Oude cijfers en moderne cryptosystemen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Oude cijfers en moderne cryptosystemen"

Transcriptie

1 Oude cijfers en moderne cryptosystemen SuperTU/esday Eindhoven 11 februari, 2010 Henk van Tilborg Technische Universiteit Eindhoven 1 Het Caesar systeem Julius Caesar ( BC), die Romeinse keizer was en door Brutus en Cassius is doodgestoken, gebruikte de volgende vercijfermethode: Verplaats iedere letter in het alfabet cyclisch over k plaatsen. Met k = 1 gaat de a naar de b, de b naar de c,, en de z weer naar de a. Dus met k = 7 krijg je de volgende vercijfering van het woord cleopatra: cleopatra ô +1 dmfpqbusb ô +1 engqrcvtc ô +1 fohrsdwud ô +1 gpistexve ô +1 hqjtufywf ô +1

2 2 SuperTUesday.nb irkuvgzxg ô +1 jslvwhayh Zo'n optelling kun je ook met een tabel uitvoeren. 0 a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z 1 b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z a 2 c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z a b 3 d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z a b c 4 e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z a b c d 5 f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z a b c d e 6 g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z a b c d e f 7 h i j k l m n o p q r s t u v w x y z a b c d e f g 8 i j k l m n o p q r s t u v w x y z a b c d e f g h 9 j k l m n o p q r s t u v w x y z a b c d e f g h i 10 k l m n o p q r s t u v w x y z a b c d e f g h i j 11 l m n o p q r s t u v w x y z a b c d e f g h i j k 12 m n o p q r s t u v w x y z a b c d e f g h i j k l 13 n o p q r s t u v w x y z a b c d e f g h i j k l m 14 o p q r s t u v w x y z a b c d e f g h i j k l m n 15 p q r s t u v w x y z a b c d e f g h i j k l m n o 16 q r s t u v w x y z a b c d e f g h i j k l m n o p 17 r s t u v w x y z a b c d e f g h i j k l m n o p q 18 s t u v w x y z a b c d e f g h i j k l m n o p q r 19 t u v w x y z a b c d e f g h i j k l m n o p q r s 20 u v w x y z a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t 21 v w x y z a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u 22 w x y z a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v 23 x y z a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w 24 y z a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x 25 z a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y De Vigenère Tabel Voor het vercijferen op een computer maak je gebruik van een zogenaamde klokberekening, waarbij op de klok de getallen 0, 1,, 25 staan. Je ziet dan a als 0, b als 1, enzevoort, dus z als 25. Bijvoorbeeld c + 7 levert dan = 9, wat dus j is. Evenzo levert x + 7 de letter e, want = 30 en dat is gelijk aan 4 op deze klok.

3 SuperTUesday.nb 3 a 0 Het alfabet op een klok met 26 cijfers. In de wiskunde noemen we klokrekenen modulo rekenen. Hier zijn we modulo 26 aan het optellen. Rekenen modulo 26 houdt in dat we alleen werken met de getallen 0, 1,, 25. Als je bij je berekeningen antwoorden krijgt die buiten de verzameling 0, 1, 2,, 24, 25 liggen, moet je bij het antwoord net zolang 26 erbij tellen of ervan aftrekken tot het antwoord weer in 0, 1,, 25 zit. We schrijven in plaats van = om in de gaten te houden dat we aan het klokrekenen zijn. Op het einde van de regel schrijven we "(mod 26)" om de modulus (in dit geval 26) te onthouden. Dus: mod 26, want 30 en 4 zijn hetzelfde modulo 26, In Mathematica gebruiken we de functie Mod hiervoor:

4 4 SuperTUesday.nb Mod 20 10, 26 4 Een andere manier om hetzelfde te zeggen is dat mod 26 omdat 30 en 4 een veelvoud van 26 verschillen. Op de cirkel zijn ze hetzelfde. Nog een andere manier om hetzelfde te zeggen, is dat je van elke berekening het antwoord deelt door 26 en dat je de rest neemt. Om het Caesar cijfer op de computer uit te voeren hebben we nog een truc nodig om letters naar cijfers te transformeren. De internationale ASCII code kan hierbij helpen. a heeft de waarde 97, b de waarde 98,, en z de waarde 122. Als we er 97 van aftrekken krijgen we a Æ 0, b Æ 1,, z Æ 25. ToCharacterCode "cleopatra" 99, 108, 101, 111, 112, 97, 116, 114, 97 ToCharacterCode "cleopatra" 97 2, 11, 4, 14, 15, 0, 19, 17, 0 Je moet nu de sleutel erbij optellen, uiteraard modulo 26. Mod ToCharacterCode "cleopatra" 97 7, 26 9, 18, 11, 21, 22, 7, 0, 24, 7 Daarna moet je van de cijfers weer teruggaan naar de letters. Hieronder kun je zien hoe je in Mathematica deze stappen in één commando verpakt. Dit commando krijgt de naam "CaesarCijfer" en je kunt er een willekeurige tekst mee vercijferen. CaesarCijfer klaretekst_, sleutel_ : FromCharacterCode Mod ToCharacterCode klaretekst 97 sleutel, Voorbeeld:

5 SuperTUesday.nb 5 klaretekst "typehierjeboodschap"; sleutel 5; CaesarCijfer klaretekst, sleutel ydujmnjwojgttixhmfu Een simpele manier om het Caesar systeem te breken is alle sleutels uit te proberen. Deze methode heet in het Engels exhaustive key search. De analyse van de cijfertekst "vvrnpqiybabzi" gaat dan als volgt: elke sleutelwaarde 0, 1,, 25 trekken we van de cijfertekst af en we kijken welke sleutel een nederlandse tekst geeft. We zetten alle mogelijkheden netjes in een tabel met behulp van de Table functie. cijfertekst "vvrnpqiybabz"; Table sleutel, CaesarCijfer cijfertekst, sleutel, sleutel, 0, 25 TableForm

6 6 SuperTUesday.nb 0 vvrnpqiybabz 1 uuqmophxazay 2 ttplnogwzyzx 3 ssokmnfvyxyw 4 rrnjlmeuxwxv 5 qqmikldtwvwu 6 pplhjkcsvuvt 7 ookgijbrutus 8 nnjfhiaqtstr 9 mmieghzpsrsq 10 llhdfgyorqrp 11 kkgcefxnqpqo 12 jjfbdewmpopn 13 iieacdvlonom 14 hhdzbcuknmnl 15 ggcyabtjmlmk 16 ffbxzasilklj 17 eeawyzrhkjki 18 ddzvxyqgjijh 19 ccyuwxpfihig 20 bbxtvwoehghf 21 aawsuvndgfge 22 zzvrtumcfefd 23 yyuqstlbedec 24 xxtprskadcdb 25 wwsoqrjzcbca

7 SuperTUesday.nb 7 2 Het Vigenère systeem 2.1 Het Vigenère systeem Wikipedia: Blaise de Vigenère (Saint-Pourçain-sur-Sioule, 5 april ) was een Frans diplomaat en cryptograaf. Van zijn hand verschenen meer dan twintig werken waarvan zijn tractaat aangaande cryptografie hem de meeste roem opleverde. Men heeft naar aanleiding van dit tractaat onterecht het Vigenèrecijfer naar hem vernoemd. Het Vigenèrecijfer is in de cryptografie één van de klassieke handcijfers. Het werd uitgevonden door Giovanni Batista Belaso in 1553, maar het was door Blaise de Vigenère dat het algemeen bekend raakte, waardoor het zijn naam kreeg. Het werd echter lange tijd zelden gebruikt vanwege zijn complexiteit. Het idee van Vigenère was simpelweg om een beperkt aantal Caesar cijfers om de beurt toe te passen. Dat gebeurt dan aan de hand van een sleutelwoord. Bijvoorbeeld als het sleutelwoord "best" is, pas je de Caesar cijfers met waarde 1, 4, 18 en 19 om de beurt toe. ToCharacterCode "best" 97 1, 4, 18, 19

8 8 SuperTUesday.nb Voorbeeld: de sleutel is het woord "best" v i g e n e r e c r y p t o s y s t e e m b e s t b e s t b e s t b e s t b e s t b w m y x o i j x d v q i u s k r t x w x n Je kunt bij de vercijfering weer de Vigenère tabel gebruiken, maar ook het zgn. Vigenère wiel. Wij gebruiken de functie "tel-twee-letters-op" teltweelettersop a_, b_ : FromCharacterCode Mod ToCharacterCode a 97 ToCharacterCode b 97, en vinden de cijfertekst

9 SuperTUesday.nb 9 klaretekst "technischeuniversiteiteindhoven"; sleutel "best"; L StringLength klaretekst ; sleuteluitg StringJoin Table StringTake sleutel, Mod i 1, 4 1, i, 1, L ; cijfertekst teltweelettersop klaretekst, sleuteluitg uiuaomkviimgjzwktmlxjxwbohzhwif 2.2 Het breken van Vigenère door Kasiski (1863) Wikipedia: Majoor Friedrich Wilhelm Kasiski (Schlochau in West-Pruisen, thans Człuchów in Polen, 29 november mei 1881) was Pruisisch infanterie officier, cryptograaf en archeoloog. In 1863 publiceerde Kasiski een 95 pagina's tellend boek over cryptografie, Die Geheimschriften und die Dechiffrierkunst (Duits: Geheimschrift en de kunst der ontsleuteling). Dit werk bevat de eerste bekende procedure voor het cryptoanalyse aanvallen van polyalfabetische substitutie versleutelingen, specifiek voor Vigenèrecijfers (hoewel niet wordt uitgesloten dat Charles Babbage alreeds op de hoogte was van soortgelijke methoden). De grafsteen bij Patjitan Op een grafsteen dicht bij de stad Patjitan op het eiland Java in Indonesië (Rudy Kousbroek, NRC, 29 maart 2002),

10 10 SuperTUesday.nb

11 SuperTUesday.nb 11 kan men de volgende tekst vinden:

12 12 SuperTUesday.nb

13 SuperTUesday.nb 13 cijfertekst "z_gjxfxfmf_dfwefdxwbujhrvwwgzebgzzzbagkbmagxbzmqhwgenfwb _vwohwxkywobml_dnnxokwwbmvxksotxkxwbmvxzdeubqfxddfmfdfalmvxocwgbdfhjxfwgzebgzzfvmjhlrntkrsklmzhblgxqhcnjxfxihwyadwgengzxbzmfmyubsmbddfwbgwxidoxoddwfrerazskqnwmbjdxfmrtihcnlnamt_vxoyaxkzdlbqwxkkwobmalehwkkzetxkk zvsztkrage swvrrrkfqpxzjm gzldvxkvwkayg lorhdzbfghfcvt gffjrticwgjnwb cxkvwzluwkdndzlsztkdexkdfntdwkqdjnduagadfmlsoxadjsfdfl" L StringLength cijfertekst z_gjxfxfmf_dfwefdxwbujhrvwwgzebgzzzbagkbmagxbzmqhwgenfwb _vwohwxkywobml_dnnxokwwbmvxksotxkxwbmvxzdeubqfxddfmfdfalmvxocwgbdfhjxfwgzebgzzfvmjhlrntkrsklmzhblgxqhcnjxfxihwyadwgengzxbzmfmyubsmbddfwbgwxidoxoddwfrerazskqnwmbjdxfmrtihcnlnamt_vxoyaxkzdlbqwxkkwobmalehwkkzetxkk zvsztkrage swvrrrkfqpxzjm gzldvxkvwkayg lorhdzbfghfcvt gffjrticwgjnwb cxkvwzluwkdndzlsztkdexkdfntdwkqdjnduagadfmlsoxadjsfdfl 403 Het idee is te zoeken naar twee identieke wat langere rijtjes letters in de cijfertekst. Hoogst waarschijnlijk komen die van twee identieke rijtjes letters in de klare tekst en werd hetzelfde stukje sleutel er op toegepast. i 4; Do If Count Characters StringTake cijfertekst, m, m i 1 Characters StringTake cijfertekst, n, n i 1, 0 i, Print m, n, StringTake cijfertekst, m, m i 1, n m, m, 1, L i, n, m 1, L i 1 4, 160, jxfx, , 127, wgze, , 128, gzeb, , 129, zebg, , 130, ebgz, 100

14 14 SuperTUesday.nb 31, 131, bgzz, , 176, xbzm, , 170, wgen, , 250, wobm, , 91, wbmv, 12 80, 92, bmvx, , 281,, , 282,, , 365, sztk, , 282,, 1 307, 351, xkvw, 44 Hieruit concluderen we dat de sleutellengte bijna zeker gelijk is aan 4. Merk op dat we zelfs twee identieke rijtjes van de lengte 8 gevonden hebben. We gaan nu de vier verschillende deelrijtjes bekijken, namelijk de letters 1, 5, 9, 13,, maar ook 2, 6, 10, 14, en 3, 7, 11, 15, en 4, 8, 12, 16,. r 4; subtext Table, i, 1, r ; Do subtext Mod i 1, r 1 subtext Mod i 1, r 1 StringTake cijfertekst, i, i, 1, L ; Do Print subtext i, i, 1, r zxmfduvzzambhn_hymnkmskmdqddmcdxzzmrrmlhxhdnbmsdgddrznjmhn _yzqkmhzk_sr rfz_dvy_hfc_jcn_vunsddddudsdd gx_ewhwbzkgmgwwxo _xwxtwxuxmaxghwbfhtkhxnxygzmubwxxwrkmxtnmxxlxolkt_ztg_wrpmzxk _ozhtftgbxzkztxnkngmxsl _ffwxjwezgazwfvwwlnwvoxvefffvwffezjnszgcfwwgzymfwodeswdrcavadwwawek_za_srqjgvwgldgvgrwwcwwdzefwjafojf jfdfbrggbbxqebokbdobkxbzbdflobjggvlklbqjiaexfbdbiofaqbfiltokbkbekx_vke_vkx_lka_rbf_fij_kldlkktqdalaf Voor de letters 1, 5, 9, 13, krijgen we de volgende letterfrequenties: Table FromCharacterCode j, Count ToCharacterCode subtext 1, j, j, 97, 122

15 SuperTUesday.nb 15 a, 1, b, 2, c, 3, d, 17, e, 0, f, 3, g, 1, h, 7, i, 0, j, 2, k, 4, l, 1, m, 11, n, 7, o, 0, p, 0, q, 2, r, 5, s, 5, t, 0, u, 3, v, 3, w, 0, x, 3, y, 3, z, 9 Nu kent het Nederlands de volgende letterwaarschijnlijkheden (in procenten): a 8.0 h 5.5 o 7.6 v 1.0 b 1.5 i 7.3 p 2.0 w 1.9 c 3.1 j 0.2 q 0.1 x 0.2 d 4.0 k 0.7 r 6.1 y 1.7 e 12.5 l 4.1 s 6.5 z 0.1 f 2.3 m 2.5 t 9.3 g 2.0 n 7.0 u 2.7 Omdat we aannemen dat hier het Caesar cijfer gebruikt is, concluderen we dat zeer waarschijnlijk a Æ z en dus e Æ d is toegepast. Evenzo volgt uit Table FromCharacterCode j, Count ToCharacterCode subtext 2, j, j, 97, 122 a, 6, b, 0, c, 3, d, 5, e, 6, f, 13, g, 7, h, 0, i, 0, j, 5, k, 1, l, 2, m, 1, n, 2, o, 3, p, 0, q, 1, r, 3, s, 3, t, 0, u, 0, v, 7, w, 20, x, 2, y, 1, z, 7 dat zeer waarschijnlijk e Æ w en dus a Æ s is toegepast op de letters 2, 6, 10, 14,. Evenzo levert Table FromCharacterCode j, Count ToCharacterCode subtext 3, j, j, 97, 122 a, 1, b, 4, c, 0, d, 0, e, 1, f, 2, g, 8, h, 5, i, 0, j, 0, k, 7, l, 3, m, 7, n, 4, o, 3, p, 1, q, 0, r, 2, s, 1, t, 8, u, 2, v, 0, w, 10, x, 19, y, 1, z, 7 dat a Æ t voor de letters 3, 7, 11, 15,. Ten slotte levert

16 16 SuperTUesday.nb Table FromCharacterCode j, Count ToCharacterCode subtext 4, j, j, 97, 122 a, 5, b, 16, c, 0, d, 6, e, 4, f, 9, g, 4, h, 0, i, 4, j, 4, k, 12, l, 8, m, 0, n, 0, o, 5, p, 0, q, 4, r, 2, s, 0, t, 2, u, 0, v, 3, w, 0, x, 5, y, 0, z, 1 dat e Æ b en dus a Æ x voor de letters 4, 8, 12, 16,. trektweelettersaf a_, b_ : FromCharacterCode Mod ToCharacterCode a 97 ToCharacterCode b 97, We krijgen aldus de sleutel "zstx". sleutel "zstx"; klaretekst ""; Do klaretekst If StringTake cijfertekst, i "_", klaretekst klaretekst "_", klaretekst klaretekst trektweelettersaf StringTake cijfertekst, i, StringTake sleutel, Mod i 1, StringLength sleutel 1, i, 1, StringLength cijfertekst klaretekst a_nmyneinn_ggeliefdevrouwedjamijahgeboreninachttienhonde _ddrieenzevent_goverledendentwaalfdendecembernegentienhonderdeneenomyndjamijahmynroosvansaronhoemoetikumyneliefdeenhoogachtingbetuigendeheelewereldismydaartoetekleinzalikuooitw_derzienalsereenlevenishiernamaals gythansinh adyszyngywaart ogoedenwerdzo tvuilgegooidda omikzaldenmoei kenwegovergolgothanemenenuweerterugvindentotwederziens É Reconstructie Hieruit reconstrueren we Aan myne innig geliefde vrouwe Djamijah, geboren in achttienhonderd drie en zeventig overleden den twaalfden December negentienhonderd en een. O myn

17 SuperTUesday.nb 17 g g y Djamijah, myn roos van Saron, hoe moet ik u myne liefde en hoogachting betuigen? De heele wereld is my daar toe te klein. Zal ik u ooit wederzien? Als er een leven is hiernamaals zoudt gy thans in het paradys zyn. Gy waart zoo goed en werd zoo met vuil gegooid daarom. Ik zal den moeilyken weg over Golgotha nemen en u weer terugvinden. Tot wederziens! waarbij de rode letters door ons ingevuld zijn. Kousbroek: Latere nasporingen geven aan dat haar echtgenote Marcus Jacobus van Erp Taalman-Kip heette en dat hij haar trouwde toen hij 71 was! Waar zou de combinatie "zstx" vandaan komen? Is het misschien een Caesar vercijfering? cijfertekst "zstx"; Table sleutel, CaesarCijfer cijfertekst, sleutel, sleutel, 0, 25 TableForm 0 zstx 1 yrsw 2 xqrv 3 wpqu 4 vopt 5 unos 6 tmnr 7 slmq 8 rklp 9 qjko 10 pijn 11 ohim 12 nghl 13 mfgk 14 lefj 15 kdei 16 jcdh 17 ibcg 18 habf 19 gzae 20 fyzd 21 exyc 22 dwxb 23 cvwa 24 buvz 25 atuy Het woord "pijn" lijkt erg waarschijnlijk.

18 18 SuperTUesday.nb 3 "Kop of munt" over de telefoon Alice en Bob willen over een telefoon "kop of munt" gooien, maar ze vertrouwen elkaar niet. Eerste afspraak: Alice wint als de munten van Alice en van Bob met dezelfde kant boven komen, anders wint Bob. Kop Beide munten komen met dezelfde kant omhoog Munt Beide munten komen met verschillende kant omhoog Tweede afspraak: Kop Tail een eigennaam met een even aantal letters een eigennaam met een oneven aantal etters Alice geeft het Eindhovense telefoonnummer Hierop moet Bob de uitkomst van zijn worp vertellen, bijvoorbeeld "munt". Alice geeft nu de naam "Dobbelsteen'' van oneven lengte. Bob kan dit gemakkelijk controleren. Oneven is "munt", net zoals de uitkomst van de worp van Bob, dus Alice heeft gewonnen.

19 SuperTUesday.nb 19 4 Hoe spreek je een geheime sleutel af, als je afgeluisterd wordt? 4.1 Het idee We maken gebruik van de wiskunde formule Bijvoorbeeld a m n = a m n = a n m. en = = = = = = 2 12 Stap 1 Alice kiest de geheime exponent 3 en zegt over de telefoon 8 (wat 2 3 is). Bob kiest de geheime exponent 4 en zegt over de telefoon 16 (wat 2 4 is). Stap 2 geheim openbaar Alice 3 8 Bob 4 16 Alice berekent 16 3 en vindt 4096 (want dit is = 2 12 ). Bob berekent 8 4 en vindt 4096 (want dit is = 2 12 ). Het getal 1024 is hun geheime sleutel. hoort berekent Alice Bob

20 20 SuperTUesday.nb GROOT PROBLEEM Dit getal 1024 is niet zo erg geheim, want Eve (de afluisteraar), weet dat 8 gelijk is aan 2 3. Eve kent dus het geheime getal 3 van Alice en vindt (net als Alice) het getal 1024 uit de berekening: De oplossing met modulo (klok) rekenen. We werken: - met grotere getallen - antwoorden worden gedeeld door en dan wordt alleen de rest van deze deling opgeschreven. geheim openbaar Alice rest van na deling door Bob rest van na deling door Hoe reken je de rest van na deling door uit? Niet zo: xx

21 SuperTUesday.nb

22 22 SuperTUesday.nb Mod xx, Om efficiënt uit te rekenen, het antwoord te delen door en de rest te vinden, maken we gebruik van de volgende truc: = = = = = = Als je dit even volhoudt kom je op x 2 x x 2 x 2 x x x Truc 2: het resultaat van elke tussenberekening deel je door en dan ga je met de rest verder. In Mathematica doet de PowerMod functie een machtsverheffing op deze manier. Alice berekent PowerMod 2, ,

23 SuperTUesday.nb 23 Bob berekent PowerMod 2, , geheim openbaar Alice Bob Om de gemeenschappelijke sleutel te vinden berekenen ze nu: Alice berekent hoort berekent Alice Bob PowerMod , , Bob berekent PowerMod , , De gemeenschappelijke geheime sleutel is dus: É Kan Eve dit systeem niet ook gemakkelijk breken? NEE, want je kunt niet gemakkelijk bij gegeven de exponent terugvinden. Dat komt omdat je niet weet hoe vaak de deling door opging. Anders gezegd De "tegenovergestelde" operatie van machtsverheffen is het nemen van een logaritme. De gewone logaritme is een gemakkelijke functie. p 541; Plot Log x, x, 1, p

24 24 SuperTUesday.nb Maar met "delen met rest" niet. ListPlot Table Mod 2 j,p, j, j, 1, p Anoniem betalen, maar wel maar één keer! Als je met digitaal geld betaalt, zou je eigenlijk wel anoniem willen blijven. Maar de winkel of bank zou wel achter je identiteit willen komen als je hetzelfde "geld" twee keer wilt besteden.

25 SuperTUesday.nb 25 Idee 1: Om dit aan te pakken is de eigennaam over twee kastjes verborgen. Als je de inhoud van beide kastjes kent, bijv. "eikvwrt" en "pabgsan", dan kun met "teltweelettersop" die naam achterhalen. teltweelettersop "eikvwrt", "pabgsan" tilborg Idee 2: Voeg aan elke digitale munt een aantal van die bij elkaar horende kastjes toe. Hieronder zie je 6 paren kastjes. Het bovenste kastje is steeds op een willekeurige manier gevuld. Het onderste kastje wordt steeds zo gevuld dat bovenste en onderste kastje samen "tilborg" opleveren. boxes Table "", i, 1, 2, j, 1, 6 ; Do boxes 1, j FromCharacterCode Table Random Integer, 97, 97 25, 7, j, 1, 6 ; Do boxes 2, j trektweelettersaf "tilborg", boxes 1, j, j, 1, 6 boxes TableForm rrajafy nnjjwpi qgwmuhq qrsimgk rnlnzay abfvdin crlsomi gvcsscy dcppukq drttclw cvaopri thggljt Als je je geld besteed bij een winkel opent die voor elk paar kastjes OF het bovenste OF het onderste (steeds op een onvoorspelbare manier). openeen Table Random Integer, 1, 2, 6 antwoordeen Table boxes openeen j, j, j, 1, 6

26 26 SuperTUesday.nb 2, 1, 1, 1, 2, 2 crlsomi, nnjjwpi, qgwmuhq, qrsimgk, cvaopri, thggljt Op grond hiervan weet de winkelier niets. Hij verricht de transactie en stuurt deze gegevens naar de bank. Als dezelfde persoon hetzelfde geld nog een keer wil besteden, gebeurt er bij die winkel hetzelfde. opentwee Table Random Integer, 1, 2, 6 antwoordtwee Table boxes opentwee j, j, j, 1, 6 1, 2, 1, 2, 1, 1 rrajafy, gvcsscy, qgwmuhq, drttclw, rnlnzay, abfvdin De kans dat bij beide winkeliers dezelfde kastjes worden geopend is Dus met kans is er een groep waarvan zowel het bovenste als het onderste kastje open is gegaan i 2; teltweelettersop antwoordeen i, antwoordtwee i tilborg Dus met 6 groepjes wordt je identiteit al met een kans van N , bekend! Deze methode is niet erg practisch, maar laat wel zien dat dit soort dingen gerealizeerd kunnen worden.

Toepassingen van de Wiskunde in de Digitale Wereld

Toepassingen van de Wiskunde in de Digitale Wereld Toepassingen van de Wiskunde in de Digitale Wereld Eindhoven 17 juli 2010 Henk van Tilborg Technische Universiteit Eindhoven 1 Beschermen van digitale gegevens. Bijna alle informatie (muziek, video, foto's,

Nadere informatie

niet: achterop een ansichtkaart schrijven postbode (en wie al niet meer) leest mee

niet: achterop een ansichtkaart schrijven postbode (en wie al niet meer) leest mee Het geheim van goede koffie Benne de Weger oktober 2013 [email protected] http://www.win.tue.nl/~bdeweger versturen van geheimen hoe moet je een geheim opsturen als onderweg iemand kan afluisteren?

Nadere informatie

De wiskunde en toepassing. van de cryptologie

De wiskunde en toepassing. van de cryptologie De wiskunde en toepassing van de cryptologie Honours Class TU/e 4 Januari 2010 Henk C.A. van Tilborg 1 Beschermen van digitale gegevens. Bijna alle informatie (muziek, video, foto's, documenten, bestanden)

Nadere informatie

Tweede Huiswerk Security 26 of 28 oktober, 11.00, Nabespreken op Werkcollege.

Tweede Huiswerk Security 26 of 28 oktober, 11.00, Nabespreken op Werkcollege. Tweede Huiswerk Security 26 of 28 oktober, 11.00, Nabespreken op Werkcollege. Kijk het huiswerk van je collega s na en schrijf de namen van de nakijkers linksboven en het totaalcijfer rechts onder de namen

Nadere informatie

Cryptografie met krommen. Reinier Bröker. Universiteit Leiden

Cryptografie met krommen. Reinier Bröker. Universiteit Leiden Cryptografie met krommen Reinier Bröker Universiteit Leiden Nationale Wiskundedagen Februari 2006 Cryptografie Cryptografie gaat over geheimschriften en het versleutelen van informatie. Voorbeelden. Klassieke

Nadere informatie

Public Key Cryptography. Wieb Bosma

Public Key Cryptography. Wieb Bosma Public Key Cryptography de wiskunde van het perfecte kopje koffie Wieb Bosma Radboud Universiteit Nijmegen Bachelordag 2 april 2011 Nijmegen, 6 november 2010 0 Nijmegen, 6 november 2010 1 cryptografie

Nadere informatie

Algoritmes in ons dagelijks leven. Leve de Wiskunde! 7 April 2017 Jacobien Carstens

Algoritmes in ons dagelijks leven. Leve de Wiskunde! 7 April 2017 Jacobien Carstens Algoritmes in ons dagelijks leven Leve de Wiskunde! 7 April 2017 Jacobien Carstens Wat is een algoritme? Een algoritme is een eindige reeks instructies die vanuit een gegeven begintoestand naar een beoogd

Nadere informatie

Cryptografie: de wetenschap van geheimen

Cryptografie: de wetenschap van geheimen Cryptografie: de wetenschap van geheimen Benne de Weger [email protected] augustus 2018 Cryptografie als Informatiebeveiliging 1 beveiliging: doe iets tegen risico s informatie-risico s en eisen: informatie

Nadere informatie

Het RSA Algoritme. Erik Aarts - 1 -

Het RSA Algoritme. Erik Aarts - 1 - Het RSA Algoritme Erik Aarts - 1 - 1 Wiskunde... 3 1.1 Het algoritme van Euclides... 3 1.1.1 Stelling 1... 4 1.2 Het uitgebreide algoritme van Euclides... 5 1.3 Modulo rekenen... 7 1.3.1 Optellen, aftrekken

Nadere informatie

02. Les 2 Affiene versleuteling. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

02. Les 2 Affiene versleuteling. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur Its Academy Laatst gewijzigd Licentie Webadres 18 December 2014 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/45953 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

De cryptografie achter Bitcoin

De cryptografie achter Bitcoin De cryptografie achter Bitcoin Benne de Weger [email protected] augustus 2018 digitale handtekeningen 1 doel: authenticatie sterke verbinding aanleggen tussen een document en een identiteit wordt doorgaans

Nadere informatie

Geldwisselprobleem van Frobenius

Geldwisselprobleem van Frobenius Geldwisselprobleem van Frobenius Karin van de Meeberg en Dieuwertje Ewalts 12 december 2001 1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Afspraken 3 3 Is er wel zo n g? 3 4 Eén waarde 4 5 Twee waarden 4 6 Lampenalgoritme

Nadere informatie

Polybiusvierkant. Van bericht naar code: 1 A B C D E 2 F G H I J 3 K L M N O 4 P Q R S T 5 U V W X YZ

Polybiusvierkant. Van bericht naar code: 1 A B C D E 2 F G H I J 3 K L M N O 4 P Q R S T 5 U V W X YZ Polybiusvierkant Rond 200 voor Christus leefde de Griekse historicus Polybius. Hij gebruikte een vorm van cryptografie waarbij elke letter door twee cijfers wordt vervangen. 1 2 3 4 5 1 A B C D E 2 F G

Nadere informatie

Cryptografie & geheimschrift: hoe computers en chips met elkaar praten

Cryptografie & geheimschrift: hoe computers en chips met elkaar praten Cryptografie & geheimschrift: hoe computers en chips met elkaar praten Ingrid Verbauwhede Computer Security & Industrial Cryptography Departement Elektrotechniek K.U.Leuven Ingrid Verbauwhede 1 October

Nadere informatie

Het programma ELGAMAL

Het programma ELGAMAL Het programma ELGAMAL Gerard Tel Universiteit Utrecht, Departement Informatica 21 oktober 2005 Dit boekje is een inhoudelijke beschrijving van het programma ELGAMAL dat door Gerard Tel is geschreven voor

Nadere informatie

??? Peter Stevenhagen. 7 augustus 2008 Vierkant voor wiskunde

??? Peter Stevenhagen. 7 augustus 2008 Vierkant voor wiskunde 1 ??? Peter Stevenhagen 7 augustus 2008 Vierkant voor wiskunde 2 Wiskunde en cryptografie Peter Stevenhagen 7 augustus 2008 Vierkant voor wiskunde 3 Crypto is voor iedereen Peter Stevenhagen 7 augustus

Nadere informatie

1 Rekenen met gehele getallen

1 Rekenen met gehele getallen 1 Inhoudsopgave 1 Rekenen met gehele getallen... 1.1 De gehele getallen... 1. Optellen... 1. Opgaven... 1. Aftrekken... 1. Opgaven... 1. Vermenigvuldigen... 1. Opgaven... 1.8 Delen... 9 1.9 Opgaven...9

Nadere informatie

Hoe je het cryptosysteem RSA soms kunt kraken. Benne de Weger

Hoe je het cryptosysteem RSA soms kunt kraken. Benne de Weger Hoe je het cryptosysteem RSA soms kunt kraken Benne de Weger 28 aug. / 4 sept. RSA 1/38 asymmetrisch cryptosysteem versleutelen met de publieke sleutel ontsleutelen met de bijbehorende privé-sleutel gebaseerd

Nadere informatie

extra oefening algoritmiek - antwoorden

extra oefening algoritmiek - antwoorden extra oefening algoritmiek - antwoorden opgave "Formule 1" Maak een programma dat de gebruiker drie getal A, B en C in laat voeren. De gebruiker zorgt ervoor dat er positieve gehele getallen worden ingevoerd.

Nadere informatie

informatica. cryptografie. overzicht. hoe & wat methodes belang & toepassingen moderne cryptografie

informatica. cryptografie. overzicht. hoe & wat methodes belang & toepassingen moderne cryptografie informatica cryptografie overzicht hoe & wat methodes belang & toepassingen moderne cryptografie 1 SE is op papier hoe & wat vragen komen uit methode en verwijzingen die in de methode staan in mappen RSA

Nadere informatie

College Cryptografie. Cursusjaar Analyse Hagelin cryptograaf. 4 maart 2003

College Cryptografie. Cursusjaar Analyse Hagelin cryptograaf. 4 maart 2003 College Cryptografie Cursusjaar 2003 Analyse Hagelin cryptograaf 4 maart 2003 1 Hagelin Modellen Werking Cryptoanalyse Stagger Kerckhoffs superpositie Sleutelstroom statistiek Pinstatistiek Differencing

Nadere informatie

Racen maar!

Racen maar! Racen maar! Pak de dobbelsteen en gooi om de beurt voor de rode en de paarse racewagen. Tel het aantal gegooide ogen en kleur dit aantal cirkels behorend bij de racewagen die aan de beurt is. Wie komt

Nadere informatie

FACTORISATIE EN CRYPTOGRAFIE

FACTORISATIE EN CRYPTOGRAFIE FACTORISATIE EN CRYPTOGRAFIE COMPUTERPRACTICUM UvA-MASTERCLASS WISKUNDE 1993 G.C.M. Ruitenburg Faculteit Wiskunde en Informatica Universiteit van Amsterdam 1993 INLEIDING In dit computer prakticum volgen

Nadere informatie

8.1 Herleiden [1] Herleiden bij vermenigvuldigen: -5 3a 6b 8c = -720abc 1) Vermenigvuldigen cijfers (let op teken) 2) Letters op alfabetische volgorde

8.1 Herleiden [1] Herleiden bij vermenigvuldigen: -5 3a 6b 8c = -720abc 1) Vermenigvuldigen cijfers (let op teken) 2) Letters op alfabetische volgorde 8.1 Herleiden [1] Herleiden bij vermenigvuldigen: -5 3a 6b 8c = -720abc 1) Vermenigvuldigen cijfers (let op teken) 2) Letters op alfabetische volgorde Optellen: 5a + 3b + 2a + 6b = 7a + 9b 1) Alleen gelijksoortige

Nadere informatie

Zwakke sleutels voor RSA

Zwakke sleutels voor RSA Zwakke sleutels voor RSA Benne de Weger, Mike Boldy en Hans Sterk 23 juni 2008 Zwakke sleutels voor RSA Benne de Weger, Mike Boldy en Hans Sterk 23 juni 2008 RSA: beroemd cryptosysteem Genoemd naar Rivest,

Nadere informatie

Inhoud. Kun je die code kraken?

Inhoud. Kun je die code kraken? Dit boekje is een bewerking van de masterclass Informatiebeveiliging: "Kun je die code kraken?", gegeven op 22 maart 2000 door Prof.dr. Henk C.A. van Tilborg. Inhoud 1 Beschermen van digitale gegevens

Nadere informatie

1. REGELS VAN DEELBAARHEID.

1. REGELS VAN DEELBAARHEID. REKENEN VIJFDE KLAS Luc Cielen 1. REGELS VAN DEELBAARHEID. Deelbaarheid door 10, 100, 1000 10: het laatste cijfer (= cijfer van de eenheden) is 0 100: laatste twee cijfers zijn 0 (cijfers van de eenheden

Nadere informatie

Nu een leuk stukje wiskunde ter vermaak (hoop ik dan maar). Optellen van oneindig veel getallen

Nu een leuk stukje wiskunde ter vermaak (hoop ik dan maar). Optellen van oneindig veel getallen Nu een leuk stukje wiskunde ter vermaak (hoop ik dan maar). Optellen van oneindig veel getallen Ter inleiding: tellen Turven, maar: onhandig bij grote aantallen. Romeinse cijfers: speciale symbolen voor

Nadere informatie

Spreekbeurt Nederlands Cryptologie

Spreekbeurt Nederlands Cryptologie Spreekbeurt Nederlands Cryptologie Spreekbeurt door een scholier 1371 woorden 5 maart 2006 6,2 25 keer beoordeeld Vak Nederlands Cryptologie Algemeen Cryptologie bestaat uit twee Griekse woorden: krypto

Nadere informatie

Praktische toepassing van functies

Praktische toepassing van functies Excellerend Heemraadweg 21 2741 NC Waddinxveen 06 5115 97 46 [email protected] BTW: NL0021459225 ABN/AMRO: NL72ABNA0536825491 KVK: 24389967 Praktische toepassing van functies De laatste twee functies

Nadere informatie

Bij het oplossen van een telprobleem zijn de volgende 2 dingen belangrijk: Is de volgorde van de gekozen dingen van belang?

Bij het oplossen van een telprobleem zijn de volgende 2 dingen belangrijk: Is de volgorde van de gekozen dingen van belang? 4. tellen & kansen 4.1 Tellen Herkennen Je kunt een vraag over telproblemen herkennen aan signaalwoorden: - hoeveel mogelijkheden, manieren, routes, volgordes etc. zijn er?, - bereken het aantal mogelijkheden/manieren

Nadere informatie

1 Delers 1. 3 Grootste gemene deler en kleinste gemene veelvoud 12

1 Delers 1. 3 Grootste gemene deler en kleinste gemene veelvoud 12 Katern 2 Getaltheorie Inhoudsopgave 1 Delers 1 2 Deelbaarheid door 2, 3, 5, 9 en 11 6 3 Grootste gemene deler en kleinste gemene veelvoud 12 1 Delers In Katern 1 heb je geleerd wat een deler van een getal

Nadere informatie

Uitwerkingen Rekenen met cijfers en letters

Uitwerkingen Rekenen met cijfers en letters Uitwerkingen Rekenen met cijfers en letters Maerlant College Brielle 5 oktober 2009 c Swier Garst - RGO Middelharnis 2 Inhoudsopgave Rekenen met gehele getallen 7. De gehele getallen.....................................

Nadere informatie

Opgaven Getaltheorie en Cryptografie (deel 4) Inleverdatum: 13 mei 2002

Opgaven Getaltheorie en Cryptografie (deel 4) Inleverdatum: 13 mei 2002 Opgaven Getaltheorie en Cryptografie (deel 4) Inleverdatum: 13 mei 2002 19.a) Laat zien dat 5 een voortbrenger is van F 37. b) In het sleuteldistributiesysteem van Diffie en Hellman (met G = F 37, α =

Nadere informatie

groep 8 blok 7 antwoorden Malmberg s-hertogenbosch

groep 8 blok 7 antwoorden Malmberg s-hertogenbosch blok 7 groep 8 antwoorden Malmberg s-hertogenbosch blok 7 les 3 3 Reken de omtrek en de oppervlakte van de figuren uit. Gebruik m en m 2. 1 m C Omtrek figuur C 20 m Oppervlakte figuur C 22 m 2 A B Omtrek

Nadere informatie

Hoe maak je nu van breuken procenten? Voorbeeld: Opgave: hoeveel procent van de onderstaande tekening is zwart gekleurd?

Hoe maak je nu van breuken procenten? Voorbeeld: Opgave: hoeveel procent van de onderstaande tekening is zwart gekleurd? Procenten Zoals op de basisschool is aangeleerd kunnen we een taart verdelen in een aantal stukken. Hierbij krijgen we een breuk. We kunnen ditzelfde stuk taart ook aangegeven als een percentage. Procenten:

Nadere informatie

BEGINNER JAVA Inhoudsopgave

BEGINNER JAVA Inhoudsopgave Inhoudsopgave 6 Configuratie Hallo wereld! Praten met de gebruiker Munt opgooien Voorwaarden Lussen......6 Configuratie Met deze Sushi kaarten ga je een simpel spel maken met één van de meest populaire

Nadere informatie

De wiskunde achter de Bitcoin

De wiskunde achter de Bitcoin De wiskunde achter de Bitcoin Bas Edixhoven Universiteit Leiden NWD, Noordwijkerhout, 2015/01/31 Deze aantekeningen zal ik op mijn homepage plaatsen. Bas Edixhoven (Universiteit Leiden) De wiskunde achter

Nadere informatie

4.1 Negatieve getallen vermenigvuldigen [1]

4.1 Negatieve getallen vermenigvuldigen [1] 4.1 Negatieve getallen vermenigvuldigen [1] Voorbeeld 1: 5 x 3 = 15 (3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 15) Voorbeeld 2: 5 x -3 = -15 (-3 +-3 +-3 +-3 +-3 = -3-3 -3-3 -3 = -15) Voorbeeld 3: -5 x 3 = -15 Afspraak: In plaats

Nadere informatie

VBA voor Doe het Zelvers deel 20

VBA voor Doe het Zelvers deel 20 VBA voor Doe het Zelvers deel 20 Handleiding van Auteur: leofact Augustus 2015 handleiding: VBA voor Doe het Zelvers deel 20 Vorige aflevering In het vorige deel werd besproken hoe je de structuur en vensteropbouw

Nadere informatie

2.1 Bewerkingen [1] Video Geschiedenis van het rekenen ( 15 x 3 = 45

2.1 Bewerkingen [1] Video Geschiedenis van het rekenen (  15 x 3 = 45 15 x 3 = 45 2.1 Bewerkingen [1] Video Geschiedenis van het rekenen (http://www.youtube.com/watch?v=cceqwwj6vrs) 15 x 3 is een product. 15 en 3 zijn de factoren van het product. 15 : 3 = 5 15 : 3 is een

Nadere informatie

REKENVAARDIGHEID BRUGKLAS

REKENVAARDIGHEID BRUGKLAS REKENVAARDIGHEID BRUGKLAS Schooljaar 008/009 Inhoud Uitleg bij het boekje Weektaak voor e week: optellen en aftrekken Weektaak voor e week: vermenigvuldigen Weektaak voor e week: delen en de staartdeling

Nadere informatie

Opgaven Discrete Logaritme en Cryptografie Security, 22 okt 2018, Werkgroep.

Opgaven Discrete Logaritme en Cryptografie Security, 22 okt 2018, Werkgroep. Opgaven Discrete Logaritme en Cryptografie Security, 22 okt 2018, Werkgroep. Gebruik deze opgaven, naast die uit het boek, om de stof te oefenen op het werkcollege. Cijfer: Op een toets krijg je meestal

Nadere informatie

2 REKENEN MET BREUKEN 3. 2.3 Optellen van breuken 6. 2.5 Aftrekken van breuken 9. 2.7 Vermenigvuldigen van breuken 11. 2.9 Delen van breuken 13

2 REKENEN MET BREUKEN 3. 2.3 Optellen van breuken 6. 2.5 Aftrekken van breuken 9. 2.7 Vermenigvuldigen van breuken 11. 2.9 Delen van breuken 13 REKENEN MET BREUKEN. De breuk. Opgaven. Optellen van breuken 6. Opgaven 8. Aftrekken van breuken 9.6 Opgaven 9.7 Vermenigvuldigen van breuken.8 Opgaven.9 Delen van breuken.0 Opgaven. Een deel van een deel.

Nadere informatie

Geheimschrift op de TI-83+ Gerard Tel

Geheimschrift op de TI-83+ Gerard Tel Geheimschrift op de TI-83+ Gerard Tel Department of Information and Computing Sciences, Utrecht University Technical Report UU-CS-2006-017 www.cs.uu.nl ISSN: 0924-3275 Geheimschrift op de TI-83+ Gerard

Nadere informatie

Cursus Cryptografie. Hagelin

Cursus Cryptografie. Hagelin Cursus Cryptografie Hagelin 16-03-2016 Onderwerpen Boris Hagelin modellen werking cryptoanalyse - stagger - pinwielstatistiek: de practicum oefening - differencing 2 Boris Caesar Wilhelm Hagelin 1892 1983

Nadere informatie

Memoriseren: Een getal is deelbaar door 10 als het laatste cijfer een 0 is. Of: Een getal is deelbaar door 10 als het eindigt op 0.

Memoriseren: Een getal is deelbaar door 10 als het laatste cijfer een 0 is. Of: Een getal is deelbaar door 10 als het eindigt op 0. REKENEN VIJFDE KLAS en/of ZESDE KLAS Luc Cielen 1. REGELS VAN DEELBAARHEID. Luc Cielen: Regels van deelbaarheid, grootste gemene deler en kleinste gemeen veelvoud 1 Deelbaarheid door 10, 100, 1000. Door

Nadere informatie

Samenvatting Wiskunde Aantal onderwerpen

Samenvatting Wiskunde Aantal onderwerpen Samenvatting Wiskunde Aantal onderwerpen Samenvatting door een scholier 2378 woorden 4 juni 2005 5,1 222 keer beoordeeld Vak Wiskunde Gelijkvormigheid Bij vergroten of verkleinen van een figuur worden

Nadere informatie

MINIMODULES VOOR 3 HAVO

MINIMODULES VOOR 3 HAVO MINIMODULES VOOR 3 HAVO Bioethanol Complex rekenen Cryptografie Digitaal! Evolutie van het oog Forensisch onderzoek Fractals Grafentheorie Navigatie Zonne-energie Ontwikkeld voor Door Jeroen Borsboom Hans

Nadere informatie

Elliptische krommen en digitale handtekeningen in Bitcoin

Elliptische krommen en digitale handtekeningen in Bitcoin Elliptische krommen en digitale handtekeningen in Bitcoin Bas Edixhoven Universiteit Leiden KNAW Bitcoin symposium Deze aantekeningen zal ik op mijn homepage plaatsen. Bas Edixhoven (Universiteit Leiden)

Nadere informatie

Je gaat leren programmeren en een spel bouwen met de programmeertaal Python. Websites zoals YouTube en Instagram zijn gebouwd met Python.

Je gaat leren programmeren en een spel bouwen met de programmeertaal Python. Websites zoals YouTube en Instagram zijn gebouwd met Python. 1 Je gaat leren programmeren en een spel bouwen met de programmeertaal Python. Websites zoals YouTube en Instagram zijn gebouwd met Python. Voordat je leert programmeren, moet je jouw pc zo instellen dat

Nadere informatie

Kraak de Code. Koen Stulens

Kraak de Code. Koen Stulens Kraak de Code Koen Stulens KRAAK DE CODE Koen Stulens [email protected] CRYPTOGRAGIE STAMT VAN HET GRIEKS: CRYPTOS = GEHEIM, GRAFEIN = SCHRIJVEN. Sinds mensen met elkaar communiceren is er steeds nood geweest

Nadere informatie

8.1 Herleiden [1] Herleiden bij vermenigvuldigen: -5 3a 6b 8c = -720abc 1) Vermenigvuldigen cijfers (let op teken) 2) Letters op alfabetische volgorde

8.1 Herleiden [1] Herleiden bij vermenigvuldigen: -5 3a 6b 8c = -720abc 1) Vermenigvuldigen cijfers (let op teken) 2) Letters op alfabetische volgorde 8.1 Herleiden [1] Herleiden bij vermenigvuldigen: -5 3a 6b 8c = -720abc 1) Vermenigvuldigen cijfers (let op teken) 2) Letters op alfabetische volgorde Optellen: 5a + 3b + 2a + 6b = 7a + 9b 1) Alleen gelijksoortige

Nadere informatie

Wiskunde 20 maart 2014 versie 1-1 -

Wiskunde 20 maart 2014 versie 1-1 - Wiskunde 0 maart 04 versie - -. a 3 a =. a.. 6.,AppB./ a 4 3. a 3. Rekenregels voor machten: als je twee machten op elkaar deelt, trek je de exponenten van elkaar af. De exponent van a wordt dan =. 3 6

Nadere informatie

Priemfactoren. Grote getallen. Geavanceerde methoden. Hoe ontbind je een getal N in priemfactoren?

Priemfactoren. Grote getallen. Geavanceerde methoden. Hoe ontbind je een getal N in priemfactoren? Docentenhandleiding Inhoudsopgave Docentenhandleiding... 1 Inhoudsopgave... 2 Priemfactoren... 3 Grote getallen... 3 Geavanceerde methoden... 3 Primaliteit en factorisatie... 4 Literatuur... 4 Software...

Nadere informatie

Profielwerkstuk Wiskunde B Cryptologie

Profielwerkstuk Wiskunde B Cryptologie Profielwerkstuk Wiskunde B Cryptologie Profielwerkstuk door een scholier 9157 woorden 28 februari 2004 6,5 129 keer beoordeeld Vak Wiskunde B Hoofdstuk 1. Algemeen Aangezien wij het over cryptologie gaan

Nadere informatie

1 Hele getallen. Rekenen en wiskunde uitgelegd Kennisbasis voor leerkrachten basisonderwijs. Uitwerkingen van de opgaven bij de basisvaardigheden

1 Hele getallen. Rekenen en wiskunde uitgelegd Kennisbasis voor leerkrachten basisonderwijs. Uitwerkingen van de opgaven bij de basisvaardigheden Rekenen en wiskunde uitgelegd Kennisbasis voor leerkrachten basisonderwijs Uitwerkingen van de opgaven bij de basisvaardigheden 1 Hele getallen Peter Ale Martine van Schaik u i t g e v e r ij c o u t i

Nadere informatie

1.Tijdsduur. maanden:

1.Tijdsduur. maanden: 1.Tijdsduur 1 etmaal = 24 uur 1 uur = 60 minuten 1 minuut = 60 seconden 1 uur = 3600 seconden 1 jaar = 12 maanden 1 jaar = 52 weken 1 jaar = 365 (of 366 in schrikkeljaar) dagen 1 jaar = 4 kwartalen 1 kwartaal

Nadere informatie

Theorie & Opdrachten

Theorie & Opdrachten Theorie & Opdrachten Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE 3 1. GEHEIMSCHRIFTEN 4 2. CRYPTOSYSTEMEN 5 3. DOOR ELKAAR SCHUDDEN 6 4. KOLOMMEN 7 5. SUBSTITUTIE ALFABET 8 6. DELERS EN PRIEMGETALLEN 9 7. ALGORITME VAN

Nadere informatie

5 keer beoordeeld 4 maart Wiskunde H6, H7, H8 Samenvatting

5 keer beoordeeld 4 maart Wiskunde H6, H7, H8 Samenvatting 4,4 Samenvatting door Syb 954 woorden 5 keer beoordeeld 4 maart 2018 Vak Wiskunde Methode Getal en Ruimte Wiskunde H6, H7, H8 Samenvatting HOOFDSTUK 6 Procenten, Diagrammen en Kansrekening (10 en 100 zijn

Nadere informatie

Cryptografische beveiliging op het Internet

Cryptografische beveiliging op het Internet Cryptografische beveiliging op het Internet Benne de Weger [email protected] augustus 2018 hybride cryptografie 1 klare symmetrische versleuteling geheimschrift versturen geheimschrift symmetrische

Nadere informatie

Zo gaat jouw kunstwerk er straks uitzien. Of misschien wel heel anders.

Zo gaat jouw kunstwerk er straks uitzien. Of misschien wel heel anders. Spirograaf in Python Een kunstwerk maken Met programmeren kun je alles maken! Ook een kunstwerk! In deze les maken we zelf een kunstwerk met Python. Hiervoor zal je werken met herhalingen en variabelen.

Nadere informatie

6.1 Kwadraten [1] HERHALING: Volgorde bij berekeningen:

6.1 Kwadraten [1] HERHALING: Volgorde bij berekeningen: 6.1 Kwadraten [1] HERHALING: Volgorde bij berekeningen: 1) Haakjes wegwerken 2) Vermenigvuldigen en delen van links naar rechts 3) Optellen en aftrekken van links naar rechts Schrijf ALLE stappen ONDER

Nadere informatie

ontcijferen = het omzetten van geheimtaal naar gewone taal

ontcijferen = het omzetten van geheimtaal naar gewone taal Het is niet zo eenvoudig een boodschap aan iemand te versturen als je perse wilt dat iemand anders die niet kan lezen. Post kan onderschept worden, de telefoon kan afgeluisterd worden en je computer kan

Nadere informatie

Rekenen: Getallen groep 5 en hoger. Rekenen en schattingen ontdekken. Algebra groep 5 en hoger. Patronen en relaties ontdekken.

Rekenen: Getallen groep 5 en hoger. Rekenen en schattingen ontdekken. Algebra groep 5 en hoger. Patronen en relaties ontdekken. Activiteit 4 Kaarten truc Fout opsporen & herstellen Samenvatting Wanneer data worden opgeslagen op een harde schijf of worden verzonden van de ene computer naar de andere, nemen we aan dat de data niet

Nadere informatie

Opdrachten Toeval Opdrachten Toeval Opdracht 1.1 (Bestaat toeval) Opdracht 1.2(toeval in de natuur)

Opdrachten Toeval Opdrachten Toeval Opdracht 1.1 (Bestaat toeval) Opdracht 1.2(toeval in de natuur) Opdrachten Toeval 1 1 Opdrachten Toeval Opdracht 1.1 (Bestaat toeval) a) Bestaat toeval volgens jou? b) Wat is toeval volgens jou? c) Vraag aan je ouders of zij in hun leven ooit iets heel onwaarschijnlijks

Nadere informatie

Geheimschrift op de TI-83+

Geheimschrift op de TI-83+ Geheimschrift op de TI-83+ Gerard Tel Universiteit Utrecht, Departement Informatica 11 november 2015 Wat kun je verwachten? Cryptografie is: het verzinnen en gebruiken van geheimschriften, oftewel codes

Nadere informatie

Een topprogrammeur in het OO programmeren is Graig Larman. Hij bedacht de volgende zin:

Een topprogrammeur in het OO programmeren is Graig Larman. Hij bedacht de volgende zin: Java Les 2 Theorie Beslissingen Algemeen Net als in het dagelijks leven worden in software programma s beslissingen genomen, naast het toekennen van waarden aan variabelen zijn beslissingen één van de

Nadere informatie

Projectieve Vlakken en Codes

Projectieve Vlakken en Codes Projectieve Vlakken en Codes 1. De Fanocode Foutdetecterende en foutverbeterende codes. Anna en Bart doen mee aan een spelprogramma voor koppels. De ene helft van de deelnemers krijgt elk een kaart waarop

Nadere informatie

Basisvaardigheden algebra. Willem van Ravenstein. 2012 Den Haag

Basisvaardigheden algebra. Willem van Ravenstein. 2012 Den Haag Basisvaardigheden algebra Willem van Ravenstein 2012 Den Haag 1. Variabelen Rekenenis het werken met getallen. Er zijn vier hoofdbewerkingen: optellen, aftrekken, vermenigvuldigen en delen. Verder ken

Nadere informatie

rekentrainer jaargroep 5 Timo loopt steeds verder weg. Teken Timo bij de kruisjes op de weg en maak de tekening af. Zwijsen naam:

rekentrainer jaargroep 5 Timo loopt steeds verder weg. Teken Timo bij de kruisjes op de weg en maak de tekening af. Zwijsen naam: Zwijsen jaargroep naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs rekentrainer Timo loopt steeds verder weg. Teken Timo bij de kruisjes op de weg en maak de tekening af. Groep blad Vul in. 0 0 7 70

Nadere informatie

Alle noten op de lijnen (E)en (G)oede (B)oer (D)ie (F)ietst 2 Alle noten tussen de lijnen F A C E FACE is het engelse woord voor gezicht Voor de notennamen gebruiken we de eerste 7 letters van het alfabet:

Nadere informatie

Numerieke aspecten van de vergelijking van Cantor. Opgedragen aan Th. J. Dekker. H. W. Lenstra, Jr.

Numerieke aspecten van de vergelijking van Cantor. Opgedragen aan Th. J. Dekker. H. W. Lenstra, Jr. Numerieke aspecten van de vergelijking van Cantor Opgedragen aan Th. J. Dekker H. W. Lenstra, Jr. Uit de lineaire algebra is bekend dat het aantal oplossingen van een systeem lineaire vergelijkingen gelijk

Nadere informatie

1. Optellen en aftrekken

1. Optellen en aftrekken 1. Optellen en aftrekken Om breuken op te tellen of af te trekken maak je de breuken gelijknamig. Gelijknamig maken wil zeggen dat je zorgt voor 'gelijke noemers': Om de breuken met 'derden' en 'vijfden'

Nadere informatie

Trillingen en geluid wiskundig. 1 De sinus van een hoek 2 Uitwijking van een trilling berekenen 3 Macht en logaritme 4 Geluidsniveau en amplitude

Trillingen en geluid wiskundig. 1 De sinus van een hoek 2 Uitwijking van een trilling berekenen 3 Macht en logaritme 4 Geluidsniveau en amplitude Trillingen en geluid wiskundig 1 De sinus van een hoek 2 Uitwijking van een trilling berekenen 3 Macht en logaritme 4 Geluidsniveau en amplitude 1 De sinus van een hoek Eenheidscirkel In de figuur hiernaast

Nadere informatie

Surinaamse Wiskunde Olympiade

Surinaamse Wiskunde Olympiade Surinaamse Wiskunde Olympiade SUCCES! Calculator is niet toegestaan Klad papier is wel toegestaan Je hebt 90 minuten de tijd De uitslag wordt eind juni bekend gemaakt Voor 3 e klas Mulo 1. Gegeven het

Nadere informatie

Tips Wiskunde Kwadratische vergelijkingen: een uitgebreid stappenplan

Tips Wiskunde Kwadratische vergelijkingen: een uitgebreid stappenplan Tips Wiskunde Kwadratische vergelijkingen: een uitgebreid stappenplan Tips door F. 738 woorden 18 januari 2013 5,9 25 keer beoordeeld Vak Methode Wiskunde Getal en Ruimte Stappenplan voor oplossen van

Nadere informatie

rekentrainer jaargroep 5 Timo loopt steeds verder weg. Teken Timo bij de kruisjes op de weg en maak de tekening af. Zwijsen naam:

rekentrainer jaargroep 5 Timo loopt steeds verder weg. Teken Timo bij de kruisjes op de weg en maak de tekening af. Zwijsen naam: Zwijsen jaargroep naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs rekentrainer Timo loopt steeds verder weg. Teken Timo bij de kruisjes op de weg en maak de tekening af. Vul in. Groep blad 1 0 + 10

Nadere informatie

TOETS REKENEN / WISKUNDE. Naam:... School:...

TOETS REKENEN / WISKUNDE. Naam:... School:... TOETS REKENEN / WISKUNDE Naam:... School:... Datum:... Groep:... 1A. Hoofdrekenen: optellen en aftrekken Reken de sommen op je eigen manier uit. Gebruik het kladblaadje als je een tussenstap wilt noteren.

Nadere informatie

MCRE - Modulaire en Cryptografische Rekenmachine met Elliptische Krommen - Handleiding

MCRE - Modulaire en Cryptografische Rekenmachine met Elliptische Krommen - Handleiding 1 MCRE - Modulaire en Cryptografische Rekenmachine met Elliptische Krommen - Handleiding 1. Inleiding De MCRE-software is ontwikkeld voor educatief gebruik. In de eerste plaats bevat de software een modulaire

Nadere informatie

Opgave 1 - Uitwerking

Opgave 1 - Uitwerking Opgave 1 - Uitwerking Om dit probleem op te lossen moeten we een zogenaamd stelsel van vergelijkingen oplossen. We zetten eerst even de tips van de begeleider onder elkaar: 1. De zak snoep weegt precies

Nadere informatie

Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch?

Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch? Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch? Inhoudsopgave Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch?...1 Wat is een computerprogramma eigenlijk?...2

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Functies voor getallen en teksten

Hoofdstuk 5: Functies voor getallen en teksten Programmeren in Microsoft Visual Basic 6.0, lessenserie voor het voortgezet onderwijs HAVO/VWO David Lans, Emmauscollege, Marnix Gymnasium Rotterdam, maart 2001 Hoofdstuk 5: Functies voor getallen en teksten

Nadere informatie

Probabilistische aspecten bij public-key crypto (i.h.b. RSA)

Probabilistische aspecten bij public-key crypto (i.h.b. RSA) p. 1/21 Probabilistische aspecten bij public-key crypto (i.h.b. RSA) Herman te Riele, CWI Amsterdam Nationale Wiskunde Dagen Noordwijkerhout, 31 januari 2015 p. 2/21 verzicht Binair exponentiëren RSA Factorisatie-algoritmen

Nadere informatie

Rekenen met cijfers en letters

Rekenen met cijfers en letters Rekenen met cijfers en letters Maerlant College Brielle 5 oktober 009 c Swier Garst - RGO Middelharnis Inhoudsopgave Rekenen met gehele getallen 7. De gehele getallen.....................................

Nadere informatie

Cryptografie. Ralph Broenink

Cryptografie. Ralph Broenink Cryptografie Ralph Broenink 2 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Voorwoord... 3 Soorten cryptografie... 4 Klassieke cryptografie... 5 Caesarrotatie... 5 Rot13... 5 Atbash... 5 Vigenèrecijfer... 5 Vernam-cijfer...

Nadere informatie

regel: de som van de cijfers op de even plaatsen min de som van de cijfers op de oneven plaatsen moet 0 of 11 zijn.

regel: de som van de cijfers op de even plaatsen min de som van de cijfers op de oneven plaatsen moet 0 of 11 zijn. Rekenperiode 5e klas januari - februari 1998 1. deelbaarheid door 2 2. deelbaarheid door 4 3. deelbaarheid door 8 4. opgave 5. deelbaarheid door 3 6. deelbaarheid door 9 7. opgave 8. deelbaarheid door

Nadere informatie

Lessenserie Cryptografie

Lessenserie Cryptografie Een van de meest tot de verbeelding sprekende voorgestelde keuzeonderwerpen is cryptografie Onafhankelijk van elkaar gingen Monique Stienstra en Harm Bakker aan de slag om lesmateriaal te ontwikkelen en

Nadere informatie

Programmeren met Arduino-software

Programmeren met Arduino-software Programmeren met Arduino-software De software waarin we programmeren is Arduino IDE. Deze software is te downloaden via www.arduino.cc. De programmeertaal die hier gebruikt wordt, is gebaseerd op C en

Nadere informatie

ROL, SCHUIF EN BEDEK. MEER DOBBELSTEENWERKBLADEN? Kijk op heutinkvoorthuis.nl AANTAL SPELERS: 2-4

ROL, SCHUIF EN BEDEK. MEER DOBBELSTEENWERKBLADEN? Kijk op heutinkvoorthuis.nl AANTAL SPELERS: 2-4 ROL, SCHUIF EN BEDEK AANTAL SPELERS: - JE HEBT NODIG: dobbelstenen in verschillende kleuren, fiches of iets om de plaatjes mee af te dekken. Eventueel een kookwekker. SPELREGELS: Rol om de beurt met de

Nadere informatie

Ideeën om spelenderwijs thuis de rekenvaardigheid te stimuleren

Ideeën om spelenderwijs thuis de rekenvaardigheid te stimuleren Ideeën om spelenderwijs thuis de rekenvaardigheid te stimuleren voor groep 3-4-5 Opgesteld door Marjolein Berkhout rekencoördinator obs Letterland November 2009 Tel en getalrij spelletjes Van klein naar

Nadere informatie

Uitdager van de maand. Rekenen Wiskunde, Groep 8. Algemeen

Uitdager van de maand. Rekenen Wiskunde, Groep 8. Algemeen Uitdager van de maand Geheimschrift Rekenen Wiskunde, Groep 8 Algemeen Titel Geheimschrift Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Weten wat de caesar-code inhoudt (letter/letter vervanging

Nadere informatie

Rekenen met verhoudingen

Rekenen met verhoudingen Rekenen met verhoudingen Groep 6, 7 Achtergrond Leerlingen moeten niet alleen met de verhoudingstabel kunnen werken wanneer die al klaar staat in het rekenboek, ze moeten ook zelf een verhoudingstabel

Nadere informatie

DE REKENLINIAAL. </p >

DE REKENLINIAAL. </p > DE REKENLINIAAL De rekenliniaal/rekenschijf is eeuwenlang een zeer gewaardeerd rekeninstrument geweest, dat in allerlei uitvoeringen zijn nut heeft bewezen. Het was vooral geliefd bij technici, want

Nadere informatie

Lereniseenmakkie Werkboek Zelf rijden en pech onderweg - 1

Lereniseenmakkie Werkboek Zelf rijden en pech onderweg - 1 Lereniseenmakkie Werkboek Zelf rijden en pech onderweg - 1 Bij rekenen heb je vast al rijen en rijen met sommen gemaakt! Dat ziet er dan ongeveer zo uit: 324+689=1013 561-256=305 22x34=748 208+593=801

Nadere informatie

Afspraken hoofdrekenen eerste tot zesde leerjaar

Afspraken hoofdrekenen eerste tot zesde leerjaar 24/04/2013 Afspraken hoofdrekenen eerste tot zesde leerjaar Sint-Ursula-Instituut Rekenprocedures eerste leerjaar Rekenen, hoe doe ik dat? 1. E + E = E 2 + 5 = 7 Ik heb er 2. Er komen er 5 bij. Dat is

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde A1,2. tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-16.30 uur

Examen VWO. wiskunde A1,2. tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-16.30 uur Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-16.30 uur wiskunde A1,2 Dit examen bestaat uit 21 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 82 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten

Nadere informatie

6.1 Kwadraten [1] HERHALING: Volgorde bij berekeningen:

6.1 Kwadraten [1] HERHALING: Volgorde bij berekeningen: 6.1 Kwadraten [1] HERHALING: Volgorde bij berekeningen: 1) Haakjes wegwerken 2) Vermenigvuldigen en delen van links naar rechts 3) Optellen en aftrekken van links naar rechts Schrijf ALLE stappen ONDER

Nadere informatie

Set 1 Inleveropgaven Kansrekening (2WS20)

Set 1 Inleveropgaven Kansrekening (2WS20) 1 Technische Universiteit Eindhoven Faculteit Wiskunde en Informatica Set 1 Inleveropgaven Kansrekening (2WS20) 2014-2015 1. (Het sleutelprobleem) In een denkbeeldige wedstrijd kunnen deelnemers auto s

Nadere informatie