Zwemwaterprofiel de Lijte

Transcriptie

1 Zwemwaterprofiel de Lijte 10 februari 2011

2

3 Zwemwaterprofiel de Lijte Zwemwaterprofiel van de zwemlocatie de Lijte in het Paterswoldsemeer te Paterswolde

4

5 Verantwoording Titel Zwemwaterprofiel de Lijte Opdrachtgever Waterschap Noorderzijlvest Projectleider Sigrid Haverkamp Auteur(s) Eric Ebbers en Sigrid Haverkamp Projectnummer Aantal pagina's 42 (exclusief bijlagen) Datum 10 februari 2011 Handtekening Ontbreekt in verband met digitale versie. Dit rapport is aantoonbaar vrijgegeven. Colofon Tauw bv afdeling Water Handelskade 11 Postbus AC Deventer Telefoon Fax Dit document is eigendom van de opdrachtgever en mag door hem worden gebruikt voor het doel waarvoor het is vervaardigd met inachtneming van de rechten die voortvloeien uit de wetgeving op het gebied van het intellectuele eigendom. De auteursrechten van dit document blijven berusten bij Tauw. Kwaliteit en verbetering van product en proces hebben bij Tauw hoge prioriteit. Tauw hanteert daartoe een managementsysteem dat is gecertificeerd dan wel geaccrediteerd volgens: - NEN-EN-ISO 9001 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 5\42

6 6\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

7 Inhoud Verantwoording en colofon... 5 Samenvatting Inleiding Aanleiding Zwemwaterprofiel Leeswijzer Uitgevoerde werkzaamheden Methode Locatiebezoeken Beschrijving van de zwemlocatie Algemene gebiedsbeschrijving Algemeen Gebruik- en nevenfuncties Toekomstige plannen inrichting en waterbeheer Kenmerken van de zwemlocatie Inrichting en voorzieningen Waterkwaliteitsmonitoring Hydro(morfo)logie en ecologie Begrenzing van de zwemzone Potentiële gezondheidsrisico s Analyse historische waterkwaliteit Bacteriologische kwaliteit Waterkwaliteit volgens de oude Europese zwemwaterrichtlijn Waterkwaliteit volgens de huidige Europese zwemwaterrichtlijn Historische data analyse in combinatie met weersomstandigheden Blauwalgenprofiel Analyse Beoordeling Blauwalgen Mogelijke risicobronnen Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 7\42

8 6 Gezondheidsrisico s Toelichting gebruikte kentallen spreadsheet ZWEMPROF Resultaten en analyse Conclusies en aanbevelingen Conclusies Aandachtspunten en mogelijke maatregelen Actualisatie en vervolgtraject Geraadpleegde bronnen Bijlage(n) 1. Resultaten risicoberekening spreadsheet ZWEMPROF 2. Data blauwalgen en fysisch-chemische toestandsvariabelen 3. Toelichting beoordeling zwemwaterkwaliteit volgens de oude en huidige EU-richtlijn 4. Verslag veldbezoek 8\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

9 Samenvatting Een verplichting voortkomend uit de huidige Europese zwemwaterrichtlijn is het opstellen van een zwemwaterprofiel voor zwemlocaties door de waterbeheerder. In een zwemwaterprofiel worden de bronnen, de verontreinigingsroutes en de locatiespecifieke eigenschappen in kaart gebracht en worden de benodigde maatregelen ter verbetering van de zwemwaterkwaliteit geïnventariseerd. Dit zwemwaterprofiel heeft betrekking op de zwemlocatie de Lijte in het Paterswoldsemeer. De locatiebeheerder van deze zwemlocatie is het Meerschap Paterswolde. Begrenzing zwemzone Als zwemzone wordt een strook tot 25 meter uit de kant voorgesteld. Dit komt neer op een langgerekte zwemzone van 180 meter. Meetpunt 5008 ligt in het midden van de zwemzone en is daarmee voldoende representatief. Halverwege de zwemzone bevindt zich de trailerhelling. Hier kunnen gevaarlijke situaties ontstaan omdat boten door de zwemzone moeten varen om bij de trailerhelling te komen. Daarom wordt voorgesteld twee drijflijnen in het water aan te brengen om scheiding te maken tussen de zwemzone en het gebied waar boten kunnen varen. Een andere optie is de trailerhelling te verplaatsen naar een plek buiten de zwemzone. Bacteriologische kwaliteit De bacteriologische kwaliteit van het zwemwater op de zwemlocatie de Lijte was volgens de oude zwemwaterrichtlijn altijd goed. Op basis van de gegevensset van 2009 en 2010 zou de kwaliteitsklassenindeling onder de huidige EU-richtlijn uitstekend zijn. Dit betekent dat er geen noodzaak is tot treffen van maatregelen voor de bacteriologische kwaliteit. Van de potentiële bronnen, zwemmers, watervogels, recreatievaart en jachthavens, is er geen enkele die als afzonderlijke bacteriologische verontreinigingsbron wordt aangemerkt. Alle bronnen tezamen kunnen wel een geringe invloed op de zwemwaterkwaliteit hebben. Dit kan aan zwemmers en watervogels worden toegeschreven. Verder is voor een topdag een geringe invloed door veel zwemmers berekend. Dit komt overeen met het feit dat de beide licht verhoogde concentraties alle zijn gemeten na een hittegolf en dus veel zwemmers. De concentraties waren echter licht verhoogd, er was geen sprake van gezondheidsrisico s. Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 9\42

10 Honden zijn toegestaan op de zwemlocatie maar kunnen alleen op de trailerhelling in het water. Het is echter net zo belangrijk dat hondenpoep op de ligweide tot onhygiënische situaties kan leiden. Ook heeft dit een negatieve invloed op de beleving van zwemmers. Een optie is een opruimplicht voor hondenpoep te introduceren en hierop te handhaven. Op de westkant van de zwemlocatie vertoeven Kaapse eenden. Deze geven geen grote bacteriologische verontreiniging op het zwemwatermeetpunt, maar op de grasstrook op het westelijke deel van de zwemlocatie liggen veel uitwerpselen. Ter plekke kunnen deze eenden de zwemwaterkwaliteit negatief beïnvloeden. Om problemen in de toekomst te voorkomen is het wenselijk dat het eendenbestand bij de zwemlocatie niet toeneemt. Om de eenden enigszins van de zwemlocatie te weren is het raadzaam om de bezoekers te vragen de eenden niet te voeren. De beste optie is om de eenden te verplaatsen naar een geschiktere plek. Overig Gezondheidsrisico s door andere ziekteverwekkers zijn voor de zwemlocatie de Lijte niet te verwachten. Blauwalgen In het Paterswoldsemeer is jaarlijks in meer of mindere mate sprake van blauwalgenbloei. Dit wordt veroorzaakt door blauwalgensoorten die het giftige microcystine en/of anatoxine produceren, vooral Microcystis, Anabaena en Planktothrix agardhi. Preventieve maatregelen om de blauwalgenproblematiek terug te dringen moeten vooral worden gezocht in het terugdringen van eutrofiëring. In het kader van het halen van de KRW- ecologische doelstellingen wordt door waterschap Noorderzijlvest naar de meest effectieve maatregelen gezocht. Voor de korte termijn zijn alleen effectgerichte maatregelen voorhanden zoals drijfschermen, beluchten en pompen om bloei van blauwalgen of drijflaagvorming te voorkomen. Voor ondiepe watersystemen zoals het Paterswoldsemeer is, als effectgerichte noodmaatregel, het plaatsen van een (mobiele) pomp nabij de zwemlocatie een optie zodat doorstroming en oppervlakkige menging wordt bewerkstelligd. Hiermee wordt niet de groei van blauwalgen verstoord, maar wordt wel bereikt dat de algen niet kunnen gaan drijven. Hiermee wordt ook het ophopen van toxinen tot gevaarlijke niveaus voorkomen. Als er proliferatie (ontwikkeling) van blauwalgen bij de zwemlocaties ontstaat, is het belangrijk om het publiek (zwemmers) tijdig en adequaat voor te lichten. Dit is een taak van de provincie. Het waterschap heeft hierbij een adviserende rol. 10\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

11 Resumerend overzicht aandachtspunten en maatregelen Onderwerp Aandachtspunt (A)/ maatregel (M) Wie/Initiator Bacteriologische Beperken of verplaatsen eendenbestand (A) waterkwaliteit Voederverbod eenden (A) Opruimplicht hondenpoep (A) Meerschap Paterswolde Meerschap Paterswolde Meerschap Paterswolde Blauwalgen Voorlichting publiek (M) Meerschap Paterswolde en provincie Groningen Veiligheid Trailerhelling verplaatsen naar een plek buiten de zwemzone Meerschap Paterswolde of afbakenen vaarzone naar de trailerhelling met drijflijnen (M) Actualisatie Als de kwaliteitsindeling in 2012 nog steeds goed is, moet dit zwemwaterprofiel in 2014 geactualiseerd worden. Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 11\42

12 12\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

13 1 Inleiding 1.1 Aanleiding De huidige Europese Zwemwaterrichtlijn (2006/7/EC) die maart 2006 van kracht geworden is, schrijft voor dat van elk zwemwater een zwemwaterprofiel wordt opgesteld. In de huidige EU-zwemwaterrichtlijn staat dat alle zwemwateren aan het einde van het badseizoen van 2015 ten minste moeten voldoen aan de kwaliteit aanvaardbaar. Tevens moeten dan realistische en evenredige maatregelen zijn genomen om het aantal zwemwateren als uitstekend of goed te doen toenemen. In de EU-zwemwaterrichtlijn zijn naast monitoring ook beheersmaatregelen van belang. Dit betekent dat per zwemlocatie naast kwaliteitsgegevens van het oppervlaktewater vooral ook informatie beschikbaar moet zijn over de wijze waarop de zwemwaterkwaliteit beïnvloed wordt. Dit komt erop neer dat de waterkwaliteitsbeheerder van iedere zwemlocatie een inschatting moet maken van de bronnen die de zwemwaterkwaliteit negatief kunnen beïnvloeden. De risico s en bedreigingen voor het zwemwater worden vastgelegd in een zwemwaterprofiel. 1.2 Zwemwaterprofiel Een zwemwaterprofiel een compleet beeld van alle veiligheids- en gezondheidsrisico s op de zwemlocatie. Een zwemwaterprofiel is in eerste instantie bedoeld om inzicht te krijgen in de fecale verontreinigingsbronnen en routes en richt zich op de indicatoren voor fecale verontreinigingen: Escherichia coli (E. coli) en intestinale enterococcen (huidige EU-richtlijn) of thermotolerante en totaal bacteriën van de coligroep en fecale streptococcen (oude parameters). Daarnaast verschaft het zwemwaterprofiel inzicht in mogelijke problemen door cyanobacteriën (blauwalgen), overige macroalgen en/of fytoplankton. Andere gezondheidsbedreigende risico s zoals ziekte van Weil, botulisme, zwemmersjeuk, et cetera, worden niet specifiek genoemd in de richtlijn maar worden in dit zwemwaterprofiel wel meegenomen. Tevens kan het zwemwaterprofiel ingezet worden voor communicatie naar de maatschappij/burger over de kwaliteit van de zwemlocatie en de te nemen (beheer)maatregelen. Waterschap Noorderzijlvest is verantwoordelijk voor het waterkwaliteitsbeheer van 15 officiële zwemlocaties. In dit rapport wordt het zwemwaterprofiel van de zwemlocatie de Lijte in het Paterswoldsemeer beschreven. Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 13\42

14 1.3 Leeswijzer Na deze inleiding worden in hoofdstuk 2 de uitgevoerde werkzaamheden beschreven. In hoofdstuk 3 volgt een beschrijving van de zwemlocatie en hoofdstuk 4 bevat een analyse van de waterkwaliteit en het blauwalgenprofiel. Vervolgens komen de potentiële risicobronnen in hoofdstuk 5 aan bod. Een beschrijving van de gezondheidsrisico s en bronnenanalyse met het spreadsheetmodel Zwemprof is uitgewerkt in hoofdstuk 6. Vervolgens staan in hoofdstuk 7 de conclusies en mogelijke maatregelen beschreven. Tot slot staat in hoofdstuk 8 een overzicht van de geraadpleegde informatiebronnen. 14\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

15 2 Uitgevoerde werkzaamheden 2.1 Methode Voor het opstellen van zwemwaterprofielen zijn enkele handreikingen/rapporten opgesteld waarin een gestructureerde aanpak van diverse facetten wordt beschreven: Handreiking voor het opstellen van een zwemwaterprofiel (RIZA/Grontmij, 2005): bacteriologische verontreinigingsbronnen, zie figuur 2.1 KRW en oppervlaktewater (DHV/RIZA, 2005): afbakening van de zwemlocatie Handreiking zwemwaterprofiel blauwalgen (DHV/RIZA, 2007): blauwalgen Voor zover mogelijk, is voor het opstellen van dit zwemwaterprofiel bij deze handreikingen aangesloten. Figuur 2.1 Routekaart voor het opstellen van een zwemwaterprofiel (bron: RIZA/Grontmij, 2005) Een zwemwaterprofiel omvat de volgende aspecten: Algemene beschrijving van de zwemlocatie. Er wordt een algemene beschrijving van de locatie gegeven waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: algemene gebiedsbeschrijving, hydro(morfo)logie en ecologie, de begrenzing van de zwemzone, gegevens ten aanzien van problemen en zwemverboden zoals meldingen van gezondheidsklachten (zwemmersjeuk, botulisme) en bloei van blauwalgen Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 15\42

16 Analyse data historische waterkwaliteit. De data van de laatste drie à vijf jaar vormen de basis voor de historische waterkwaliteit. In geval van hoge concentraties aan bacteriën wordt gekeken of er een trend zichtbaar is die wijst op invloed van weersomstandigheden, een relatie met bepaalde bronnen of een relatie met een bepaalde periode in het jaar waarop de verhogingen plaatsvinden Identificatie van potentiële bronnen van bacteriologische verontreiniging. Op basis van de hiervoor beschreven gegevens, het locatiebezoek en het gesprek met de locatiebeheerder, wordt een lijst van alle potentiële verontreinigingsbronnen opgesteld Beoordeling gesignaleerde verontreinigingsbronnen. Met behulp van een eenvoudig spreadsheetmodel (ZWEMPROF) wordt de invloed van de bronnen geschat Evaluatie en conclusies. Alle gegevens uit de voorgaande stappen worden naast elkaar gelegd en bekeken. Hierbij wordt bepaald welke van de mogelijke bronnen daadwerkelijk relevant zijn voor de waterkwaliteit op de zwemlocatie Aanbevelingen. Als er geen problemen worden geconstateerd bestaat er weinig aanleiding om en te nemen. Als er wel duidelijke verontreinigingsbronnen zijn gevonden of als er onduidelijkheid is over de betrouwbaarheid van de resultaten, wordt een doorkijk gegeven naar mogelijke maatregelen 2.2 Locatiebezoeken Bij voorkeur wordt een zwemlocatie en de omgeving ervan een keer bezocht op een moment dat de stranden daadwerkelijk door bezoekers gebruikt worden. Immers dan kan een goede indruk van de hygiëne verkregen worden, omdat ook zwemmers zelf een bron van bacteriële verontreinigingen kunnen zijn. Overigens leveren bezoeken op rustige dagen ook veel informatie op want dan wordt een beeld verkregen van andere mogelijke bronnen zoals watervogels en huisdieren. De locatie is bezocht op woensdag 22 september Tijdens het bezoek was het zonnig weer en er waren geen zwemmers aanwezig. Algemene aandachtspunten tijdens het veldbezoek waren ten eerste de mogelijke bronnen van fecale verontreinigingen op de zwemlocatie en in de omgeving. Ten tweede is ook gelet op andere bedreigingen voor de zwemwaterkwaliteit zoals flora (bijvoorbeeld afgestorven plantenresten), fauna (ratten in verband met ziekte van Weil), botulisme, (blauw)algen, et cetera. Van de verschillende zwemstranden zijn tevens foto s gemaakt. De waarnemingen tijdens het locatiebezoek zijn verwerkt in het zwemwaterprofiel. Bij het veldbezoek waren vertegenwoordigd: Waterschap Noorderzijlvest Meerschap Paterswolde Tauw bv 16\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

17 3 Beschrijving van de zwemlocatie 3.1 Algemene gebiedsbeschrijving Algemeen De zwemlocatie de Lijte is gelegen aan het Paterswoldsemeer. Deze laagveenplas van circa 274 ha groot (inclusief het Hoornse Meer) is gelegen ten zuiden van de stad Groningen, langs de Rijksweg A28 en is ontstaan in de 16e en 17e eeuw door afgraving van het veen. Aan het Paterswoldsemeer grenst de Hoornse Meer, dat is ontstaan is door verwijdering van de zandlaag onder het veenpakket. A7 Groningen Hoornse Meer A28 Paterswoldsemeer Haren Paterswolde Figuur 3.1 Regionale ligging zwemlocatie de Lijte in het Paterswoldsemeer (omcirkeld) Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 17\42

18 Toiletgebouw Ligweide Parkeerplaats Trailerhelling Ligweide Jachthavens Kiosk Meerweg Figuur 3.2 Directe omgeving zwemlocatie de Lijte Gebruik- en nevenfuncties Het Paterswoldsemeer wordt intensief gebruikt voor waterrecreatie. Zo wordt er gevist, gekanood, geroeid en gevaren met zeil- en motorboten. De visrechten zijn verpacht aan de Hengelsportfederatie. Het meer is op basis van de KRW-typologie toegekend aan het watertype Matig grote ondiepte laagveenplassen (M27). Het Paterswoldsemeer ligt ingeklemd in de Ecologische Hoofdstructuur (EHS), maar het meer zelf valt er buiten Toekomstige plannen inrichting en waterbeheer Het Paterswoldsemeer verkeert in een slechte ecologische toestand. Maatregelen die in het kader van de KRW worden getroffen richten zich op de inrichting van het gebied (creëren van moeras- en/of inundatiegebieden), het wijzigingen van de wateraanvoer en het verminderen van lozingen door recreanten. 18\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

19 In het kader van de structuurvisie Meerweg is het mogelijk om op de zwemlocatie een permanente horecavoorziening, een strandpaviljoen en een beheergebouw te bouwen. Verder bestaat er de mogelijkheid om een kampeerplek aan te leggen Kenmerken van de zwemlocatie Beheer van de zwemlocatie Eigenaar en locatiebeheerder Waterkwaliteitsbeheerder Provincie Meerschap Paterswolde Waterschap Noorderzijlvest Provincie Groningen is bevoegd gezag in het kader van de Wet hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwemgelegenheden (WHVBZ) Figuur 3.3 Overzichfoto s de Lijte Algemeen De zwemlocatie Bezoekersaantallen De locatie heeft geen zandstrand, maar beschikt over een ligweide. De oever is voorzien van een houten beschoeiing. Er zijn zwemtrapjes in de beschoeiing bevestigd. Op de zwemlocatie is een trailerhelling aanwezig om boten te water te laten. De helling scheidt de ligweide in tweeën. Voertuigen kunnen worden geparkeerd op een naastgelegen parkeerterrein. De zwemlocatie is vrij toegankelijk. Op een drukke dag zijn er volgens de beheerder circa bezoekers. Het gemiddelde aantal bezoekers kan niet exact worden aangegeven. In dit zwemwaterprofiel is uitgegaan van gemiddeld 750 bezoekers per dag (zie hoofdstuk 6.1). Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 19\42

20 3.1.5 Inrichting en voorzieningen Kiosk Er is een kiosk aanwezig. Sanitaire voorzieningen Er is een toiletgebouw dat vrij toegankelijk is. Het gebouw wordt bij geschikt weer opengesteld door de beheerder van de kiosk. Afvalbakken Er staan enkele afvalbakken, die bij mooi weer dagelijks geleegd worden en bij slechter weer indien noodzakelijk. Drijflijnen Nee. Toezicht Nee, er is geen toezicht op de veiligheid. Bebording Bij de ingang staan informatieborden van de provincie Groningen. Speeltoestellen Nee. Bodem De bodem bestaat uit veen en slib. Beheer en onderhoud De ligweide wordt regelmatig geschoond en wekelijks gemaaid door een aannemer. Afval wordt dagelijks afgevoerd. Figuur 3.4 Informatiebord en trailerhelling op zwemlocatie de Lijte Waterkwaliteitsmonitoring De provincie Groningen is in het kader van de WHVBZ officieel toezichthouder op de waterkwaliteit van het oppervlaktewater op deze en officiële overige zwemplassen in Groningen. Op de site van de provincie staat vermeld wanneer er calamiteiten zijn en wanneer het zwemwater niet goed is om in te zwemmen. Actuele problemen met de zwemwaterkwaliteit worden daarnaast bekend gemaakt via teletekst pagina 725, internet, publicatie in de krant en RTV-Noord. Tevens kunnen recreanten de zwemwatertelefoon ( ) bellen voor informatie over de kwaliteitstoestand van zwemwateren. Het Meerschap Paterswolde publiceert de resultaten van de waterkwaliteitsmetingen op de website. 20\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

21 Het waterschap Noorderzijlvest is de waterkwaliteitsbeheerder. De zwemwaterkwaliteit wordt door Noorderzijlvest op één meetpunt bepaald (5008) Tabel 3.1 Meetpunt waterkwaliteit de Lijte Omschrijving Code X-coördinaat Y-coördinaat De Lijte, Paterswoldsemeer De situering van het meetpunt wordt in Figuur 3.5 en Figuur 3.6 weergegeven. Gedurende het zwemseizoen worden door waterschap Noorderzijlvest standaard twee wekelijks metingen gedaan op het meetpunt. Dit resulteert in minimaal 11 metingen per zwemseizoen. De bemonsteringsfrequentie wordt bepaald in overleg met de provincie Groningen en op basis van de resultaten uit het verleden. 3.2 Hydro(morfo)logie en ecologie Hydro(morfo)logie Het Paterswoldsemeer heeft (inclusief het Hoornse Meer) een oppervlakte van circa 274 ha. Het Paterswoldsemeer heeft een geschatte gemiddelde diepte van 1,2 meter. De maximale diepte is 2,7 meter. De diepte bij de zwemlocatie is 0,8 meter. Een diepteprofiel is in mei 2010 gemaakt door de Vereniging Watersport De Twee Provinciën (VVDTP) en is beschikbaar bij het Meerschap Paterswolde. Het Paterswoldsemeer maakt deel uit van een bovenstrooms peilgebied in de polder De Verbetering. Het waterpeil wordt gereguleerd door middel van een stuw in de Piccardtocht ten noordwesten van het meer. Het meer heeft een winterpeil van NAP -0,80 m en een zomerpeil van NAP -0,90 m. In de zomer wordt het Paterswoldsemeer op peil gehouden door inlaat van water uit het Noord-Willemskanaal. Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 21\42

22 Figuur 3.5 Het watersysteem rondom de Lijte Ecologie Het Paterswoldsemeer is een matig grote ondiepe laagveenplas. De huidige toestand met betrekking tot het voorkomen van oever- en waterplanten is matig. Het meer kent een tegennatuurlijk peilbeheer met vast winter- en zomerpeil. Hierdoor komt de oevervegetatie minder goed tot ontwikkeling. Sommige soorten zijn voor de kieming afhankelijk van tijdelijke droogval. Bovendien leidt een constant peil ertoe dat de golfslag altijd op dezelfde hoogte van de oever inwerkt, waardoor afkalving optreedt. De huidige toestand met betrekking tot vis is ontoereikend. Dit heeft vooral te maken met de lage percentages plantminnende en zuurstoftolerante vis en het relatief hoge percentage brasem in de vislevensgemeenschap. In de huidige situatie zal de relatief lage roofvisstand moeite hebben de aanwas van witvis te controleren. In de plas komen veel kleine watervogels voor zoals meerkoeten, eenden, aalscholvers en meeuwen. In de rustige periodes worden de watervogels ook wel op de ligweide gezien. Op de westkant van de zwemlocatie vertoeft een groep Kaapse eenden afkomstig van de naburige terreinen aan de Meerweg. 22\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

23 3.3 Begrenzing van de zwemzone Voor het begrenzen van de zwemzone is uitgegaan van het protocol zoals dat is beschreven in het rapport KRW en oppervlaktewater DHV juni 2005 (Verkennende studie naar de bescherming van zwemwater en oppervlaktewater voor drinkwaterbereiding onder de KRW). In Figuur 3.6 is de zwemzone van de Lijte aangegeven. De oever is voorzien van een houten beschoeiing tot ongeveer 0,5 meter boven de waterlijn. Zwemtrapjes verschaffen toegang tot het water. Langs de oever is de waterdiepte ongeveer 0,8 meter. Een drijflijn ontbreekt. Als zwemzone wordt een strook van 25 meter uit de kant aangehouden. In de zwemzone kunnen gevaarlijke situaties ontstaan, omdat er boten doorheen moeten varen om bij de trailerhelling te komen. Daarom wordt voorgesteld om de trailerhelling te verplaatsen naar een plek buiten de zwemzone. Een andere optie is twee drijflijnen in het water aan te brengen om een scheiding te maken tussen de veilige zwemzone en de route waar boten kunnen varen. Figuur 3.6 Zwemzone van de Lijte, de situering van het zwemwaterkwaliteitsmeetpunt en de voorgestelde drijflijnen Meetpunt 5008 ligt in het midden van de zwemzone en is daarmee voldoende representatief. Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 23\42

24 3.4 Potentiële gezondheidsrisico s In de periode zijn er bij de provincie Groningen geen meldingen binnen gekomen met betrekking tot gezondheidsklachten op de zwemlocatie de Lijte. Hieronder wordt een overzicht van de potentiële gezondheidsrisico s gegeven op basis van de ervaringen in de afgelopen jaren. Bacteriële infecties Er zijn geen bijzonderheden met betrekking tot bacteriële infecties. Blauwalgen De Lijte kent problemen met blauwalgen. Vanaf 2006 is er ieder jaar sprake geweest van een blauwalgengroei. Dit resulteerde in 2010 in een negatief zwemadvies. ph en doorzicht De zuurgraad schommelt tijdens het zwemseizoen tussen ph 7,3 en ph 9,3 en komt daarmee boven de grenswaarde uit (ph norm voor zwemwateren volgens de oude zwemwaterrichtlijn was ph 6,5-9,0). Het doorzicht op het zwemwatermeetpunt was in de periode ,3 meter tot meer dan 1,0 meter (bodemzicht). De doorzichtnorm volgens de oude richtlijn was 1 meter. Het is vooral een veiligheidsrisico (gevaarlijke scherpe voorwerpen op de bodem en zichtbaarheid in noodsituaties). In de huidige EU-zwemwaterrichtlijn zijn ph en doorzicht niet meer genormeerd. Overig Er zijn nooit problemen geweest met: Zwemmersjeuk Botulisme Ziekte van Weil Zwerfvuil Overige zogenaamde zwemmersziekten 24\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

25 4 Analyse historische waterkwaliteit In de navolgende paragrafen wordt de bacteriologische zwemwaterkwaliteit beschreven. Achtereenvolgens komen de volgende onderwerpen aan de orde: Bacteriologische waterkwaliteit volgens de oude Europese zwemwaterrichtlijn Bacteriologische waterkwaliteit volgens de nieuwe Europese zwemwaterrichtlijn Historische data analyse in combinatie met de weersomstandigheden. Een nadere analyse is alleen uitgevoerd wanneer er sprake is geweest van normoverschrijdingen en / of verhogingen van concentraties gedurende de jaren Blauwalgen 4.1 Bacteriologische kwaliteit De bacteriologische parameters van de oude zwemwaterrichtlijn (totaal bacteriën van de coligroep, thermotolerante bacteriën van de coligroep en fecale streptococcen) zijn in de huidige zwemwaterrichtlijn vervangen door Escherichia coli en intestinale enterococcen. Deze indicatoren leveren een betere koppeling tussen de fecale verontreiniging in zwemwater en gezondheidseffecten. In tabel 4.1 zijn de normen van de huidige richtlijn en de oude richtlijn weergegeven. De eenheden zijn uitgedrukt in kve 1 /100 ml. De eindbeoordeling van de oude richtlijn is afwijkend van de huidige richtlijn. Bij de oude parameters zijn er 3 categorieën (goed, voldoende en slecht) en bij de huidige parameters zijn er 4 categorieën (uitstekend, goed, aanvaardbaar en slecht). De toetsingssystematiek van de oude en de huidige Europese zwemwaterrichtlijn is niet vergelijkbaar en vaak is de huidige richtlijn iets strenger. Zo mag een beheerder volgens de huidige richtlijn alleen onder strikte voorwaarden incidentele normoverschrijdingen negeren, mits deze voorspeld zijn. De oude praktijk van herbemonstering, waarbij een normoverschrijding genegeerd mag worden als een nieuw monster aantoont dat het om een incident ging, is onder de huidige richtlijn niet toegestaan. Een toelichting op de zwemwaterbeoordeling volgens de beide richtlijnen is opgenomen in bijlage 3. 1 Kolonie vormende eenheid Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 25\42

26 Tabel 4.1 Risicowaarden oude en nieuwe zwemwaterparameters in kve/100 ml Parameter Kwaliteitsniveau Huidige EU richtlijn Uitstekende kwaliteit Goede kwaliteit Aanvaardbare kwaliteit E coli 500 (95-percentiel) (95-percentiel) 900 (90-percentiel) Intestinale enterococcen 200 (95-percentiel) 400 (95-percentiel) 330 (90-percentiel) Oude EU richtlijn Goed Voldoende Coli thermotolerante (80 %) (95 %) Coli totaal (80 %) (95 %) Waterkwaliteit volgens de oude Europese zwemwaterrichtlijn De concentraties aan thermotolerante colibacteriën en totaal colibacteriën staan weergegeven in Figuur 4.1. De afgelopen jaren was de bacteriologische waterkwaliteit volgens de normen van de oude EU-zwemwaterrichtlijn goed. De gemeten concentraties waren consistent erg laag of niet aantoonbaar. Jaartrend totaal coli Paterswoldsemeer, mp norm voldoende norm goed Jaartrend thermotolerante coli Paterswoldsemeer, mp norm voldoende norm goed kve/100 ml kve/100 ml apr 1-mei 1-jun 1-jul 1-aug 1-sep 1-okt 0 1-apr 1-mei 1-jun 1-jul 1-aug 1-sep 1-okt Figuur 4.1 Bacteriologische waterkwaliteit de Lijte in het Paterswoldsemeer 26\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

27 4.1.2 Waterkwaliteit volgens de huidige Europese zwemwaterrichtlijn In 2009 zijn voor het eerst de nieuwe parameters bepaald. De resultaten staan weergegeven in Figuur 4.2. E. coli en intestinale enterococcen waren bij nagenoeg metingen alle niet aantoonbaar aanwezig (bepalingsgrens 38 kve/100 ml) en voldeden daarmee aan de strengste kwaliteitsnorm (uitstekende kwaliteit). Eén keer zijn licht verhoogde concentraties gemeten waarbij intestinale enterococcen de norm voor uitstekende kwaliteit overschreed (goede kwaliteit) Jaartrend Escherichia coli Paterswoldsemeer mp Norm uitstekend Norm aanvaardbaar Jaartrend Intestinale enterococcen Paterswoldsemeer mp Norm uitstekend Norm aanvaardbaar kve/100 ml apr 1-mei 1-jun 1-jul 1-aug 1-sep 1-okt kve/100 ml apr 1-mei 1-jun 1-jul 1-aug 1-sep 1-okt Figuur 4.2 Huidige parameters zwemlocatie de Lijte in het Paterswoldsemeer Indeling in kwaliteitsklasse volgens de huidige Europese zwemwaterrichtlijn De zwemwaterindeling wordt jaarlijks op basis van de meetreeks van de afgelopen vier badseizoenen vastgesteld. De huidige parameters zijn vanaf 2009 gemeten en onderstaande kwaliteitsindeling is dan ook gebaseerd op de gegevenssets uit de badseizoenen 2009 en De bacteriologische waterkwaliteit valt vooralsnog in kwaliteitsklasse uitstekend. Een correcte beoordeling kan pas in 2012 plaatsvinden. Tabel 4.2 Voorlopige kwaliteitsindeling zwemlocatiede Lijte volgens de huidige EU-zwemwaterrichtlijn op basis van de jaren 2009 en 2010 Omschrijving Totaal oordeel E. coli Intestinale enterococcen Uitstekend Uitstekend Uitstekend Uitstekend Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 27\42

28 4.1.3 Historische data analyse in combinatie met weersomstandigheden Om mogelijke verontreinigingsbronnen te ontdekken wordt vaak gezocht naar eventuele relaties met weersomstandigheden. Een relatie tussen fecale bacteriën en neerslag kan wijzen op overstorten in de buurt van de zwemlocatie of een verhoogde afspoeling van met fecaliën verontreinigd regenwater van aanliggende oevers. De analysewaarden voor de bacteriologische parameters waren de afgelopen jaren steeds zodanig laag, dat er geen aanleiding is om een relatie met weersomstandigheden uitgebreid uit te werken. Wel zijn de enige twee licht verhoogde waarden van de afgelopen jaren (19 juli 2005 en 12 juli 2010) naast de weergegevens gelegd. Wat opvalt is dat beide dagen volgen op een week met zeer warme dagen: respectievelijk ºC (2005) en ºC (2010). Het is dus mogelijk dat deze verhoogde waarden door een grote recreatiedruk veroorzaakt zijn, te weten veel zwemmers of recreatievaart. 4.2 Blauwalgenprofiel In de recreatieplas Paterswoldsemeer is bijna ieder jaar wel sprake van blauwalgen. In 2010 hebben deze tot een waarschuwing voor blauwalg geleid Analyse Om in te schatten of er in de nabije toekomst kans op bloei van blauwalgen bestaat, zijn de historische data geanalyseerd conform de handreiking zwemwaterprofiel blauwalgen. Bijlage 2 bevat een overzicht van de beschikbare waterkwaliteitsgegevens in relatie tot mogelijke problemen met overmatige groei van blauwalgen. Microcystine Als er een vermoeden van aanwezigheid van blauwalgen bij de zwemlocaties is, werden tot en met 2009 monsters van de drijflaag en/of de waterkolom op microcystine onderzocht. Microcystine concentraties van meer dan door de gezondheidsraad gestelde norm van 20 µg/l waren aanleiding tot het nemen van maatregelen (zwemverbod of dwingende waarschuwing, CIW protocol voor blauwalgen 2002). In de jaren 2003, 2006, 2008 en 2009 zijn watermonsters uit het Paterswoldsemeer op microcystine onderzocht. Microcystine is een giftige stof die voor veel blauwalgensoorten wordt afgescheiden. Met een maximaal gemeten concentratie van 3,9 µg/l gaven microcystineconcentraties nooit aanleiding tot het nemen van maatregelen. 28\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

29 Opgemerkt wordt dat in het nieuwe blauwalgenprotocol de microcystinebepaling als criterium eruit is gehaald omdat te weinig bekend is van de verschillende toxines die blauwalgen kunnen produceren en de gezondheidseffecten. In het nieuwe blauwalgenprotocol wordt vooral ingezet op celtellingen van vijf potentieel toxische planktongeslachten Anabaena, Aphanizomenon, Microcystis, Planktothrix en Woronichinia die de algenproblemen veroorzaken. In het nieuwe protocol worden onder andere risiconormen gehanteerd van of cellen/ml of aanwezigheid van drijflagen voor het nemen van beheermaatregelen. Fytoplanktononderzoek Aanwezigheid van drijflagen of een vermoeden van blauwalgen op de zwemlocatie zijn aanleiding om de fytoplanktonsamenstelling te onderzoeken. In alle jaren is wel één of meerdere keren een quick scan van de soortensamenstelling van blauwalgen uitgevoerd. De blauwalgensamenstelling in het Paterswoldsemeer wordt wisselen gedomineerd door Microcystis, Anabaena en Planktothrix Agardhi. Daarnaast worden ook Aphanizomenon en Woronichinia aangetroffen. Deze blauwalgensoorten produceren alle toxinen (microcystine en/of anatoxine). Van Planktothrix agardhi worden soms drijflagen gezien maar meestal komt deze soort zwevend voor. Microcystis en Anabaena vormen wel drijflagen. In 2009 was er sprake van een langdurige blauwalgenbloei. In juli 2009 werd de norm van risiconiveau III (> cellen/ml) korte tijd door Microcystis overschreden. Risiconiveau III is aanleiding tot een negatief zwemadvies. Hierna was er tot het einde van het zwemseizoen sprake van blauwalgenbloei, zij het in geringere aantallen (risiconiveau II, alleen waarschuwen). Regelmatig waren er drijflagen tijdens de monsternames. In bijlage 2 worden de resultaten van de metingen weergegeven. Toestandvariabelen Vanaf 2008 bepaalt waterschap Noorderzijlvest twee keer in het zwemseizoen ook de fysischchemische parameters (in juni/juli en augustus). De nutriëntenconcentraties in het Paterswoldsemeer zijn niet erg hoog. Van stikstof is schommelt de zomergemiddelde waarde met 1,2 à 1,5 mg N/l rondom de voor het Paterswoldsemeer gestelde KRW-norm van 1,3 mg N/l. Stikstof is vooral in gebonden vorm (niet beschikbaar) aanwezig. De concentraties aan nitraat en ammonium (de beschikbare vorm) zijn meestal lager dan de bepalingsgrens. De fosfaatconcentratie is sterk wisselend, de zomergemiddelde waarde van 0,07 à 011 mg P/l schommelt rondom de KRW-norm van 0,09 mg P/l. Deels is fosfaat in beschikbare vorm aanwezig, vooral in augustus. Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 29\42

30 Wat opvalt, is dat de concentraties sikstof en fosfaat in de zomermaanden toenemen. Dit is tegenstrijdig met de normale seizoensfluctuaties waarbij de concentraties in de zomer juist het laagst zijn. Mogelijk is de oorzaak de aanvoer van nutriëntenrijk water uit het Noord- Willemskanaal of voor fosfaat ook nalevering vanuit de fosfaatrijke waterbodem in de zomermaanden. Verhoudingsgewijs is er veel stikstof en weinig fosfaat in het watersysteem. De N:P-ratio (mol:mol) is wisselend voor N:P-ratio totaal en 6-33 voor N:P-ratio opgelost. Een stelregel is dat vooral bij lagere N:P verhoudingen (lager dan 10) enkele blauwalgensoorten in het voordeel zijn omdat zij stikstof uit de atmosfeer kunnen binden (bijvoorbeeld Anabaena sp. en Aphanizomenon). In het Paterswoldsemeer is dat soms het geval. De verwachting dat de algensamenstelling naar groenalgen zal neigen en dat ontwikkeling van blauwalgen zich kan voordoen als de omstandigheden gunstig zijn. De chlorofylconcentratie is een maat voor de algengroei. De concentraties zijn vaak verhoogd en enkele jaren zijn piekconcentraties tussen 200 en 400 µg/l gemeten (oude NW4-norm 100 µg/l). Volgens de Handreiking Zwemwaterprofiel Blauwalgen mag de chlorofyl-a concentratie niet boven 50 µg/l uitkomen. Dit is de door de WHO genoemde kritische grens waarboven problemen met blauwalgen te verwachten zijn. In de loop van het zwemseizoen neemt het doorzicht af tot zo n 0,4 meter. Vaak wordt een gering doorzicht veroorzaakt door algen (hoge chlorofylgehalten) en dat is ook op deze locatie het geval. De zuurgraad ligt de afgelopen jaren tussen ph 7,7 9,8. Vaak gaat een toename van algengroei (hoge chlorofylgehalten) samen met hogere ph waarden en dat geldt duidelijk ook voor het Paterswoldsemeer Beoordeling Blauwalgen Resumerend kan op basis van de beschikbare informatie uit de voorgaande jaren worden geconcludeerd dat er elk jaar kans is op een toxische bloei van blauwalgen. Ook op basis van de nutriëntenconcentraties is een bloei van blauwalgen te verwachten. De blauwalgensamenstelling wordt vooral gedomineerd door Microcystis, Anabaena en Planktothrix. Mogelijke maatregelen in het Paterswoldsemeer Om de risico s op een bloei van toxische blauwalgen te verminderen is een verregaande reductie van de nutriëntenconcentraties nodig. Om algenbloei gegarandeerd te voorkomen moet het stikstofgehalte ten minste < 1,0 mg/l zijn en het fosfaatgehalte ten minste < 0,05 mg/l. Deze waarden zijn nauwelijks haalbaar voor het Paterswoldsemeer. De voor het Paterswoldsemeer gestelde KRW-normen zijn 1,3 mg N/l en 0,09 mg P/l. 30\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

31 Om de KRW-doelen te halen moet de ecologische waterkwaliteit sterk verbeteren. Er is te weinig inzicht in welke maatregelen moet worden genomen om de ecologische waterkwaliteit te verbeteren. Daarom heeft waterschap Noorderzijlvest in 2010 een watersysteemonderzoek gedaan om goede maatregelen te kunnen selecteren. De oplossing moet gevonden worden in een pakket van maatregelen dat bestaat uit het terugbrengen van de fosfaatbelasting in combinatie met aanpassingen aan de morfologie: Beperken wateraanvoer in de zomer (niet voor 1 mei) Waterinlaat vanuit de Oude Aa in plaats van uit het Noord-Willemskanaal. De Oude Aa bevat minder nutriënten (fosfaat), meer ijzer (wat fosfaat kan vastleggen), minder sulfaat en bicarbonaat (waardoor mineralisatie van organisch materiaal afneemt) Aanvullende maatregelen om de fosfaatbelasting te reduceren (moeras/natuurvriendelijke oevers, verminderen lozingen recreanten, verlaging fosfaatconcentratie in water dat via gemaaltjes op het meer wordt uitgeslagen, aanleggen dam om de strijklengte te verminderen, et cetera) Als specifieke maatregel om de blauwalgen op de zwemlocatie te verminderen wordt genoemd om de zuidoosthoek met een dam van de rest van het meer af te sluiten en de bodem te bedekken met zand. Hierdoor wordt nalevering van nutriënten naar het water vanuit de veenbodem beperkt Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 31\42

32 32\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

33 5 Mogelijke risicobronnen In onderstaand overzicht wordt een beschrijving gegeven van de mogelijke bronnen voor bacteriële verontreinigingen. Regenwaterlozingen/ overstorten Effluent RWZI Wegwater/afstromend hemelwater Ongerioleerde lozingen Mestwater omringend agrarisch gebied Recreatievaart Jachthavens Beroepsvaart Wateraanvoer (Blauw)algen Planten Nee. Nee Nee. Nee. Nee. Er veel recreatievaart. Dit zijn vooral veel open (zeil)bootjes, maar ook wel kajuit(zeil)boten. In het verleden loosden kajuit(zeil)boten met boordtoilet het toiletwater direct in het oppervlaktewater. Beïnvloeding van de bacteriologische waterkwaliteit op de zwemlocatie was hierdoor mogelijk. Vanaf 2006 geldt een lozingsverbod van toiletwater voor recreatievaartuigen. Er moeten op de jachthavens dan wel ontvangstmogelijkheden voor vuilwater zijn, anders wordt de vuilwatertank of het chemisch toilet alsnog in het oppervlaktewater geleegd. In de directe omgeving is bij jachthaven Zuidwesthoek een vuilwaterinnamestation aanwezig. Via de Nijveensterkolksluis kunnen recreatieboten naar het Hoornse Diep / Noord Willemskanaal. Naast de zwemlocatie is Vereniging Watersport De Twee Provinciën (VWDTP) gevestigd. Dit is een zeilvereniging met open zeilboten en daarom als bacteriologische bron niet relevant. In de zuidwesthoek van het Paterswoldsemeer (ongeveer 800 meter van de zwemlocatie) ligt jachthaven Zuidwesthoek. De jachthaven heeft circa 500 ligplaatsen en heeft een uitpompstation voor vuilwater. Nee. Nee. Er wordt vanuit gegaan dat het inlaatwater vanuit het Noord- Willemskanaal geen bacteriologische verontreinigingen bevat. Bijna elk jaar is er in meer of mindere mate sprake van blauwalgenbloei. Er zijn weinig waterplanten. Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 33\42

34 Dieren Menselijke belasting Er zijn veel tamme Kaapse eenden aanwezig op de zwemlocatie. Deze zijn afkomstig van het naburig terrein. De vogels laten veel uitwerpselen achter, vooral op het westelijke deel van de ligweide. Honden zijn toegestaan. Omdat er een hoge oeverbeschoeiing is kunnen honden niet in het water. Alleen ter plekke van de botenhelling is dat mogelijk. Honden kunnen wel de ligweide bevuilen. Nee. Gezien de aanwezigheid van sanitaire voorzieningen, wordt ervan uitgegaan dat er niet of nauwelijks sprake is van menselijke belasting. Hoewel dat met kleine kinderen nooit helemaal kan worden uitgesloten. Figuur 5.1 Op de ligweide ligt feces van eenden Conclusie potentiële bronnen Op de eendenpoep na, gaf de zwemlocatie tijdens het veldbezoek een goed verzorgde indruk. De potentiële risicobronnen zijn: Watervogels Zwemmers Recreatievaart Jachthaven 34\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

35 6 Gezondheidsrisico s Bij de Handreiking bij het opstellen van een zwemwaterprofiel hoort een spreadsheetmodel, genaamd ZWEMPROF, om de invloed van de bronnen te kunnen schatten. Indien uit deze eenvoudige berekeningen geen relevante beïnvloeding van een verontreinigingsbron of -route wordt gevonden kan hiermee worden volstaan. Opgemerkt wordt dat met de spreadsheet alleen gezondheidsrisico s ten gevolge van fecale verontreinigingen (E. coli en intestinale enterococcen) bepaald wordt. Gezondheidsrisico s door blauwalgen en andere ziekteverwekkers zoals zwemmersjeuk, botulisme en chemische verontreinigingen, moeten afzonderlijk beoordeeld worden. Voor alle geïdentificeerde bronnen zijn de kentallen in het spreadsheet ingevuld, zie bijlage 1. De uitkomsten van de berekening zijn in dezelfde bijlage te vinden. 6.1 Toelichting gebruikte kentallen spreadsheet ZWEMPROF Afmetingen zwemzone en waterdiepte. Voor het oppervlak van de zwemzone is uitgegaan van de begrenzing zoals aangegeven in paragraaf 3.3. Het oppervlak van het zwemgedeelte tot aan de buitenste drijflijn is m 2, met een gemiddelde diepte van 0,9 meter. Het gehele Paterswoldsemeer is als watersysteem genomen. De gemiddelde diepte van de plas is gesteld op 1,2 meter Zwemmers. Volgens de beheerder zijn er op een topdag bezoekers. Het gemiddeld aantal bezoekers is niet exact bekend. Voor dit zwemwaterprofiel is het gemiddeld aantal bezoekers bepaald door het maximale aantal door een factor 3 à 4 te delen. Gerekend is met bezoekers bij topdrukte en 750 gemiddeld. In ZWEMPROF is gerekend met het aantal bezoekers als zwemmers. Uit ZWEMPROF komt naar voren dat een gemiddelde hoeveelheid zwemmers geen invloed heeft op de zwemwaterkwaliteit. Voor een topdag wordt een geringe invloed berekend. Watervogels. Tijdens het veldbezoek zijn Kaapse eenden op de zwemlocatie gezien. Op de ligweide liggen veel uitwerpselen van deze eenden. In ZWEMPROF wordt uitgegaan van een maximum van 30 watervogels in de zwemzone en 100 vogels buiten de zwemzone. Uit ZWEMPROF komt naar voren dat deze hoeveelheid watervogels niet van invloed is op de zwemwaterkwaliteit. Honden. Honden zijn toegestaan maar kunnen vanwege de hoge beschoeiing niet in het water. Alleen op het kleine stukje van de botenhelling kunnen honden in het water. Het aantal honden is daarom op nul gesteld en niet in ZWEMPROF meegenomen. Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 35\42

36 Recreatievaart. In het zomerseizoen is er veel recreatievaart op het Paterswoldsemeer, vooral veel open zeil- en motorbootjes maar ook wel enkele kajuitboten met boordtoilet. In ZWEMPROF is uitgegaan van 20 boten (met boordtoilet) per dag gemiddeld en 50 op een topdag. De afstand tot de zwemlocatie is op 50 meter gesteld. Uit ZWEMPROF blijkt dat de recreatievaart geen invloed op de zwemwaterkwaliteit heeft. Jachthavens. De invaart van jachthaven Zuidwesthoek ligt op 800 meter afstand van de zwemlocatie. In ZWEMPROF wordt berekend dat de jachthaven niet van invloed is op de zwemwaterkwaliteit. 6.2 Resultaten en analyse Risico s door fecale verontreinigingsbronnen Uit ZWEMPROF volgt dat er nagenoeg geen bacteriële verontreinigingsbronnen zijn die effect op de zwemwaterkwaliteit hebben. Wel wordt voor alle gezamenlijke bronnen een wezenlijke invloed berekend voor intestinale enterococcen en een geringe invloed voor E. coli. Op een topdag is door een groot aantal zwemmers een geringe negatieve invloed te verwachten. Deze resultaten komen overeen met de weersanalyse. Beide keren dat licht verhoogde bacteriële concentraties werden gemeten vielen samen met een hittegolf, dus veel recreanten die het water opzochten. Het is belangrijk te weten dat ZWEMPROF uitgaat van volledige menging van verontreinigingen in de zwemzone. Dit is bij eventuele verontreinigingen door watervogels in delen van de zwemzone niet altijd het geval. Plaatselijke (en kortstondige) bacteriologische verontreinigingen door watervogels zijn daarom altijd mogelijk. Ook als in ZWEMPROF geen invloed wordt berekend. Denk hierbij aan de westelijke rand van de zwemzone waar de Kaapse eenden vertoeven. Overige pathogene ziekteverwekkers Gezondheidsrisico s door andere ziekteverwekkers zijn niet te verwachten. Risico s door blauwalgen In de recreatieplas Paterswoldsemeer is bijna ieder jaar wel sprake van blauwalgen. In 2010 hebben deze tot een waarschuwing voor blauwalg geleid. Er is kans op een jaarlijkse bloei van toxische blauwalgen.. 36\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

37 7 Conclusies en aanbevelingen 7.1 Conclusies Bacteriologische kwaliteit In de periode was de bacteriologische waterkwaliteit op de zwemlocatie de Lijte goed. De concentraties waren consistent laag. Er zijn nooit normoverschrijdende concentraties geweest. In 2009 zijn voor het eerst ook de huidige bacteriologische parameters, Escherichia coli (E. coli) en intestinale enterococcen, gemeten. Nagenoeg alle concentraties waren erg laag. Volgens de huidige zwemwaterrichtlijn zou de zwemwaterkwaliteit voorlopig worden ingedeeld in kwaliteitsklasse uitstekend. Voor een definitieve beoordeling is een meetreeks van 4 jaar nodig. Bacteriologische verontreinigingsbronnen De potentiële bronnen zijn zwemmers, watervogels, recreatievaart en jachthavens. Volgens het spreadsheet ZWEMPROF hebben deze bronnen afzonderlijk geen invloed op de zwemwaterkwaliteit. Voor alle gezamenlijke bronnen wordt voor intestinale enterococcen een wezenlijke invloed berekend en voor E. coli een geringe invloed. Verder is voor een topdag een geringe invloed door veel zwemmers berekend. Dit komt overeen met het feit dat de beide licht verhoogde concentraties zijn gemeten na een hittegolf en dus veel zwemmers. De concentraties waren echter licht verhoogd, er was geen sprake van gezondheidsrisico s. Bauwalgen In het Paterswoldsemeer is jaarlijks in meer of mindere mate sprake van blauwalgenbloei. Dit wordt veroorzaakt door blauwalgensoorten die het giftige microcystine en/of anatoxine produceren (vooral Microcystis, Anabaena en Planktothrix agardhi). Op basis van de beschikbare informatie en ervaringen uit voorgaande jaren is de kans op een jaarlijkse toxische bloei van blauwalgen groot. Overig Gezondheidsrisico s door andere ziekteverwekkers zijn op de zwemlocatie de Lijte niet te verwachten. Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 37\42

38 Begrenzing zwemzone Als zwemzone wordt een strook tot 25 meter uit de kant voorgesteld. Dit komt neer op een langgerekte zwemzone van 180 meter. Meetpunt 5008 ligt in het midden van de zwemzone en is daarmee voldoende representatief. Halverwege de zwemzone bevindt zich de trailerhelling. Hier kunnen gevaarlijke situaties ontstaan omdat boten door de zwemzone moeten varen om bij de trailerhelling te komen. Daarom wordt voorgesteld twee drijflijnen in het water aan te brengen om scheiding te maken tussen de zwemzone en het gebied waar boten kunnen varen. Een andere optie is de trailerhelling te verplaatsen naar een plek buiten de zwemzone. 7.2 Aandachtspunten en mogelijke maatregelen Op basis van de gegevensset van de jaren 2009 en 2010 is kwaliteitsklasse indeling volgens de huidige EU-zwemwaterrichtlijn uitstekend en is er geen noodzaak tot het treffen van maatregelen voor de bacteriologische waterkwaliteit. Om in de toekomst problemen te voorkomen en een goede waterkwaliteit te behouden bieden onderstaande aanbevelingen een aanknopingspunt. Watervogels De Kaapse eenden geven geen grote bacteriologische verontreiniging op het zwemwatermeetpunt, maar op de grasstrook op het westelijke deel van de zwemlocatie liggen veel uitwerpselen. Vooral langs de rand van de oever. Ter plekke kunnen deze eenden de zwemwaterkwaliteit negatief beïnvloeden. Om problemen in de toekomst te voorkomen is het wenselijk dat het eendenbestand bij de zwemlocatie niet toeneemt. Om de eenden enigszins van de zwemlocatie te weren is het raadzaam om de bezoekers te vragen de eenden niet te voeren. De beste optie is om de eenden te verplaatsen naar een geschiktere plek. Honden Honden zijn toegestaan op de ligweide. Vanwege de beschoeiing kunnen honden niet in het water. Maar hondenpoep kan ook tot onhygiënische situaties op de ligweide leiden. Een optie is om een opruimplicht voor hondenpoep te introduceren. Blauwalgen Blauwalgen vormen al jaren een probleem in het Paterswoldsemeer. Aanpak aan de bron (nutriëntenreductie) heeft de voorkeur maar om effect te sorteren zal een verregaande verlaging van de nutriëntenconcentraties gerealiseerd moeten worden. In het kader van het halen van de KRW- ecologische doelstellingen wordt door waterschap Noorderzijlvest naar de meest effectieve maatregelen gezocht. 38\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

39 Voor de korte termijn zijn alleen effectgerichte maatregelen voorhanden. Voor ondiepe watersystemen zoals het Paterswoldsemeer is, als effectgerichte noodmaatregel, het plaatsen van een (mobiele) pomp nabij de zwemlocatie een optie zodat doorstroming en oppervlakkige menging wordt bewerkstelligd. Hiermee wordt niet de groei van blauwalgen verstoord, maar wordt wel bereikt dat de algen niet kunnen gaan drijven. Hiermee wordt ook het ophopen van toxinen tot gevaarlijke niveaus voorkomen. Als er proliferatie van blauwalgen bij de zwemlocatie ontstaat, is het belangrijk om het publiek (zwemmers) tijdig en adequaat voor te lichten. Ten eerst op de zwemlocatie zelf, maar ook via internet, huis aan huisbladen of regionale radio/tv, et cetera. Het waterschap Noorderzijlvest heeft hierin een ondersteunende rol. Resumerend overzicht aandachtspunten en maatregelen Onderwerp Aandachtspunt (A)/ maatregel (M) Wie/Initiator Bacteriologische Beperken of verplaatsen eendenbestand (A) waterkwaliteit Voederverbod eenden (A) Opruimplicht hondenpoep (A) Meerschap Paterswolde Meerschap Paterswolde Meerschap Paterswolde Blauwalgen Voorlichting publiek (M) Provincie Groningen Veiligheid Trailerhelling verplaatsen naar een plek buiten de zwemzone Meerschap Paterswolde of afbakenen vaarzone naar de trailerhelling met drijflijnen (M) 7.3 Actualisatie en vervolgtraject Afhankelijk van de klasse waarin de zwemlocatie volgens de EU-zwemwaterrichtlijn wordt ingedeeld, moet het zwemwaterprofiel na een bepaalde periode geactualiseerd worden. Zwemwaterindeling Uitstekend Goed Aanvaardbaar Slecht Actualisatie zwemwaterprofiel vindt ten minste plaats om de Alleen als de indeling verandert in goed, aanvaardbaar of slecht Vier jaar Drie jaar Twee jaar Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 39\42

40 De zwemwaterindeling wordt jaarlijks op basis van de meetreeks van de afgelopen vier badseizoenen vastgesteld (zie toelichting bijlage 3). Op basis van de gegevensset uit 2009 en 2010 is een schatting van de indeling gedaan. De bacteriologische waterkwaliteit in kwaliteitsklasse uitstekend. Totaal oordeel E. coli Intestinale enterococcen Paterswoldsemeer Uitstekend Uitstekend Uitstekend Bovenstaand toetsoordeel betekent dat, als de kwaliteit in 2012 nog hetzelfde is als in 2010, alleen geactualiseerd hoeft te worden als de zwemwaterkwaliteit wijzigt of als er veranderingen zijn bij de zwemlocatie die de waterkwaliteit kunnen beïnvloeden. 40\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

41 8 Geraadpleegde bronnen 1. Europese Unie 2006, Richtlijn 2006/7/EEG van het Europees Parlement en de Raad van 15 februari 2006 betreffende het beheer van de zwemwaterkwaliteit en tot intrekking van Richtlijn 76/160/EEG 2. RIZA-Grontmij Handreiking voor het opstellen van een zwemwaterprofiel, In opdracht van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat en Rijkswaterstaat 3. DHV 2005, KRW en oppervlaktewater, Bescherming van zwemwater en oppervlaktewater voor drinkwaterbereiding onder de Europese Kaderrichtlijn Water, In opdracht van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat, RIZA 4. DHV Handreiking Blauwalgen in het Zwemwaterprofiel. Hulpmiddel voor het opstellen van het voor blauwalgen relevante deel van zwemwaterprofielen. In opdracht van Rijkswaterstaat, RIZA 5. Waterschap Noorderzijlvest, ondermeer historische data waterkwaliteit 6. CIW blauwalgenprotocol, Veilig zwemmen: cyanobacteriën in oppervlaktewater, aangepast protocol Blauwalgenprotocol 2010, vastgesteld door het NWO op 10 maart Vaardieptes Paterswoldsemeer, VWDTP, mei Concept watersysteemonderzoek Paterswoldsemeer, september Structuurvisie Meerweg ontwikkelt Meer, gemeente Haren, oktober Zwemwaterfolder, Zwemmen in open water in de provincie Groningen, Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer 41\42

42 42\42 Zwemwaterprofiel Paterswoldsemeer

43 Bijlage 1 Resultaten risicoberekening spreadsheet ZWEMPROF

44

45 ZWEMPROF Naam locatie: Paterswoldsemeer ZWEMwaterPROFielen Datum beoordeling: 25 nov Afstand tot Fractie naar Type en morfologie Zwemmers gemiddeld aantal per dag aantal bij extreme drukte zwemplek (m) zwemwater Type systeem plas aantal boten bij extreme breedte plas (m) 800 Schepen aantal boten per dag drukte lengte plas (m) recreatievaart ,5 gemiddelde diepte plas (m) 1,2 - beroepsvaart ,9 Continue bronnen - debiet (m3/s) oppervlak zwemzone (m2) RWZI gemiddelde diepte in zwemzone (m) 1 - lozingen slachthuis of mestverwerkend bedrijf oeverlengte zwemstrand (m) jachthavens (continue belasting) - 0, ,5 Lokale bron (continu) belasting E. coli (KVE/halfjaar) - - belasting enterokokken (KVE/halfjaar) - Dieren op het zwemstrand/zwemzone - aantal honden/dag aantal paarden/dag watervogels Dieren buiten zwemzone - aantal honden/dag aantal paarden/dagen watervogels ,5 Incindentele bronnen - overstort-volume (m3) - overstort gemengd stelsel overstort gescheiden stelsel ongezuiverde lozingen afstromend wegwater Lokale bron (incidenteel) concentratie concentratie E. coli (KVE/l) concentratie enterokokken (KVE/l) Agrarisch achterland bodemtype zand aantal hectare 0 mestsoort Melkkoeien 3 Bijdrage bronnen legenda EC Geen invloed op zwemwaterkwaliteit (E.c <200KVE/100ml) Geringe invloed op de zwemwaterkwaliteit (E.c tussen 200 en 500KVE/100ml) Wezenlijk invloed; gemiddelde onder de norm, maar incidenteel overschrijdingen te verwachten (E.c tussen 500 en 900KVE/100ml) Grote invloed bron: maatregelen noodzakelijk (E.c >900KVE/100ml) Naam locatie: Paterswoldsemeer Datum beoordeling: 25 nov Legenda IE Geen invloed op zwemwaterkwaliteit (IE <100KVE/100ml) Geringe invloed op de zwemwaterkwaliteit (IE tussen 100 en 200KVE/100ml) Wezenlijk invloed; gemiddelde onder de norm, maar incidenteel overschrijdingen te verwachten (IE tussen 200 en 330KVE/100ml) Grote invloed bron: maatregelen noodzakelijk (IE >330KVE/100ml) gemiddeld EC zeer druk EC gemiddeld IE zeer druk IE eindoordeel EC eindoordeel EC Zwemmers verdeeld over zone gemiddeld zeer druk Recreatievaart RWZI 0 0 eindscore IE eindscore IE Agrarisch achterland 0 0 gemiddeld zeer druk RioolOverstort gemengd stelsel 0 0 gescheiden stelsel 0 0 Lozingen slachthuis of mestverwerkend bedrijf 0 0 Ongezuiverde lozingen 0 0 Afstromend wegwater 0 0 Beroepsvaart 0 0 Jachthavens 0 0 Watervogels binnen zwemzone Watervogels buiten zwemzone 9 9 Dieren op het strand binnen zwemzone 0 0 Dieren op het strand buiten zwemzone 0 0 Lokale bron (Incidenteel) 0 0 Lokale bron (continue belasting) 0 0

46

47 Bijlage 2 Data blauwalgen en fysisch-chemische toestandsvariabelen

48

49 Resultaten blauwalgenonderzoek periode Interpretatie volgens het blauwalgenprotocol 2010: Gele lijn = cellen/ml: risiconiveau II (gering gezondheidsrisico), actie: waarschuwen Rode lijn = cellen/ml: risiconiveau III (gezondheidsrisico), actie: negatief zwemadvies Blauwalgen Paterswoldsemeer, de Lijte Cellen/ml Woronichinia Planktothrix Microcystis Aphanizomenon Anabaenopsis Anabaena

50 Toelichting tabellen (volgens het blauwalgenprotocol 2010): Aantal cellen /ml Biovolume mm 3 /l Risiconiveau Actie < < 2,5 I Verhoogde alertheid ,5 15 II Gering gezondheidsrisico Waarschuwen > > 15 III Gezondheidsrisico Negatief zwemadvies IV Groot gezondheidsrisico Zwemverbod Voor een volledige beschrijving van de risico niveaus wordt verwezen naar het Blauwalgenprotocol Blauwalgen tellingen en microcystine 2006 Datum Anabaena Anabaenopsis Aphanizomenon Microcystis Planktothrix Woronichinia Totaal Microcystine cellen/ml cellen/ml cellen/ml cellen/ml cellen/ml cellen/ml cellen/ml µg/l , , , : ook drijflaagmonster genomen: Microcystis dominant, Anabaena abundant Biovolume Datum Anabaena Anabaenopsis Aphanizomenon Microcystis Planktothrix Woronichinia Totaal 2010 mm 3 /l/ml mm 3 /l/ml mm 3 /l/ml mm 3 /l/ml mm 3 /l/ml mm 3 /l/ml mm 3 /l/ml ,2 3,3 0,9 0,3 13, ,3 5,1 0,1 6,

51 Stikstof - Patersw oldsemeer 2,5 Concentratie (mg N/l) 2 1,5 1 0, N opgelost Streefw aarde N opgelost N-totaal MTR N-totaal Fosfaat - Patersw oldsemeer 0,20 0,18 Concentratie (mg P/l) 0,16 0,14 0,12 0,10 0,08 0,06 0,04 0,02 0, P-totaal MTR-P-totaal PO4 Streefw aarde PO4 N:P ratio - Patersw oldsemeer N:P ratio totaal (mol/mol) opgelost (mol/mol)

52 Chloride - Patersw oldsemeer Concentratie (mg/l) Chlorofyl-a en doorzicht - Patersw oldsemeer 1, ,4 Chlorofyl-a (ug/l) ,2 1,0 0,8 0,6 0, ph - Patersw oldsemeer 11,0 10,0 9,0 8,0 7,0 6, Doorzicht (m) 0,2 0,0 Chlorofyl-a Doorzicht ph

53 Bijlage 3 Toelichting beoordeling zwemwaterkwaliteit volgens de oude en huidige EU-richtlijn

54

55 Berekening toetswaarden De huidige zwemwaterrichtlijn (2006/7/EG) verschilt op veel punten van de oude richtlijn 76/160/EG. Hieronder wordt een overzicht gegeven van de veranderingen in de beoordelingssystematiek. Huidige EU-richtlijn In de huidige beoordelingssystematiek wordt uitgegaan van een meetreeks over een periode van 4 jaren (het afgelopen badseizoen en de 3 voorgaande badseizoenen). De toetswaarden voor de huidige EU-zwemwaterrichtlijn worden als volgt berekend: Van de gemeten hoeveelheid bacteriën in kolonie vormende eenheden / 100 ml wordt de log 10 - waarde bepaald. (Als het resultaat een nulwaarde is, wordt de log 10 -waarde van de detectielimiet/rapportagegrens van de gebruikte analytische methode gebruikt) Van deze reeks wordt de rekenkundig gemiddelde waarde (1) en de standaarddeviatie (2) berekend De 90- en 95-percentielwaarden zijn de uitkomsten van de formules (3) en (4) 1) log10m1...log 10Mn = Q n 2) Std (reeks log10_m1 tot en met log10_mn) Q * Stad 3) 90-percentielwaarde = 10 Q * Stad 4) 95-percentielwaarde = 10 Indeling in vier verschillende kwaliteitsklassen (voor binnenwateren) Huidige EU-richtlijn Uitstekende kwaliteit Goede kwaliteit Aanvaardbare kwaliteit Slechte kwaliteit E coli <500 ( 95-percentiel) <1.000 (95-percentiel) <900 ( 90-percentiel) >900 ( 90-percentiel) Intestinale enterococcen <200 ( 95-percentiel) <400 (95-percentiel) <330 ( 90-percentiel) >330 ( 90-percentiel) Aantallen in kolonievormende eenheden per 100 ml (kve/100 ml) Oude EU-richtlijn Volgens de oude zwemwaternormering wordt uitgegaan van een meetreeks over één zwemseizoen. De kwaliteitsbeoordeling wordt berekend aan de hand van het percentage aan overschrijdingen: Goed: 80 % van de metingen voldoet aan de maximale norm van 100 kve per 100 ml voor thermotolerante bacteriën en 80 % voldoet aan de maximale norm van 500 kve per 100 ml van het totaal aantal colibacteriën. Van de 11 metingen per badseizoen moeten er dus 9 metingen voldoen Voldoende: 95 % van de metingen voldoet aan de maximale norm van kve per 100 ml aan thermotolerante bacteriën en 95 % voldoet aan de maximale norm van kve per 100 ml van het totaal aantal colibacteriën. Dit betekent dat bij 11 metingen/badseizoen alle metingen moeten voldoen Een meting mag niet meer dan het maximale aantal bacteriën bevatten van kolonievormende eenheden aan thermotolerante bacteriën per 100 ml en niet meer dan kolonievormende eenheden aan het totaal aantal bacteriën van de coligroep per 100 ml Onvoldoende: Het percentage van 95 % van de metingen voldoet niet aan de genoemde normen of de maximale waarden zijn overschreden Oude EU-richtlijn Goede kwaliteit Aanvaardbare kwaliteit Maximale waarde per meting Coli thermotolerante 100 (80 %) (95 %) Coli totaal 500 (80 %) (95 %) Aantallen in kolonievormende eenheden per 100 ml (kve/100 ml)

56

57 Bijlage 4 Verslag veldbezoek

58

59 Veldverslag De Lijte Aanwezig: Martin van Delden Ebel Huizinga Kees van de Ven Sigrid Haverkamp Eric Ebbers Meerschap Paterswolde Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Noorderzijlvest Tauw bv Tauw bv Op 22 september 2010 is bij de Lijte een het veldbezoek uitgevoerd. Het was zonnig en droog weer. De plas is bereikbaar voor voetgangers. Auto s kunnen geparkeerd worden op het naastgelegen parkeerterrein (foto A). Bij de toegang staat een informatiebord van de provincie Groningen (foto s B en C). Direct bij de ingang van de locatie is een trailerhelling die vanaf de parkeerplaats vrij bereikbaar is (foto D). De helling is uitgevoerd in beton en aan één zijde voorzien van een kleine steiger. De locatie heeft geen strand, maar alleen een ligweide. De ligweide is voorzien van een aantal afvalbakken en zitbankjes (foto E). Gedurende het veldbezoek waren er een aantal eenden en honden op de ligweide aanwezig (foto F). Tevens lag er feces van watervogels (foto G). Aan de weide staan een toiletgebouw en een kiosk (foto H). Om vandalisme tegen te gaan zijn de ingangen van het toiletgebouw met hekwerk afgezet. Het gebouw wordt door de beheerder van de kiosk opengesteld. Er zijn geen speeltoestellen aanwezig. De oever is voorzien van houten oeverbeschoeiing. Om het water te kunnen verlaten zijn er een aantal trappetjes aan de oeverbeschoeiing bevestigd. In het water ligt geen drijflijn. Foto s: zie volgende pagina

60 A B C D E F G H