De goede doelstichting Naar een systeem van overheidstoezicht? Een rechtsvergelijkend onderzoek C.R.M. Versteegh Uitgeveri] LEMMA BV - Utrecht - 2003
DE GOEDE DOELSTICHTING - Inhoudsopgave VOORWOORD AFKORTINGEN ALGEMENE INLEIDING I HOOFDSTUK I WETGEVING EN RECHTTEN AANZIENVAN GOEDE DOELORGANISATIES, RECHTSVERGELIJKEND BESCHOUWD A. INLEIDING 12 B. ENGELS RECHT 12 I. Ontwikkeling van de charity 13 1. Totstandkoming van de criteria 13 2. Spanningtussen criteria enwerkelijkheid 18 II. Wetgeving spedfiek gericht op de problemen van de charity 21 1. Wetgevingtegen misbruik 21 2. Toezichthoudende instanties 22 3. Rechtvaardigingvanhetoverheidstoezicht 25 III. Rechtsvormen van de charity 26 1. Inleiding 26 2. Trust 27 3. Charitableunincorporatedassodation 32 4. Charitable Company byguarantee 34 5. Een hybride rechtsfiguur 37 6. Nieuwe organisatievorm 38 I. Ontwikkeling van hetstichtingenrecht 39 1. Historische ontwikkeling van hetgoededoei 39 2. Aanzetten tot juridische regeling van hetdoelvermogen 40 3.Goeddoeliseenfiscaalbegrip 41 4. Betekenisvanhetbegrip "gemeinnützig" 42
DE GOEDE DOELSTICHTING - II. Rechtsvormenvoorhetgoededoel 43 1. De zelfstandigeprivaatrechtelijke Stiftung 43 2. De onzelfstandige Stiftung 52 III. Competentiedeelstaten 56 1. Verschil in wetgeving 56 2. Beieren 57 3. Nordrhein-Westfalen 58 IV. Beschermingtegen de overheid 59 V. Hervormingsvoorstellen 60 1.44ste Juristendag 60 2. Resultaten van de hervormingsvoorstellen 61 I. Ontwikkelingvanhetstichtingenrecht 63 1. Historie vanhet "goededoel" 63 2. Destichtingalsorganisatievoorhet"goededoer 65 3.Geenerkenningdoordewetgever, welerkenninginderechtspraak 66 II. Destichting 68 1. Wettelijke regeling 68 2. Materielle kenmerken 69 3. Goeddoel isfiscaalrechtelijkbegrip 74 4. Wordt de stichting voor onjuiste doeleinden gebruikt? 76 5.Toezichtopdenalevingvanhetstichtingsdoel.79 6. Relativering van de betekenis van materiele kenmerken 81 7. Hervormingsvoorstellen 82 E. VERGELIJKING TUSSEN HET ENGELSE, DUITSE EN NEDERLANDSE RECHT..84 F. CONCLUSIE 85 HOOFDSTUK II OPRICHTINGSKWESTIES A. INLEIDING 88 B. ENGELS RECHT I. Oprichting van de (charitabie) trust, unincorporated assodation en Company limitedby guarantee 88 1. Oprichtingvan de charitabie trust 88 2. Oprichtingvart de charitabie unincorporated assodation 92 3. Oprichting van de Company limitedby guarantee 94 II. Oprichtingsakte 97 1. Gebreken in de oprichtingsakte 97 2. Interpretatie van de oprichterswil 99 3. Toepassingvan decy-pres-leerbij de oprichting 100 4. Voorbeelden van toepassingvan de cy-pres-leerbij de oprichting 100 5. Interpretatie van hettestamenten de invloed van de rechtsvorm 102 6. Registratie 103 1. Registratie is een bestuursverplichting 103 2. De registratieprocedure 105 HiHOÜDSOPGWE
DE GOEDE DOELSTICHTING I. Oprichting van de zelfstandige Stiftung 106 1. Bepalingen van het Bürgerliches Gesetzbuch 106 2. Oprichting van de zelfstandige Stiftung bijleven 107 3.0prichtmgvandezelfstandigeStiftungbijlevenvolgenshetdeelstaatrecht 108 4. Oprichting van de zelfstandige Stiftung bij testament 111 II. Oprichting van de onzelfstandige Stiftung 112 III. Oprichting van de onzelfstandige Stiftung bij leven 112 1. Oprichting van de onzeflstandige Stiftung bij testament 114 IV. Oprichtingsakte 116 V Gebrekenin de oprichtingsakte 116 VI. Registratie 118 I. Oprichting van de stichting 120 1. Oprichting bij leven en bij testament 120 2. Vermogenstoedeling 121 3. Positie van de notaris bij de oprichting 122 II. Oprichtingsakte 123 1. Gebrekenin de oprichtingsakte 123 2. Uitleg van de oprichterswil 124 III. Registratie 126 E. VERGELIJKINGTUSSEN HET ENGELSE, DUITSEEN NEDERLANDSE RECHT.128 F. CONCLUSIE 131 HOOFDSTUK III BEHEERSREGELS ENTOEZICHT OP HET BEHEER A. INLEIDING 134 B. ENGELS RECHT I. Beheer 135 1. Vernieuwde charitywetgeving 135 2. Positie bestuurder 136 II. Toezicht 146 1. Wie kunnen toezicht uitoefenen? 147 III. Alternatievenvoor toezicht 163 1. Arbitrage 163 2. Mediation 165 I. Zelfstandige stichting 166 l.beheer 166 II. Toezicht 173 1. Toezicht door de overheid 173 2. Toezicht door een niet overheidsorgaan.: curatorium 178 3.Publicatievanfinancielegegevens 179
- DE GOEDE DOELSTICHTING - III. Onzeifstandige stichting 181 1. Beheer 181 2. Toezicht 182 3. Stichtingenregister 183 I. Beheer van de stichting 183 1. Positie van de bestuurder 183 2. Eisen aanhetvermogensbeheer 186 3. Registratie 196 II. Toezicht 197 1 Handelen in strijdmetbestuursverplichting 197 2. Externe toezichthoudende Organen 204 3. Intern toezicht: Commissarissenmodel 217 4. Corporate Governance 218 E. VERGEL1JKJNGTUSSEN HET ENGELSE, DUITSE EN NEDERLANDSE RECHT 220 F. CONCLUSIE 223 HOOFDSTUK IV MOMENTEN WAAROP DE BESTEMMINGVAN HET VERMÖGEN GEWIJZIGD KAN WORDEN A. INLEIDING 226 B. ENGELS RECHT I. Doelwijziging van de charitabie trust, charitabie unincorporated assodation ende charitabie Company volgens de cypresregel 227 1. Toepassingvan decy-presregel 227 2. Vöorwaarden voor toepassing van de cy-pres-regel 229 3. Artikel 13 lid2vandecharitiesact 1993 231 4.Nietfunctionerenvandedoelorganisatie 234 5.Vrijetoepassingvandecy-pres-leerdoorderechter 234 6. Praktische toepassing van de cy-pres-ieer door de Commissioners bepleit 235 II. Wijziging van de bestemming van het doelvermogen 236 1. Geenwettelijke regeling van de fusie 236 2. Perikelen 238 3. Vermogenssituatie van de charitabie Company 238 III. Ontbinding 239 1. Algemeen 239 2. Wettelijke regeling van de ontbinding 240 3. Ontbindingvan de trust 241 4. Ontbindingvan de unincorporated association 242 5. Ontbindingvan de Company limitedby guarantee 243 INHOUDSOPGAYE
DE GOEDE DOELSTICHTING - I. Doelwijziging 245 1. Zelfstandige Stiftung 245 2. Onzelfstandige Stiftung 250 II. Pusie 252 III. Omzetting 254 1. Umwandlung 254 2. Afsplitsing van hetstichtingsvermogen van de zelfstandig Stiftung 254 IV. Ontbinding 255 1. Zelfstandige Stiftung 255 2. Onzelfstandige Stiftung 257 V. Verschillen tussen de stichtingenwet van Beieren en Nordrhein-Westfalen betreffende de zelfstandige Stiftung 259 VI. Vergelijking tussen de zelfstandige en de onzelfstandige Stiftung 259 I. Statuten-en doelwijziging 260 1. Statuten-en doelwijziging door een orgaan 260 2. Statuten-en doelwijziging door de rechter 262 II. Omzetting 266 1. Wettelijke regeling 266 2. Procedure 266 3. Doel- en vermogensbescherming 267 III. Fusie 269 1. Wettelijke regeling 269 2. Procedure 269 3. Vereisten voor juridische fusie 270 4. Doel- en vermogensbescherming bij fusie 272 5. Rechtsgevolgen van fusie 273 IV. Splitsing 274 1. Wettelijke regeling 274 2. Procedure 275 3. Waarborgen voorschuldeisers 276 4.Waarborgenvoordoelbescherming? 276 V. Ontbinding 277 1. Ontbinding door een stichtingsorgaan of een "gebeurtenis"die volgens de Statuten tot ontbindingleidt 277 2. Ontbinding door de rechter 278 3. Ontbinding door Kamer van Koophandel 280 4. Betekenis van de ontbinding voor het stichtingsvermogen 280 E. VERGELIJKING TUSSEN DE BESCHERMINGSOMVANG VOLGENS HET ENGELSE, DUITSE EN NEDERLANDSE RECHT. 282 F. CONCLUSIE 28S
- DE GOEDE DOELSTICHTING - HOOFDSTUKV BELANGEN EN BELANGHEBBENDEN A. INLEIDING 288 B. ENGELS RECHT I. Belanghebbenden bij de organisatie 289 1. Hetprocesrechtelijke begrip belanghebbende 289 2. Rechten van belanghebbenden 292 II. Belanghebbenden bij vermogensbeheer 294 1. Inleiding 294 2. Attorney-General 295 3.Trustees 296 4. Stichting/executeur-testamentair 297 5. Begunstigde 298 6Donor 299 7. Schuldeisers 301 III. Belanghebbenden bij de wijziging van de bestemming van het doelvermogen 302 1. Belanghebbenden bij doelwijziging en fusie 302 2 Belanghebbenden bij ontbinding 306 I. Belanghebbenden bij de organisatie 307 1. De begrippen "belanghebbenden bij" en "begunstigde van" een organisatie 308 2. Stichtervan de zelfstandige Stiftung 308 3. Stichtervan de onzelfstandige Stiftung 309 4. Begunstigde van de zelfstandige Stiftung 310 5. Begunstigde van de onzelfstandige Stiftung 311 II. Belanghebbenden bij wijziging van de bestemming van het doelvermogen 312 1. Belanghebbenden bij Statuten- en doelwijziging, fusie, ontbindingvan de zelfstandige Stiftung 312 2. Belanghebbenden bij Statuten- en doelwijziging, fusie, ontbindingvan de onzelfstandige Stiftung 315 III. Met welke belangen houdt de overheid rekening? 316 I. Belanghebbenden bij de organisatie 316 1. Het begrip belanghebbende 316 2. GKN-arrest 317 3. Het begrip belang bij fusie op basis van het Niac- arrest 318 4. Betekenis van de twee-kringen-leer in het Niac- arrest 320 II. Belanghebbenden bij vermogensbeheer 321 III. Belanghebbenden bij wijziging van de bestemming van het doelvermogen 323 1. Statuten-en doelwijziging 323 1. Omzetting 327 2. Fusie 329 3. Spütsing 333 4. Ontbinding 335 MHOUDSOKATE
- DE GOEDE DOELSTICHTING - E. VERGELIJK1NG TUSSEN DE BESCHERM1NGSOMVANGVOLGENS HET ENGELSE, DUITSE EN NEDERLANDSE RECHT 338 1. Belanghebbenden bij vermogensbeheer 338 2. Belanghebbenden bij wijziging van de bestemming van het doelvermogen 339 3. Belanghebbenden bij ontbinding 343 F. CONCLUS1E HOOFDSTUKVI CONCLUSIES EN AANBEVELINGENVOOR DE NEDERLANDSE WETGEVER A. SAMENVATTING EN CONCLUSIES UIT DEVOORAFGAANDE HOOFDSTUKXENVOOR HET NEDERLANDSE RECHT. 346 B. DE NEDERLANDSE STICHTING ALS DOELORGANISTIE 349 I. Onderscheidinstichtingen 349 1. Huidige wettelijke regeling is niet voldoende ingesteld op goede doelstichtingen..349 2. Noodzaak van wettelijke erkenning tussen commerdele en niet-commerdele stichtingen 350 3. Categoriaal onderscheid van stichtingen 351 II. Vormen van bestaand toezicht 352 l.rechterlijkeinstanties 352 2. Niet-rechterlijke instanties 354 III. Disdplinair toezicht 359 1. Rechterlijkesancties 359 2. Andere sancties 360 IV. Het stellen van eisen ter bescherming van het goede doel 362 1. Eisen aan de oprichting 362 2. Eisen tenbehoeve van de organisatie 362 3. Eisen tenbehoeve van het vermogensbeheer 363 V. Overheidsbemoeienis 369 1. Legitimatie van overheidsbemoeienis 369 2. Meer overheidsbemoeienis? 370 3.0verheidinrelatietotoprichter/schenker 371 C. VOORSTELLEN TOT VERBETERING 373 I. Voorstellen tot verbetering binnen het bestaandesysteem 373 l.inleiding 373 2. Voorstellen 373 II. Suggestie tot verbetering buken het bestaande systeem 378 1. Inleiding 378 2. Vergunningsysteem 379 3. Uitvoering van een vergunningsysteem 381 4. Zelfstandigbestuursorgaan als vorm van toezicht 382 5. CBF als zelfstandigbestuursorgaan? 383 6. Samenstelling, taken en bevoegdheden van het ZBO 384 D. AFRONDING 385
- DE GOEDE DOELSTICHTING - ZUSAMMENFASSUNG 388 SUMMARY 404 UITSPRAKENREG1STER 415 VERWERKTE RAPPORTEN 420 VERWERKTE LITERATUUR 423 TREFWOORDENREGISTER 441