplas terechtkomt is aanwezig. Het terugdringen van vogels heeft blijvende aandacht. Sinds de genomen maatregelen om vogels te verminderen, drijfbalken zijn weggehaald en het oplaten van een vlieger met roofvogelsilhouet, is het aantal vogels al flink afgenomen. Daarnaast is het goed door te gaan met de huidige beheermaatregelen om het strand regelmatig (liefst dagelijks in de ochtend) te ontdoen van vogelpoep. Overige pathogene ziekteverwekkers Gezondheidsrisico s door andere ziekteverwekkers zijn voor zwemlocatie Strandheem niet te verwachten. Blauwalgen De zwemlocatie kent geen problemen met blauwalgen. Op basis van de beschikbare informatie en ervaringen uit de voorgaande jaren is de kans op jaarlijkse bloei van toxische blauwalgen klein. Zwemwaterprofiel Strandheem 5

Monitoring Hoewel het geen bedreiging voor de waterkwaliteit in het zwemseizoen is, is geconstateerd dat zich in plas Strandheem in de winter tijdelijk hoge concentraties aan fecale bacteriën kunnen voordoen. Er is een opmerkelijk seizoensverloop van de E. coli concentraties dat niet is verklaard. Mogelijk is er een relatie met een verandering van het aantal c.q. soorten vogels. Om uiteindelijk grip te krijgen op de oorzaak van de soms hoge bacteriële concentraties wordt aanbevolen om: Door te gaan met de aanvullende maandelijkse metingen het jaar rond Bij elke bemonstering consistent noteren van de waarnemingen van watervogels op/bij de zwemlocatie (aantal en soort) en de toestand van het strand (taak monsternemer) Omdat waarnemingen tijdens de bemonstering een momentopname zijn, aanvullend in de week voorafgaand aan de meting elke dag aantallen en soorten watervogels op en rondom de zwemlocatie noteren (inschatten) en de toestand van het strand (taak beheerder). Nog steeds is er geen goed zicht op de herkomst van de soms hoge bacteriële concentraties plas Strandheem. Dit ondanks het jaarrond meten op de zwemlocatie en een aanvullend onderzoek naar variatie in concentraties op verschillende punten rondom de plas. In het laatst genoemde onderzoek werd geconcludeerd dat de concentraties bij het strand het hoogst zijn. Dit was echter gebaseerd op enkele metingen in de maand mei, een maand waarin de concentraties doorgaans laag zijn. Om een betrouwbaarder beeld van de variatie in bacteriële concentraties in de plas te krijgen, is het een optie om een dergelijk onderzoek te herhalen in maanden waarin hogere concentraties verwacht kunnen worden: juli/augustus en eind november/december. Dit onderzoek is vooral van belang als zich tijdens het badseizoen 2014 opnieuw hoge bacteriële concentraties voordoen. Resumerend overzicht aanbevelingen en maatregelen Onderwerp Aanbeveling (A) / maatregel (M) Wie / initiator Monitoring Continueren aanvullende maandelijkse metingen Waterschap Noorderzijlvest bacteriële concentraties jaar rond (A) Veldwaarnemingen aanwezigheid vogels en vogeluitwerpselen op strand consistent noteren (A) Waterschap Noorderzijlvest/ monsternemer Laboratorium Hunze & Aa s Voorafgaand aan elke meting week lang dagelijks noteren: aantallen en soorten watervogels op en rondom de zwemlocatie (A) Beheerder Strandheem Onderzoek Als tijdens het badseizoen 2014 opnieuw hoge bacteriële concentraties zijn gemeten: extra metingen naar variatie in concentraties op verschillende meetpunten rondom de plas. Uitvoering in de maanden waarin de hoogste concentraties verwacht worden (juli/augustus en december) (A) Waterschap Noorderzijlvest Beheer Continueren met vogelonvriendelijk beheer (M) Beheerder Strandheem Continueren met intensief beheer strand (M): Beheerder Strandheem o strand vrij houden van afval en voedselresten o strand op vogeluitwerpselen controleren en indien aanwezig mogelijk verwijderen Vlonders verwijderen (optie) (A) Beheerder Strandheem Actualisatie De zwemwaterkwaliteit op zwemlocatie Strandheem valt in kwaliteitsklasse slecht. Dit betekent dat het zwemwaterprofiel na het badseizoen 2015 (in 2016) geactualiseerd dient te worden. 6 Zwemwaterprofiel Strandheem

1 Inleiding 1.1 Aanleiding De Europese Zwemwaterrichtlijn (2006/7/EC) is begin 2006 vastgesteld. Het doel van deze richtlijn is het beschermen van de gezondheid van zwemmers in oppervlaktewateren. De richtlijn geeft aan dat alle zwemwateren in 2017 ten minste een aanvaardbare zwemwaterkwaliteit moeten hebben. In de richtlijn staan bepalingen met betrekking tot de monitoring en de indeling van de zwemwaterkwaliteit in kwaliteitsklassen (uitstekend, goed, aanvaardbaar en slecht).tevens zijn bepalingen opgenomen over verstrekking van informatie over de waterkwaliteit aan het publiek en de Europese Commissie. Een proactief beheer van de zwemwaterkwaliteit wordt voorgeschreven. Dat betekent dat alle risico s voor de zwemmers in kaart moeten worden gebracht in een zwemwaterprofiel en dat maatregelen moeten worden uitgevoerd om minimaal een aanvaardbare kwaliteit te kunnen bereiken en blootstelling van zwemmers aan verontreiniging te voorkomen. 1.2 Zwemwaterprofiel Van iedere zwemwaterlocatie dient een zwemwaterprofiel te worden opgesteld, waarin de risico s voor zwemmers worden bepaald. Een zwemwaterprofiel is in eerste instantie bedoeld om inzicht te krijgen in de fecale verontreinigingsbronnen en routes. Daarom richt de beoordeling zich vooral op de indicatoren voor fecale verontreinigingen: Escherichia coli (E. coli) en intestinale enterococcen. Daarnaast verschaft het zwemwaterprofiel inzicht in mogelijke problemen door cyanobacteriën (blauwalgen) en andere zaken die gezondheidsrisico s met zich meebrengen zoals ziekte van Weil, botulisme, zwemmersjeuk en veiligheidsrisico s. In het geval van waterkwaliteitsproblemen zullen mogelijke maatregelen aangeduid worden. Het opstellen van een zwemwaterprofiel is een verplichting volgens de Europese Zwemwaterrichtlijn. Op basis hiervan kan de beheerder maatregelen nemen om het risico op besmetting van de zwemmer (verder) te reduceren. Het zwemwaterprofiel maakt het mogelijk om eventuele beheersmaatregelen beter te onderbouwen. Financiële middelen worden hierdoor effectiever ingezet. Tevens kan het zwemwaterprofiel ingezet worden voor communicatie naar de maatschappij/burger over de kwaliteit van de zwemlocatie en de te nemen (beheer)maatregelen. Actualisatie zwemwaterprofiel Tauw heeft in 2011 een zwemwaterprofiel opgesteld voor de zwemlocatie de Strandheem (Tauw, 2011). Voorliggend rapport is de actualisatie van dat profiel met recente meetgegevens van de zwemseizoenen 2010 tot en met 2013. Aanleiding voor de actualisatie is dat de zwemwaterkwaliteit op deze locatie de afgelopen jaren in kwaliteitsklasse slecht valt. De EUzwemwaterrichtlijn schrijft voor dat bij kwaliteitsklasse slecht, het zwemwaterprofiel minstens om de twee jaar geactualiseerd moet worden. 1.3 Leeswijzer Na deze inleiding worden in hoofdstuk 2 de uitgevoerde werkzaamheden beschreven. In hoofdstuk 3 volgt een beschrijving van de zwemlocatie. Het blauwalgenprofiel is uitgewerkt in hoofdstuk 4. Hoofdstuk 5 bevat een analyse van de bacteriologische waterkwaliteit. Op basis van deze analyse is de zwemwaterkwaliteit ingedeeld in kwaliteitsklassen volgens de Europese Zwemwaterrichtlijn. Vervolgens zijn in hoofdstuk 6 de potentiële risicobronnen in kaart gebracht Zwemwaterprofiel Strandheem 7

en geanalyseerd met het model Zwemprof. Hierna volgen in hoofdstuk 7 de evaluatie en conclusies. In hoofdstuk 8 staan de aanbevelingen voor het nemen van mogelijke maatregelen weergegeven. Tot slot staat in hoofdstuk 9 een overzicht van de geraadpleegde informatiebronnen. 8 Zwemwaterprofiel Strandheem

2 Uitgevoerde werkzaamheden Het eerste zwemwaterprofiel Strandheem is in 2011 opgesteld door Tauw bv. Het voorliggende zwemwaterprofiel, opgesteld door Alcedo Advies, betreft de actualisatie voor de jaren 2010 t/m 2013. Voor de actualisatie van het zwemwaterprofiel is, wanneer dit nog actueel bleek, de informatie uit het vorige zwemwaterprofiel overgenomen. Verder zijn aan de hand van de Handreiking voor het opstellen van Zwemwaterprofiel alle stappen doorlopen. 2.1 Algemene werkwijze Voor het opstellen van zwemwaterprofielen zijn enkele handreikingen/rapporten opgesteld waarin een gestructureerde aanpak van diverse facetten wordt beschreven ((RIZA/Grontmij, 2005), (DHV/RIZA, 2005), (DHV/RIZA, 2007). Voor zover mogelijk is voor het opstellen van dit zwemwaterprofiel bij deze handreikingen aangesloten. Figuur 2.1 Algemene routekaart voor het opstellen van een zwemwaterprofiel (RIZA/Grontmij, 2005). Stappenplan Voor het opstellen van het zwemwaterprofiel zijn, aan de hand van de Handreiking voor het opstellen van Zwemwaterprofiel (RIZA/Grontmij, 2005), alle stappen doorlopen. Hieronder is aangegeven in welke onderwerpen deze stappen terugkomen en waar in de rapportage deze zijn terug te vinden. Beschrijving van de zwemlocatie. De zwemlocatie wordt in detail beschreven op basis van de in de handreiking genoemde stappen en het veldbezoek. De volgende onderdelen komen aan de orde: Algemene gebiedsbeschrijving. Deze is opgesteld door gebruik te maken van relevante kaarten en luchtfoto s. De beschrijving van de zwemlocaties is gemaakt door het interviewen van de locatiebeheerder en de bevindingen van het veldbezoek. Hydrologie en ecologie. De benodigde informatie over stromingen, peilen, flora en fauna is ontleend aan beschikbare kaarten en kennis bij het waterschap. Zwemwaterprofiel Strandheem 9

Begrenzing van de zwemzone. Het protocol binnenwater uit het rapport KRW en oppervlaktewater voor drinkwaterbereiding onder de Europese kaderrichtlijn Water (DHV, 2005) is gebruikt om de begrenzing van een zwemzone voor te stellen. Gezondheidsrisico s. Er is nagegaan of er meldingen van gezondheidsklachten (zwemmersjeuk, botulisme, blauwalgen) zijn geweest op deze locatie. Relevante informatie van de provincie en het waterschap is gebruikt. Blauwalgenrapportage. De beschikbare informatie over de aanwezigheid van blauwalgen wordt op een rij gezet (zie paragraaf 2.2). Op grond van veldwaarnemingen en metingen wordt de kans op blauwalgenoverlast in de toekomst beoordeeld. Vervolgens wordt een nadere beschrijving van de zwemlocatie gegeven met als doel inzicht te geven in de mogelijke werking van het systeem met betrekking tot het ontstaan van blauwalgenbloeien. De achterliggende oorzaken/factoren worden beschreven die mogelijk leiden tot de bloei van toxische blauwalgen. Analyse data historische bacteriologische waterkwaliteit. De microbiologische data van de zwemwaterbemonsteringen van de laatste vier jaar vormen de basis voor de historische waterkwaliteit. In geval van hoge concentraties aan bacteriën wordt gekeken of er een trend zichtbaar is die wijst op invloed van weersomstandigheden, een relatie met bepaalde bronnen of een relatie met een bepaalde periode in het jaar waarop de verhogingen plaatsvinden. Potentiële bronnen van bacteriologische verontreiniging. Op basis van de hiervoor beschreven gegevens, het locatiebezoek en het gesprek met de locatiebeheerder, wordt een lijst van alle potentiële verontreinigingsbronnen en routes opgesteld. Beoordeling gesignaleerde verontreinigingsbronnen. Met behulp van een eenvoudig spreadsheetmodel (ZWEMPROF) wordt geschat in hoeverre een bepaalde bron of bronnen een bijdrage leveren aan fecale verontreiniging van het betreffende water. Evaluatie en conclusies. Alle gegevens uit de voorgaande stappen worden naast elkaar gelegd en bekeken. Hierbij is vooral onderzocht welke van de mogelijke bronnen daadwerkelijk relevant zijn voor de waterkwaliteit op de zwemlocatie. Vervolgens zijn de belangrijkste bevindingen en de (mogelijke) consequenties hiervan zijn op een rij gezet. Aanbevelingen en maatregelen. Als er geen problemen worden geconstateerd bestaat er weinig aanleiding om maatregelen te nemen. Als er wel duidelijke verontreinigingsbronnen zijn gevonden of als er onduidelijkheid is over de betrouwbaarheid van de resultaten, wordt een doorkijk gegeven naar mogelijke maatregelen 2.2 Werkwijze beoordeling proliferatie blauwalgen De Europese Zwemwaterrichtlijn vraagt behalve om aandacht voor de bacteriële verontreiniging ook nadrukkelijk aandacht voor de risico s van cyanobacteriën. Cyanobacteriën worden in de volksmond vaak blauwalgen genoemd. Voor de leesbaarheid hanteren wij ook de term blauwalgen. Blauwalgen komen algemeen voor in het oppervlaktewater in Nederland. De meeste blauwalgen leiden een onopvallend bestaan, maar enkele soorten kunnen zich tot schadelijke bloeien ontwikkelen. Daarbij kunnen afhankelijk van de soort verschillende toxines (gifstoffen) gevormd worden. De risico s schuilen hoofdzakelijk in de toxines die door de geslachten Anabaena, Aphanizomenon, Microcystus, Planktothrix, Woronichinia en Phormidium worden geproduceerd. Ter ondersteuning bij het opstellen van het blauwalgendeel van een Zwemwaterprofiel is de handreiking Blauwalgen in het Zwemwaterprofiel opgesteld (DHV, 2007). De hierin voorgeschreven aanpak vindt plaats op basis van het stappenplan zoals weergegeven in 10 Zwemwaterprofiel Strandheem

Figuur 2.2. Het aantal stappen is afhankelijk van de hoeveelheid beschikbare informatie en het oordeel over de kans op toxische bloei. Voor locaties die nooit problemen kennen met blauwalgen is het profiel eenvoudig. Voor locaties waar een aanzienlijke kans bestaat op een toxische bloei, is het profiel uitgebreider. Figuur 2.2 Stappenplan uit de Handreiking Zwemwaterprofielen Blauwalgen (uit RIZA/DHV, 2007). Uit het stappenplan blijkt dat er voor elk zwemwater een basale beschrijving van het systeem gegeven wordt. Dit is de gebiedsbeschrijving en hydrologie en wordt in de paragrafen 3.1 en 3.2 beschreven. 1. Aanwezigheidscheck gegevens blauwalgen De uit eindelijke inschatting van de kans op overlast veroorzaakt door blauwalgen is voornamelijk gebaseerd op de aanwezigheid van toxische blauwalgen in het verleden. Ook gegevens over drijflagen, concentraties microcystine en gezondheidsklachten zijn van belang. 2. Analyse toestandsvariabelen Inschatting van aanwezigheid van blauwalgen op basis van de toestandsvariabelen: doorzicht > 1 meter chlorofyl < 50 µg/l ph < 9. Als wordt voldaan aan bovengenoemde eisen, is er geen kans op een blauwalgenplaag en is geen verdere actie nodig. Wanneer niet wordt voldaan aan één van deze eisen wordt verder gegaan met stap 3. Zwemwaterprofiel Strandheem 11

3. Blauwalgen analyse Monitoringsgegevens van blauwalgen worden op een rij gezet en beoordeeld. Dit kunnen gegevens zijn van een blauwalgenmonitoring naar aanleiding van problemen in eerdere jaren of incidentele quick scans. De dichtheidbepalingen concentreren zich op de geslachten Microcystis, Planktothrix, Anabaena, Aphanizomenon en/of Woronichinia omdat dit in Nederland de belangrijkste potentieel toxische blauwalgensoorten zijn. 4. Inschatting kans op blauwalgen Met de informatie uit de voorgaande stappen wordt een inschatting gemaakt op de kans van een blauwalgenbloei. Deze kans wordt als aanzienlijk beschouwd als één van onderstaande zaken waar was in de afgelopen vijf jaar: Er was een drijflaag met detecteerbaar microcystine De microcystine-concentratie was groter dan 20 μg/l Er was ziekte/sterfte van dieren door blauwalg Er waren gezondheidsklachten van recreanten gerelateerd aan blauwalg De dichtheid Microcystis, Planktothrix, Anabaena, Aphanizomenon en/of Woronichinia was op enig moment groter dan 100.000 cellen/ml. 5. Nadere beschrijving Als bij stap 4 is geconcludeerd dat er een aanzienlijke kans is op een toxische bloei van blauwalgen de komende vijf jaar, is een nadere beschrijving van het systeem noodzakelijk. Een nadere beschrijving van het systeem waarin de zwemlocatie zich bevindt, heeft tot doel inzicht te geven in de mogelijke werking van het systeem met betrekking tot het ontstaan van een toxische algenbloei. Dit betekent dat de achterliggende oorzaken/factoren worden beschreven die mogelijk leiden tot de bloei van toxische blauwalgen. De nadere beschrijving maakt het mogelijk een oordeel te vormen over de meest effectieve maatregelen om de kans op blauwalgenbloei te doen afnemen. 12 Zwemwaterprofiel Strandheem

3 Beschrijving van de zwemlocatie De gebiedsbeschrijving is gebaseerd op het vorige zwemwaterprofiel (2011), aangeleverde gegevens door het waterschap en het veldbezoek (24 april 2014). 3.1 Gebiedsbeschrijving De zwemlocatie Strandheem is gelegen ten noordoosten van de stad Drachten en ten noorden van de Rijksweg A7. De locatie is gelegen aan een plas die is ontstaan als gevolg van zandwinning. Ongeveer één derde van de plas is in eigendom van de gemeente Grootegast en is in gebruik door Partycentrum Het Strandheem. Hier ligt de zwemlocatie. Tweederde van de plas behoort toe aan zandhandel Poelman BV die aan de westzijde van de plas is gevestigd. Verder bevinden zich rondom de plas een camping, recreatiewoningen (noordzijde) en agrarische gronden. Opende Strandheem Marum A7 Drachten Figuur 3.1 Regionale ligging van zwemlocatie Strandheem (omcirkeld). (Bron: zwemwaterprofiel 2011). Zwemwaterprofiel Strandheem 13

Caming Strandheem Recreatiewoningen Ligweide Party en recreatiecentrum Strandheem Zandstrand Poelman zandhandel BV Ligweide Figuur 3.2 Directe omgeving zwemlocatie Strandheem. (Bron: zwemwaterprofiel 2011). 3.1.1 Gebruik en nevenfuncties van de plas De plas wordt in de zomer veel gebruikt door zwemmers. Behalve bezoekers van de naast gelegen camping zijn dit veel mensen uit de omgeving. Door het partycentrum worden verschillende outdoor activiteiten georganiseerd, die rondom de plas plaatsvinden. Voorts is er een paintball terrein van 3 ha. Tegenover het partycentrum, aan de westzijde van de plas, is een zandhandel gevestigd die actief gebruik maakt van de plas voor zandwinning en tijdelijke opslag van zand. Volgens de ontgrondingsvergunning mag er 25 dagen per jaar zand gewonnen worden. Met het oog op de zwemfunctie van de plas (vertroebeling), is er een mondelinge overeenkomst dat het zand alleen in het winterseizoen wordt gewonnen. In de winterseizoenen van 2009/2010 en 2010/2011is zand uit een nabijgelegen zandwinplas (Ureterp), voor tijdelijke opslag in plas Strandheem gedeponeerd. In de plas Strandheem werd eerder veel gedoken. Onder water is een parcours uitgezet waarlangs te duiken is. Door de sterke vertroebeling van het water ten gevolge van de bovengenoemde zandstort in de plas, is het duikparcours sinds 2010 niet meer gebruikt. Toekomstige plannen inrichting en waterbeheer Geen 14 Zwemwaterprofiel Strandheem

3.1.2 Beheer en onderhoud Beheer van de zwemlocatie Eigenaar: Gemeente Grootegast Locatiebeheerder: Party en Recreatiecentrum Het Strandheem Waterkwaliteitsbeheerder: Waterschap Noorderzijlvest Toezichthouder: Provincie Groningen is bevoegd gezag in het kader van de Wet hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwemgelegenheden (WHVBZ) Gedurende het zwemseizoen (1 mei tot 1 oktober) wordt het strand dagelijks gecontroleerd op ongeregeldheden. Het strand wordt in het zwemseizoen bij mooi weer dagelijks geëgaliseerd en gefreesd. In de loop van het jaar vindt afkalving van het strand plaats. Eén keer per jaar, aan het begin van het zwemseizoen, wordt het zand uit het water terug het strand op geschoven. Verspreid over het terrein staan afvalbakken. Deze worden bijtijds geleegd. Drie keer in de twee weken wordt er gemaaid. Het maaisel blijft liggen. Om vogels af te schrikken wordt op wisselende tijden een kitevlieger met het silhouet van een havik opgelaten. Figuur 3.3 Bebording en strand zwemlocatie Strandheem. 3.1.3 Faciliteiten Bij het hoofdgebouw van het partycentrum is een kiosk aanwezig. Tevens staat er een kiosk aan de zuidzijde van het terrein. Er zijn toiletten in het hoofdgebouw en tevens is er een toiletgebouw aan de zuidzijde van het terrein. Er zijn geen douches of stranddouche. Verspreid over het terrein staan afvalcontainers. Bij de ingang naar het strand hangt een informatiebord van de provincie Groningen. Dit bord bevat informatie over de waterdiepte, EHBO, huisregels, et cetera. In het water staan drie vlonders met zwemtrapjes bij een waterdiepte van circa 2 meter. Er mag niet van deze vlonders gedoken worden. Verder staan er diverse speeltoestellen op de oever rondom het hoofdgebouw. Zwemwaterprofiel Strandheem 15

Veiligheid en toezicht Wanneer er entreegeld (alleen in het zwemseizoen tot 18.00 uur) wordt geheven is er toezicht op de veiligheid van zwemmers. Op drukke dagen is er een reddingsbrigade aanwezig (circa 4 personen). Bij het zandstrand ligt een drijflijn op een waterdiepte van 0,6 meter. Hierachter staat een palenrij waaraan in het verleden balken bevestigd waren om golfslag en afkalving van het strand tegen te gaan. De waterdiepte bedraagt ter plekke ruim 2 meter. Figuur 3.4 Drijflijn en het onderkomen voor de reddingsbrigade. 3.1.4 Bezoekersaantallen Rondom de zwemlocatie staat een hek. De locatie is bereikbaar via de ingang bij het hoofdgebouw aan de noordoostzijde van de plas. Hier wordt entree gegeven. Op een drukke dag zijn er volgens de beheerder circa 4.000 betalende bezoekers. Het gemiddelde aantal bezoekers kan niet exact worden aangegeven. In dit zwemwaterprofiel wordt uitgegaan van gemiddeld 1.000 bezoekers per dag (zie hoofdstuk 6.1). 3.1.5 Waterkwaliteitsmonitoring De provincie Groningen is in het kader van de WHVBZ officieel toezichthouder op de waterkwaliteit van het oppervlaktewater op deze en officiële overige zwemplassen in Groningen. De site www.zwemwater.nl/ informeert over de hygiëne en veiligheid van buitenzwemplekken in Nederland. Ook staat op deze website wanneer het zwemwater niet goed is om in te zwemmen. Dezelfde informatie is ook te vinden op de website van de provincie Groningen (http://www.provinciegroningen.nl/nc/loket/kaarten/zwemplassen/). Actuele problemen met de zwemwaterkwaliteit worden daarnaast bekend gemaakt via teletekst pagina 725, publicatie in de krant en RTV-Noord. Tevens kunnen recreanten de zwemwatertelefoon (050-3164455) bellen voor informatie over de kwaliteitstoestand van zwemwateren. Het waterschap Noorderzijlvest is de waterkwaliteitsbeheerder. Tot 2012 werd de locatie elke maand bemonsterd op de waterkwaliteit en tijdens de vakantiemaanden elke twee weken. Dat resulteerde in minimaal 8 metingen per zwemseizoen. Sinds 2013 wordt de locatie in het hele zwemseizoen elke twee weken bemonsterd, wat resulteert in minimaal 11 metingen per zwemseizoen. Bij aanwijzingen van bacteriologische vervuiling of blauwalgen wordt vaker (wekelijks of zelfs dagelijks) de waterkwaliteit gemeten. In Figuur 3.6 is het monsternamepunt met een rondje aangeduid. De meetpuntcode is 6047 (coördinaten X 208650 en Y 574000). 16 Zwemwaterprofiel Strandheem

3.2 Hydrologie en ecologie Hydrologie Waterhuishouding De plas heeft een oppervlakte van circa 32 ha en een maximale waterdiepte van ruim 19 meter. De gemiddelde waterdiepte is ongeveer 13 meter. De plas wordt gevoed met kwel en regenwater. Hydrologisch gezien is het een geïsoleerde plas. De zwemplas staat niet in verbinding met andere wateren. In de plas wordt volgens het peilbesluit een onderbemaling met een maximale waterstand NAP +1,10 meter aangehouden. Aan de zuidzijde van de plas staat een gemaal om overtollig water af te voeren naar het Oude Diepje. De plas heeft steile oevers. Bij het zwemstrand loopt de onderwaterbodem iets minder steil af. Om te voorkomen dat het strand afkalft, waren tot voor kort drijvende balken aan palen bevestigd om de golfslag te breken. Deze balken zijn een paar jaar geleden door de beheerder verwijderd in verband met de grote aantallen vogels die erop vertoefden. Een diepteprofiel is beschikbaar bij de beheerder. Bodemopbouw Plas Strandheem ligt in een gebied met leemarm en zwak lemig fijn zand (Hn21) en lemig fijn zand (Hn23). De diepere gronden bestaan tot circa 20 meter uit fijn zand met tussen 5 tot 11 meter -mv leemlagen. Ter plekke van de zwemlocatie bestaat de bodem voornamelijk uit zand. Onder de ligweide bevindt zich een leemlaag, die ervoor zorgt dat het water slecht infiltreert en afstroomt naar de plas. Figuur 3.5 Het watersysteem rondom plas Strandheem (Bron: zwemwaterprofiel 2011). Zwemwaterprofiel Strandheem 17

Ecologie Vegetatie De oever is op een beperkt aantal pekken begroeid met riet. In de plas komen vrijwel geen waterplanten voor. Ook in de zwemzone ontbreken waterplanten. Vissen Vanwege de hoge zuurgraad (lage ph) die er tot 2007 heerste is er weinig vis in de plas. Vogels Tijdens het veldbezoek in april 2014 zijn er weinig watervogels gesignaleerd. Tot enkele jaren geleden was er op de zwemlocatie veel overlast van watervogels zoals meerkoeten, eenden, aalscholvers en meeuwen. De vogels gebruikten de zwemlocatie als rustplek, onder andere op de drijfbalken, de vlonders en op het strand. Deze lieten veel uitwerpselen achter op de oever van het zwemstrand. Sinds twee jaar geleden de drijfbalken zijn verwijderd en op wisselende tijden een kitevlieger met roofvogelsilhouet wordt opgelaten, zijn er volgens de beheerder aanmerkelijk minder vogels op de zwemlocatie. Er zijn nog maar enkele ganzen die af en toe op de rand van het strand vertoeven, voorts een aantal scholeksters en weinig meeuwen. 3.3 Begrenzing van de zwemzone De zwemzone bestaat uit een strook tot 25 meter uit de oever langs het hele terrein, zie Figuur 3.6. Bij het zandstrand wordt met een ballenlijn de waterdiepte van ongeveer 60 cm aangegeven. Figuur 3.6 Schematische aanduiding van de zwemzone van Strandheem (een vergrote versie is te vinden op www.zwemwater.nl/). Het zwemwatermeetpunt in de zwemzone is met een stip aangeduid. Het waterkwaliteitsmeetpunt 6047 ligt in het midden van de zwemzone (binnen de drijflijn) en is daarmee voldoende representatief. 18 Zwemwaterprofiel Strandheem

3.4 Gezondheidsrisico s Zwemwaarschuwingen, negatief zwemadvies en/of zwemverboden In de periode 2010-2013 zijn er bij de provincie Groningen geen meldingen binnen gekomen met betrekking tot gezondheidsklachten op de zwemlocatie Strandheem. Ook zijn er nooit zwemwaarschuwingen door de Provincie afgegeven; de gemeten bacteriologische verontreinigingen waren steeds van korte duur. Hieronder wordt een overzicht van de potentiële gezondheidsrisico s gegeven op basis van de ervaringen in de afgelopen jaren. Doorzicht en ph Voorheen stond plas Strandheem bekend als een plas met een hoge zuurgraad (= lage phwaarden); tot 2007 schommelde de zuurgraad rond ph 4. In 2007 is een kentering te zien met grote ph- fluctuaties en een stijging naar hogere waarden. Tijdens de afgelopen vier zwemseizoenen in 2011 t/m 2013 varieerde de zuurgraad tussen ph 7,1 en ph 8,6. Dit zijn normale waarden voor de zwemwaterkwaliteit. Voor de zwemwaterkwaliteit is het wenselijk dat de ph tussen de 6,5-9 ligt. Bij te hoge of te lage ph-waarden kunnen zwemmers huidklachten ondervinden. Sinds de zandstortactiviteiten aan de westkant van de plas, die in de winterseizoenen 2009/2010 en 2010/2011 plaatsvonden, is het water troebel. In de afgelopen drie jaren (2010-2013) was doorzicht op het zwemwatermeetpunt is slechts 5 à 15 cm. Dit komt door zeer kleine kleideeltjes (colloïdale deeltjes) die nauwelijks bezinken en langdurig in het water blijven zweven. Eerder was het water in plas Strandheem gewoonlijk helder met zicht tot op de bodem in de zwemzone. In de zwemwaterrichtlijn zijn doorzicht en ph niet meer genormeerd. In verband met veiligheid is het wenselijk dat het doorzicht minimaal 1 meter is. Een te gering doorzicht kan gevaar opleveren voor zwemmers, omdat zij mogelijk gevaarlijke voorwerpen op de bodem niet kunnen zien of omdat zij in geval van nood niet snel teruggevonden kunnen worden. Er zijn nooit problemen geweest met: Zwemmersjeuk Botulisme Ziekte van Weil Zwerfvuil Overige zogenaamde zwemmersziekten. Blauwalgen Strandheem kent geen problemen met blauwalgen. Zwemwaterprofiel Strandheem 19

4 Blauwalgen Om in te schatten of er in de nabije toekomst kans op bloei van blauwalgen bestaat, zijn de historische data geanalyseerd conform de Handreiking zwemwaterprofiel blauwalgen. Dit is een handreiking om het risico op proliferatie (snelle vermenigvuldiging) van toxische blauwalgen te beoordelen. 4.1 Analyse Volgens de beheerder zijn er in de zwemplas nooit problemen met bloei van toxische blauwalgen. Ook zijn er bij de provincie Groningen en Waterschap Noorderzijlvest geen meldingen van blauwalgenbloei bekend. Cyano-chlorofyl en biovolume Vanaf 2011 wordt tijdens de bemonstering door fluorescentiemeting het cyano-chlorofyl bepaald, zie Tabel 4.1. Indien verhoogde waarden worden gemeten, wordt een monster genomen voor het bepalen van het biovolume van de potentieel giftige blauwalggeslachten Microcystis, Anabaena, Aphanizomenon, Planktothrix en/of Woronichinia. Eventueel wordt nader onderzoek naar de microcystineconcentraties gedaan. Microcystine is een giftige stof die door veel blauwalgensoorten wordt afgescheiden. Uit Tabel 4.1 blijkt dat de gemeten waarden aan cyano-chlorofyl zo laag zijn, dat er nooit aanleiding is geweest om blauwalgen nader te onderzoeken. Tabel 4.1 Cyano-chlorofyl, op zwemwaterlocatie Strandheem 2011-2013. Jaar Datum Cyano-chlorofyl Microcystine Biovolume Risiconiveau Actie naar publiek µg/l µg/l mm3/l 2011 14-6-2011 4,2 - - 0 n.v.t. 22-8-2011 3,1 - - 0 n.v.t. 2012 16-4-2012 3,7 - - 0 n.v.t. 1-5-2012 3,6 - - 0 n.v.t. 30-5-2012 2,6 - - 0 n.v.t. 18-6-2012 3 - - 0 n.v.t. 16-7-2012 1,3 - - 0 n.v.t. 30-7-2012 3,8 - - 0 n.v.t. 14-8-2012 0,3 - - 0 n.v.t. 3-9-2012 0,3 - - 0 n.v.t. 2013 22-4-2013 0,4 - - 0 n.v.t. 21-5-2013 0,5 - - 0 n.v.t. 17-6-2013 0,6 - - 0 n.v.t. 15-7-2013 0,7 - - 0 n.v.t. 30-7-2013 0,3 - - 0 n.v.t. 12-8-2013 0,5 - - 0 n.v.t. 26-8-2013 0,5 - - 0 n.v.t. 9-9-2013 0,9 - - 0 n.v.t. Toelichting tabel 4.1. Cyanochlorofyl Biovolume Drijflaag Microcystine Actie naar publiek µg/l mm/l µg/l Risiconiveau 0 < 12,5 < 2,5 Cat I - - Risiconiveau I 12,5-75 2,5-15 Cat II (zonder/met dagelijkse inspectie) < 20 Waarschuwen Risiconiveau II >75 >15 Cat III > 20 Negatief zwemadvies Zwemwaterprofiel Strandheem 21

Chlorofyl-a (ug/l) Zwemwaarschuwingen en negatief zwemadvies Geen. 4.2 Fysisch-chemische parameters Toestandvariabelen Naast de reguliere zwemwaterparameters worden op het zwemwatermeetpunt 6047 tijdens het zwemseizoen 2 keer de fysisch-chemische waterkwaliteitsgegevens gemeten (in juni/juli en augustus). Chlorofyl De chlorofylconcentratie (een maat voor algengroei) is erg laag. De hoogst gemeten waarde is 7 µg/l. Dit geeft aan dat er geen problemen met blauwalgen te verwachten zijn. Volgens de Handreiking Zwemwaterprofiel Blauwalgen mag de chlorofyl-a concentratie niet boven 50 µg/l uitkomen. Dit is de door het WHO genoemde kritische grens waarboven problemen met blauwalgen te verwachten zijn. 8 Chlorofyl-a 7 6 5 4 3 2 1 0 1-4-2006 1-4-2007 1-4-2008 1-4-2009 1-4-2010 1-4-2011 1-4-2012 1-4-2013 Figuur 4.1 Chlorofyl-a op het zwemwatermeetpunt 6047 Strandheem. Doorzicht Het doorzicht was tot en met het zwemseizoen van 2009 meestal zeer goed en was op het zwemwatermeetpunt minstens 80 cm (zie Figuur 4.2). Dit kwam overeen met zicht tot op de waterbodem in de zwemzone. Het doorzicht nam eind 2009 af tot slechts 5 cm. Sindsdien is de plas troebel en is het doorzicht maximaal 10 à 15 cm. Het doorzicht voldoet niet aan de norm van 90 cm. Als norm wordt de klassegrens van goed voor waterlichamen van het type M21 (Grote diepe gebufferde plassen) gehanteerd. Het huidige doorzicht is slecht (klassegrens < 45 cm). Vaak wordt een gering doorzicht veroorzaakt door algen (hoge chlorofylgehalten) maar dat is op deze zwemlocatie niet het geval. Hier wordt het slechte doorzicht veroorzaakt door colloïdale deeltjes in het water. In de rapportage Aard van de vertroebeling in zwemplas Strandheem (2014) is dit nader beschreven. 22 Zwemwaterprofiel Strandheem

ph Doorzicht (m) 0,9 0,8 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 Strandheem doorzicht en zwevende stof 0 1-1-2006 1-1-2007 1-1-2008 1-1-2009 1-1-2010 1-1-2011 1-1-2012 1-1-2013 Zwevende stof (ug/l) Doorzicht Zwevende stof 500 450 400 350 300 250 200 150 100 50 0 Figuur 4.2 Doorzicht en zwevende stof op het zwemwatermeetpunt 6047 Strandheem. Zuurgraad Tot 2007 was de zuurgraad hoog (= lage ph) en schommelde rond ph 4,5. Opmerkelijk is de kentering naar hogere ph-waarden in 2007. Sindsdien ligt de zuurgraad tussen ph 7 en ph 8,6. Vaak duiden hoge ph-waarden op een verhoogde fytoplanktondichtheid, ook van blauwalgen, maar dat is voor de zwemlocatie Strandheem zeker niet het geval. Opvallend is het jaar 2007 met de verandering in waterkwaliteit: er is een kentering van hoge naar lage ammoniumconcentraties en andersom van lage naar hoge nitraatconcentraties. Tegelijk is in 2007 een plotselinge verhoging van ph waarden te zien. 9 8,5 8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 4,5 4 Zuurgraad (ph) Figuur 4.3 Zuurgraad op het zwemwatermeetpunt 6047 Strandheem. Zwemwaterprofiel Strandheem 23

Conclusie fysisch-chemische kwaliteit In geval van overmatige (blauw)algenbloei is het mogelijk dat er een verband is tussen doorzicht, zuurgraad en chlorofyl-a. Afname van het doorzicht duidt vaak op verhoogde dichtheden van algen. Dit kunnen zowel groenalgen als blauwalgen zijn. Bij hoge concentraties blauwalgen is de zuurgraad hoger. Blauwalgen hebben bij hogere temperaturen een voordeel ten opzichte van groenalgen. In plas Strandheem wordt het beperkte doorzicht niet veroorzaakt door algen, maar door vertroebeling van het water door colloïdale deeltjes in het water. De zuurgraad is betrekkelijk laag en wijst eveneens niet op bloei van (blauw)algen. 4.3 Beoordeling: kans op proliferatie van toxische blauwalgen Het hierboven weergegeven overzicht van historische gegevens uit 2010 t/m 2013 voldoet voor het inschatten van de kans op proliferatie van blauwalgen aan de voorwaarden zoals deze gesteld zijn in de Handreiking Blauwalgen in het Zwemwaterprofiel (RWS Waterdienst, 2008). Geconcludeerd wordt dat de zwemlocatie Strandheem geen problemen met bloei van toxische blauwalgen kent. De afgelopen 5 jaar zijn er geen signalen geweest die aanwezigheid blauwalgen doen vermoeden. Ook is op basis van de beschikbare toestandsvariabelen als ph, chlorofylconcentratie en doorzicht, geen bloei van toxische blauwalgen te verwachten. Verdere actie is volgens de Handreiking Blauwalgen in het zwemwaterprofiel (RWS waterdienst, 2008) niet essentieel. 24 Zwemwaterprofiel Strandheem

5 Analyse historische data bacteriologische waterkwaliteit De analyse van de historische data is opgebouwd uit twee delen: 1. In het eerste deel is gekeken naar de normoverschrijdingen van de toetsparameters (E. coli en intestinale enterococcen) in de jaren 2010 t/m 2013. Hierna is beoordeeld of het zinvol is om een nadere analyse van de historische data uit te voeren. Een nadere analyse is alleen nuttig wanneer er sprake is geweest van normoverschrijdingen en/of verhogingen van concentraties. Een verhoging is hier gedefinieerd als een concentratie die hoger is dan de helft van de norm van één van de parameters. Als norm is hier gekozen voor de grens voor goed uit de beoordeling volgens de Europese Zwemwaterrichtlijn. 2. In het tweede deel is (indien nodig) een data-analyse uitgevoerd met de bacteriologische data, in vergelijking met de klimatologische gegevens in de periode 2010-2013. In de Europese zwemwaterrichtlijn wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende kwaliteitsklassen. De indeling en de normen die hierbij horen staan weergegeven in Tabel 5.1. Tabel 5.1 Normen kwaliteitsklassen voor zoet binnenwater. Parameter EU richtlijn Uitstekende kwaliteit Goede kwaliteit Kwaliteitsniveau Aanvaardbare kwaliteit Slechte kwaliteit Escherichia coli (kve/100 ml) 500 * 1.000 * 900 ** > 900 ** Intestinale enterococcen (kve/100 ml) 200 * 400 * 330 ** > 330 ** * Gebaseerd op een 95-percentiel ** Gebaseerd op een 90-percentiel Kve = kiemgetal/ kolonie vormende eenheden 5.1 Bacteriologische waterkwaliteit Hierna worden de meetgegevens van E. coli en intestinale enterococcen voor de jaren 2010 t/m 2013 weergegeven. De normlijnen in de grafieken komen overeen met de grens voor goed en uitstekend uit de Europese Zwemwaterrichtlijn. Behalve de metingen voor het bepalen van de zwemwaterkwaliteitsklasse, staan in de grafieken ook alle aanvullende tussentijdse metingen weergegeven zoals de herbemonsteringen. Uit de figuren Figuur 5.1 en Figuur 5.2 blijkt dat er regelmatig hoge (piek)concentraties zijn gemeten waarbij de kwaliteitsnorm werd overschreden (vergelijkbaar met slechte kwaliteit). De hoogste concentraties deden zich voor in de jaren 2010 en 2012, met name van E. coli. In het tussenliggende jaar 2011 waren de bacteriële concentraties van bijna alle metingen verhoogd. Maar extreme piekconcentraties kwamen in 2011 niet voor. Hoewel in 2013 enkele verhoogde concentraties zijn gemeten, zowel van E. coli als intestinale enterococcen, waren de bacteriële concentraties bij opmerkelijk veel metingen niet aantoonbaar (lager dan de bepalingsgrens van 38 kve/100ml). Zwemwaterprofiel Strandheem 25

kve/100 ml kve/100 ml Jaartrend Escherichia coli Strandheem mp. 6047 2010 2011 2012 2013 Norm uitstekend Norm goed 3000 2800 6.520 45.000 2600 2400 2200 2000 1800 1600 1400 1200 1000 800 600 400 200 0 1-apr 1-mei 1-jun 1-jul 1-aug 1-sep 1-okt Figuur 5.1 E. coli in 2010 t/m 2013. Jaartrend Intestinale enterococcen Strandheem mp. 6047 2010 2011 2012 2013 Norm uitstekend Norm goed 600 5700 500 400 300 200 100 0 1-apr 1-mei 1-jun 1-jul 1-aug 1-sep 1-okt Figuur 5.2 Intestinale enterococcen in 2010 t/m 2013. 26 Zwemwaterprofiel Strandheem

Indeling in kwaliteitsklasse volgens de Europese zwemwaterrichtlijn De zwemwaterindeling wordt jaarlijks op basis van de meetreeks van de afgelopen vier badseizoenen vastgesteld. Vanaf 2009 worden E. coli en intestinale enterococcen gemeten. In Tabel 5.2 staat de klassenbeoordeling van de zwemwaterkwaliteit gepresenteerd. De zwemwaterkwaliteit van Strandheem valt in kwaliteitsklasse slecht voor E. coli en aanvaardbaar voor intestinale enterococcen. Tabel 5.2 Kwaliteitsklasse 2010-2013 zwemlocatie Strandheem. Aantal waarnemingen Eindoordeel Eerder eindoordeel 2010 2011 2012 2013 2010-2013 2009-2012 E. coli 8 8 8 12 slecht slecht Intestinale enterococcen 8 8 8 12 aanvaardbaar goed Langjarige trend en seizoenvariaties Grafieken met de langjarige meetreeksen van Escherichia coli en intestinale enterococcen zijn opgenomen in bijlage 3. Vanwege de veelvuldige normoverschrijdingen worden de bacteriële concentraties vanaf 2011 jaarrond gemeten. De periodes van het zomerhalfjaar (globaal overeenkomend met het zwemseizoen) zijn geel gearceerd. De grafieken laten een duidelijk seizoensverloop van concentraties zien, vooral voor E. coli. Elk jaar worden de hoogste concentraties gemeten in de maanden juli/augustus. Hierna dalen de concentraties tot oktober, om vervolgens weer toe te nemen tot december. Van januari tot april dalen de concentraties opnieuw. Elk jaar zijn in april de concentraties het laagst. 5.2 Bacteriologische data analyse in combinatie tot weersomstandigheden Om mogelijke verontreinigingsbronnen te ontdekken wordt vaak gezocht naar relaties met weersomstandigheden. Een relatie tussen fecale bacteriën en neerslag kan wijzen op overstorten in de buurt van de zwemlocatie of een verhoogde afspoeling van met fecaliën verontreinigd regenwater van aanliggende oevers of het strand. Tijdens het veldbezoek in 2010 (eerste zwemwaterprofiel) werd geconstateerd dat er water vanaf het hoger gelegen terreingedeelte over het strand naar de plas afstroomt na langdurige of hevige neerslag. Wanneer daar vogels of andere dieren hebben rondgelopen kan dit water verontreinigingen met fecale bacteriën bevatten. Uit onderzoek van Grontmij (2012) bleek dat op deze locatie watervogels kunnen worden aangemerkt als belangrijkste bron van fecale verontreiniging. In bijlage 3 zijn de bacteriële concentraties in grafieken gezet met de luchttemperatuur en de neerslag. Voor de luchttemperatuur (maximum temperatuur per etmaal) is uitgegaan van de gemeten waarden van het KNMI weerstation Eelde en de neerslaggegevens (etmaalsom) zijn afkomstig van het meest dichtbij gelegen neerslagstation in Marum. Elk zwemseizoen wordt er wel een hoge piekconcentratie gemeten en daarnaast enkele verhoogde concentraties. Soms vallen deze samen met neerslag voorafgaand aan de meting, zoals in 2010 bij twee van de drie hoge concentraties. Enkele keren valt een hoge concentratie samen met hoge luchttemperatuur (mogelijk veel zwemmers). Een samenvatting van de bevindingen staat in Tabel 5.3 weergegeven. Er zijn ook situaties Zwemwaterprofiel Strandheem 27

met veel neerslag geweest waarna de bacteriële concentraties laag bleven. Hoge luchttemperaturen lijken niet van invloed op de bacteriële concentraties. Tabel 5.3 Samenvatting weersanalyse 2010-2013 zwemlocatie Strandheem. Jaar Aantal hoge concentraties zwemseizoen veel neerslag Mogelijke relatie met: hoge temperatuur Geen Aantal keren neerslag zonder hoge concentraties 2010 3 2-1 3 2011 8 4 1 3 1 2012 6 3 1 2 3 2013 3 2-1 1 Net als in het zwemwaterprofiel van 2011 is er geen eenduidige relatie met weersomstandigheden gevonden. Het komt vaak voor dat de bacteriële concentraties in het zwemwater verhoogd zijn na veel neerslag. Maar dit is niet altijd het geval, er zijn ook hoge neerslagpieken geweest waarna de concentraties laag bleven. Er is geen relatie tussen de hoge bacteriële concentraties en de luchttemperatuur (veel zwemmers). 28 Zwemwaterprofiel Strandheem

6 Bronnen van bacteriologische verontreiniging en gezondheidsrisico s In dit hoofdstuk worden alle bronnen genoemd die naar voren zijn gekomen op basis van historische data, de gebiedsbeschrijving, gegevens van de beheerder, een analyse van de plattegronden, internetbronnen en het veldbezoek. 6.1 Potentiële verontreinigingsbronnen In onderstaand overzicht wordt een beschrijving gegeven van de mogelijke bronnen voor bacteriële verontreinigingen. Regenwaterlozingen/ overstorten Effluent RWZI Wegwater/afstromend hemelwater Ongerioleerde lozingen Mestwater omringend agrarisch gebied Recreatievaart Jachthavens Beroepsvaart Wateraanvoer Dieren Menselijke belasting Nee, hemelwater wordt afgevoerd naar een sloot buiten de plas. Nee. Geen wegwater. Er is wel afspoeling van regenwater vanaf de ligweide en het strand naar de plas. Nee. De aan de plas gelegen recreatiewoningen zijn aangesloten op de riolering. Af en toe kan het voorkomen dat er fouten worden gemaakt bij het aansluiten van de waterstromen binnenshuis. Uit aanvullend onderzoek (Grontmij 2012) blijkt dat foutieve rioolaansluitingen van de (recreatie)woningen kunnen worden uitgesloten. Nee. Er wordt alleen gesurft. Motorboten zijn niet toegestaan. Nee. Nee. Nee, er wordt geen water aangevoerd. Honden zijn niet toegestaan op de zwemlocatie. Door de vogelwerende maatregelen (zoals verwijdering van de drijfbalken en een kitevlieger met roofvogelsilhouet) zijn er nog maar weinig meeuwen en aalscholvers op de zwemlocatie. Wel vertoeven af en toe een aantal scholeksters op het strand en zo nu en dan ook ganzen. Er ligt bijna geen vogelpoep meer op het strand. Omdat het regenwater op de achterliggende ligweide niet goed infiltreert, maar via het strand afstroomt naar de plas, bestaat er een kans op bacteriële verontreiniging in het zwemwater. Aan de overkant van de plas heeft de heer Poelman een aantal paarden op zijn terrein rondlopen. Nee. Gezien de aanwezigheid van sanitaire voorzieningen, wordt ervan uitgegaan dat er niet of nauwelijks sprake is van menselijke belasting. Hoewel dat met kleine kinderen nooit helemaal kan worden uitgesloten. Conclusie potentiële bronnen De zwemlocatie maakte een goede indruk met betrekking tot de hygiëne. Zwerfvuil wordt elke dag opgeruimd, de stranden maakten een goed verzorgde indruk. Het water was helaas nog steeds troebel. Wel lag er vogelfeces op de vlonders en hier en daar ook op het strand. De potentiële risicobronnen zijn: Watervogels en zwemmers. Zwemwaterprofiel Strandheem 29

6.2 Richtgetallen ZWEMPROF Met behulp van het spreadsheetmodel ZWEMPROF is een schatting gemaakt van de invloed die de verschillende bronnen kunnen hebben op de kwaliteit van het zwemwater. Indien uit deze eenvoudige berekeningen geen relevante beïnvloeding van een verontreinigingsbron of -route wordt gevonden kan hiermee worden volstaan. Opgemerkt wordt dat met dit spreadsheet alleen gezondheidsrisico s ten gevolge van fecale verontreinigingen (E. coli en intestinale enterococcen) bepaald wordt. Gezondheidsrisico s door blauwalgen en andere ziekteverwekkers zoals zwemmersjeuk, botulisme en chemische verontreinigingen, moeten afzonderlijk beoordeeld worden. Voor alle geïdentificeerde bronnen zijn de kentallen in het spreadsheet ingevuld, zie bijlage 1. De uitkomsten van de berekening zijn in dezelfde bijlage te vinden. De toelichting van de gebruikte randvoorwaarden wordt in deze alinea s beschreven Afmetingen zwemzone en waterdiepte. Voor het oppervlak van de zwemzone is uitgegaan van de begrenzing zoals aangegeven in paragraaf 3.4. Het oppervlak van het de plas is 32.000 m 2 met een maximale diepte van 19 meter. De gemiddelde diepte van de plas is gesteld op 13 meter. De gehele plas is als watersysteem genomen. Zwemmers. Volgens de beheerder zijn er op een topdag 4.000 bezoekers. Het gemiddeld aantal bezoekers is niet exact bekend. Voor dit zwemwaterprofiel is het gemiddeld aantal bezoekers bepaald door het maximale aantal met een factor 4 te delen. Er wordt gerekend met 4.000 bezoekers bij topdrukte en het gemiddeld aantal bezoekers is gesteld op 1.000. Er is gerekend met het aantal bezoekers als zwemmers. Uit ZWEMPROF komt naar voren dat een gemiddelde hoeveelheid zwemmers geen invloed heeft op de zwemwaterkwaliteit. Voor een topdag wordt een geringe invloed berekend. Indien er echter gerekend wordt met alle zwemmers op een kluitje (niet verdeeld over de zone, maar bij elkaar op het zwemstrand) dan kan er incidenteel een overschrijding van de norm plaatsvinden en heeft het aantal bezoekers een wezenlijke invloed op de zwemwaterkwaliteit. De verwachting is echter dat overschrijding van de norm zeer incidenteel optreedt, aangezien de facilitaire voorzieningen zoals toiletten voldoende aanwezig om verontreiniging van het zwemwater te minimaliseren. Watervogels. In tegenstelling tot het vorige zwemwaterprofiel van 2011, zijn er anno 2014 nog maar weinig watervogels op de zwemlocatie. Tijdens het veldbezoek waren geen vogels aanwezig en op het zandstrand is vrijwel geen vogelfeces aangetroffen. In ZWEMPROF wordt uitgegaan van een maximum van 60 watervogels in de zwemzone en 300 vogels buiten de zwemzone. Uit ZWEMPROF komt naar voren dat deze hoeveelheid watervogels niet van invloed is op de zwemwaterkwaliteit. Dieren. Honden zijn niet toegestaan bij de zwemplas en hierop wordt streng gehandhaafd. In ZWEMPROF zijn honden dan ook buiten beschouwing gelaten. Op een terrein aan de overzijde van de plas lopen een aantal paarden. In ZWEMPROF is gerekend met 20 paarden. Volgens ZWEMPROF hebben deze geen invloed op de zwemwaterkwaliteit. 6.3 Conclusie ZWEMPROF Risico s door fecale verontreinigingsbronnen Uit ZWEMPROF volgt dat er nagenoeg geen bacteriële verontreinigingsbronnen zijn die effect op de zwemwaterkwaliteit hebben. Voor een topdag wordt een geringe invloed door zwemmers berekend. 30 Zwemwaterprofiel Strandheem

Discussie Het resultaat van ZWEMPROF komt niet overeen met de sterk verhoogde bacteriële concentraties die af en toe worden gemeten. Het is belangrijk te weten dat ZWEMPROF uitgaat van volledige menging van verontreinigingen in de zwemzone. Dit is bij eventuele verontreinigingen door watervogels in delen van de zwemzone of het strand niet altijd het geval. Plaatselijke (en kortstondige) bacteriologische verontreinigingen door watervogels zijn daarom altijd mogelijk. Ook als in ZWEMPROF geen invloed is berekend. Uit de weersanalyse komt naar voren dat neerslag (afstromend regenwater) een negatieve invloed op de zwemwaterkwaliteit kan hebben. Hierbij valt te denken aan het afstromende regenwater vanaf de ligweide en het strand. De kans dat door vogelpoep verontreinigd regenwater in de zwemplas terechtkomt is aanwezig. Echter, op de zwemlocatie zijn in 2014 veel minder watervogels aanwezig dan in 2011, toen het eerste zwemwaterprofiel werd opgesteld. Als vogelwerende maatregelen heeft de beheerder twee jaar geleden de drijfbalken verwijderd en op wisselende tijden wordt een kitevlieger met roofvogelsilhouet opgelaten. Deze maatregelen lijken effect te hebben op reductie van de vogelstand en verbetering van de zwemwaterkwaliteit. Zwemwaterprofiel Strandheem 31

32 Zwemwaterprofiel Strandheem

7 Evaluatie en conclusies Bacteriologische kwaliteit In de periode 2010-2013 zijn regelmatig hoge concentraties en overschrijdingen van de norm gemeten voor Escherichia coli en intestinale enterococcen. Uit de data-analyse blijkt dat er een lichte verbetering van de bacteriële waterkwaliteit is. Steeds vaker zijn de bacteriële concentraties zeer laag, maar nog steeds worden af en toe hoge piekconcentraties gemeten. Opvallend is het vaste patroon van seizoenschommelingen in bacteriële concentraties, met de hoogste concentraties in het midden van het zwemseizoen (juli/augustus) en het begin van de winter (november/december). De klasseindeling volgens de zwemwaterrichtlijn over de jaren 2010-2013 is slecht. Dit komt door de hoge piekconcentraties van E. coli. Hoewel er een verbetering van de waterkwaliteit te bespeuren is, is kwaliteitsklasse aanvaardbaar in 2015 nog niet haalbaar. Zelfs niet als alle gemeten E. coli concentraties in 2014 zeer laag (niet aantoonbaar) zouden zijn. Als de verbetering doorzet, kan de zwemwaterkwaliteit op korte termijn in de klasse aanvaardbaar komen. Verontreinigingsbronnen De potentiele bronnen zijn watervogels en zwemmers. Volgens het spreadsheet ZWEMPROF wordt alleen voor zwemmers op een topdag een geringe invloed op de zwemwaterkwaliteit berekend. Dit komt niet overeen met de praktijksituatie. De hoge bacteriële concentraties worden vooral ook gemeten in rustige periodes (lage temperaturen). Uit de weersanalyse komt naar voren dat neerslag (afstromend regenwater verontreinigd met fecale bacteriën) een negatieve invloed op de zwemwaterkwaliteit kan hebben. Op de zwemlocatie kwamen altijd veel watervogels voor, vooral meeuwen. Sinds de genomen maatregelen om vogels te verminderen, drijfbalken zijn weggehaald en vlieger met roofvogelsilhouet, is het aantal vogels afgenomen. Er zijn vrijwel geen meeuwen meer. Seizoensfluctuatie De seizoensfluctuatie van de concentraties doet vermoeden dat er een relatie is met andere activiteiten rondom de plas of met de variatie in aantallen en soorten vogels, denk aan trekvogels, wintergasten. Gebruikelijk is dat de grootste aantallen vogels vaak worden vastgesteld in de winter en de laagste in de lente en zomer. In het Onderzoek fecale verontreiniging Strandheem (Grontmij 2012), zijn in het water van plas Strandheem DNAfragmenten kenmerkend voor vogelfeces aangetoond. Overleving in het water (relatie met onopgeloste bestanddelen) Of een verontreiniging met bacteriën leidt tot verhoogde concentraties in het water wordt bepaald door de verdunning in het systeem en hoe lang de bacteriën kunnen overleven in het water. Uit veldonderzoek blijkt dat in een helder systeem met weinig zwevend stof en veel waterplanten lagere concentraties aan fecale bacteriën voorkomen. Het mechanisme hierachter is waarschijnlijk dat bacteriën in een troebel systeem langer overleven (STOWA 2013-12, Invloed van watervogels op de bacteriologische zwemwaterkwaliteit.) Zwemwaterprofiel Strandheem 33

Zwevend stof kan op twee manieren zorgen voor een langere overleving van fecale bacteriën in het water (STOWA, 2013-12): Ten eerste kan het hechten van E. coli bacteriën aan zwevende stof een beschermend effect hebben. Fecale bacteriën overleven langer in het sediment dan vrij in het water. Een mogelijke verklaring is dat kleideeltjes een groter beschikbaar oppervlak hebben, en dat bacteriën die zich hechten aan sedimentdeeltjes beter zijn beschermd tegen factoren zoals UV-straling, zout, toxische effecten en predatie door bacteriofagen Ten tweede dringt bij een hogere concentratie zwevend stof het zonlicht minder ver door in het water. Zonlicht, en met name het ultraviolette deel van de straling, is een belangrijke factor voor inactivatie van fecale bacteriën. UV-straling dooft sneller uit dan het zichtbare zonlicht: de uitdoving vindt plaats in gemiddeld één tot enkele decimeters, afhankelijk van de helderheid van het water. Op zonnige dagen kan het tijdstip van monsteren van invloed zijn op de gemeten concentratie E. coli. De hoogste concentratie is in de ochtend; zonlicht inactiveert de E. coli, wat resulteert in een lagere concentratie in de middag. Overige gezondheidsrisico s Gezondheidsrisico s door andere ziekteverwekkers zijn op de zwemlocatie Strandheem niet te verwachten. Blauwalgen De zwemlocatie kent geen problemen met blauwalgen. Op basis van de beschikbare informatie en ervaringen uit de voorgaande jaren is de kans op jaarlijkse bloei van toxische blauwalgen klein. 34 Zwemwaterprofiel Strandheem

8 Maatregelen en aanbevelingen Op basis van de gegevensset van de jaren 2010 tot en met 2013 is de kwaliteitsklasse volgens de EU-zwemwaterrichtlijn slecht en is er een noodzaak tot het treffen van maatregelen om de bacteriologische waterkwaliteit te verbeteren. Hieronder staan een aantal maatregelen om de bacteriële waterkwaliteit te verbeteren. De genoemde maatregelen zijn grotendeels overgenomen uit het vorige zwemwaterprofiel (2011). Blijvende aandacht terugdringen vogels Het terugdringen van vogels heeft blijvende aandacht. Watervogels is een lastige bron om maatregelen voor te nemen. De beheerder heeft met succes al enkele maatregelen doorgevoerd, te weten: de drijfbalken tussen de vlonders zijn verwijderd en op ongezette tijden wordt een vlieger opgelaten om vogels te verschrikken. Dit heeft erin geresulteerd dat er bijna geen meeuwen en aalscholvers op de zwemlocatie zijn. Daarnaast is het goed door te gaan met de e beheermaatregelen om het strand regelmatig (liefst dagelijks in de ochtend) te ontdoen van vogelpoep. Als er gewenning van de vlieger optreedt en de vogels toch terugkomen, is het een optie om ook de vlonders in de zwemzone te verwijderen. Daarnaast is het goed te realiseren dat watervogels van openheid houden. Door het plaatsen van hoge structuren (lage beplanting) op en nabij het strand wordt het strand minder geschikt als slaapplaats voor vogels, zoals ganzen. Elders in het gebied kunnen aantrekkelijke, open slaapplaatsen gemaakt worden, zodat de vogels daar naar toe trekken. Ganzen houden van kort (6 cm) eiwitrijk gras en klaver. Door niet te bemesten (wordt op Strandheem ook niet gedaan) en het gras niet te kort te maaien, worden de ligweides minder aantrekkelijk. Monitoring Het opmerkelijke seizoensverloop van de E. coli concentraties is niet verklaard. Mogelijk is er een relatie met de activiteiten in of bij de plas of met een verandering van het aantal of soort vogels. Om hier grip op te krijgen wordt aanbevolen om: Door te gaan met de aanvullende maandelijkse metingen het jaar rond Bij elke bemonstering consistent noteren van de waarnemingen van watervogels op/bij de zwemlocatie (aantal en soort) en de toestand van het strand (taak monsternemer) In de week voorafgaand aan de meting, elke dag aantallen en soorten watervogels op en rondom de zwemlocatie noteren en de toestand van het strand (taak beheerder). In het onderzoek van Grontmij (2012) is de variatie in bacteriële concentraties op verschillende punten in de plas onderzocht. Er is echter alleen in de maand mei gemeten. Een maand waarin de concentraties doorgaans laag zijn, ook tijdens dit onderzoek. Op basis van de E. coli concentraties is geconcludeerd dat de bron van fecale verontreiniging zeer waarschijnlijk op of nabij het strand is. Echter, gezien de concentraties aan intestinale enterococcen tijdens het onderzoek consistent het hoogst waren bij de zuidoever van de plas, is voornoemde conclusie niet eenduidig. Om een betrouwbaarder beeld van de variatie in bacteriële concentraties in de plas te krijgen, is het wenselijk een dergelijk onderzoek te herhalen in maanden waarin hogere concentraties verwacht kunnen worden: juli/augustus en eind november/december. In geval er hoge concentraties worden gevonden, aansluitend twee herbemonsteringen uitvoeren. Dit vraagt wel om enige flexibiliteit in de planning. Dit onderzoek is vooral van belang als zich tijdens het badseizoen 2014 opnieuw hoge bacteriële concentraties voordoen. Zwemwaterprofiel Strandheem 35

Resumerend overzicht aanbevelingen en maatregelen Onderwerp Aanbeveling (A) / maatregel (M) Wie / initiator Monitoring Continueren aanvullende maandelijkse metingen bacteriële concentraties jaar rond (A) Veldwaarnemingen aanwezigheid vogels en vogeluitwerpselen op strand consistent noteren (A) Voorafgaand aan elke meting week lang dagelijks noteren: aantallen en soorten watervogels op en rondom de zwemlocatie (A) Onderzoek Als tijdens het badseizoen 2014 opnieuw hoge bacteriële concentraties zijn gemeten: extra metingen naar variatie in concentraties op verschillende meetpunten rondom de plas. Uitvoering in de maanden waarin de hoogste concentraties verwacht worden (juli/augustus en december) (A) Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Noorderzijlvest/ monsternemer Laboratorium Hunze & Aa s Beheerder Strandheem Waterschap Noorderzijlvest Beheer Continueren met vogelonvriendelijk beheer (M) Beheerder Strandheem Continueren met intensief beheer strand (M): Beheerder Strandheem o strand vrij houden van afval en voedselresten o strand op vogeluitwerpselen controleren en indien aanwezig mogelijk verwijderen Vlonders verwijderen (optie) (A) Beheerder Strandheem Actualisatie Afhankelijk van in welke klasse het zwemwater volgens de EU-zwemwaterrichtlijn wordt ingedeeld, moet het zwemwaterprofiel na een bepaalde periode geactualiseerd worden. Zwemwaterindeling Uitstekend Goed Aanvaardbaar Slecht Actualisatie zwemwaterprofiel vindt ten minste plaats om de Alleen als de indeling verandert in goed, aanvaardbaar of slecht Vier jaar Drie jaar Twee jaar Daarnaast moet het zwemwaterprofiel geactualiseerd worden als er belangrijke veranderingen zijn opgetreden die van invloed zijn op de kwaliteit van het zwemwater. De zwemwaterkwaliteit op zwemlocatie Strandheem valt in kwaliteitsklasse slecht (periode 2010-2013). Dit betekent dat het zwemwaterprofiel na het badseizoen 2015 (in 2016) geactualiseerd dient te worden. 36 Zwemwaterprofiel Strandheem

9 Geraadpleegde bronnen 1. Europese Unie 2006, Richtlijn 2006/7/EEG van het Europees Parlement en de Raad van 15 februari 2006 betreffende het beheer van de zwemwaterkwaliteit en tot intrekking van Richtlijn 76/160/EEG 2. RIZA-Grontmij 2005. Handreiking voor het opstellen van een zwemwaterprofiel, In opdracht van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat en Rijkswaterstaat 3. DHV 2005, KRW en oppervlaktewater, Bescherming van zwemwater en oppervlaktewater voor drinkwaterbereiding onder de Europese Kaderrichtlijn Water, In opdracht van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat, RIZA 4. DHV 2007. Handreiking Blauwalgen in het Zwemwaterprofiel. Hulpmiddel voor het opstellen van het voor blauwalgen relevante deel van zwemwaterprofielen. In opdracht van Rijkswaterstaat, RIZA 5. Waterschap Noorderzijlvest, ondermeer historische data waterkwaliteit 6. Tauw 2009, Effecten zandstort in Strandheem, december 2009 7. Tauw 2010, Waterkwaliteit plas Strandheem, Waterkwaliteit in recreatieplas Strandheem voor en na zandstort, april 2010 8. CIW blauwalgenprotocol, Veilig zwemmen: cyanobacteriën in oppervlaktewater, aangepast protocol 2002 9. Blauwalgenprotocol 2012, Aangepaste versie van blauwalgenprotocol 2011 (alleen redactionele wijzigingen) dat was vastgesteld door het NWO op 28 februari 10. Zwemwaterfolder, Zwemmen in open water in de provincie Groningen, 2014 11. Grontmij 2012, Notitie Onderzoek fecale verontreiniging Strandheem, 21 november 2012, referentienummer 2012-IL 12. Stuurgroep Water 2013, Beslisnotitie werkwijze individuele metingen en meetfrequentie microbiologische parameters zwemwaterrichtlijn. Zoals vastgesteld door de Stuurgroep water op 14 maart 2013. 13. Alterra 2011. Watervogels en fecale bacteriën in de plassen van het Park van Luna. Studie naar relaties en oplossingen. Alterra-rapport 2191, Wageningen 2011. 14. STOWA 2013-12. De invloed van watervogels op de bacteriologische zwemwaterkwaliteit. STOWA 2013. 15. KWR 2014, Aard van de vertroebeling in de zwemplas Strandheem, KWR 2014.051, juni 2014 www.noorderzijlvest.nl www.provinciegroningen.nl/beleid/water-milieu-en-veiligheid/zwemwater/ www.hetstrandheem.nl www.zwemwater.nl Zwemwaterprofiel Strandheem 37

Colofon Titel: Zwemwaterprofiel Strandheem Actualisatie van zwemwaterprofiel 2011 Opdrachtgever: Waterschap Noorderzijlvest Contactpersonen opdrachtgever Projectnummer: 1026 John Laninga Kees van de Ven Auteur: Sigrid Haverkamp Datum: 23 december 2014 Status: Rapport eindconcept Alcedo Advies Esdoornlaan 44 7421 AX Deventer sigrid.haverkamp@alcedo-advies.nl Disclaimer Dit document is eigendom van de opdrachtgever en mag door hem worden gebruikt voor het doel waarvoor het is vervaardigd met inachtneming van de rechten die voortvloeien uit de wetgeving op het gebied van het intellectuele eigendom. De auteursrechten van dit document blijven berusten bij Alcedo Advies. De in dit zwemwaterprofiel opgenomen informatie is met de grootst mogelijke zorg samengesteld, de volledigheid en actualiteit kan echter niet worden gegarandeerd. Let hiervoor ook op de datum van het opstellen of actualiseren van het zwemwaterprofiel. 38 Zwemwaterprofiel Strandheem

Bijlage 1 Verslag veldbezoek

Veldverslag Strandheem Aanwezig: Dirk Jan Bos: Partycentrum Strandheem John Laninga: Waterschap Noorderzijlvest Sigrid Haverkamp: Alcedo Advies Het veldbezoek vond plaats op 24 april 2014. Het weer: droog en mist/zonnig, 14 C, oostenwind, kracht 3 bft. Rondom de zwemlocatie bevindt zich een hek. De locatie is bereikbaar via de ingang bij het hoofdgebouw aan de noordoostzijde van de plas. Hier wordt entree gegeven (foto A). Bij de ingang bevinden zich parkeerplaatsen en een fietsenstalling. Voor het hek is bij de ingang een informatiebord geplaatst (foto B). Informatie over de zwemwaterkwaliteit is te vinden aan de buitenmuur achter de ingang. Het terrein is ruim opgezet. Er is een lange ligweide aanwezig van circa 1 km die in het seizoen circa 3 keer in de twee weken wordt gemaaid. Het maaisel blijft liggen. Bij het hoofdgebouw is een strand aanwezig. Op de ligweide rondom het gebouw staan verschillende speeltoestellen en zijn tientallen afvalcontainers aanwezig (foto s F en J). Deze containers staan vast. Het hoofdgebouw beschikt over een kiosk en toiletten die voor de badgasten gebruikt kunnen worden (foto H) en een groot terras (foto I). Ook aan de zuidoostzijde van de zwemlocatie zijn een kiosk en toiletten aanwezig. Er zijn geen douches (dit i.v.m. de zware eisen voor legionellapreventie). Nabij het hoofdgebouw staat een uitkijkpost van de reddingsbrigade die op drukke dagen wordt bemand foto (G). Tijdens dit veldbezoek is er weinig veranderd ten opzichte van het vorige veldbezoek in september 2010. De belangrijkste veranderingen hebben te maken met het beheersbaar maken (tegengaan) van de grote aantallen vogels: de drijfbalken (om de golfslag te breken) zijn verwijderd en op wisselende tijden wordt een kitevlieger met het silhouet van een havik opgelaten om vogels af te schrikken. Dit heeft er in geresulteerd dat er nog maar weinig meeuwen op de zwemlocatie zijn. Wel vertoeven af en toe een aantal scholeksters op het strand en zo nu en dan ook ganzen. Er ligt bijna geen vogelpoep meer op het strand. Het strand wordt tijdens het zwemseizoen dagelijks met een weidesleep geëgaliseerd, tot over de waterlijn. In het water is een drijflijn aanwezig (ten tijde van het veldbezoek nog niet aangebracht). Op een waterdiepte van circa 1,80 meter staan een drietal vlonders in het water. Het water had een troebele grijsbruine kleur. De vegetatie langs de oevers bestaat voornamelijk uit riet en enkele algemene oeverplanten. De hoeveelheid waterplanten in de zwemzone is nihil. Op de bodem van de plas bevindt zich een trainingsbaan voor duikers. Deze wordt sinds 2009 niet meer gebruikt in verband met het beperkte waterdoorzicht. A B

C D E F G H I J

Bijlage 2 Resultaten ZWEMPROF

ZWEMPROF Naam locatie: Strandheem ZWEMw aterprofielen Datum beoordeling: 14-5-2014 Type en morfologie Zwemmers gemiddeld aantal per dag Afstand tot aantal bij extreme drukte zwemplek (m) Fractie naar zwemwater Type systeem 1 1000 4000 breedte plas (m) 550 Schepen aantal boten per dag aantal boten bij extreme drukte lengte plas (m) 550 - recreatievaart 0 0 0 0 gemiddelde diepte plas (m) 13 - beroepsvaart 0 0 0 1 Continue bronnen - debiet (m3/s) oppervlak zwemzone (m2) 22500 - RWZI - 0,1 0 0 gemiddelde diepte in zwemzon 0,75 - lozingen slachthuis of mestverwerkend bedrijf - 0 0 0 oeverlengte zwemstrand (m) 900 - jachthavens (continue belasting) - 0 0 0 Lokale bron (continu) - 0 0 - belasting E. coli (KVE/halfjaar) - - belasting enterokokken (KVE/halfjaar) - Dieren op het zwemstrand/zwemzone - - aantal honden/dag - 0 - - - aantal paarden/dag - - - - watervogels - 60 - - Dieren buiten zwemzone - - aantal honden/dag - 0 600 1 - aantal paarden/dagen - 20 600 1 - watervogels - 300 1 1 Incindentele bronnen - overstort-volume (m3) - overstort gemengd stelsel - 0 0 - overstort gescheiden stelsel - 0 0 0 - ongezuiverde lozingen - 0 0 0 - afstromend wegwater - 0 0 0 Lokale bron (incidenteel) concentratie 0 0 0 - concentratie E. coli (KVE/l) 0 0 - concentratie enterokokken (KVE/l) 0 0 Agrarisch achterland bodemtype 3 600 1 aantal hectare 1 mestsoort 8 Bijdrage bronnen legenda EC Geen invloed op zwemwaterkwaliteit (E.c <200KVE/100ml) Geringe invloed op de zwemwaterkwaliteit (E.c tussen 200 en 500KVE/100ml) Wezenlijk invloed; gemiddelde onder de norm, maar incidenteel overschrijdingen te verwachten (E.c tussen 500 en 900KVE/100ml) Grote invloed bron: maatregelen noodzakelijk (E.c >900KVE/100ml) Naam locatie: Strandheem Datum beoordeling: 14-5-2014 Plas legenda IE Geen invloed op zwemwaterkwaliteit (IE <100KVE/100ml) Geringe invloed op de zwemwaterkwaliteit (IE tussen 100 en 200KVE/100ml) Wezenlijk invloed; gemiddelde onder de norm, maar incidenteel overschrijdingen te verwachten (IE tussen 200 en 330KVE/100ml) Grote invloed bron: maatregelen noodzakelijk (IE >330KVE/100ml) gemiddeld EC zeer druk EC gemiddeld IE zeer druk IE eindoordeel EC eindoordeel EC Zwemmers verdeeld over zone 544 2174 272 1087 gemiddeld zeer druk Zwemmers op een kluitje 6115 6115 3057 3057 622 2252 Recreatievaart 0 0 0 0 RWZI 0 0 eindscore IE eindscore IE Agrarisch achterland 0 0 gemiddeld zeer druk RioolOverstort 350 1165 gemengd stelsel 0 0 gescheiden stelsel 0 0 Lozingen slachthuis of mestverwerkend bedrijf 0 0 Ongezuiverde lozingen 0 0 Afstromend wegwater 0 0 Beroepsvaart 0 0 Jachthavens 0 0 Watervogels binnen zwemzone 78 78 Watervogels buiten zwemzone 4 7 Dieren op het strand binnen zwemzone 0 0 Dieren op het strand buiten zwemzone 0 0 Lokale bron (Incidenteel) 0 0 Lokale bron (continue belasting) 0 0

Bijlage 3 Zwemwaterkwaliteit: langjarige trend en weersomstandigheden

Intestinale enterococcen kve/100 ml E. coli kve/100 ml Langjarige trend Onderstaande grafieken tonen de langjarige meetreeksen van Escherichia coli en Intestinale enterococcen op het zwemwatermeetpunt (6047) van Strandheem. De periode van het zomerhalfjaar (globaal overeenkomend met het zwemseizoen) is geel gearceerd. Vanaf 2011 worden de concentraties jaarrond gemeten. De grafieken laten een duidelijk seizoenverloop zien, vooral voor de concentraties van E. coli: Hoogst in juli/augustus Laag in oktober Hoog in december Laagst in april. E. coli - Strandheem Langjarige reeks en zwevend gemiddelde 3000 45000 6520 2500 2000 1500 1000 500 0 600 Intestinale enterococcen - Strandheem langjarige reeks en zwevend gemiddelde 5700 500 400 300 200 100 0 Grafieken weersomstandigheden Op de volgende pagina staan staat in grafieken de concentraties in combinatie met de weersomstandigheden (alleen zwemseizoen). Van elke meting worden de drie voorafgaande dagen met neerslag (etmaalsom) en luchttemperatuur (maximum) weergegeven.

14-4-2012 29-4-2012 12-5-2012 28-5-2012 16-6-2012 4-7-2012 8-7-2012 11-7-2012 14-7-2012 28-7-2012 12-8-2012 25-8-2012 1-9-2012 23-9-2012 14-4-2012 29-4-2012 12-5-2012 28-5-2012 16-6-2012 4-7-2012 8-7-2012 11-7-2012 14-7-2012 28-7-2012 12-8-2012 25-8-2012 1-9-2012 23-9-2012 16-4-2011 30-4-2011 14-5-2011 4-6-2011 12-6-2011 25-6-2011 9-7-2011 23-7-2011 27-7-2011 6-8-2011 20-8-2011 3-9-2011 18-9-2011 16-4-2011 30-4-2011 14-5-2011 4-6-2011 12-6-2011 25-6-2011 9-7-2011 23-7-2011 27-7-2011 6-8-2011 20-8-2011 3-9-2011 18-9-2011 17-4-2010 15-5-2010 12-6-2010 10-7-2010 25-7-2010 7-8-2010 21-8-2010 24-8-2010 5-9-2010 17-4-2010 15-5-2010 12-6-2010 10-7-2010 25-7-2010 7-8-2010 21-8-2010 25-8-2010 5-9-2010 12-4-2009 9-5-2009 6-6-2009 4-7-2009 19-7-2009 1-8-2009 15-8-2009 12-9-2009 12-4-2009 9-5-2009 6-6-2009 4-7-2009 19-7-2009 1-8-2009 15-8-2009 12-9-2009 Zwemwaterkwaliteit Strandheem- 2009 E. coli (kve/100 ml) E. coli 2000 temp neerslag concentratie 1800 1600 1400 1200 1000 800 Temp (gr. C) neerslag (mm/dag) 35 30 25 20 15 Zwemwaterkwaliteit Strandheem - 2009 IE kve/100 ml Intestinale enterococcen 800 temp neerslag concentratie 700 600 500 400 300 temp (gr C neerslag (mm/dag) 35 30 25 20 15 600 10 200 10 400 200 5 100 5 0 0 0 0 E. coli (kve/100 ml) 2000 1800 1600 1400 1200 1000 800 temp neerslag concentratie Zwemwaterkwaliteit Strandheem - 2010 E. coli Temp (gr. C) neerslag (mm/dag) 35 30 25 20 15 IE kve/100 ml 800 700 600 500 400 300 temp neerslag concentratie Zwemwaterkwaliteit Strandheem - 2010 Intestinale enterococcen 5700 temp (gr C) neerslag (mm/dag) 35 30 25 20 15 600 10 200 10 400 200 5 100 5 0 0 0 0 E. coli (kve/100 ml) 2000 1800 1600 1400 1200 1000 800 temp neerslag concentratie Zwemwaterkwaliteit Strandheem - 2011 E. coli Temp (gr. C) neerslag (mm/dag) 35 30 25 20 15 IE kve/100 ml 800 700 600 500 400 300 temp neerslag concentratie Zwemwaterkwaliteit Strandheem - 2011 Intestinale enterococcen temp (gr C) neerslag (mm/dag) 35 30 25 20 15 600 400 200 10 5 200 100 10 5 0 0 0 0 E. coli (kve/100 ml) 2000 1800 1600 1400 1200 1000 800 temp neerslag concentratie Zwemwaterkwaliteit Strandheem - 2012 E. coli 6520 Temp (gr. C) neerslag (mm/dag) 35 30 25 20 15 IE kve/100 ml 800 700 600 500 400 300 temp neerslag concentratie Zwemwaterkwaliteit Strandheem - 2012 Intestinale enterococcen temp (gr C) neerslag (mm/dag) 35 30 25 20 15 600 10 200 10 400 200 5 100 5 0 0 0 0