A) Handelsposten. Verovering Makassar door Cornelis Speelman. 4.VELH inv. nr

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "A) Handelsposten. Verovering Makassar door Cornelis Speelman. 4.VELH inv. nr"

Transcriptie

1 A) Handelsposten Verovering Makassar door Cornelis Speelman 4.VELH inv. nr Bron Admiraal Cornelis Speelman verslaat de koning van Makassar op Celebes in De kaart is gemaakt door cartograaf Romeyn de Hooge rond Er zijn verschillende schermutselingen afgebeeld. Bij de verovering van het eiland laat Speelman meer dan dertig dorpen platbranden en worden vele duizenden mensen gevangen genomen, gedeporteerd of als slaaf verkocht. Onderzoek met deze bron De kaart geeft informatie over meerdere zaken. Er zijn bijvoorbeeld wapens afgebeeld. Zit er verschil tussen de wapens van de inlanders en de Hollanders? In het midden wordt de verstandhouding tussen de twee groepen duidelijk. Om te begrijpen waarom Makassar zo belangrijk was voor de VOC is het belangrijk om te weten dat een groot deel van de specerijen van de eilanden Ambon, Banda en de Molukken kwamen. Met behulp van de overzichtskaart van het octrooigebied is het belang van Makassar te achterhalen. Hulpmiddelen In de Atlas of Mutual Heritage zijn alle kaarten, afbeeldingen en prenten van forten en handelsposten van de VOC opgenomen. De site geeft veel informatie en beeldmateriaal.

2 Voor inzicht in het belang van Makassar voor de handelspositie van de VOC is hieronder de kaart van het octrooigebied toegevoegd. 4.VEL inv. nr. 312

3 Strafexpeditie J.P. Coen Banda-eilanden

4 inv. nr. 1073

5 Bron In 1609 bouwde de VOC een vesting op Banda om hun handel op het eiland te verstevigen. De Bandanezen waren echter niet van plan om zich aan de opgelegde wet te houden en enkele vermoorden admiraal Pieter Verhoeff. Dit was het begin van een periode vol oorlog die in 1621 eindigde met een totale ontvolking van de eilanden onder leiding van J.P. Coen. Deze bron bevat het verslag dat J.P. Coen in 1621 aan de Heren XVII schreef over zijn strafexpeditie naar de Banda-eilanden. Onderzoek met deze bron Allereerst zijn in deze brief allerlei feiten te vinden. Welk schip aangemeerd lag bij de Bandaeilanden, hoeveel personen er meevochten, hoe veel mensen zijn omgekomen en hoe het gevecht eruit heeft gezien. Maar ook andere vragen kunnen door middel van deze bron worden beantwoord. Bijvoorbeeld de vraag waarom de Banda-eilanden belangrijk waren voor de VOC. En de manier waarop handelsposten gesticht werden. Daarnaast geeft de bron duidelijkheid over de manier waarop het geweld gerechtvaardigd wordt. Hoewel Coen in de 17 e eeuw gezien werd als een held, kijken we nu op een hele andere manier naar de wijze waarop hij handelde. Door de krantenberichten hieronder uit Trouw en De Volksrant te vergelijken met de brief van Coen wordt het verschil in de tijdsgeest zichtbaar. Discussie standbeeld Coen Minister-president Dr. H. Colijn [ ] left op 1 februari 1937 ter gelegenheid van de 350 ste geboortedag van J.P. Coen een krans bij zijn standbeeld in Hoorn. Het standbeeld werd in 1893 onthuld in Hoorn.

6 Artikel Trouw 28 september Artikel de Volkskrant 12 juli Nieuwe tekst bij het standbeeld: Jan Pieterszoon Coen (Hoorn Batavia 1629) Koopman, directeur-generaal en gouverneur-generaal van de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC). Vormgever van het succesvolle handelsimperium van de VOC in Azië. Stichter van Batavia, het huidige Jakarta. Geroemd als krachtdadig en visionair bestuurder. Maar evenzeer bekritiseerd om zijn gewelddadige optreden bij het verwerven van handelsmonopolies in Indië. Voerde in 1621 een strafexpeditie uit tegen één van de Banda-eilanden, omdat de bewoners tegen het verbod in van de VOC nootmuskaat leverden aan de Engelsen. Duizenden Bandanezen lieten hierbij het leven, de overlevenden werden naar Batavia gedeporteerd. Coen kreeg aan het eind van de negentiende eeuw de status van nationale held, compleet met standbeeld in zijn geboortestad. Een landelijk oprichtingscomité onder leiding van de Hoornse burgemeester Van Dedem zamelde hiervoor het geld in. Het bronzen beeld, een ontwerp van Ferdinand Leenhoff ( ), leraar aan de Academie voor Beeldende Kunst in Amsterdam, werd in 1893 feestelijk onthuld. Onomstreden is het standbeeld niet. Volgens critici verdient Coens gewelddadige handelspolitiek in de Indische archipel geen eerbetoon. Meer weten over Jan Pieterszoon Coen? Scan de QR code en bezoek het Westfries Museum, waar de beroemde portretten van Coen en zijn vrouw Eva Ment te zien zijn, gemaakt door de kunstenaar Jacob Waben.

7 Gelukkig 1724! 4.AANW inv. nr 221 Bron Met deze getekende nieuwjaarskaart (beide helften zitten aan elkaar vast) wensen soldaten uit Negapatnam (een stad in het zuiden van India) gouverneur Gerrit van Westrenen, hun nieuwe hoogste baas, een gelukkig Tussen de Nederlandse en Indiase soldaten zijn op verschillende manieren statusverschillen duidelijk gemaakt. Onderzoek met deze bron Het statusverschil tussen de Nederlandse en Indiase soldaten wordt in deze bron zichtbaar door de kleding die de soldaten dragen (de Nederlandse soldaten dragen uniformen en schoenen, de Indiërs niet). Ook de grootte verschilt. De groet geeft daarnaast een idee hoe de maker de Nederlanders zag. Meer uit de bronnenbox In Japan was men erg onder de indruk van het Europeaanse uiterlijk. Onder het kopje Japan is een tekening opgenomen waar een Europeaan is afgebeeld. Beide beelden kunnen vergeleken worden.

Intra-Aziatische handel

Intra-Aziatische handel Intra-Aziatische handel Discours J.P. Coen 1.04.02 inv. nr. 4788 Brief van Jan Pieterszoon Coen aan de Heren XVII uit 1614. In deze brief geeft Coen zijn visie op een VOC-imperium in Azië. Op het moment

Nadere informatie

Leerlingen laten reflecteren op betekenis en historische gevolgen van ontmoetingen tussen culturen.

Leerlingen laten reflecteren op betekenis en historische gevolgen van ontmoetingen tussen culturen. TITEL: Historische strip NIVEAU: 2 havo/vwo en 3 vmbo-t, maar met aanpassing voor meer niveaus mogelijk. BENODIGDE TIJD: 25 minuten TIJDVAK(KEN): Tijdvak 6, maar kernopdracht voor alle tijdvakken mogelijk.

Nadere informatie

Japan invt.nr. 1A1

Japan invt.nr. 1A1 Japan 1.04.21 invt.nr. 1A1 Handelspas van de Japanse shôgun die in naam van de keizer toestemming geeft aan de Nederlanders om handel te drijven met Japan. De pas werd in 1609 uitgegeven en wordt nog steeds

Nadere informatie

Werkblad 1 (Bij bladzijde 2 en 3 van het lesboek)

Werkblad 1 (Bij bladzijde 2 en 3 van het lesboek) Naam: Werkboek Werkblad 1 (Bij bladzijde 2 en 3 van het lesboek) Op het plaatje hieronder zie je de beurs nog een keer. Dit keer zie je ook vier tekstballonnetjes. De mannen die een tekstballon boven hun

Nadere informatie

Japan invt.nr. 1A1

Japan invt.nr. 1A1 Japan 1.04.21 invt.nr. 1A1 Handelspas van de Japanse shôgun die in naam van de keizer toestemming geeft aan de Nederlanders om handel te drijven met Japan. De pas werd in 1609 uitgegeven en wordt nog steeds

Nadere informatie

Webquestie VOC. Jeffrey Sluyters. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/46517

Webquestie VOC. Jeffrey Sluyters. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/46517 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Jeffrey Sluyters 08 April 2014 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/46517 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart.

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. Regenten en vorsten LES 2 HANDEL 1600 Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. 1700 JE LEERT waarom de moederhandel zo belangrijk is; hoe de VOC werkt; hoe de WIC werkt.

Nadere informatie

Zuid-Afrika Jan van Riebeeck

Zuid-Afrika Jan van Riebeeck Zuid-Afrika Jan van Riebeeck 1.04.02 inv. nr. 1188 1.04.02 inv. nr. 1188 De reis naar Indië duurt zo n acht of negen maanden. Omdat het precies op de helft van de reis ligt is Kaap de Goede Hoop is de

Nadere informatie

Handleiding De VOC. Korte lesomschrijving

Handleiding De VOC. Korte lesomschrijving Korte lesomschrijving In deze les staat de vensterplaat over de Verenigde Oost- Indische Compagnie centraal. De leerlingen ontdekken aan de hand van deze interactieve vensterplaat geschiedenis van deze

Nadere informatie

Geschiedenis van Suriname : Suriname van Engelse naar Nederlandse landbouwkolonie

Geschiedenis van Suriname : Suriname van Engelse naar Nederlandse landbouwkolonie Geschiedenis van Suriname 1667-1683: Suriname van Engelse naar Nederlandse landbouwkolonie 581-1795: De Republiek In de 17e en 18e eeuw spraken we nog niet van één Nederland maar, van de Republiek der

Nadere informatie

VOC. Jantje Postma. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/38582

VOC. Jantje Postma. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/38582 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Jantje Postma 26 June 2012 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/38582 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14 1/14 Werkblad 1 Oorlog en vrede Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648 Nederland was in de 17de eeuw vaak in oorlog met verschillende landen. De langste

Nadere informatie

De koloniale relatie Indonesië Nederland kerndeel antwoorden

De koloniale relatie Indonesië Nederland kerndeel antwoorden De koloniale relatie Indonesië Nederland kerndeel antwoorden 1 2 1. De VOC werd opgericht in 1602. 2. Dergelijke Nederlandse nederzettingen heetten factorijen/handelsposten. De Nederlanders stichtten deze

Nadere informatie

D66 Hoorn wil via standbeeld ware verhaal Jan Pieterszoon Coen en VOC vertellen

D66 Hoorn wil via standbeeld ware verhaal Jan Pieterszoon Coen en VOC vertellen D66 Hoorn wil via standbeeld ware verhaal Jan Pieterszoon Coen en VOC vertellen Hoorn, 1 juli 2011 D66 Hoorn wil via standbeeld ware verhaal Jan Pieterszoon Coen en VOC vertellen Samenvatting: Als gevolg

Nadere informatie

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?...

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?... Naam: DE VERENIGDE OOSTINDISCHE COMPAGNIE (VOC) In 2002 was het 400 jaar geleden dat de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werd opgericht. Dit werd in binnen- en buitenland op diverse manieren herdacht.

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.1 Rijk door handel overzee.

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.1 Rijk door handel overzee. Onderzoeksvraag: Waardoor namen in de 17 e eeuw de wereldwijde contacten toe en waarom speelde de Republiek hierin een hoofdrol? Kenmerkende aspect: Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en

Nadere informatie

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw ONDERZOEKSBLAD KUNST ALGEMEEN De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden maakt in de 17e eeuw een gigantische bloeiperiode door. Holland heeft als rijkste gewest de meeste invloed in de Republiek. Meer

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Historische context: Nederlands-Indië in de 19e eeuw

Historische context: Nederlands-Indië in de 19e eeuw Universität zu Köln Institut für Niederlandistik WS 2008/09 HS: Neuere Literatur: Max Havelaar Dozentin: Prof. Dr. M.-T. Leuker Referentin: A. Theissing Do., 06.11.2008 Opbouw: Het Indonesische archipel

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw ABC

Samenvatting Gouden Eeuw ABC Samenvatting Gouden Eeuw ABC Week 1ABC: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt de Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

Van de Oost naar de Republiek

Van de Oost naar de Republiek Van de Oost naar de Republiek De producten die in de Republiek worden aangeboden komen uit verschillende delen van het octrooigebied. Hoe zij uiteindelijk in de Republiek terechtkwamen wordt zichtbaar

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 17 Ω Over Indië en Suriname Ω Les 1: Van Batavia tot Jakarta Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 17 Ω Over Indië en Suriname Ω Les 1: Van Batavia tot Jakarta Naam: Werkblad 7 Ω Over Indië en Suriname Ω Les : Van Batavia tot Jakarta VOC Schepen van de VOC varen naar Indië om specerijen te halen. Specerijen zijn bijvoorbeeld peper, kruidnagel en nootmuskaat. De reis

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2007 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2007 - I De koloniale relatie Indonesië-Nederland + Het Indonesisch-Nederlands conflict 1945-1949 Gebruik bron 15. 1p 22 Wat was een gebruikelijke route van VOC-schepen naar Indonesië? A route 1 B route 2 C route

Nadere informatie

De geschiedenis van slavernij in Azië onder de VOC Antwoordenbladen voor leerlingen

De geschiedenis van slavernij in Azië onder de VOC Antwoordenbladen voor leerlingen De geschiedenis van slavernij in Azië onder de VOC Antwoordenbladen voor leerlingen 1 De geschiedenis van slavernij in Azië onder de VOC Antwoordenbladen voor leerlingen Oriëntatie Opdracht 1 2: Tijd van

Nadere informatie

Verslag van het nationaal archief Den Haag

Verslag van het nationaal archief Den Haag Verslag van het nationaal archief Den Haag Verslaggevers: Nafthali en Rens Wij gaan maandag 12 juni naar het nationaal archief in Den Haag. we gaan op zoek naar het gezonken schip van de VOC. VOC betekent:

Nadere informatie

Resten van de VOC in Amsterdam

Resten van de VOC in Amsterdam In onderstaand artikel een boeiende bijdrage over de sporen van de VOC in Amsterdam. Peter Schumacher, geboren in 1933 op Borneo, Nederlands-Indië, is journalist, schrijver, fotograaf en radiomaker. Hij

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

Rembrandt van Rijn (1606 1669) Het beroemdste werk van Rembrandt

Rembrandt van Rijn (1606 1669) Het beroemdste werk van Rembrandt De Gouden Eeuw De zeventiende eeuw (1600-1700) werd ook wel de Gouden Eeuwgenoemd. De Gouden Eeuw was een periode waarin het erg goed ging met Nederland. Het ging goed met de schilderkunst b.v. Rembrandt

Nadere informatie

Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leerlingen bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8)

Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leerlingen bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8) Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leerlingen bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8) Werkblad 1 Oorlog en vrede Nederland was in de 17de eeuw vaak

Nadere informatie

Bronnenboekje examen VMBO-KB 2003

Bronnenboekje examen VMBO-KB 2003 Bronnenboekje examen VMBO-KB 2003 tijdvak 1 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C 300005-633-527b DE KOLONIALE RELATIE INDONESIË - NEDERLAND bron 1 E A C F

Nadere informatie

Uit Engeland overgezonden stukken, 1791-1797

Uit Engeland overgezonden stukken, 1791-1797 Nummer Toegang: 2.01.27.04 Uit Engeland overgezonden stukken, 1791-1797 H.J. van der Tak Nationaal Archief (c) z.d. 2.01.27.04 3 I N H O U D S O P G A V E BESCHRIJVING VAN HET ARCHIEF... 5 Aanwijzingen

Nadere informatie

Opkomst en ondergang van de VOC

Opkomst en ondergang van de VOC Les 5 De eerste multinational ter wereld. gatentekst versie 1 Ontstaan In het voorjaar van 1594 staken Amsterdamse kooplieden de koppen bij elkaar. wilden proberen het Portugese monopolie op handel in

Nadere informatie

De Reis MUSEUM BRONBEEK. Dit boekje is van

De Reis MUSEUM BRONBEEK. Dit boekje is van De Reis MUSEUM BRONBEEK Dit boekje is van Welkom in Museum Bronbeek! Dit boekje gaat over museum Bronbeek. Het museum gaat over de geschiedenis van Nederland en Nederlands-Indië. Je kent Nederlands-Indië

Nadere informatie

De leerkracht zorgt ervoor dat alle leerlingen een gatentekst en een ontdekkaart hebben.

De leerkracht zorgt ervoor dat alle leerlingen een gatentekst en een ontdekkaart hebben. Thema/ onderwerp: Ontdekkaart 1.1 Slavenkralen Korte samenvatting van de leeractiviteit: De leerlingen vullen de woorden op de goede plek in in de gatentekst. De leerlingen bevragen de kralen en maken

Nadere informatie

Calvijn. Vrede van Augsburg. Margaretha van Parma. Hertog van Alva. De keurvorst van Saksen. Karel V. Buitenlandse zaken en oorlog

Calvijn. Vrede van Augsburg. Margaretha van Parma. Hertog van Alva. De keurvorst van Saksen. Karel V. Buitenlandse zaken en oorlog In welk jaar publiceerde Luther zijn 95 stellingen? Welke Frans-Zwitserse hervormer kreeg veel aanhang in de Nederlanden? Welke vrede bepaalde, dat de vorst de religie van zijn volk bepaalt? 1517 Calvijn

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten Rijk door handel overzee. 5 verklaringen voor de economische groei van de Republiek

Tijd van regenten en vorsten Rijk door handel overzee. 5 verklaringen voor de economische groei van de Republiek 23 3 2015 Onderzoeksvraag: 17e Waardoor namen in de eeuw de wereldwijde contacten toe en waarom speelde de Republiek hierin een hoofdrol? Kenmerkende aspecten: Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme

Nadere informatie

65 jaar Molukkers in Nederland Bijzondere band tussen twee volken

65 jaar Molukkers in Nederland Bijzondere band tussen twee volken Andere Tijden Sport OVT Verborgen verleden Van Alle Tijden Quiz Meer ge Afleveringen Zoeken 65 jaar Molukkers in Nederland Bijzondere band tussen twee volken 3 november 2016 Leestijd: 7 minuten Morgen

Nadere informatie

Naam: Rick Otten Datum van voltooiing: Een held op sokkel? Jan Pieterszoon Coen

Naam: Rick Otten   Datum van voltooiing: Een held op sokkel? Jan Pieterszoon Coen Naam: Rick Otten E-mail: rick.otten@hotmail.com Datum van voltooiing: 13-6-2011 Een held op sokkel? Jan Pieterszoon Coen 1587-2011 Inhoudsopgave Inleiding 1 1. Jan Pieterszoon Coen 2 2. Waarom kreeg Jan

Nadere informatie

Leve de verschillen? VMBO

Leve de verschillen? VMBO Leve de verschillen? VMBO Instructie voor de docent Het Nederlandse koninkrijk kent een zeer multicultureel karakter. In de grondwet worden verschillen erkend en gelijkwaardigheid betracht. In het eerste

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor de leraar (groep 7 en 8) 1/14

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor de leraar (groep 7 en 8) 1/14 1/14 Werkblad 1 Oorlog en vrede Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648 Nederland was in de 17de eeuw vaak in oorlog met verschillende landen. De langste

Nadere informatie

Tussen handelsonderneming en oorlogsmachine

Tussen handelsonderneming en oorlogsmachine Tussen handelsonderneming en oorlogsmachine De VOC in Azië tussen 1602 en 1623. Aanhef octrooi VOC 1 Scriptie Jip Schoon Student nr. 3627322 8214 woorden De geschiedenis van de VOC 1 NA, inv. 1.04.02,

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Begraven op de drempel van Japan

Begraven op de drempel van Japan Eerherstel voor Hollands funerair erfgoed buiten Deshima Begraven op de drempel van Japan Vanaf een kunstmatig eilandje in de baai van Nagasaki dreven Nederlanders meer dan 250 jaar handel met Japan. Hun

Nadere informatie

Forten. in Indonesië. In de Indonesische archipel zijn tussen de

Forten. in Indonesië. In de Indonesische archipel zijn tussen de VITRUVIUS NUMMER 18 JA- dr. ing. Hans Bonke Onderzoeker project De identificatie en documentatie van forten in Indonesië 1 Een middeleeuws kasteel in de tropen: het Portugese fort Tolucco (Ternate). Forten

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje b Bijlage VMBO-KB 2007 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje Staatsinrichting van Nederland bron 1 Op de kaart zijn de plaatsen aangegeven waar in 1848 revoluties uitbraken. bron

Nadere informatie

Inventaris van de uit Engeland overgezonden stukken betreffende de Oost-Indische Bezittingen en De Kaap (Nederburgh),

Inventaris van de uit Engeland overgezonden stukken betreffende de Oost-Indische Bezittingen en De Kaap (Nederburgh), Nummer archiefinventaris: 2.01.27.04 Inventaris van de uit Engeland overgezonden stukken betreffende de Oost-Indische Bezittingen en De Kaap (Nederburgh), 1791-1793 Auteur: H.T. Colenbrander Nationaal

Nadere informatie

Hoorn een levend monument

Hoorn een levend monument Wandelnetwerk Noord-Holland Hoorn een levend monument De hoofdtoren met op de voorgrond de historische haven van Hoorn. Tekst en foto s: Joop Duijs S toomtram Hoorn-Medemblik staat er op het bord dat we

Nadere informatie

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Voor dit examen zijn maximaal 83 punten te behalen; het examen

Nadere informatie

Examen HAVO. Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Examen HAVO. Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 22 mei 9.00 12.00 uur 20 02 Voor dit examen

Nadere informatie

De leerkracht zorgt ervoor dat alle leerlingen een gatentekst en een ontdekkaart hebben.

De leerkracht zorgt ervoor dat alle leerlingen een gatentekst en een ontdekkaart hebben. Thema/ onderwerp: Ontdekkaart 2.1 Kaurischelpen Korte samenvatting van de leeractiviteit: De leerlingen vullen de woorden op de goede plek in in de gatentekst. De leerlingen bevragen de schelpen en maken

Nadere informatie

LESPAKKET DE VLIEGENDE HOLLANDER

LESPAKKET DE VLIEGENDE HOLLANDER @ LESPAKKET DE VLIEGENDE HOLLANDER ! inleiding Ik zal de Kaap ronden, Al moet ik blijven varen tot het einde der tijden! DE VLIEGENDE HOLLANDER Deze opdracht gaat over de legende van de Vliegende Hollander,

Nadere informatie

Uitbarsting Tambora geschiedschrijving amper benoemd. Soekarno bij machte troepen naar Indonesië te sturen om het koloniale gezag te herstellen.

Uitbarsting Tambora geschiedschrijving amper benoemd. Soekarno bij machte troepen naar Indonesië te sturen om het koloniale gezag te herstellen. Nederlands-Indië Nederlands-Indië, ook bekend als Nederlands-Oost-Indië, Oost-Indië en Indië, was vanaf 1816 de gebruikte officiële benaming voor alle in de Indische Archipel door de Nederlandse staat

Nadere informatie

Stukje van het middenpaneel van de koets.

Stukje van het middenpaneel van de koets. Stukje van het middenpaneel van de koets. In de Gouden Koets hoort geen vrolijk wuivende koning. De Gouden Koets hoort in een museum als symbool voor al het leed dat Nederland in vier eeuwen overzee heeft

Nadere informatie

Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648

Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648 Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leraar bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8) Werkblad 1 Oorlog en vrede Schuttersmaaltijd ter viering van de

Nadere informatie

Driehoekshandel hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/61315

Driehoekshandel hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/61315 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 15 december 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/61315 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2007-I

Eindexamen geschiedenis havo 2007-I Van kind tot burger: Volksopvoeding in Nederland (1780-1901) De Calvinisten hechtten er veel belang aan dat de mensen zelf de Bijbel konden lezen. 1p 1 Welk gevolg had dit voor het onderwijs in de Republiek?

Nadere informatie

TRIGAMO. Foto: Radboud Burgsma

TRIGAMO. Foto: Radboud Burgsma TRIGAMO Wat is Trigamo? Trigamo betekent het drie-spellen-spel. Het is een combinatie van TRIviant, GAnzenbord en MOnopoly. We geven je alvast de spelregels. Door het maken van de vragen en opdrachten

Nadere informatie

Lesbrief. Molukkers in Vaassen. In het Museum Vaassen Historie. In het kader van de expositie:

Lesbrief. Molukkers in Vaassen. In het Museum Vaassen Historie. In het kader van de expositie: Lesbrief In het kader van de expositie: Molukkers in Vaassen In het Museum Vaassen Historie Van mei t/m oktober 2010 Museum Vaassen Historie Dorpsstraat 73, 8171 BM, Vaassen Website: Email: www.vaassenhistorie.nl

Nadere informatie

De volgende series microfilms en fiches zijn vanaf 16-12-2013 te raadplegen op de studiezaal van het Centraal Bureau voor Genealogie (CBG)

De volgende series microfilms en fiches zijn vanaf 16-12-2013 te raadplegen op de studiezaal van het Centraal Bureau voor Genealogie (CBG) De volgende series microfilms en fiches zijn vanaf 16-12-2013 te raadplegen op de studiezaal van het Centraal Bureau voor Genealogie (CBG) Kast 8 lade 1 1.01.05 Staten Generaal film 1896-2726 lade 2 1.01.05

Nadere informatie

De VOC, Johannes Camphuys en Lombok lezing Herman Keppy op 11 december 2008 in de Johannes Camphuysstraat, Utrecht.

De VOC, Johannes Camphuys en Lombok lezing Herman Keppy op 11 december 2008 in de Johannes Camphuysstraat, Utrecht. De VOC, Johannes Camphuys en Lombok lezing Herman Keppy op 11 december 2008 in de Johannes Camphuysstraat, Utrecht. In 1986 zit Nelson Mandela nog in de gevangenis. Zijn echtgenote Winnie bezoekt Utrecht.

Nadere informatie

Les 11 Van zeehelden/ontdekkingsreizigers tot kolonisators

Les 11 Van zeehelden/ontdekkingsreizigers tot kolonisators Les 11 Van zeehelden/ontdekkingsreizigers tot kolonisators gatentekst versie 1 Talrijk zijn de kinderliedjes die over varen gaan, over en havens en verre reizen over. Generaties Nederlanders groeiden op

Nadere informatie

rijks museum Verdiepend programma Jij & de Gouden eeuw Bijlage: Onderzoeksvragen voor leerlingen 1/6 Ontsnapping Hugo de Groot Eeuw?

rijks museum Verdiepend programma Jij & de Gouden eeuw Bijlage: Onderzoeksvragen voor leerlingen 1/6 Ontsnapping Hugo de Groot Eeuw? 1/6 Bijlage: voor leerlingen Ontsnapping Hugo de Groot Eeuw? Personage 1. Hugo de Groot Wie was Hugo de Groot? Wat waren de onderwerpen waar hij als geleerde over schreef? Waarom werd hij opgesloten in

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw (NT2) 1/5

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw (NT2) 1/5 1/5 Deze voorbereidende les hoort bij het programma Proef de Gouden Eeuw, speciaal ontwikkeld voor NT2 niveau A1 t/m B2. Ter voorbereiding op het museumbezoek kunt u met deze les de cursisten op een actieve

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Inleiding. Monumenten, symbolen en iconen Kindermonumentendag in Midden-Delfland Symbolen in deze tijd

Inleiding. Monumenten, symbolen en iconen Kindermonumentendag in Midden-Delfland Symbolen in deze tijd Monumenten, symbolen en iconen Kindermonumentendag in Midden-Delfland 2016 Lesbrief voor de groepen 7 van de basisscholen in Midden-Delfland Deze les is de voorbereiding voor de Kindermonumentendag op

Nadere informatie

cradle2cradlecafé RONDJE DORDT 10 mei 2016

cradle2cradlecafé RONDJE DORDT 10 mei 2016 RONDJE DORDT 10 mei 2016 INHOUD Dank! Stadswandeling Patiënten perspectief Schaal Herkenning Eenheid Verhalen DANK! STADS- WANDELING STADS- WANDELING STADS- WANDELING cradle2cradlecafé STADSWANDELING En

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

Geschiedenis van Suriname : de slavenhandel

Geschiedenis van Suriname : de slavenhandel Geschiedenis van Suriname 1502-1808: de slavenhandel 1502: het begin van de Europese slavenhandel Na de ontdekking van Amerika werden er door de Spanjaarden en Portugezen al snel plantages aangelegd. Op

Nadere informatie

De Gouden Eeuw van Nederland

De Gouden Eeuw van Nederland Lesboek De Gouden Eeuw van Nederland Aan het eind van de Middeleeuwen veranderde veel in Nederland. Vooral op het gebied van de handel, wetenschap en de kunst. Vooral de handelaren profiteerden hiervan,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2008-I

Eindexamen geschiedenis havo 2008-I De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië De volgende gebeurtenissen uit de geschiedenis van Nederlands-Indië staan in willekeurige volgorde: 1 Johannes van den Bosch introduceert

Nadere informatie

VERHALEN RONDLEIDINGEN WORKSHOPS ARCHEOLOGIE ONDER WATER FORT DE SCHANS KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI

VERHALEN RONDLEIDINGEN WORKSHOPS ARCHEOLOGIE ONDER WATER FORT DE SCHANS KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI VERHALEN RONDLEIDINGEN FORT DE SCHANS WORKSHOPS 2015 ARCHEOLOGIE ONDER WATER KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI Kaap Skil, de Vuurtoren, de Oudheidkamer en Ecomare zijn onderdeel van Stichting Texels

Nadere informatie

Michiel de Ruyter een zeeheld

Michiel de Ruyter een zeeheld Michiel de Ruyter een zeeheld Helden zijn van alle tijden. Vroeger hadden we in Nederland ook al helden. Vooral zeehelden. Mannen die grote overwinningen hadden behaald met de Nederlandse scheepsvloot.

Nadere informatie

Inhoud Thema 6.1 Ontdekkers en hervormers Thema 6.2 Regenten en vorsten Thema 6.3 Pruiken en revoluties Thema 6.4 Burgers en stoommachines

Inhoud Thema 6.1 Ontdekkers en hervormers Thema 6.2 Regenten en vorsten Thema 6.3 Pruiken en revoluties Thema 6.4 Burgers en stoommachines Inhoud Thema 6.1 Ontdekkers en hervormers 3 Thema 6.2 Regenten en vorsten 6 Thema 6.3 Pruiken en revoluties 9 Thema 6.4 Burgers en stoommachines 11 Eigentijds Eigentijds 6.1 Ontdekkers en hervormers 1.

Nadere informatie

GEORG EVERHARD RUMPHIUS

GEORG EVERHARD RUMPHIUS LEVEN EN WERK VAN GEORG EVERHARD RUMPHIUS (1627-1702) Een natuurhistoricus in dienst van de VOC door W. BUIJZE IX IK HOUD VOORWOORD Verantwoording V vi 1 RUMPHIUS' VROEGE JAREN 1 1.1 Rumphius'opleiding

Nadere informatie

Driehoekshandel hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Driehoekshandel hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 22 July 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/61315 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Docentenhandleiding Trigamo

Docentenhandleiding Trigamo Docentenhandleiding Trigamo Wat is Trigamo? Trigamo betekent letterlijk het drie-spellen-spel. Het is een combinatie van TRIviant, GAnzenbord en MOnopoly. De leerling maakt in groepjes aan de hand van

Nadere informatie

VOC. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

VOC. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres E i Kiwijs 08 September 2011 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/32554 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Welkom bij restaurant Heren 17

Welkom bij restaurant Heren 17 Welkom bij restaurant Heren 17 Wilt u op de hoogte blijven van onze menukaart en maandmenu, download dan nu de Bantam App. (voor Android, iphone & ipad) www.tinyorca.com/bantam Maandmenu januari Paddenstoelensoep

Nadere informatie

LESTIP voor 1 vmbo: Wat een wereldkaart!

LESTIP voor 1 vmbo: Wat een wereldkaart! LESTIP voor 1 vmbo: Wat een wereldkaart! Deze les sluit aan op het hoofdstuk waarin de ontdekkingsreizen worden behandeld. In Geschiedeniswerkplaats VMBO-T/HV is dat hoofdstuk 6, in Geschiedeniswerkplaats

Nadere informatie

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Werkblad 9 Ω Grieken en Romeinen Ω Les : Grieken: goden en mensen Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Griekenland heel belangrijk. Ze werden stadstaten genoemd.

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Inventaris van de collectie Van Delden

Inventaris van de collectie Van Delden Nummer archiefinventaris: 1.13.24 Inventaris van de collectie Van Delden Auteur: D.J. Kortlang Nationaal Archief, Den Haag 2001 Copyright: cc0 This finding aid is written in Dutch. 1.13.24 Delden, Van

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw DEF

Samenvatting Gouden Eeuw DEF Samenvatting Gouden Eeuw DEF Week 1DEF: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

De Trek onderdeel de Gouden Eeuw

De Trek onderdeel de Gouden Eeuw Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Therise Stubbe 11 October 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/67244 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Welkom bij Restaurant Heren 17

Welkom bij Restaurant Heren 17 Welkom bij Restaurant Heren 17 facebook.com/heren17 Heren 17 & de V.O.C. De exotische naam Bantam voor dit zalencomplex heeft een romantische achtergrond. In het prille begin van de 17e eeuw kocht een

Nadere informatie

Leven aan boord Monsterrol

Leven aan boord Monsterrol Leven aan boord Monsterrol 1.04.02 inv. nr. 12689 scan 35 72, scan 37. 1.04.02 inv. nr. 12689 scan 42 Bron Pagina van de monsterrol van het schip de Liefde dat in 1702 voor de kamer Amsterdam naar Batavia

Nadere informatie

Nummer Toegang: 1.10.67 Inventaris van de collectie Van Plettenberg, 1763-1788

Nummer Toegang: 1.10.67 Inventaris van de collectie Van Plettenberg, 1763-1788 Nummer Toegang: 1.10.67 Inventaris van de collectie Van Plettenberg, 1763-1788 Nationaal Archief (c) z.d. Deze inventaris is geschreven in Nederlands 1.10.67 3 I N H O U D S O P G A V E BESCHRIJVING VAN

Nadere informatie

!"#$%&'&(%)*#+&,-#./##

!#$%&'&(%)*#+&,-#./## Brandaan samenvatting groep 6 Mijn Malmberg!"$%&'&(%)*+&,-./ :%$)-%330); (%)*+&0)&1$23.*%$!"$%&%'%"()%"$%%%*++%,$-%$%,./"$%%",)01%"2%./"3,)014/"$%.5./"$6785(%,$/8+/54%( 9%"(,*8'/"$%4/"$%.67.'/"/:;11%"1>>?.)%$%"*)($%4%.%+%,%.$"//,$%&%5(/$6

Nadere informatie

Deel 1 - Bouwen aan Nederlands-Indië

Deel 1 - Bouwen aan Nederlands-Indië In dit drieluik gaat Remco Vermeulen, adviseur Indonesië voor erfgoed, op zoek naar het gedeelde verleden en de gedeelde toekomst van Nederland en Indonesië. Zijn persoonlijke ontdekkingstocht voert via

Nadere informatie

Oost-West wat je van ver haalt. Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw

Oost-West wat je van ver haalt. Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw Oost-West wat je van ver haalt Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw zaal 3 zaal 4 zaal 5 4 5 Oost-West wat je van ver haalt zaal 2 2 3 zaal 1 1 Ingang Uitgang begane grond Nederlanders zijn

Nadere informatie

Bij de tijd leerlingenboek

Bij de tijd leerlingenboek 8 Bij de tijd leerlingenboek BIJ DE TIJD 3 LESSUGGESTIE GROEP 7-8 NATIONAAL MILITAIR MUSEUM Levend Stratego Verover de vlag! Lesduur: 20 + 30 minuten Lesvorm: spel Werkwijze: groep Wat heb je nodig? digibord

Nadere informatie

DE KALKOEN Een verzameling van historische feiten en opmerkelijke wetenswaardigheden over kalkoenen

DE KALKOEN Een verzameling van historische feiten en opmerkelijke wetenswaardigheden over kalkoenen DE KALKOEN Een verzameling van historische feiten en opmerkelijke wetenswaardigheden over kalkoenen Tekst en afbeeldingen: Theo Philipsen DEEL 2 Rechts: Voorpagina van een Oostenrijks tijdschrift Columbus

Nadere informatie

Indonesian Times blz. 4 toch niet vrij? en spotprent

Indonesian Times blz. 4 toch niet vrij? en spotprent Indonesian Times 28-12-1949 blz.2 eindelijk onafhankelijk!! blz. 5 het dagelijks leven en advertentie Blz. 3 onafhankelijkstrijd? blz.6 eerlijke strijd? blz. 4 toch niet vrij? en spotprent blz.7 column

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2008-II

Eindexamen geschiedenis vwo 2008-II De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië In 1596 bereikte een Nederlandse expeditie onder Cornelis de Houtman Bantam. 2p 1 Leg uit welk verband er bestaat tussen deze expeditie en

Nadere informatie

7 WERELDWONDEREN - Sri Lanka

7 WERELDWONDEREN - Sri Lanka 7 WERELDWONDEREN - Sri Lanka In Sri Lanka zijn zeven locaties (sites) terug te vinden die op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO staan. Bijzondere locaties die worden beschouwd als onvervangbaar, uniek

Nadere informatie

Welkom bij Restaurant Heren 17

Welkom bij Restaurant Heren 17 Welkom bij Restaurant Heren 17 facebook.com/heren17 Maandmenu februari Mosterdsoep *** Parelhoen met romige oreganosaus *** Chocolade ganache met mango ijs 26.75 Voorgerechten Rundercarpaccio geserveerd

Nadere informatie

Schoolkinderen in de VOC- vestiging te Cochin in 1731

Schoolkinderen in de VOC- vestiging te Cochin in 1731 Schoolkinderen in de VOC- vestiging te Cochin in 1731 Transcriptie van twee folio s aanwezig in een archief in India Herman de Wit, Maarssen, juli 2014 Bron: Nationaal Archief Den Haag, Nederlandse bezittingen

Nadere informatie

Bronnenboekje examen VMBO-GL en TL 2003

Bronnenboekje examen VMBO-GL en TL 2003 Bronnenboekje examen VMBO-GL en TL 2003 tijdvak 1 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D 300005-582-528b DE KOLONIALE RELATIE INDONESIË - NEDERLAND +

Nadere informatie