Inhoud van de presentatie

Transcriptie

1 De overgang van het basis- naar het secundair onderwijs vanuit ontwikkelingspsychologisch perspectief Annelies Somers i.s.m. Prof. Hilde Colpin Prof. Karine Verschueren ~ Centrum voor Schoolpsychologie K.U.Leuven Inhoud van de presentatie 1. De ontwikkeling van (jonge) adolescenten 2. De overgang van het lager naar het secundair onderwijs 3. Risicofactoren en protectieve factoren voor aanpassing aan de overgang 4. Vragen en aanbevelingen voor de Vlaamse onderwijspraktijk 5. Tot slot: eigen onderzoek 1. De ontwikkeling van jonge adolescenten Situering van het begrip adolescentie Specifieke kenmerken Lichamelijke ontwikkeling Cognitieve ontwikkeling Psychosociale ontwikkeling Situering van het begrip adolescentie Adolescere : in de volwassenheid groeien Algemeen: 10 jaar 25 jaar Drie periodes Vroege adolescentie Mid-adolescentie Late adolescentie Situering van het begrip adolescentie Vroeger: Sturm und Drang Nu: sommige adolescenten hebben problemen, niet allemaal Vroege adolescentie: speciale status Veel veranderingen Discontinuïteit, maar ook continuïteit lichamelijke ontwikkeling Puberteit: ingrijpende fysieke veranderingen Psychologische en sociale gevolgen Zorgen om uiterlijk Aantasting zelfbeeld Bedreiging zelfconsistentie Relatie met ouders onder druk 1

2 cognitieve ontwikkeling Denken van adolescenten verschilt van denken van kinderen Vijf belangrijke kenmerken Denken over wat mogelijk is Abstract denken Metacognitie Multidimensioneel denken Relativisme cognitieve ontwikkeling Cognitieve ontwikkeling: negatieve gevolgen Relativisme conflicten met opvoeders Metacognitie egocentrisme (imaginair publiek) (1) Identiteitsvorming Zelfconcept Abstracter Complexer Meer gedifferentieerd Beter georganiseerd Zelfwaardering Geleidelijke veranderingen Stabiel, zelfs lichte verbetering doorheen adolescentie Vroege adolescentie: meer schommelingen Identiteitsgevoel (Erik Erikson) Identiteitscrisis Psychosociaal moratorium Belang van de sociale omgeving (2) Sociale omgeving Veranderingen in roldefinitie Streven naar autonomie t.o.v. ouders Emotionele autonomie Gedragsmatige autonomie Waardeautonomie Meer nood aan relaties met andere volwassenen 2

3 Relaties met leeftijdsgenoten Conformisme Relaties worden intenser Eerste partnerrelaties Eerste seksuele relaties Opgepast: rol ouders niet onderschatten! 2. De overgang van het lager naar het secundair onderwijs Inleiding Aanpassing aan de overgang: internationale onderzoeksresultaten Een eerste Vlaamse studie Inleiding Ontwikkeling = contextueel School maakt deel uit van omgeving kan rol spelen in ontwikkeling Belang van school extra groot tijdens vroege adolescentie Veel veranderingen in schoolomgeving Mogelijk aanpassingsproblemen Aanpassing: internationale onderzoeksresultaten Tijdens/na de overgang BaO-SO Meer psychologische problemen Daling van academische prestaties Zelfbeleving op schools vlak verslechtert Motivatie daalt en houding t.o.v. school wordt negatiever Sociale relaties veranderen Een eerste Vlaamse studie Een eerste Vlaamse studie Licentiaatsverhandeling Mattijs Leenknegt (2003), onder leiding van Prof. Karine Verschueren Twee meetmomenten Zesde leerjaar: 321 leerlingen Eerste middelbaar: 161 leerlingen Instrumenten CompetentieBelevingsSchaal voor Kinderen (CBSK) SchoolVragenLijst (SVL) Mismatch-vragenlijst (zie ook verder) Resultaten Daling zelfwaardering op vlak van schoolse vaardigheden en fysieke verschijning Schoolse beleving wordt negatiever: vooral op motivationeel vlak en de band met de leerkrachten Resultaten dus vergelijkbaar met internationaal onderzoek Opmerking: verder onderzoek noodzakelijk! 3

4 Aanpassing: onderzoeksresultaten Conclusie: overgang kan gepaard gaan met problemen Niet voor alle leerlingen Niet altijd negatieve veranderingen Soms ook problemen zonder overgang Wat is er aan de hand? Moeilijkheden zijn in geen geval universeel Individuele verschillen spelen belangrijke rol bij al dan niet ontstaan van problemen Recente benaderingen: op zoek naar risico- en protectieve factoren voor de aanpassing Risico- en protectieve factoren: twee niveaus 1. Individu en de thuisomgeving 2. Schoolomgeving 1. Individu + thuisomgeving Individu: goede coping vaardigheden, hoge competentiebeleving en zelfeffectiviteit, bepaalde sociale en academische capaciteiten (protectief) Individu: zich zorgen maken, hoog zelfbewustzijn, geslacht (risico) Gezin: weinig afstemming op behoeften adolescent, lage sociaal-economische status, weinig steun (risico) voor aanpassing 2. Schoolomgeving Houding en vaardigheden leerkracht Structuur en organisatie school Schoolklimaat Praktijken/procedures kenmerkend voor de school Manier waarop leerlingen bepaalde schoolkenmerken ervaren Schoolomgeving: developmental mismatch (Eccles et al., 1991) Person-environment fit SO: discrepantie tussen actuele en gewenste schoolomgeving Mismatch tussen schoolomgeving en ontwikkelingsbehoeften vroege adolescenten 4

5 voor aanpassing Developmental mismatch: verschillende domeinen Relaties met leerkrachten Inspraak en beslissingsbevoegdheid Relaties met leeftijdsgenoten Cognitieve vaardigheden Recent: motivatie 3. Risico- en protectieve factoren voor aanpassing Vlaamse studie (Leenknegt, 2003): steun voor developmental mismatch hypothese Discrepantie tussen ervaren en gewenste schoolomgeving Zowel in 6 e leerjaar BaO als in 1 e leerjaar SO Discrepantie groter na de overgang Reden: reële schoolomgeving als negatiever beoordelen na overgang 4. Vragen en aanbevelingen voor de Vlaamse onderwijspraktijk Vragen Replicatie van vroeger onderzoek? Veralgemenen van internationaal onderzoek? Plotse verslechtering of algemene dalende trend? Risico- en protectieve factoren? 4. Vragen en aanbevelingen voor de Vlaamse onderwijspraktijk Enkele algemene aanbevelingen Schoolomgeving afstemmen op behoeften leerlingen Degelijke en continue zorg voor alle leerlingen (bijv. LVS) Bewustwording i.v.m. mogelijke rol als school Zijn er risico- en/of protectieve factoren aanwezig en hoe kunnen we erop inspelen? Verder te concretiseren en aan te vullen op basis van onderzoek en praktijk 4. Vragen en aanbevelingen voor de Vlaamse onderwijspraktijk Meer concrete suggesties (Felner et al., 2001) Kleine, gepersonaliseerde leeromgevingen Fysieke schoolomgeving aanpassen Stimuleren van intensief contact tussen leerlingen en hun klastitularis Contacten tussen leerkrachten en andere teamleden bevorderen 5. Tot slot: eigen onderzoek Doctoraatsproject op langere termijn Voorlopige titel: De aanpassing van jonge adolescenten aan de overgang van het lager naar het secundair onderwijs Promotor: Prof. Hilde Colpin Copromotor: Prof. Karine Verschueren 5

6 5. Tot slot: eigen onderzoek Rol van ouders als mogelijke determinant voor aanpassing overgang BaSO Dalende betrokkenheid Andere verwachtingen (bv. op vlak van autonomie) Theoretisch kader: Model Darling & Steinberg (1993): relatie tussen ouderlijke doelen en waarden, opvoedingsgedrag, opvoedingsstijl en ontwikkeling (aanpassing) van de adolescent 5. Tot slot: eigen onderzoek Longitudinaal vragenlijstenonderzoek bij leerlingen einde lager onderwijs Eventueel kleinschalig interventieonderzoek : start vragenlijstenonderzoek Leerlingen 6 e leerjaar en 1 e jaar SO Twee studenten in kader van masterproef Bedankt voor uw aandacht!!! [email protected] Tiensestraat 102 bus Leuven 016/