Afdeling der Technische Natuurkunde

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Afdeling der Technische Natuurkunde"

Transcriptie

1 e Technische Hogeschool Eindhoven Afdeling der Technische Natuurkunde nventarisatie van het onderzoek 1984 en de onderzoekprogramma's 1985 CWB juh 1985

2 -. = AFDELNG DER TECHNSCHE NATUURKUNDE CWB-170 NVENTARSATE VAN HET ONDERZOEK 1984 met ONDERZOEKPROGRAMMA'S 1985 (eerder gepub1iceerd onder nummer NA/13038d.d. 2 april 1985) en het WETENSCHAPPELJK VERSLAG 1984 Uitgegeven door de Commissie voor de Wetenschapsbeoefening van de afdeling der Technische Natuurkunde, de CWB. ju1i 1985

3 N H 0 U D pag. A1gemene in1eiding Dee1 : NVENTARSATE Toe1ichting op de nventarisatie 1984 ndex en a1gemeen overzicht van vakgroepen, werkeenheden en projecten Per vakgroep en per werkeenheld gerangschikt: Dee1 : WETENSCHAPPELJK VERSLAG 1984 Wetenschappe1ijk vers1ag 1984: Kwantitatieve gegevens Wetenschappe1ijke productie 1984 Lijst van afstudeervers1agen over overzichten met kwantitatieve gegevens -7- (voor meer kwantitatieve gegevens zie Dee1 pag. 16) - projektbeschrijvingen - onderzoekprogramma's

4 -1- ALGEMENE NLEDNG De inventarisatie in dee1 biedt een momentopname van het afdelings- onderzoek in Bij vogt op CWB-150, dat het onderzoek van 1983 beschrijft. De richting waarin het afdelingsonderzoek zich in het lopende jaar mogelijk kan ontwikke1en, is aangegeven in de Onderzoekprogramma's 1985". Deze onderzoekprogramma's zijn in deze bundel opgenomen, echter niet als apart hoofdstuk. Zij worden vermeld onder het hoofd: "Plannen voor 1985", bij de projectbeschrijvingen van de werkeenheden. De "Onderzoekprogramma's 1985" werden eerder gepubliceerd a1s NA/13038 d.d. 2 april 1985 ten behoeve van de wettelijk voorgeschreven bespreking en goedkeuring in de afde1ingsraad. n dee1 is de afde1ingsbijdrage aan het Wetenschappe1ijk Vers1ag 1984 opgenomen. Namens de CWB, J.t.C. van Rest, Sekretaris. 1985/07/01

5 -2- DEEL NVENTARSATE TOELCHTNG OP DE NVENTARSATE 1984 n deze inventarisatie zijn de gegevens per vakgroep en per werkeenheid gerangschikt. Per werkeenheid is aanwezig: - een overzicht met een aantal kwantitatieve gegevens en met een opsomming van projekten, alsmede - een omschrijving van de projekten, de in 1984 behaalde resultaten en de plannen voor 1985 (de in 1984 geleverde wetenschappelijke produktie, alsmede de afstudeerverslagen in volgorde van diploma-uitreiking, staan vermeld in deel, resp. vanaf biz. 23 en vanaf biz. 39.) De werkeenheden (en vakgroepen) zijn gerangschikt op volgorde van de budgetnummer/kostenplaatskenmerken: 4000 NA 4103 NO 4200 ND 4300 N 4400 NR 4500 NT 4600 NV 4700 NM Algemeen : Projektgroep Natuurkunde & Samenleving der Natuurkunde Didaktiek der Natuurkunde Deeltjesfysica Theoretische Natuurkunde Systeem- en Regeltechniek Transportfysica Vaste Stof Analyse van Fysische Meetmethoden Ad: OVERZCHTEN VAN DE WERKEENHEDEN Korte toelichting op de rubrieken daarvan: Wetenschappelijk Korps: hier zijn de namen vermeld van het wetenschappelijk personeel, inclusief gasten, FOMmedewerkers, etc. Onder de jaarkolommen wordt de inbreng aan mankracht en kapitaal vermeld: - van wetenschappelijk korps en technische medewerkers wordt opgegeven: 1/100e van de som van de globaal geraamde percentages werktijd, die aan het onderzoek besteed is. Hierblj zljn de medewerkers van afdelingsburo, werkplaats en magazijn en de onderwijsgevenden niet meegerekend. - nvesteringen aan de hand van de maandoverzlchten, die de DFA verstrekt, heeft het afdelingsburo een jaaroverzicht gemaakt. Voor 1984 zijn de uitgaven van maand 1 tot en met "maand 13" gesommeerd investeringen, die na "maand 13" verrekend zijn, zullen onder de gegevens van 1985 worden opgenomen.

6 -3- - Studenten - Publikaties - Kont(r)akten - Onderzoeken hierbij is gerekend met: 1 THE-afstudeerder komt overeen met 2 HTS-afstudeerders, komt overeen met 4 stagiairs. Geteld z1jn de na een stage e.d. vertrokken studenten. de som van het aantal verschenen (b1bliografisch naspeurbare) publikaties 1s opgegeven. Verdere informatie verschaffen de overzichten (zie deel bz. 23 e.v.) Geaccepteerde, doch nog niet verschenen, publikaties worden vermeld in de lijst van 'overige wetenschappelijke aktiviteiten'. geeft enige informatie over de geformaliseerde relaties met andere instellingen en onderzoekers. de in de werkeenheid lopende (aangevangenl be~indigde) onderzoeken worden hier vermeld, waarbij het getal voor de "punt" het startjaar aangeeft. Achter de "punt" komt een volgnummer. in de kolom-!- betekent 'S' dat bij het Asp betreffende onderzoekprojekt studenten betrokken (kunnen) zijn. Onder 'Asp' wordt aangegeven welke van de hierna volgende aspekten op het projekt van toepassing zijn. BMGT Ergonomie nformatica nnovatie Energie Milieu Materiaalkunde Veiligheid Ontwikkelingssamenwerking Wetenschap, techniek en samenleving Plasmatechnologie BMGT ERGO NFO NNO ENER MLl HATE VEL ONTW WTS PLAS onder de jaartallen wordt vervolgens in het kort aangegeven hoe het betreffende onderzoek zich in dat jaar ontwikkelde. Suggesties ter verbetering van deze inventarisatie zullen in dank aanvaard worden. J.L.C. van Rest, Sekretaris CWB.

7 lz NDEX EN ALGEMEEN OVERZCRT VAN VAKGROEPEN, WERKEENHEDEN EN PROJEKTEN Vakgroepen/werkeenheden en projekten 4000 ALGEMEEN NA 4001 Afdelingsbureau 4002 Afde!lngswerkplaats 400) Afde!ingsmagaztjn 4004 Projektgroep NATUURKUNOE EN SAMENLEVNG Projekten: 80.2 Fyste. en de bewapen!ng 4005 Fyalkawlnkel 4100 Onderwljs 4102 Collegedemonatraties 4103 DOAKTEK NATUURKUNDE NO Projekten: 73.1 Praktlkum en Bchoolonderzoek 74.3 PraktlkU11 en elndexal11ens 81.1 MENT-projekt 81.2 Veldwerk 82.1 Met leren opioasen van natuurkunde vra"gstukken 82.2 Natuurkunde en technlek 82.3 Keuzeproces en exsl11envakkenpakket 84.1 De komputer n het natuurkunde-onderwljs DEELTJESFYSCA NO Sekretariaat en Algemene nstrumentatfe Atoom- en Plasmafysica B. Evenwichtamodellen en transport in plasma's Projekten: 80.1 Turhulent!e en tranrport n botstnp,satme plasma's 81.1 Botslngastralfngsmodellen en fluorescentte 81.2 Thermtsche plasma's Al. J l1eelt1esproduktie n een kleine holle kathodeboog 81.4 Elempotenan~lyse met ep 81.1 Onrlerzoek ~~o een rlfffuse vacuumhoog Al. J Turh.. l('ntie tn MilD ~enpr~toren A4.1 M~~neptvelrl ~eneratle n plasma's Bz b. Elementaire processen in gasontladingen Projekten: 75.2 Botsingen met elektronen (tbeoretlsche berekeningen) 77.1 Bdelgas-metaa1damp-laser 80.1 NegaUeve corona in lucht 82.1 Plaama-etsen en plasmadepositle 83.1 Bnergieverdellng in zwak getoniseerde plasma'a 84.1 Plasmadepositie Atomalre en 'optische wiaaelwerking Projekten: 72.2 Elaatiache botaingen 72.4 Camputertoepassing 73.3 Supersone uitatraming 75.1 Plasmabron 78.1 Kleurstof laser 81.1 Penning lonlsatie/excltatie-overdracht 82.1 Reactieve inelastische botbingen van metabtabiele edelgaa atomen met moleculen 84.1 nelsbtische veratroo1ing van kortlevende atomen Experimentele Kernfysics/FOM-K-V ProjeHen 72.1 Gepolariaeerde bundelb met cyclotron 81.1 StralingBhygi~ne CyclotrontoepasBingen s. Versnellertechnologie en bundeldynsmica/fok-k X (4905) Projekten: 82.1 Mtnicyclotron, projekt LBC 83.1 Bsandynsmica (.B.m. KFA JUlich) b. Tracertechnleken Projekten: 72.1 KryptongaBontladingen en afterglow 80.1 Ret ringkleurbtoflasersysteem 81.1 Kr-Rb converste 82.1 Drie-dimensionsle golffrontenreconstructie 82.2 Proton-vefstrooiing aan krypton gsstsrgets foues c. Element-analysemethoden Projekten: 77.1 Mtero-bundels en elementanalybe d. Neutronenbundels Projekten: 81.2 Neutronbundels 82.1 Collimatoren voor gamma camera's e. sotopenproduktie Projekten: 74.1 Produktte kortlevende isotopen en intree H t! t:\. Htl X 1(1) t! t-' klq n> S n> n> t! 10 1< n> ti N 11-'" n ::r' rt 1< t! 1<,... klq.; 10 n> h::) n> t!... ~ n> t;,... 1(1) n> t! ::r' n> t:\. n> t! n> t! h::) t; n>,... rt n> t!.r:

8 Bz Cyclotronbedrijfsgroep PrOJekten Bediening en n bedrijf houden cyclotron Bundelscanners 80.1 Magneetveldstabllisatie 80.2 Bedteninga- en bewakingssysteem Automatlsering cyclotron Ekstraktor 84.1 RuimtebeveUiglngasyateem 84.2 Fase meet- en regelspparatuur Berekeningen t.b.v. nstelling cyclotron Wstersloten 4208 Fyslsche nformatieverwerking FV Projekten: 79.1 Software voor experimenthesturlng 79.2 Hardware-ontwlkkellng 82.1 Bralnware m.b.t. experiment en computer 4300 THEORETSCHE NATUURKUNDE N ';01 Projekten: 75.1 Ksssleke mechanica en mathematische fystcs 75.2 Fundamentele problemen n de quantummechanlca 75.3 Theoretlsche plasmafyslca (en nterafdellngswrkgroep) Vartatie methoden voor de nlet 1neaire vergelijklng Molecuulfysica 77.2 Gekoppelde kanalenherekeningen 80.2 Quantumverschljnselen n atomair waterstofgss 82.1 Quantumbotsingsproblemen in neon-gas 83.1 Quantumtheorle van de vaste stof Quantumtheorie van de vaste stor Twee dimensionale lange golflengteverstrooling Splngolven n verdunde plasma's 84.3 Golfverschijnselen SYSTEEM- EN REGELTECHNEK NR Produktiebeheeraing Projekten: Stabilisering continue, stationaire processen nabij grens Methodologie expertmenten modelbepaltn~ Fledhele automattserlng tn de procesindustrte Warmte-technlsche systemen Dverse aysteem- en rege1technlache onderwerpen TRANSPORTFYSCA NT Klnetlsche tneorie ProJektl'n: 75.1 KinPttscne tneorle van elektronen n pen ge~eeltelljk R'Toniseerd gas 79.1 KinetlRcne theoerle van transpnrtprocesren n nlet dea e plarms'" R4.1 Oeelt.lps n fltromlngen B1z Oaadynamica en achokgolven Projeltten: 74.1 Deelname nterafdelingsprojeltt -RartltlepprotheBen" 79.1 Schokgolfvoortplanting in een nevel 79.3 Aero-altnestiBche Btromingen in gasleidingen 79.4 Golfvoortplantlng in poreuze media 81.1 Deelnase interafdelingaprojekt "Vroegtijdige detectie van athero.clerose" Windenergie Projeltten: 72.2 Universitalr onderznek wlndenergie (4902) 75.1 Onderzoelt windenergle ontwikkelingblanden (Miniaterle) 84.1 Samenwerkingsprojekt UNA-Antillen Turbulente tranbportverschijnselen ProJekten: 76.1 Onderzoek near het gedrag van koherente structuren n het wandgebied van een atationair turbulente grenslaag 78.1 Onderzoek naar lnvloed ruwheid op structuur turbulente grenslaag 79.1 Onderzoek near de efficiency van houtkachels voor de ontwlkkelings1anden (lnterafde1ingswerkgroep) 81.1 OzonviBuaiisatie in luchtstromlng 81.2 Wrijvingsvermlndering door van microgolven voorziene wsndoppervlakken Kookverschijnselen en 2-fssenstromlng ProJekten: 77.1 Bel-generatie met pulaen bij hoge onderkoellng 77.2 Electroytlsche gasontwikkellng bij geforceerde circulatie 79.1 Onderzoek aan helgroei, -impuls en -fragmentstle 80.1 Groef en dynamisch gedrag van dampbellen aan de wand 84.1 Chloorproduktie via electro1yse VAST! STOr NY Secretsriaat en Algemene nstrumentatle Fyaics van oppervlakken en grenslagen Projekten: HS-structuur Segregatleverschijnselen Oppervlakte onderzoek met lonenver.trooiing StF4-projekt Onderzoek van p.u.- en Norylbladen Rtsen van polykristallljn silicium 84.1 Bronspoeder 84.2 Coating turblneschoepen 84.3 Harde deklsgen op kunststoffen 84.4 Dunne metasllagen V

9 Bh: (Hagnetlsche) ordeningsverschljn.elen/foh-werkgroep VS-E Projekten: 75.2 Fase-overgangen en krltlsch gedrag 77.1 Hetaal-isolator en spln-peierls overgangen 78.1 Constructief-technlach onderzoek 78.2 Verkennend onderzoek 80.1 Fystca van eindige systemen 81.1 Semimagnetische halfgelelders 82.1 Solltonen 82.2 Hodelsystemen 84.1 Superrooster en multl1agen 84.2 Microcalorimetrte 4604/08 Halfgeleirlerfyslca Projekten: 79.1 Kristalgroei en preparstuur 79.2 Elektrlsche transportverschijnselen in kleine bandafstand halfgelelders Optische elgenschappen van kleine bandafrtand halfgeleiders Semimagnetlsche halfgeleiders Submic ronfysica Externe photo quantum efficiency 4702 (9155) NatuurkUndlge meetteehnleken n bioaediseb onderzoek: Oppervlaktespanningen (en nterafdelingawerkgroep Honolagen) Thermodllutie Taaisll jmzieitte Neuromagnetlaebe dataproceasing; heraenonderzoelt Dlffuale en oplosbaarheld van gassen in water en in electrolyten Beenmerg (kanlteronderzoek) Toepassen van onderwijservarlngen/onderwijatechnieken: Nieowe vormen voor leerstof N8: Voor kwantitatleve gegevens zie Deel. pag Kryogene Technleken Projekten: 81.1 Wederkerlge wrijvlng n 3Re- en 4l1e-mengsels 81.2 Kleine koelers 83.1 Neutrale excitaties n helium 84.1 Thermodynaroische elgenschappen van 3He- 4He mengsels Fysische Materiaalkunde Projekten: 75.3 Technologie kristalgroel en sinterprocpssen van oxyden 75.4 Structuuronderzoek met behulp van diffractletechnleken 75.5 Magnetlsche anisotropie en magnetostrictie 75.6 Oefecten n oxyden 75.7 Electrlsch transport in ferrosplnellen 78.1 Transporteigenschsppen van aluminaten 80.1 ESCA, Auger en SMS 4609 Kryogeen bedrljf ANALYSE VAN FYSSCHE MEKTMETROOEN NM Projekten: 4701 Fundamentele storingen 72.2 lalansen R4.1 Ntet fundamentele 8tortngen r.elutrlhtntler AdAir-con~tante Nlprrllalyse-onder~oek Mlrro-an~mometrle voor 02/hemoglnhtne evenwicht 0" r

10 [-NV-E--NT\-R-S-\~-[-E-V-A-N- ~~:;-~AKGROEP: -- nr: ONJERZOEK GROEP: nr: (CWl-enquete) ~~~-=~~~atu_~rkunde en Samenleving,--_"_r-:-:_4_0_0_4_----l Wptpnsch. Karps: Groepsleider: W~tS: Ltd' ers: Of' t;ul tcr Wetenschapp. Korps T, chn. Med<?wcrkcrs Kf 1. [nv<?slcrin en Studenten Pub i kat ies Kont(r)akten: 2 S 1981 D,S 8 3 S Stuurgroep B.M.D. Studium Generale Kath.Univers. Nijmegen ,5 Projekten.J.t!:i -'_98~_~J q~ Deze projektgroep betreft een afdelingsaktiviteit die niet tot bet vakgebied van een der vak-.aroepen bl!lloor~ '- 1 2S ,9 0,9 4 st. -_. _1._2 -L_~ so: 2 en de S lopend onder topcnd onder lope-n d--o-nd -e~--o-p-e-n-d i bewapening zoek zoek zoek onderzoek H. Radioaktiviteit in slib S lopend onder tijdelijk ge's topt gestopt Samenvatting: Tn het voorjaar van 1981 werd het college 'r.eschiedenis van de kernbewarenin!!' voor het eerst p,egeven. ~indsdien zijn er verschillende detailstudies over de wapenproblematiek en de hetrokkenheid van de natuurl<undil!en hij de wapenwedloop verschenen. Dit alles zal uitmonden in een hoek met als titel 'De nucleaire erfenis'. Resultaten hehaald in 1984: Van dit hoek is circa 80%, dat wil zeggen 400 pagina's, geschreven. ~lanning voor 1985: Ret hoek zal in septe~her 1985 verschijnen. H.2 Energie- YE'ndement kerncentrale S fronding in uni 1982 lopend onderzoek afgerond 81.] Kernbewapeen de WWR S afronding in december ' il2. li.2 Kernbew.1p~in de natuur kunde-es r Deskundigen- - PO k ' rnenc r- i\i<' \ 1!- fl/. -l \4.. rkk" "gt' KU!:l1 afgerond afgerond -...,J

11 r -,',,- lid,.;,\ ~- ",''',,!',;<.(JE. : i h'b ~~nqu~t \') V --;; \ /(, ns<:o"''. Koq's., _.' i VAKGROU' DlJAKTEK NATUURKUNDE, eroe!' : WEKKEl::Nl:\Elll: \";'f{ ll}wli. Kurps: r.rof'pslejd( r: Raat WM - vast: Verkerk WM - tijd.: Lensink(tot -aug),alting(v..s-6) Udo (v.a 5-10 De Vries {v.a.l sept 14Rlj 191\: ,8 1,9! 1,7 1~ ('lhl. M"'uf"werkL'rs 0,2 0,1 0,1 0,1 ~; ud (l n ten 3 S t ag l 3 stag. - t 3 stag.,. _ 3 2 t - 2 Publ ikat ips ~1"~.:..2_lV_C_'N_'t!:.,:.r;;.it~l!2.e:.:':.:._- ' -a:rs;':.:.-»" 'r'ars:'~t:-.-_-+",-_"!..!i.::::.5::!9~8=":!:fh!.:t~ -l Konl (r) aittell: Havo- en VWO-scholen Kontrakt-research Minist. O&W NLO-Eindhoven Proj()kten of..l. AH Prakticum en S schoolonderzo k 71,."3 'rakticum en eindekamen RO. A.V.-apparatuur <J in uitvoerin in uitvoe- gedee1telijk (gedee 1 te lij ring (gedeelrafgerond voortgezet ke afrond!n telijke af- ronding). in ititvoerin in uitvoe- '.edeel~eiijk ing (gedcel':' ring (gedeet1 ~fgerond "-~ltelijke afron tel ijke af- ' voortgezet ing) ronding) S in uitvoering J voorlopig afgehloten i 1985, _-_. _.,,-- NVENTA{[SATE VAN HET VAKGROEP : DDAKTEK NATUURKUNDE Y!!!::!!i!!sH!!! ONUERZOEK GROEP (CWB-enquete) WERKEENHED: Projekten ~ Keuzeproces examenvak- S in voorberei voorlopig kenpakket. in he ding afgesloten - bijz. naatuurk f--- scheikunde en r---"'iskunde De. komputer uitvoe.ring in het na- begonnen tuurkundeonder- f--- wijs i i 11 voorht,- --~- f--- f _-_..- B. 1 MENT-pro j ekt ~1.2 Veldwerk S L 2. Uet!pren op- S 1 ns~('n v;ln tu!lrkuudp vraagstukk{"n. r2.? Nat l11rkllnd('.. n 5 ( t "('1111 i,.k, j in voorbere' uitvoering ding ibegonnen in Uitvoerinr in voorbe- i~ uilvoe- : in uitvoedn reiding rlng. in ui tvoeri",~ : rt.' ij i ng voorlopig afgesloten in uitvoering i. """00,,.1 in uitvoerink in uitvoe-, ring,,----_.... "--. "~---~~ f--- f--- f--- -,_._-_.. - f..--~ f >--- t ~ "... _- 2 f , ~-~~ -.~--.- ~

12 NO-4100 Didaktiek Natuur~unde NO De vakgroep NO verricht vakdidaktisch onderzoek, dat wil zeggen, onderzoek op het gebied van het onderwijs in de natuurkunde. Hoewel het onderzoeksterrein zich aanvankelijk beperkt heeft tot dat onderwijs waarvoor eerstegraads natuurkunde-eraren opgeleid worden (Havo, VWO, HTS) wordt gezocht naar mogelijkheden om ook het tweede- en derde-graadsonderzoek (Mavo, LBO, MBO) aandacht te geven. Het belangrijkste doel van het vakdidaktisch onderzoek is een bijdrage te leveren aan de verbetering van de praktijk van het natuurkunde-onderwijs. Een tweede doel is om de studenten in de n.1tullrkunde, speciaal de aanstaande leraren de mogelijkheden te bieden om vakdidaktisch onderzoek te doen tijdens hun opleiding, waardoor zij later bij de litoefening van hun beroep beter kunnen funktioneren. Er wordt onderzoek verricht met als doel de vermindering van de achterstand van meisjes voor wat betreft het deelnemen aan de studie van de natuurkunde (en de techniek); het MENT-projekt. n het projekt 'Natullrkunde en Tecl.niek' wordt aandacht gegeven aan de plaats van'techniek' in het natuurkunde-curricllmn van jarigen in het avo-vwo. Samenvatting: n het schoolonderzoek op havo- en vwo-scholen zitten nogal wat mogelijkheden van examineren. Zo kan het praktikum als onderdeel van het eindexamen opgenomen worden in het schoolonderzoek. Er wordt geexperimenteerd op welke manieren dit kan gebeuren, welke praktische vaardigheden worden getoetst. De groep vakdidaktiek heeft een samenwerkingsverband met 7 scholen uit Eindhoven en omgeving. Leerlingen uit de eindexamenklassen maken praktische toetsen die in samenwerking ontwikkeld zijn. De resultaten worden met behulp van de komputer (RC) geevalueerd. Resultaten behaald in 1984 Er is gerapporteerd over het onderzoek, dat in 1983 gedeeltelijk afgerond is met een dissertatie. Plannen voor 1985 Wanneer er belangstelling is van de kant van studenten zullen praktikumtoetsen ontwikkeld worden die geschikt zijn voor het schoolonderzoek. Deze toetsen bestaan uit een uitvoerings- en een uitwerkingsgedeelte. Samenvatting: Dit onderzoek hangt nauw samen met 73.1, is daar enigszins mee verweven. De vraag is of praktikum in de bovenbouw, dus ook praktisch schoolonderzoek, we nodig is. Toetst het praktisch schoolonderzoek signifikant andere facet ten van fysische kennis en inzicht bij de leerlingen dan een schriftelijk examen. Hiervoor worden onderdelen van de ontwikkelde toetsen met elkaar en met de resultaten van het CSE vergeleken m.b.v. komputerprogramma's. Resultaten behaald in 1984 Op grond van het onderzoek Zljn aanbevelingen gedaan m.b.t. de omschrijving van praktikum schoolonderzoek in de eindexamenprogramma's mavo, havo en vwo. Verder is er gerapporteerd over het onderzoek zoals in 73.1 reeds opgemerkt is. Plannen voor 1985 Zolang de aanbevelingen m.b.t. vorm en inhoud van het praktikum ~choolonderzoek nog niet geleid hebben tot een algemene erkenning zal het onderzoek voortgezet worden. Er wordt samengewerkt met eindexamenprogrammamakers en leerplanontwikkelaars. 1 \0

13 Samenvatting: Regelmatig wordt door de Vakgroep ingespeeld op onderzoeksvragen aangedragen door het veld, meestal door natuurkundeleraren. Hieruit komen vaak korte onderzoeksprojekten voort; in sommige gevallen echter oak meer otwangrijk ondel:zoek. Er is gewerkt aan een verantwoord lespakket "natuurkunde en muziek" bedoeld om conservatoriumstudenten de fysisl'he achtergronden van veel verschijnselen in de muziek te laten begrijpen. Verder is een bijdrage geleverd aan het thema satellieten VOOl: de bovenbouw vwo. Nu is aandaeht besteed aan hemelmechanica, in het bijzonder de banen van satellieten is begonnen met het ontwikkelen van een proef voor het natuurkundepraktikum voor T-studenten met mogelijke toepassing op het vwo. Plannen voor 1985 Het lespakket "natuurkunde en muziek" zal afgerond wotden. Nieuwe onderwerpen zullen opgepakt worde~. Met name zal gezocht worden naar mogelijkheden om leraren materiaal te versrhaffen om meer samenlevingsaspekten in hun natuurkunde-onderwijs re laten opnemen. ~!~l ~~!:2~~i~! ~~!:_~!!i~!1_~!!22~~2~!_!n_!! h!!!! Samenvatting: Meisjes hebhen vergeleken met jongens in het onderwijs in natuurkunde (en teehniek) een aehtel:stand. Dit hlijkt ondermeer uit een geringere deelname en lagere studieprestaties in natuurkunde in het algemeen voortgezet onderwijs. Het MENT-project wil bijdragen aan het reduceren van deze aehterstand. De nadruk valt hierhij op het middelhaar teehniseh onderwijs en op het 2e en 3e leerjaar van het algemeen voortgezet onderwijs. Resultaten behaald in 1984 De MENT-voorbeeldlespakketten zijn verder ontwikkeld; een tweede versie wordt geevalueerd. Er is een studiedag georganiseerd veer emancipatie- en beleidsmedewerksters in het enderwijs. Er zijn bijeenkomsten geweest met decent en in het kader van de nascholing. Er wordt deelgenemen aan en het secretariaat gevoerd van het Platform Meisjes en Techniek. Er is een start gemaakt met onderzeek over de positie van meisjes op het MTO. Samenvatting: Het doel van het onderzoek is na te gaan 11<>1' de komputer het best in de natuurkundeles past in het bijzonder op havo- en vwo-scholen. Hierbij wordt in eerste instantie g('dacht ailn p.,ehruik bij praktikumen dernonstratieproeven, dus besturing van experimenten, rer.istratie van meetgegevens en verwerking van meetg<'g<'v('ns. '1aar simulatie van experimenten past in het karler van het onderzoek. Hoewel er veel komputerapparatullr is dat geschikter lijkt voor het bedoelde gebruik, gaan we uit van een eenvoudige, goedkope en op seholen reeds veel ge'bruikte mikro-komputer, "de commodore-64". Resultaten behaald in 1984 Tn samenwerking met de didaktiekgroep van de Universiteit van Amsterd<1'1 is een voorlopig onderzoeksplan opgesteld. Leraren zijn reeds ingeschakeld en er is een goed funktionerende opstelling opgeoouwd. Plannen voor 1985 Epn propr ontwlkkeld door de UvA zal op de sl'ho!'en uitgetest worden. Vpnlpr 7,<11 t('nmin5te een regeltel'hnisl'he pr<wf ontwikkeld worden. 'r "'"l koordill('rend g<"werkt worden m.h.t. ""t gebruik van de commodon- -n/j in de nntuurkllodeles. Evaluatie en revisie van de voorbeeldlespakketten bij het avo/vwo. Voortzetting van het onderzoek op het MTO. De eerste resultaten zullen in april op conferentie GASAT-3 (Londen, 1985) worden gepresenteerd. Binnen het Platform Meisjes en Techniek het uitwerken van beleidsaanbevelingen naar 0'. en W. met be trekking tot het MTO en het avo/vwo Natuurkunde en Techniek Samenvatting: Het is van belang in het natuurkunde-onderwijs aan 12- tot 18-jarigen meer aandacht te geven aan de techniek. Het projekt "Natuurkunde en Techniek" wi1 hieraan een bijdrage geven. De aandacht gaat vooral nsar de leeftijdsgroep van 12- tot 15-jarigen. Resultaten behaald in 1984 Het projekt is effektief gestart. Er is een groat deel van een attitudemeting uitgevoerd om het beeld van en de houding tegenever techniek van tweedeklasleerlingen in het avo/vwo te bepalen. Aanzetten voor de konstruktie van ongeveer 6 voorbeeld-lespakketten voor natullrkunde zijn gegeven. Plannen voor 1985 Oe attitude-meting zal worden afgerond. Tevens wordt begonnen met de konstruktie van een aantal voorbeeldlespakketten, waarvoor zich een tiental docenten hebben opgegeven. Aan het begin van de cursus '85/'86 worden deze lespakketten op seholen uitgeprobeerd.... o

14 ND-4200 n de vakgroep Deeltjesfysica worden zowel de gebieden kernfysica en kerntechnieken als plasma-, ateom- en melecuulfysica bewerkt. Het onderzoek in deze als het ware dubbel-vakgreep vindt dan oak plaats in de twee coneentratiepunten : "Kernfysische teehnieken" (KFT) en "Plasma-, steom- en molecuulfysiea" (PAM). Voor beide zijn aanmeldingen in het kader van de voorwaardelijke financiering toegekend. n de vakgroep funetioneert de 0 & O-commissie. Aan deze commissie worden ter voorbereiding van de besluitvorming door het vakgroepsbestuur belangrijke beleidskwesties voorgelegd. Meer op uitvoeringsniveau opereert in de vakgroep een finaneiele eommissie, terwijl op wetensehappelijk terrein regelmatig een vakgroepscolloquium wordt gehouden. concentratiepunt KFT Het beleid van de groepen in het cyclotrongebouw ontwikkelt zich verder in de dehting van concentratie rond "Kernfysische technieken". llet huidige scala van onderzoek varieert van zeer fundamenteel tot technisch toegepast en wordt gesteund door apart toegewezen middelen voor het cyclotron en door externe finaneiering uit 2 e en Je geldstroam. De bedrijfskosten van het cyclotron worden sinds 1981 met een geoormerkt bedrag in belangrijke mate door de regering betaald. Ter vcrdere verlaging van de kosten voor de afdeling alsmede ter bevordering van derde geldstroomonderzoek wordt het cyclotron een vastgesteld aantal uren per week verhuurd aan de Stichting CYGNE. n de verhuurde tijd worden isotopen voor medisch gebruik geproduceerd. Met de ter beschkking gekomen middelen bleek het mogelijk de bedrijfszekerheid van het cyclotron hoog op te voeren. Het streven van de vakgroep blijft er op gerieht de bedrijfskosten voor de afdeling verder te verlagen. Ais gevolg van het beschikbaar kamen van eniga personeelsplaatsen is let onderzoek op typiseh venmellergebied <'n het onderzoek aan gas targets in pcn V(?Tsterkte positie terecht gekomen Met betrekking tot de formatie van kroondocenten bij KFT is het vakgroepsbeleid er op gericht om na het verdwijnen van Experimentele kernfysica een hoogleraar op het gebied van de technische fysische toepassingen van cyclotrons aan te trekken. Cancentratiepunt PAM Zoals eerder werd opgemerkt heeft de THE landelijk een sterke positie als centrum van niet-thermonucleaire plasmafysica en de groep atoamen plasmafysiea is hiervan een natuurlijke kern. Door de steun van FOM en STW wordt bet onderzoek op de gebieden plasma-etsen en depositie, corona-ontlading en MHD niet-evenwicbtsplasma's aanzienlijk versterkt. Er is een intensieve samenwerking met andere vakgroepen van de afdelingen N, E en W in de nterafdelingscommissie Plasmaonderzoek en -technologie. Ook de groep Atomaire en Optische Wisselwerking (voorheen Molecuulfysica) opereert met groeiende steun. vanuit de Ze geldstroom m.n. vanuit de FOM-WGM Atoamfysica. Binnen PAM is er een ontwikkeling naar meer verband tussen de aspeeten elementaire reacties, dynamische transport en toepassing. Samenwerking met Theoretisehe Natuurkunde blijkt van veel belang en vruchtbaar te zijn. Met betrekking tot de kroondocentensituatie rond PAM is een benoemingscommissie aetief geweest voor de vervulling van de aanwezige vacature. Groep FlV n de vakgroep is in 1984 een onderwerpgroep (FV) opgericht op basis Yen een gelijknamige werkgroep die veel service naar binnen en buiten verleent. Verdergaande inpassing van dit werk in het afdelingsbeleid door fysische informatietechniek (FT) is zeer wenselijk. De financiele armslag voor de vakgroep als geheel, met name vanuit de )e geldstroom blijft (te) klein, mede in verband met terugbetalingen; de ZOT!, voor handhaving van de technische infrastructuur blijft aanzienlijk. Ook de blijvende terugloop van personeel blijft zorg geven en houdt het ri s i co in van ontoe 1 aatbare vermindering van wetenschappe lijke aed vi tei ten 01' lll't gebied van KFT, PAM en FT1. Eindhoven, januari 1985 z: c

15 ~~E~TARSATE VA~ HET ONDERZOEK (CWB-eoquete) - VAKGROEP : DEELTJESFYSCA GROEP : WERKEENHED: Algemeen overzicht -12- or: 4200 or: or: -12- ~~_t_ud Publikaties i 40! ,6 25, 3+?( ,94"" 14,S+pm 6 3+?(4207~, 5,25 94,6 169,3 i. 193, FO~ 37~, i 34~ ~9 afst.) ' e_n_t_e_n +- ~2:~.3L.5~ +ii ~~ ~------~----~ ~ ad *': 19,23 e, 5,46 2e, 2,25 3e geldstroom Bovenstaande getallen zijn de totalen van de vakgroep. De getallen vermeld onder de werkeenheden op de volgende pagina's zijn deelgetallen hiervan. De vakgroep Deeltjesfysica bestaat uit de volgende eenheden: 4201 : 4202: 4203: 4204: 4205: 4206: 4207: 4208: Secretariaat en algemene instrumentatie Groep Atoom- en Plasmafysica met de werkeenheden: a Evenwichtsmodellen en transport in plasma's b Elementaire processen in gasontladingen Atomaire en optische wisselwerking Experimentele Kernfysica Groep Cyclotrontoepassingen met de werkeenheden: a Versnellertechnologie en Bundeldynamica (voorheen Automatisering b Tracertechnieken c Elementenanalyse d Neutronenbundels e sotopenproduktie en Baandynamica) voorheen: Tracertechnieken was: Theoretische Kernfysica. Tm 1982 in de cijfers meegerekend Cyclotron bedrijfsgroep Fysische nformatieverwerking, FV.(voorheen Computer bedrijfsgroep) Vllkgroep Deeltjesfyalcll (ND) hoogleraren buitengewoon hoogleraar wetenschappelijke staf medewerkers FOMiSTW dr.ir, H,l, Hagedoorn. dr. O.J, Poppema. dr,ir, O.C, Schram, dr, N,F, Verster dr.ir J.J, de Goeij dr, H,C.w, Beijerinck. dr, C,M Shab, dr.ir, R.L,P, v,d Bosch, drs, WA Bruil, ir, Th,G,M,H, Oikhoff, ir, p van Ooremalen, drs, J,H Emck. ir, W, van Genderen. dr, H,JL Hagebeuk (2), dr, P,J. van Hall, dr.ir J,A van der Heide, dr. F,J de Hoog, ir, AG,M, Janssen, dr S,S, Klein. ir, W, Kleeven. ir, J,H, Kramars, if J,P,C. Kroon, ir, M,P,. Manders, ir. p, vd, Monel, ir JJL Mulders. dr, G,J. Nijgh, dr, J van de Rae, mevr drs R.MAL. Schuller-Petit, dr, L.WG Staenhuijsen, dor, B van der Sijde, ir. C,J. Timmermans. ir. P.M, VallinQa. if. J.H Voskamp, ir, AJ. Wltsenboer,,r, G,P.J Wijnhoven F. T. B,sSChops. ir, B Gravendeel, ir. J.C,M, de Haas, G.P.H. Hamars. R. Janson, ir. GMW Kroesen, or W.H,L. Moonen, ir. CWAM. van Overveld

16 f- W,NTAH 1 S,\T re :JNJEHZUEK ;\~B-t'nqui'l ') VN ET [. ;AKCk;H;1,aWE' :.. 1 WERK~_!<;NnEP: Wctl'nsch. Kllrp": Groerslcid, r: D.Schram JEELTJESFYSCA nr' Atoo~ en plasma-fysica nr; 4202 a Evenwichtsmodellen en transp?rt nr:' in.plasma ~ _'_' '_'~'~_ WM - vast: v.d.sijde, Tinunermans Gast: Tasa WM tiid.: 'l.d.uortel, V.d.Uullen (v.a.15-12). Gielen(samen met N:Q Wl'tl'nschapp_ Korps :~:. '~::' [_ ~94~:~~-~r-- ~9::=-~ : ~~B5-= '" *.,.. --, "[','chn. M,'delolerkers 1,8 2 1,6 1,6 K~l. [nvesteringen 0 'OM:?:... 5,,_ ::=2~8:+:1 +Sr=:55:.:-::-+:.r=":"':t- - a sri 61 afst. nfst Studenten stag) 8 stag.- 4!~!g Pub! ikaties : HT~ " Kont(r)akten: FOM-Nieuwegein. Univ. v.dusseldorf (Uhlenbusch) Philips-Nat-ab (chem.analy~e gr gasontlad. gr.) Univ. Greifswald, Univ. Kiel, Univ. Montreal F~ ntra TH: eie Plasma-onderzoek en technologie met 1. a. werkgr. en TN-V 7S. Holle kathod beeindigd boog ontlad. S _.- NVENTARSATE VAN HET VAKGllOEP : y!!:y!.!!g!!!!!! ONDERZOEK GROEP (CW~-enquihe ) WERKEENHED; Evenwichtsmodellen 4202 a Projekten tak ~ 1985 Diffuse vacuum- S aanloop, meetfase proefschrif beeindigin~ boog. begin meet- begin proer + publieka-!!!d~:.! --- fase schrift. ties 8\ Turbulentie aanloop meetfase meetfase ahlui ting in MHD MHO, begin --- cascadeboog 84.1 Magneetveld aanloop generatie i plasma's Gascade-boog S ontlading beeindigd met proefschrift e _ Turbulentie 5 en transport in botsingsarme plasma's 81.1 Botsings- S stralingsmodellen en fluoresccntie 1l1.2 Thermische S plasma's ill.} ledlj<'spro- S dukli.. in ('('n kleine ho e kat hodeboogont 1<1-, diog R.4 1"1,'n",,,!en i 5 analysf' met e', ;, begin meetfase ~o"'''' meetfa~e. begin pub! katies poblk"'"' modelvorming aanlool', begin meetfase meetfase publikaties, metinflen tu bllientie metingen, rub! ikatles arsluiting meetfase. b{'gin publika ties : aan!oop, meetfa"" - ; pllbl ikatie'l! lfsluiting..zie F.l.Proc.., proj. 82. aanjoop i meetf'''''' (",' ; p"hl ik.~ti,'s '''''gin 'ul>l.-' kill i!'>' ' afslui Hng metingen publikaties publikaties publi~aties i pub.i katies '-'--'-- l _ t ~.-,-,--'"" t "-._-_.-... _ ~ ,----~ - _..- -~ ---

17 Atoom- en Plasmafysica. Evenwichtsmodell~n en transnort in plasma's. ND-4202 a ~~~l!~!~~1!~~i!_!~_~!!~!e2!~_i!_!!~_8!~!8!!~!!!!!~!_~ ~~!!~!~g Samenvatting: De studie van transport en turbulentieeigenschappen omvat de bestudering van gelokaliseerde dichtheidsfluctuaties in de nabijheid van de kathode. De lokale samentrekking van het plasma heeft een belangrijke invloed op het transport en de turbulentie. Diagnostieken die bij de studie een rol spelen zijn collectieve verstrooiing en optische fluctuatiemetingen. Resultaten behaald in 1984 n het kader van het promotiewerk van van de Mortel wordt een analyse gemaakt van het turbulentiespectrum van het HKB-plasma. Optische probes hebben uitgewezen dat de dichtheidsfluctuaties zich op de rand van het plasma met ongeveer de ion-acoustische-drifmnelheid bewegen. Dit wardt bevestigd door metingen met collectieve verstrooiing. Hiermee kan tevens de afmeting van de verstoring worden bepaald, deze bedraagt +.4mm. D~.opste~ling voor c?llectieve verstrooiing is in 1984 belangrijk gewijzigd. B1J de nleuwe opzet 18 een nauwkeuriger analyse van het k-w spectrum mogelijk. Uit de ~e verkijgen dispersie relaties kan het gedrag en de afmeting van de verstorlngen beter worden bepaald. Plannen voor 1985 Voortzetting van het werk van collectieve verstrooiing. Analyse van de invloed van roterende dichtheidsfluctuaties op transport en turbulentie. ~!~!_~ ~~!~g!:~~!~!i~g~_~ ~!ll!~_!~_f!~! ~!~!!~ Samenvatting: Met behulp van botsings-stralings modellen van geexciteerde atomaire systemen worden niveaudichtheden berekend op grond van de overgangsprocessen tussen deze niveaus. Deze worden vervolgens vergeleken met genteten dichtheden om de betrouwbaarheid te toetsen. Hieruit wordt inzicht verkregen in de relevante excitatie, ionisatie en recombinatieprocessen. De modellen vinden hun toepassingen bij lichtbronnen (o.a.) lasers en als diagnostische methode, aangezien d~ niveaudichtheid mede afhankelijk is van de plasmaparameters. Laser fluorescentie is een experimentele methode om een verstoring in het atomaire systeem aan te brengen en uit de respons waarden voor de overgangsprocessen te desti lleren. Resultaten behaald in 1984 n het afgelopen jaar is verder gewerkt aan een analytisch model, in het bijzonder voor recombinerende plasmas. De stand van zaken is o.a. gerepresenteerd in een "invited" op de ESCAMPG. Op het gebied van de laser fluorescentiemetingen zijn met de gepulste kleurstoflaser en met de argon-ion laser grote vorderingen geboekt. Zo werd de dichtheid en de botsingscoefficient voor een belangrijk metastabiel bepaald en de inversie pll's uitdoving ervan van de 4p en 4s laserniveaus vastgelegd. Plannen voor """""""--_... net werk van de analytis"he modellen zal worden afgerond in een 'roefschrift. De resultaten van de laser flnore"eenti(' metingen zullen worden vastgelegd in een of meer publ ikatie,;. ~;~n afrond('nde publ ikatie over "'n ntlmpriek argon neutraal model zal worden geschreven.!~_!h!-rm!! h!-2!!!!8'! (Cascadeboog) Samenvatting: Bij hoge druk plalma's wil men experimenteel vaststellen voor welke plasmaparameters L.T.E. of Partieel L.T.E. in atomaire systemen geldig is. Bovendien wil men de oorzaak van afwijkingen vaststellen en daarnaast gegevens verzamelen over met name de ionisatieenergieverlaging in het plasma. Starkparameters en overgangswaarschijnlijkheden voor een aantal lijnen en de resistiviteit van het plasma. Ook het tijdsafhaukelijk gedrag na verstoringen wordt bestudeerd. De meetgegevens worden met optiscbe methoden verkregen: bezettingen van niveaus en electronentemperatuur Te uit lijnintensiteitsmetingen. Starkparameters uit de verbreding van lijnen. Resultaten behaald in 1984 Het is mogelijk gebleken de stationaire cascadeboog (diam. 5um, lengte 9Omm. 60A, 1 atm) gedurende 1.5s te superponeren met een drukpuls tot 14 bar en simultaan met een stroompuls van 2200 A gedurende 2me. Onder deze condities bestaat het argon plasma uit argon atamen, eenmaal en tweemaal geioniseerde argon ionen en electronen. Temperatuurmetingen uitgevoerd met de emissie/absorptie methode geven aan dat de Arll nm lijn in het maximum van de stroompuls over het gehele drukgebied de limiet van Planck bereikt. De electronendichtheid is berekend uit de continuum emissie. welke absoluut gerneten werd in het golflengtegebied nm. n het maximum van de stroompuls bij ~ bar. is de temperatuur van dit thermische plasma".; K. de electronendichtheid m-3 en de ionisatiegraad 100%. Bij ca. 14 bar,.,." K, resp m- 3 electronendichtbeid en ca. 60% ionisatiegraad. De analyse van deze resultaten m.b.v. de energiebalans voor neutraal,eenmaal en tweemaal geioniseerd argon, geven aan dat in het maximum van de stroompuls nog afwijkingen van ~ 10% van de L.T.E. compositie bestaan. Dit werk is afgerond met de promotie van C.J.Timmermans op Plannen voor 1985 Er gaat een onderzoek uitgevoerd worden naar stramende thermische plasma's die met deze cascadeboog gegenereerd kunnen worden. (Promotie onderzoek van J.e.H. de Haas, 1986). ndien het aangevraagde.o.p. project toegekend wordt. zal de nadruk van het onderzoek gaan liggen op de spectroscopische studie van meervoudig geioniseerde gassen. Samenvatting: n samenwerking met het Nat.Lab. van Philips wordt geparticipeerd in het onderzoek naar een hoogfrekwent inductief argon plasma bij atmosferische druk dat gebruikt wordt bij de kwantitatieve bepaling van elementen en verbindingen welke in vloeistoffen oplosbaar zijn en in de ontlading worden geintegreerd. De analyse is gericht op het beschrijven van ep plasma's en het ontwikkelen van een eenvoudige models telling die tot optimalisatie moet leiden. Dit is tevens van belang voor het depositie onderzoek (82.1). Een ander aandeel van de groep atoam- en plasmafysica in bet onderzoek is om gedurende het project door middel van optische methoden de plasmaparameters te bepalen en de excitatie- en recombinatieverschijnselen te bestuderen met behulp van B.S. modelonderzoek in plasma's die nabij evenwicht zijn. Ret sluit~ als zodanig direct aan bij bet onder 81.1 en 81.2 genoemde werk. 1 Behaalde resultaten in 1984: De in 1983 bij bet Nat.Lab. uitgevoerde metingen hebben geleid tot de conclusie dat er een sterke (vermoedelijk dissociatieve) recombinatie plaatsvindt en dat de dif[usie loopt zoals verwacht. Verder bleek dat a) de karakterisatie van het plasma dient te geschieden door ne-metingen. b} de Te uit LTE juister is dan

18 in de literatuur genoemde waarden, c) dat ook de analyte concentraties Zl)n te berekenen. Hiermee zijn absolute bepalingen in principe mogelijk. Een en ander is verder uitgewerkt in 2 publikaties die in 1985 zullen verschijnen. Een verdere models telling op basis van massa- en energiebalans zal worden uitgewerkt om daarbij mogelijk verdere optimalisatie van het rep plasma te bereiken. Plannen voor 1985: n afwachting van nieuwe vragen van Philips zal slechts incidenteel aan het projekt gewerkt worden. ~!~~_2~~~!~~~~_~~~_~~~_~!~~~~~_y~ ~~~~~~g Samenvatting: n het kader van door Holec gesteund en voor een belangrijk deel uitgevoerd onderzoek (Schellekens, nu bij KEMA) voor een vacuum vermogensschakelaar is gebleken dat een magneetveld parallel aan de stroom een gunstige invloed heeft op de maximaal te schakelen vermogens. Bovendien bleek een zelf gegenereerd magnetisch veld te ontstaan. Het onderzoek richt zich op het fysische mechanisme van dit dynamoprobleem. Resultaten behaald in 1984: Het afstudeerwerk van H. Gielen met het onderzoek van het fysische mechanisme van de magnetische veldgeneratie is afgerond. Samenvatting: Het onderzoek is gericht op de beschrijving van de manier waarop zelf gegenereerde magneetvelden de transportverschijnselen in plasma's beinvloeden. De theoretische analyse van de impulsvergelijkingen voor electronen, ionen en neutralen gaat uit van omwentelsymmetrische isotherme plasma's. Zowel in de cathodespots van een vacuumontlading als in laserplasma's verwachten we dat de invloed van het zelf opgewekte magneetveld merkbaar zal zijn. Resultaten behaald in 1984: Een eerste aanzet is gegeven tot de berekening van het argon magneetveld, gebruikmakend van de impulsvergelijkingen voor electronen, ionen en ne~len. Deze berekening is vooral geent op het cathodespotplasma. Voor deze cathodespots is aangetoond dat het zelf-gegenereerde magneetveld als aen mogelijke verklaring voor de zogenaamde retrograde beweging gezien kan worden. Plannen voor 1985: Voortzetting van het zover beschreven onderzoek. Oaarnaast zal experimenteel de eerste aanzet gegeven worden tot het meten van zelf-gegenereerde velden in cathodespot- en/of laserplasma's. Plannen voor 1985: Het projekt 81.5 is afgerond en wordt voortgezet in het projekt 84. : Magneetveld generaties in plasma's. ~~~!!~!~~!~~!!~_!~_~Q_g~~~!~!~!~~i_~~~_~!~~!~_Y~~_~!~!_~Y~~~! ~!_~l~!~~~~ 1!~~~~~_~~~~~~_y~~g!~~~_~~Q2 Samenvatting: n samenwerking met de vakgroep EEG (Rietjens/Veefkind) is een fundementeel onderzoek gestart naar het ontstaan van streamers in geioniseerde milieus. Blijkbaar zijn stroomconcentraties energetisch gunstiger dan een homogeen verdeelde stroom: het plasma "schift" in gebieden met hoge en lage dichtheid (FOM-BR). Tevens wordt onderzocht of dit verschijnsel ook optreedt bij druken stroom gepulste atmosferische plasma's. Resultaten in 1984: Ue metingen aan MHO generator plasma's zijn afgesloten. Het behulp van collectieve verstrooiing zijn de afmetingen bepaald van de filamenten waaruit streamers zijn opgehouwd. Analyse van mnssa- en energiebalans leert dat structuren kunnen bestaan met afmetingen die redelijk overeenkomen met die welke waargenomen zijn. Er zijn metingen verricht aan een drukgepulste cascadeboog die zodanig omgebouwd is dat hiermee een plasmaflow opgewekt kan worden. Een eenvoodig model is opgesteld dat de flow van een plasma door de cascadeboog met wrijving en dissipatie heschrijft. Plannen voor 1985: let onde rzoek alln de drukgppld s t.. rasc:ldeboog met flow zal voortgezet worden. Hiprbij zal ook cen stroompuls (2kfl) to"l'.epast worden. De metingen zullen zich toespits('n or de eigensc:happl'n van de flow die met deze op~telling gemaakt kan worden "n in het hijzond,'r 01','ventlJeel optredende turbulentie daarin. Er,,: lpp;onnen word"o wt met "chrijven van een proefschrift. V 1

19 lnventarsatte 'M, ''''' VAKG~«rl' VEELTJESFYSCA nr: ONJE\tZm~K GRUEl' Atoom- en Plasma-fysica nr: 4202 b 'Cl41l- (>lhhct(» WEKK~;l:;t-!!F.Jl: Elementaire gfi~iafen. njl.e An gas-... nr: Welcllsch. Korps: Groep"lcider: l.schram WM - vast: le Hoog, v.d.ree WM - i id. : llisschops. Van Ve dhuizen, Gravendeel. Kroesen, Straaije Val nga, Vaessen Jlan.OdenbmtF"14n_"'~:.L' u;n\l< ""_.,, ~ ~ Wl'tenschapp. Korps 2,4 2,2 4,80 Techn. M<!dewerkcrs 1,9 2 1,6* K[. [nvesterin el\ samen met llen Studenten 3 stag) atst(;lstag) Pub likat ie's 5 2 Kont (r) akt,'n: OCE-R-en-D-Venlo. Phil ios-n.'lt-lab Projekten 74. Townsendontlading Vorrningsprocessen van ionen in ontladingen 75.2 Botsingen S met elektronen. Theoretischeberekening van e -Ldoorsneden 77. Edelgas-me- S taaldamp- LiSe' SO. Ncgatieve corona in lucht S2. Plasma-etaen "" plasmadepositie MLl PLAS NNO' PLAS HAn: AJ. Energie-ver- 1,!r,1 ing in, 1.w;lk-gp'j noni l~l~~i qe('np plasma's ll,. P 1 ;)sm:ld{:.~posit i (' ;NNO :'LA5 i ATE 19B ni.. uwe star in argon nieuwe berekeningen. pub 1 ikaties meetfase eerste pub 1 ikaties meetfase i :~!~:.. 1 tj :Ui: _.. L... _ *FOM/STW:kfl nieuwe berekening.. n, publikaties meetfasc... -_... _-_ _ nieuwe bere keningen. niuwe berekeningen 3 onderdelen ongedeeld verder 1 afgestoten... _--+.,. _ promotie laatste publikaties beeindigd nieuwe fase: meting Tri- eerste metin STW-fondsen ehel pulsen verkregen (E) gen opbouw massa spectrometer startfase: STW-fondsen verkregen opbouw meet- meetfase ""stelling startfase splitsen in: 82. en 87;:i eerate berelk.","""!opbnuw meetopstell iog... -._--_._ Atoom- em Plasmafysica, Elementaire nrocessen in gasontladingen, 1~~~!h!2!!!!!~g!_~!!~!~!2&!~_!!~_!:~_!!22!_S!2!!_!!!!!!_!22!_!!!!ti! 2!!!-i~!!!!!!!Sh!-~2!!in8!! SameDvat ting: a.l) De studie van e-h botsingen werd afgesloten met een publicatie van polarisatie-effecten in samenwerking met prof.dr.m.r.c.mcdowell, London University. b.l) De methodiek van het e-h probleem kan worden toegepast or dubbelfoton overgangen, een vraagstuk dat aangepakt is samen met dr.m.gavrila (FOM, Amsterdam). b.2) n dit jaar is de theorie verder ontwikkeld en een programma geschreven. Numerieke resultaten zijn in de eindfase. b.3) Resultaten worden bestudeerd. c.l) Het algemene gedrag van e-h cross seeties wordt bestudeerd met het oog op een analytische formule. Samenvatting: Het project behelst ontladingsonderzoek aan een holle kathode ontlading die benut wordt voor het maken van een continue ultraviolette metaalionenlaser. Samenwerking vindt plaats met C.S.U. (prof.collins) en N.B.S. (dr.person) in Colorado U.S.A Ona onderzoek zal leiden tot een betere kennis van het ontladingsmechanisme. Om een model op te stellen wordt gewerkt aan dichtheidsmetingen van ionen, electronen en geexciteerde neutralen in de ontlading. n het model staat centraal het onderzoek van de ladingsoverdracht van edelgas sen naar gesputterde metaalatomen. Door deze zeer efficiente ladingso~erdraeht zijn het vooral metaalionen die de intense verstuiving van de kathode veroorzaken. Resultaten behaald in 1984: De afrondende publicaties zijn versehenen PlanneR voor 1985: Het project is beeindigd Samenvatting: Kennis van corona is, ondanks vele toepassingen, onvoldoende. Het project omvat onderzoek aan atmosferische corona's zoals toegepast in kopieermachines, stofvangers en ozonisatoren. Het onderzoek omvat -verdere ontwikkeling van een bestaand massaspectrometersysteem en analyse van negatieve ionen afkomstig uit een corona in Lucht onder normale omstan- ~ digheden. Belangrijk is de invloed van de samenstelling van de gebruikte lucht (met name de luchtvochtigheid) op bet aanwezig zijn van negatieve ionen. nterpretatie van de meetresultaten in termen van elementaire processen. -het ontwikkelen van een numerieke code voor de beschrijving van coronaontladingen. Deze dient als basis voor de interpretatie van de ionvorming, maar moet ons tevens in staat stellen om b.v. intermitterende verschijn-

20 selen te beschrijven. -in het kader van het project zullen een aantal fundamentele vragen san de orde komen. Tijdens de duur van het project verwachten wij een bij!1rage te kunnen leveren aan de discussie over nalevering van electronen via fotoionisatie. Ook de rol van foto- en hotsingsontlading (detachment) zal worden nagegaan. Hiertoe zal o.m. de lichtemissie van het plasma rond de coronaspits in tijd, plaats en golflengte worden gemeten. Resultaten behaald in 1984: -De laser getriggerde experimenten zljn gestart (afd.e). Het bleek noodzakelijk de kromtestraal van de spits groter te kiezen (tot enkele mm) dan gebruikelijk bij corona-experimenten. Een conclusie van dit werk is dat in een gebied ter grootte van 30 i 50 vm rand de spits run-away van electronen optreedt. n tegenstelling tot metingen in een homogeen electrisch veld van dezelfde grootte-orde, zien we geen opbouw van een elektronen lawine, die tot doors lag leidt. -De resultaten die verkregen zijn met de massa-spektrometer opstelling verschillen van de resultaten van eerder werk. n de huidige opstelling worden negatieve ionen met waterclusters niet waargenomen. Het is nog niet duidelijk waarom de nieuwe resultaten verschillen van de oude. Wellicht is het extractiemateriaal of de vorm van het gat hiervoor verantwoordelijk. n de loop van 1984 bleek het noodzakelijk am de fotonen achtergrond te reduceren. Dit is gerealiseerd m.b.v. een "photon-trap". Deze is gebouwd en doorgemeten en bleek bevredigend te funktioneren. -De optische metingen geven aan dat in de negatieve corona-ontlading heel weinig continuu~straling aanwezig is, zodat electronen dichtheden in de glow beneden de 1019/m) blijven. De gevonden spectraallijnen blijken in hoofdzaak afkomstig van het tweede positiev~ systeem van moleculaire stikstof. -Er is een begin gemaakt met de modelvorming van de Trichelpuls. De korte stijgtijd en de afkap van de pus kunnen aan de hand van dit model verklaard worden. De afkap blijkt in het model verklaard te kunnen worden door een elektronenruimteladingswolk. Deze geeft orokering van het lokale electrische veld waardoor geen ionisatie meer optreedt in dit gebied. Plannen voor 1985: Op massaspektrometrisch gebied staat het volgende op het programma: meten van negatieve ionen uit een corona ontlading in lucht en de invloed van de samplegaten op de opbrengst. Ook zullen de negatieve ionen als funktie van de verhouding NZ/OZ bekeken worden. De optische lijn van het onderzoek wordt voortgezet en zal bestaan uit een tijd-, plaats- en golflengte opgeloste meting aan negatieve corona ontlading in het Trichelregime. Het werk aan het numerieke model van de Trichelpuls zal worden voortgezet om ook het verloop van de achterflank van de pus te kunnen verklaren. ~ laser getriggerde experimenten zul1en voortgezet worden (afd.e.). Samenvatting: Plasma'" worden gebruikt voor de b~handeling van materialen en oppervlakken; onder andere is di t het geval hij dl' fabricage van glasfihers en van amorfe si lagen. De plasma's in gebruik bij deze technieken zijn nog nauwelijks onder:1.o"ht, t"rwijl?:e van groot helmlg zijn voor verschillende belangdjke t,, lnologipen. De doelstelling van hel onderzoek is dan ook een antwoord te vinden or tie vragen: we'lke d"eltjf''' ;:ijn a"tief, hoe ontstaan ze, welk type gll~ontlilding is het mee;;t ge"ehikt. ~1t-t de antwoorden kan gestree'fd r:'0;den nflar oplim;}lisatie van de rrol'essen ilts pla;;ma-etsen en plasma-depos1t1e. Resultaten bebaald in 1984: Het de massaspectrometer zijn qetingen verricbt die het bele paraqetergebied bestrijken dat bij single water etching van belang il. De stromen van verschillende ionen zijn gemeten als functie van druk en vermegen, in een later stadium zal hieruit bepaald kunnen worden welke ontladingscondities optimaal zijn voor het etsproces. Eveneens is qet de microgolfapparatuur de electronendiehtheid gemeten in het bovengenoemde paraqetergebied, De ~ , 5,10 16 m- 3 in CF4 (5.10-2, 1 torr, , 1 W/cm2). Met optische mejhoden ZijD deeltjesdichtheden in het plasma bepaald; nf (~ m- ) met UV-emissie en n S ' F en noo reactieproducten ( m-3) uit R absorptie. 1 4 Verder zijn qetingen verricbt san de afterglow van een gepulst RF-plasma, vervaltijden van de electronendichtheid tonen aan dan in CF4 attachqent of negatieve ion vorming belangrijke processen moe ten zijn. Het is niet gelukt negatieve ionen met de (omgebouwde) massaspectrometer te detecteren. Tenslotte is verder gewerkt aan de ontwikkeling van de, in situ, lr-fourier spectrometer. Plannen voor 1985: Metingen met massaspectrometer en microgolven combineren en ook de gas-flow als parameter onderzoeken. Ook optische metingen verrichten over het hele parameter gebied en uitbreiden met een UV-absorptie techniek voor de bepaling van NCF Verder het operationeel maken van de R-Fourier spectrometer. 2 Samenvatting: Voor het werk aan de toepassing van plasma's van lage-ionisatiegraad is een algemene beschrijving van de electronenenergieverdeling van deze plasma's van groot belang. Er zullen numerieke oplossingen van de Boltzmann-vergelijkingen worden ontwikkeld en Monte-Carlo-technieken worden gebruikt. De afwijking van de Maxwell-verdeling dient geksrakteriseerd te worden door bij voorkeur een, liefst meetbare. parameter. Toetsing van de beschrijving zal indirect plaatsvinden door absolute spectroscopische analyse van ontladingsplasma's. Deze toetsing loopt via de vergelijking van enerzijds de berekeningscode die de electronenenergieverdeling oplevert en anderzijds een botsings-stralingsmodel van het betreffende plasma. Resultaten behaald in 1984: De voornaamste plasmaparameters die bij de besdbrijving van de electronenenergieverdelingsfunctie een rol spelen en hun onderlinge verbanden zijn gekarakteriseerd. waarbij tevens de toepasbaarheid van de huidige theorie is onde rzoch t Het model van de inelautische botsingen met moleculen is uitgebreid en verder verfijnd (ionisatie en attachment). Analytische en numerieke berekeningen voor het verkijgen van de electronenenergieverdelingen zijn voortgezet. Gebruikmakend van deze resultaten is, aan de hand van de electronendeeltjesbalans, een begin gemaakt met de berekening van het electrische veld tijdens en na de doorslag. Tevens is een analytische uitdrukking voor de ionisatie-rate opgesteld.... Uitbreiding van het model, waarbij een extra plaatsafhankelijk stationair electrisch veld wordt meegenomen. Verder zal een begin gemaakt worden met de karakterisering van de electrische grenslagen.

Samenvatting Zure gassen zijn veelvuldig aanwezig in verschillende concentraties in industriële gassen. Deze moeten vaak verwijderd worden vanwege corrosie preventie, operationele, economische en/of milieu

Nadere informatie

T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M +

T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M + T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M + A a n l e i d i n g I n d e St a t e nc o m m i s si e v o or R ui m t e e n G r o e n ( n u g e n o em d d e St at e n c

Nadere informatie

B e l e i d s k a d e r K e r k e n, K l o o s t e r s e n a n d e r e r e l i g i e u z e g e b o u w e n

B e l e i d s k a d e r K e r k e n, K l o o s t e r s e n a n d e r e r e l i g i e u z e g e b o u w e n B e l e i d s k a d e r K e r k e n, K l o o s t e r s e n a n d e r e r e l i g i e u z e g e b o u w e n I n é é n d a g k a n r e l i g i e u s e r f g o e d v a n m e e r d e r e g e n e r a t i e

Nadere informatie

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W +

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + D o e l m a t i g h e i d s t o e t s v o o r g e b i e d e n w a a r v o o r g e e n b o d e m b e h e e r p l a n i s v a s t g e s

Nadere informatie

Tijdschrift voor Didactiek der B-wetenschappen 7 (1989) nr.1 79

Tijdschrift voor Didactiek der B-wetenschappen 7 (1989) nr.1 79 Tijdschrift voor Didactiek der B-wetenschappen 7 (1989) nr.1 79 Boekbespreking Techniek in het natuurkunde-onderwijs M.J. de Vries, Uitg.: Technische Universiteit Eindhoven, 1988 Dissertatie, 278 p. De

Nadere informatie

Woensdag 30 augustus, uur

Woensdag 30 augustus, uur EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1978 Woensdag 30 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE Zie ommezijde Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20843 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Schramm, Sebastian Markus Title: Imaging with aberration-corrected low energy

Nadere informatie

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s O p le i d i n g: M a s t e r P u b l i c M a n a g e m e n

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Turner, Monica L. Title: Metals in the diffuse gas around high-redshift galaxies

Nadere informatie

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Interstellair Medium Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Neutraal Waterstof 21-cm lijn-overgang van HI Waarneembaarheid voorspeld door Henk

Nadere informatie

UHV transport van multilaagspiegels M. Driessen en T. Tsarfati FOM-Instituut voor Plasma Fysica Rijnhuizen, Nieuwegein, Nederland

UHV transport van multilaagspiegels M. Driessen en T. Tsarfati FOM-Instituut voor Plasma Fysica Rijnhuizen, Nieuwegein, Nederland UHV transport van multilaagspiegels M. Driessen en T. Tsarfati FOM-Instituut voor Plasma Fysica Rijnhuizen, Nieuwegein, Nederland Op het FOM Instituut voor Plasmafysica Rijnhuizen is een UHV transportsysteem

Nadere informatie

Q u i c k -s c a n W M O i n L i m b u r g De e e r s t e e r v a r i n g e n v a n g e m e e n t e n e n c l i ë n t e n

Q u i c k -s c a n W M O i n L i m b u r g De e e r s t e e r v a r i n g e n v a n g e m e e n t e n e n c l i ë n t e n Q u i c k -s c a n W M O i n L i m b u r g De e e r s t e e r v a r i n g e n v a n g e m e e n t e n e n c l i ë n t e n M w. d r s. E. L. J. E n g e l s ( P r o v i n c i e L i m b u r g ) M w. d r s.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32149 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32149 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32149 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Renema, Jelmer Jan Title: The physics of nanowire superconducting single-photon

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

io ATerinzagelegging 7906913

io ATerinzagelegging 7906913 Octrooiraad io ATerinzagelegging 7906913 Nederland @ NL @ fj) @ @ Werkwijze en inrichting voor het tot stand brengen van een ionenstroom. Int.CI 3.: H01J37/30, H01L21/425. Aanvrager: Nederlandse Centrale

Nadere informatie

Dusty Plasma : Vorming van C-nanoclusters

Dusty Plasma : Vorming van C-nanoclusters Dusty Plasma : Vorming van C-nanoclusters Sammy De Souter Abstract Een MD simulatie werd uitgevoerd om te onderzoeken hoe nanoclusters gevormd worden in een acetyleen plasma en hoe dit varieert in functie

Nadere informatie

QUANTUMFYSICA FOTOSYNTHESE. Naam: Klas: Datum:

QUANTUMFYSICA FOTOSYNTHESE. Naam: Klas: Datum: FOTOSYNTHESE QUANTUMFYSICA FOTOSYNTHESE Naam: Klas: Datum: FOTOSYNTHESE FOTOSYNTHESE ANTENNECOMPLEXEN Ook in sommige biologische processen speelt quantummechanica een belangrijke rol. Een van die processen

Nadere informatie

R e g i o M i d d e n -L i m b u r g O o s t. G r e n z e l o o s w o n e n i n M i d d e n -L i m b u r g R e g i o n a l e W o o n v i s i e

R e g i o M i d d e n -L i m b u r g O o s t. G r e n z e l o o s w o n e n i n M i d d e n -L i m b u r g R e g i o n a l e W o o n v i s i e R e g i o M i d d e n -L i m b u r g O o s t G r e n z e l o o s w o n e n i n M i d d e n -L i m b u r g R e g i o n a l e W o o n v i s i e 4 o k t o b e r 2 0 0 6 P r o j e c t n r. 2 9 5 7. 7 2 B o

Nadere informatie

/14 /28 /28 /30 /100. Naam:.. Studentnr.:.. Resultaten: Totaal: Opgave 1 Opgave 2 Opgave 3 Opgave 4

/14 /28 /28 /30 /100. Naam:.. Studentnr.:.. Resultaten: Totaal: Opgave 1 Opgave 2 Opgave 3 Opgave 4 Tentamen: Fysische Chemie en Kinetiek (4052FYSCK-1415FWN) Datum: 17-4-2015 Tijd/tijdsduur: 9:00-12:00; 3 uur Plaats: Grote en Kleine Pastizaal, ChemE, Delft Docent(en) en/of tweede lezer: Prof. dr. M.T.M.

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Appendix A hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 (hoofdstuk 5)

Hoofdstuk 2 Appendix A hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 (hoofdstuk 5) Telecommunicatie beheerst steeds sterker de hedendaagse samenleving en kan niet meer worden weggedacht. De hoeveelheid informatie die de wereld rondgestuurd wordt, groeit elke dag. Het intensief gebruik

Nadere informatie

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT Dit is een vereenvoudigde lijst met spijkerschrifttekens uit Mesopotamië. Deze lijst maakt het mogelijk de tijdens de workshop Graven om te Weten bestudeerde tablet te vertalen.

Nadere informatie

Drukkerij Van de Sande Ambachtshof 1, 2632 BB Nootdorp

Drukkerij Van de Sande Ambachtshof 1, 2632 BB Nootdorp Dij V S Amcf, 2632 BB N Dij V S - SD - S Pi - Bc.l Hii - Iiw - H Cll - D Ec - Fmiliijf - Mw 200 Amcf - T mi - Omij - Gmlij cii Dllli Aciii - P P: w,, wii - P: iil,, i, l - Af P: ij, ill, w, c, zi Oz l

Nadere informatie

Samenvatting Vrij vertaald luidt de titel van dit proefschrift: "Ladingstransport in dunne- lm transistoren gebaseerd op geordende organische halfgeleiders". Alvorens in te gaan op de specieke resultaten

Nadere informatie

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur).

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). 2.1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is een elektromagnetische golf. Andere voorbeelden

Nadere informatie

Exact Periode 5. Dictaat Licht

Exact Periode 5. Dictaat Licht Exact Periode 5 Dictaat Licht 1 1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is een elektromagnetische

Nadere informatie

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng Pagina 1 van 14 Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng 3 Z Al s u z ag dat de punt ac ht e r "SUCCES" e e n kl e i ne o was had u uw e e r s t e goe de c ont r ol e t e pakke n. Ooooooooo z i t dat z o!!!!!!

Nadere informatie

EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1975 (GYMNASIUM EN ATHENEUM) Vrijdag 22 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE

EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1975 (GYMNASIUM EN ATHENEUM) Vrijdag 22 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE EXAMEN VOORBEREDEND WETENSCHAPPELJK ONDERWJS N 1975 (GYMNASUM EN ATHENEUM) Vrijdag 22 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE,, " 1: Van een fotocel is de kathode K bedekt met. een laagje metaal mefeen grensgolflengte

Nadere informatie

Algemene regels schoolexamens & PTA d Oultremontcollege 2014 2015

Algemene regels schoolexamens & PTA d Oultremontcollege 2014 2015 Algemene regels schoolexamens & PTA d Oultremontcollege 2014 2015 Afdeling vmbo GT / vmbo KB / vmbo BB Examen 2015 1 REGELING EXAMENS EXAMEN 2015 Voor u liggen de algemene regels schoolexamens van het

Nadere informatie

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen Meesterklas Deeltjesfysica Universiteit Antwerpen Programma 9u45 10u00 11u00 11u15 11u45 12u00 13u00 15u00 15u30 17u00 Verwelkoming Deeltjesfysica Prof. Nick van Remortel Pauze Versnellers en Detectoren

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

Oefenopgaven ANALYSETECHNIEKEN

Oefenopgaven ANALYSETECHNIEKEN Oefenopgaven ANALYSETECHNIEKEN vwo Massaspectrometrie en IR-spectrometrie OPGAVE 1 MTBE is een stof die aan benzine wordt toegevoegd voor een betere verbranding (de klopvastheid wordt vergroot). Door middel

Nadere informatie

Foutenberekeningen Allround-laboranten

Foutenberekeningen Allround-laboranten Allround-laboranten Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 2 LEERDOELEN :... 3 1. INLEIDING.... 4 2. DE ABSOLUTE FOUT... 5 3. DE KOW-METHODE... 6 4. DE RELATIEVE FOUT... 6 5. GROOTHEDEN VERMENIGVULDIGEN EN DELEN....

Nadere informatie

PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING TSG VMBO CURSUSJAAR 2014-2015 NIVEAU KADER

PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING TSG VMBO CURSUSJAAR 2014-2015 NIVEAU KADER PROGRAMMA VA TOETSIG E AFSLUITIG TSG VMBO CURSUSAAR 04-05 IVEAU KADER VAK: ASK METHODE: u voor straks 4 KGT (ThiemeMeuenhoff) KLAS: 4 COTACTURE PER WEEK: 4 x uten per week P periode C code B Bron KEE wat

Nadere informatie

1.8 Stroomsterkte; geleiding.

1.8 Stroomsterkte; geleiding. 1.8 Stroomsterkte; geleiding. Met stroomsterkte (I) wordt bedoeld: de hoeveelheid lading die per seconde langs komt. De eenheid is dus coulomb per seconde (C/s) maar we werken meestal met de ampère (A)

Nadere informatie

Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur

Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur EINDEXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1977 Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE Zie ommezijde Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit

Nadere informatie

Exact Periode 5 Niveau 3. Dictaat Licht

Exact Periode 5 Niveau 3. Dictaat Licht Exact Periode 5 Niveau 3 Dictaat Licht 1 1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is

Nadere informatie

natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex

natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex Examen VWO 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei totale examentijd 3 uur tevens oud programma natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex Vragen 1 tot en met 13 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de

Nadere informatie

Inleiding stralingsfysica

Inleiding stralingsfysica Inleiding stralingsfysica Historie 1896: Henri Becquerel ontdekt het verschijnsel radioactiviteit 1895: Wilhelm Conrad Röntgen ontdekt Röntgenstraling RadioNucliden: Inleiding Stralingsfysica 1 Wat maakt

Nadere informatie

De Overstap. Informatie voor ouders groep 8 over: Overgang van PO naar VO

De Overstap. Informatie voor ouders groep 8 over: Overgang van PO naar VO Informatie voor ouders groep 8 over: Overgang van PO naar VO Let op! Informatie over de procedure aanmelding wordt tijdens de decemberavonden in het VO aan u gegeven! De Overstap SCHOOLSOORTEN PRO VMBO

Nadere informatie

Fysische Chemie en Kinetiek 2009-2010

Fysische Chemie en Kinetiek 2009-2010 Fysische Chemie en Kinetiek 009-010 Deeltentamen 01 3 oktober 009, 9:00-1:00 Naam: Studentnummer: Dit is de enige originele versie van jouw tentamen. Het bevat dit voorblad en de opgaven. Waar nodig word

Nadere informatie

Praktische Numerieke Wiskunde

Praktische Numerieke Wiskunde Wiskunde, Utrecht Praktische Numerieke Wiskunde Gerard Sleijpen Paul Zegeling Department of Mathematics http://www.math.uu.nl/people/sleijpen Gerard Sleijpen Kamer 504, WG Tel: 030-2531732 sleijpen@math.uu.nl

Nadere informatie

Woensdag 11 mei, uur

Woensdag 11 mei, uur 1 H-ll EXAMEN HOGER ALGEMEEN VOORTGEZET ONDERWIJS IN 1977 Woensdag 11 mei, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE Zie ommezijde Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit

Nadere informatie

PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING VWO

PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING VWO PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING VWO 4 vwo 2013-2014 PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING 1. Begripsbepalingen 1.1 Periode van : Het schooljaar is verdeeld in vier nagenoeg gelijke periodes. De eindexamenklassen

Nadere informatie

Tentamen. Kwantumchemie & Fysica (4051QCHFY-1314FWN) Datum: 10 April Tijd/tijdsduur: 3 uur

Tentamen. Kwantumchemie & Fysica (4051QCHFY-1314FWN) Datum: 10 April Tijd/tijdsduur: 3 uur Tentamen Kwantumchemie & Fysica (4051QCHFY-1314FWN) Datum: 10 April 2014 Tijd/tijdsduur: 3 uur Docent(en) en/of tweede lezer: Dr. F.C. Grozema Prof. dr. L.D.A. Siebbeles Dit tentamen bestaat uit 5 opgaven:

Nadere informatie

Check Je Kamer Rapportage 2014

Check Je Kamer Rapportage 2014 Check Je Kamer Rapportage 2014 Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt April 2015 Dit is een uitgave van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb). Voor vragen of extra informatie kan gemaild worden

Nadere informatie

de weerstandscoëfficiënt van de bochten is nagenoeg onafhankelijk van het slangtype.

de weerstandscoëfficiënt van de bochten is nagenoeg onafhankelijk van het slangtype. TNO heeft een onderzoek naar de invloed van een aantal parameters op de wrijvings- en weerstandscoëfficiënten van DEC International -slangen en -bochten uitgevoerd (rapportnummer 90-042/R.24/LIS). De volgende

Nadere informatie

Bepaling energie en soortelijke warmte 2D-atoomrooster m.b.v. de Metropolis Monte Carlo methode

Bepaling energie en soortelijke warmte 2D-atoomrooster m.b.v. de Metropolis Monte Carlo methode Bepaling energie en soortelijke warmte 2D-atoomrooster m.b.v. de Metropolis Monte Carlo methode Verslag Computational Physics Sietze van Buuren Begeleider: Prof.Dr. H. de Raedt 29 december 25 Samenvatting

Nadere informatie

Koudum. Schooljaar 2014 / 2015 VMBO 3T. Programma van Toetsing en Afsluiting

Koudum. Schooljaar 2014 / 2015 VMBO 3T. Programma van Toetsing en Afsluiting Schooljaar 2014 / 2015 Programma van Toetsing en Afsluiting VMBO 3T Koudum Bogerman Christelijke school voor lwoo, vmbo, havo, atheneum, gymnasium en technasium www.bogerman.nl Koudum, september 2014 Aan

Nadere informatie

Het gezichtsvermogen is één van de meest krachtige zintuigen die we bezitten. Met onze ogen kunnen we, behoorlijk gevoelig, interacties waarnemen

Het gezichtsvermogen is één van de meest krachtige zintuigen die we bezitten. Met onze ogen kunnen we, behoorlijk gevoelig, interacties waarnemen Samenvatting Het gezichtsvermogen is één van de meest krachtige zintuigen die we bezitten. Met onze ogen kunnen we, behoorlijk gevoelig, interacties waarnemen tussen materie en electro-magnetische golven.

Nadere informatie

Samenvatting voor de leek

Samenvatting voor de leek Samenvatting voor de leek Niet-vluchtig geheugen (NVG), computergeheugen dat informatie bewaart zelfs als er geen spanning op de chip staat, wordt steeds belangrijker in elektronische apparatuur. De meest

Nadere informatie

Cursus Chemie 5-1. Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN. 1.1. Relatieve Atoommassa (A r)

Cursus Chemie 5-1. Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN. 1.1. Relatieve Atoommassa (A r) Cursus Chemie 5-1 Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN 1.1. Relatieve Atoommassa (A r) A r = een onbenoemd getal dat de verhouding weergeeft van de atoommassa

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

3 Het Foto Elektrisch Effect. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/51931

3 Het Foto Elektrisch Effect. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/51931 Auteur Its Academy Laatst gewijzigd Licentie Webadres 08 May 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/51931 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

2.1 Wat is licht? 2.2 Fotonen

2.1 Wat is licht? 2.2 Fotonen 2.1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is een elektromagnetische golf. Andere voorbeelden

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen Stralingsfysica (3D100) d.d. 16 januari 2006 van 14:00 17:00 uur

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen Stralingsfysica (3D100) d.d. 16 januari 2006 van 14:00 17:00 uur TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Tentamen Stralingsfysica (3D d.d. 6 januari 6 van 4: 7: uur Vul de presentiekaart in blokletters in en onderteken deze. Gebruik van boek, aantekeningen of notebook is

Nadere informatie

TENTAMEN. Van Quantum tot Materie

TENTAMEN. Van Quantum tot Materie TENTMEN Van Quantum tot Materie Prof. Dr. C. Gooijer en Prof. Dr. R. Griessen Vrijdag 22 december 2006 12.00-14.45 Q105/ M143/ C121 Dit schriftelijk tentamen bestaat uit 5 opdrachten. Naast de titel van

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36998 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36998 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36998 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dunnen, Angela den Title: Surface-structure dependencies in catalytic reactions

Nadere informatie

PositronEmissieTomografie (PET) Een medische toepassing van deeltjesfysica

PositronEmissieTomografie (PET) Een medische toepassing van deeltjesfysica PositronEmissieTomografie (PET) Een medische toepassing van deeltjesfysica Wat zie je? PositronEmissieTomografie (PET) Nucleaire geneeskunde: basisprincipe Toepassing van nucleaire geneeskunde Vakgebieden

Nadere informatie

voorbeeld Zonnewagen Aantekeningen voor de leerkracht

voorbeeld Zonnewagen Aantekeningen voor de leerkracht Wetenschap Energie omzetting Energie overbrenging Krachten en beweging Wetenschappelijk onderzoek Design en technologie Verbeteringen door technisch design Onderdelen aan elkaar monteren Evalueren Mechanismen

Nadere informatie

Foutenberekeningen. Inhoudsopgave

Foutenberekeningen. Inhoudsopgave Inhoudsopgave Leerdoelen :... 3 1. Inleiding.... 4 2. De absolute fout... 5 3. De KOW-methode... 7 4. Grootheden optellen of aftrekken.... 8 5. De relatieve fout...10 6. grootheden vermenigvuldigen en

Nadere informatie

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5)

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) 2.1 Inleiding 1. a) Warmte b) Magnetische Energie c) Bewegingsenergie en Warmte d) Licht (stralingsenergie) en warmte e) Stralingsenergie 2. a) Spanning (Volt),

Nadere informatie

Fysica 2 Practicum. Er bestaan drie types van spectra voor lichtbronnen: lijnen-, banden- en continue spectra.

Fysica 2 Practicum. Er bestaan drie types van spectra voor lichtbronnen: lijnen-, banden- en continue spectra. Fysica 2 Practicum Atoomspectroscopie 1. Theoretische uiteenzetting Wat hebben vuurwerk, lasers en neonverlichting gemeen? Ze zenden licht uit met mooie heldere kleuren. Dat doen ze doordat elektronen

Nadere informatie

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben:

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben: Eindtoets 3DEX1: Fysica van nieuwe energie 21-1- 2014 van 9:00-12:00 Roger Jaspers & Adriana Creatore In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad

Nadere informatie

Mengen van scheikundige stoffen en het oplossen van scheikundige reacties, een wiskundig model. Wiskens&co Yoeri Dijkstra en Loes Knoben

Mengen van scheikundige stoffen en het oplossen van scheikundige reacties, een wiskundig model. Wiskens&co Yoeri Dijkstra en Loes Knoben Mengen van scheikundige stoffen en het oplossen van scheikundige reacties, een wiskundig model Wiskens&co Yoeri Dijkstra en Loes Knoben oktober 9 Inleiding In dit rapport zal gekeken worden naar verschillende

Nadere informatie

NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur. Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten)

NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur. Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten) NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur Dit examen bestaat uit 4 vraagstukken en 5 pagina s Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten) Uitstoken en lekkage a) Na enige uren

Nadere informatie

When X-Rays and Oxide Heterointerfaces Collide E. Slooten

When X-Rays and Oxide Heterointerfaces Collide E. Slooten When X-Rays and Oxide Heterointerfaces Collide E. Slooten Samenvatting Het grensvlak tussen LaAlO 3 (LAO) en TiO 2 getermineerd SrTiO 3 (STO) heeft vele interessante en onverwachte eigenschappen. Beide

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

Een visie op het natuurkundig practicum

Een visie op het natuurkundig practicum Een visie op het natuurkundig practicum Martijn Koops, Peter Duifhuis en Floor Pull ter Gunne; vakgroep Nastec, FE, HU Inleiding Practicum is belangrijk bij het vak natuurkunde. Het kan de theorie ondersteunen

Nadere informatie

1. Weten wat potentiaal en potentiaalverschil is 2. Weten wat capaciteit en condensator is 3. Kunnen berekenen van een vervangingscapaciteit

1. Weten wat potentiaal en potentiaalverschil is 2. Weten wat capaciteit en condensator is 3. Kunnen berekenen van een vervangingscapaciteit Hoofdstuk 2 Elektrostatica Doelstellingen 1. Weten wat potentiaal en potentiaalverschil is 2. Weten wat capaciteit en condensator is 3. Kunnen berekenen van een vervangingscapaciteit 2.1 Het elektrisch

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde compex vwo 2010 - I

Eindexamen natuurkunde compex vwo 2010 - I - + Eindexamen natuurkunde compex vwo 2010 - I Opgave 1 Massaspectrometer Lood in ertsen uit mijnen bestaat voornamelijk uit de isotopen lood-206, lood-207 en lood-208. De herkomst van lood in loden voorwerpen

Nadere informatie

Lichtsnelheid. 1 Inleiding. VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding

Lichtsnelheid. 1 Inleiding. VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding Lichtsnelheid 1 Inleiding De voortplantingsnelheid c van elektromagnetische golven (of: de lichtsnelheid) in vacuüm is internationaal vastgesteld

Nadere informatie

Polymeren zijn grote moleculen die zijn opgebouwd uit een beperkt aantal soorten bouwblokken waarvan er een groot aantal in een molecuul zijn verwerkt. Meestal bestaat een polymeermolecuul uit een lange

Nadere informatie

XXX INTERNATIONALE NATUURKUNDE OLYMPIADE PADUA, ITALIË THEORIE-TOETS

XXX INTERNATIONALE NATUURKUNDE OLYMPIADE PADUA, ITALIË THEORIE-TOETS XXX INTERNATIONALE NATUURKUNDE OLYMPIADE PADUA, ITALIË THEORIE-TOETS 22 juli 1999 70 --- 13 de internationale olympiade Opgave 1. Absorptie van straling door een gas Een cilindervormig vat, met de as vertikaal,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting De spectroscopie en de chemie van interstellaire ijs analogen Het onderzoek dat in dit proefschrift wordt beschreven richt zich op laboratorium experimenten die astrochemische processen nabootsen onder

Nadere informatie

Y rijdag 14 mei, uur

Y rijdag 14 mei, uur 1 H- II EXAMEN HOGER ALGEMEEN VOORTGEZET ONDERWIJS IN 1976 Y rijdag 14 mei, 14. 00-17. 00 uur NATUURKUNDE Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit eindexamens

Nadere informatie

in het verticale vlak. Deze waarden komen redelijk goed overeen met de gemeten waarden van respectievelijk 390 en 320 π mm mrad.

in het verticale vlak. Deze waarden komen redelijk goed overeen met de gemeten waarden van respectievelijk 390 en 320 π mm mrad. Samenvatting Versnellers voor ionen, zoals bijvoorbeeld cyclotrons en synchrotrons, hebben allemaal een bron nodig die de ionen produceert. Op het Kernfysisch Versneller Instituut (KVI) in Groningen wordt

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Examen VWO - Compex Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 17. In dit deel staan de vragen waarbij de computer

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11699 8 juni 2012 Rectificatie Examenprogramma natuurkunde vwo van 28 april 2012, kenmerk VO2012/389632 In de regeling

Nadere informatie

Eindronde Natuurkunde Olympiade 2015 theorietoets deel 1

Eindronde Natuurkunde Olympiade 2015 theorietoets deel 1 Eindronde Natuurkunde Olympiade 2015 theorietoets deel 1 Opgave 1 Botsend blokje (5p) Een blok met een massa van 10 kg glijdt over een glad oppervlak. Hoek D botst tegen een klein vastzittend blokje S

Nadere informatie

Significante cijfers en meetonzekerheid

Significante cijfers en meetonzekerheid Inhoud Significante cijfers en meetonzekerheid... 2 Significante cijfers... 2 Wetenschappelijke notatie... 3 Meetonzekerheid... 3 Significante cijfers en meetonzekerheid... 4 Opgaven... 5 Opgave 1... 5

Nadere informatie

Rendementsbepaling b i j TIG-lassen onder Verhoogde Druk. (tabellen en figuren) P.A. van Ingen

Rendementsbepaling b i j TIG-lassen onder Verhoogde Druk. (tabellen en figuren) P.A. van Ingen Rendementsbepaling b i j TIG-lassen onder Verhoogde Druk. (tabellen en figuren) P.A. van Ingen afstudeerverslag P.A. van Ingen van: begeleider: I r. J.P. Zijp afstudeerhoogleraar: Prof. Dr. G. den Ouden

Nadere informatie

Proef toets Massaspectrometrie Structuuranalyse

Proef toets Massaspectrometrie Structuuranalyse Proef toets Massaspectrometrie Structuuranalyse 1. Hieronder ziet u de 70 ev EI massaspectra van een onbekende verbinding. Exacte massabepaling geeft aan dat het gaat om C 9 H 9 FO. 123 95 75 152 69 Welke

Nadere informatie

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso)

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso) (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad Techniek-wetenschappen Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting... Logisch denken Laboratoriumwerk

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 201569

Niet-technische samenvatting 201569 Niet-technische samenvatting 201569 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Endotheliale toxiciteit van bijnierprecursors, hydrocortison en fludrocortison die verhoogd zijn in patienten met congenitale

Nadere informatie

Atheneum/Gymnasium 4

Atheneum/Gymnasium 4 Indeling schooljaar: Programma van toetsing en afsluiting Schooljaar 2014-2015 Het schooljaar voor de 's is onderverdeel in twee perioden: Periode I - aanvang schooljaar t/m januari toetsweek Periode II

Nadere informatie

MINISTERIE VAN ONDERWIJS, WETENSCHAP EN CULTUUR UNIFORM EXAMEN VWO 2015

MINISTERIE VAN ONDERWIJS, WETENSCHAP EN CULTUUR UNIFORM EXAMEN VWO 2015 MINISTERIE VAN ONDERWIJS, WETENSCHAP EN CULTUUR VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRIJDAG 19 JUNI 2015 TIJD : 07.45 10.45 UNIFORM EXAMEN VWO 2015 Aantal opgaven: 5 Aantal pagina s: 6 Controleer zorgvuldig of alle

Nadere informatie

Beste leerling, Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Beste leerling, Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak Natuurkunde vwo, eerste tijdvak (2016). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag: In hoeverre

Nadere informatie

Determinatie en Bevordering 2013-2014

Determinatie en Bevordering 2013-2014 Determinatie en Bevordering 2013-2014 Aug. 2013 versie 4 1 Algemeen klas 1, klas 2 en Mavo Als tekort geldt: 5 = 1 tekort, 4 = 2 tekorten Een rapportcijfer lager dan 4 is niet toegestaan. Bij het eindrapport

Nadere informatie

nieuw deeltje deeltje 1 deeltje 2 deeltje 2 tijd

nieuw deeltje deeltje 1 deeltje 2 deeltje 2 tijd Samenvatting Inleiding De kern Een atoom bestaat uit een kern en aan de kern gebonden elektronen, die om de kern cirkelen. Dat de elektronen aan de kern gebonden zijn, komt doordat er een kracht werkt

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Verbiest, Gerard Jan Title: Unravelling heterodyne force microscopy Issue Date:

Nadere informatie

vandaag is Annie twee jaar jonger dan Ben en Cees samen

vandaag is Annie twee jaar jonger dan Ben en Cees samen Hoofdstuk I Lineaire Algebra Les 1 Stelsels lineaire vergelijkingen Om te beginnen is hier een puzzeltje: vandaag is Annie twee jaar jonger dan Ben en Cees samen over vijf jaar is Annie twee keer zo oud

Nadere informatie

5 Water, het begrip ph

5 Water, het begrip ph 5 Water, het begrip ph 5.1 Water Waterstofchloride is een sterk zuur, het reageert als volgt met water: HCI(g) + H 2 0(I) Cl (aq) + H 3 O + (aq) z b Hierbij reageert water als base. Ammoniak is een zwakke

Nadere informatie

Een les scheikunde: de stof water geeft een venster op de hemel (voorbeeldles voortgezet onderwijs)

Een les scheikunde: de stof water geeft een venster op de hemel (voorbeeldles voortgezet onderwijs) Een les scheikunde: de stof water geeft een venster op de hemel (voorbeeldles voortgezet onderwijs) Han Vuik Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door

Nadere informatie

Raad voor Accreditatie (RvA) De sterkte van het zwaarteveld in Nederland

Raad voor Accreditatie (RvA) De sterkte van het zwaarteveld in Nederland Raad voor Accreditatie (RvA) De sterkte van het zwaarteveld in Nederland Document code: RvA-Tk-2.27 Datum vaststelling: 14 september 2004 Een RvA-Toelichting beschrijft het beleid en/of de werkwijze van

Nadere informatie

Bevorderingsrichtlijnen Calvijn

Bevorderingsrichtlijnen Calvijn Bevorderingsrichtlijnen Calvijn Bevorderingsbeleid 1. Op basis van de bevindingen in de zogenaamde bevorderingsvergadering wordt aan het einde van elk schooljaar een beoordeling gegeven ten behoeve van

Nadere informatie

Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar

Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar Samenvatting Optische metamaterialen zijn kunstmatige materialen opgebouwd uit elementen die typisch kleiner zijn dan de golflengte van

Nadere informatie

σ = 1 λ 3,00 μm is: 3,00 x 10-4 cm σ = 1 cm / 3,00 x 10-4 cm= 3,33 10 3 cm -1

σ = 1 λ 3,00 μm is: 3,00 x 10-4 cm σ = 1 cm / 3,00 x 10-4 cm= 3,33 10 3 cm -1 Hoofdstuk 7 Analytische spectrometrie bladzijde 1 Opgave 1 Oranje en groen licht vallen op een prisma (onder dezelfde hoek en in dezelfde richting). Welke kleur wordt het sterkst gebroken? Hoe korter de

Nadere informatie

INSTROOM IN HAVO 4 VANUIT MAVO 4

INSTROOM IN HAVO 4 VANUIT MAVO 4 INSTROOM IN HAVO 4 VANUIT MAVO 4 beleidsstukken INHOUDSOPGAVE INSTROOM-EISEN HAVO 4 vanuit MAVO 4 3 Kenmerk : Beleidsstukken\instroom in 4 havo vanuit mavo 4 Datum voorgenomen besluit KD : 06-12-2011 Datum

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11101 6 juni 2012 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 28 april 2012, nr. VO/389632, houdende

Nadere informatie