43 Cardiomyopathieën. Inhoud Definitie en indeling Genetische cardiomyopathie Hypertrofische cardiomyopathie. F.J.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "43 Cardiomyopathieën. Inhoud. 43.1 Definitie en indeling. 43.2 Genetische cardiomyopathie. 43.2.1 Hypertrofische cardiomyopathie. F.J."

Transcriptie

1 Cardiomyopathieën F.J. ten Cate Inhoud 43.1 Definitie en indeling Genetische cardiomyopathieën Gemengde vormen (genetisch en niet-genetisch) Verworven cardiomyopathieën Cardiomyopathieën als gevolg van andere aandoeningen 387 Kernpunten 387 Literatuur 387 afwijkingen is multifunctioneel maar meestal genetisch. Cardiomyopathieën kunnen beperkt zijn tot het hart of deel zijn van een gegeneraliseerde systemische afwijking, en kunnen vaak leiden tot cardiovasculaire dood of progressief hartfalen en daarmee gerelateerde invaliditeit. De classificatie maakt onderscheid tussen genetische, niet-genetische en verworven cardiomyopathieën en is beperkt tot afwijkingen in het hart of tot secundaire cardiomyopathieën waarbij het hart betrokken is als gevolg van een primaire andere oorzaak buiten het hart (figuur 43.1). Met deze indeling worden de oude WHO-indeling uit 1996 en de voorgestelde indeling uit de vorige editie van het Leerboek cardiologie verlaten Definitie en indeling De huidige definities van cardiomyopathieën moeten worden gezien in de context van de huidige moleculairbiologische ontwikkelingen in de cardiologie. Cardiomyopathieën vormen een heterogene groep myocardiale ziekten die worden gekenmerkt door mechanische en/of elektrische disfunctie en gewoonlijk (maar niet altijd) gepaard gaan met ventriculaire hypertrofie of dilatatie. De etiologie van deze 43.2 Genetische cardiomyopathie Hypertrofische cardiomyopathie Definitie Hypertrofische cardiomyopathie wordt gekarakteriseerd door linker- en/of rechterventrikelhypertrofie die meestal asymmetrisch is en het interventriculaire septum betreft. HCM ARVC/D LVNC PRKAG2 DNA glycogeenstapeling geleidingsdefecten mitrochondriale myopathie primaire cardiomyopathieën genetisch gemengd verworven DCM restrictief niet hypertrofisch en niet gedilateerd ontstekingen (myocarditis) stress (takotsubo) peripartum tachycardie geïnduceerd kinderen van insulineafhankelijke diabetische moeders Figuur 43.1 Primaire cardiomyopathieën waar de klinisch relevante ziektebeelden voornamelijk het myocard zelf betreffen. De afwijkingen zijn verdeeld in genetische of geen genetische etiologie. HCM = hypertrofische cardiomyopathie; DCM = dilaterende cardiomyopathie; DNA = desoxyribonucleïnezuur; ARVC/D = aritmogene rechterventrikelcardiomyopathie/dysplasie; LVNC = linkerventrikel-non-compaction-cardiomyopathie; PRKAG = protein kinase gamma regulatory AMP units.

2 380 DEEL F KLEPLIJDEN EN CARDIOMYOPATHIEËN Etiologie Hypertrofische cardiomyopathie is familiair en wordt in het algemeen autosomaal dominant overgeërfd. De ziekte wordt veroorzaakt door mutaties in de genen die ziekten veroorzaken van de contractiele eiwitten van het sarcomeer. De ziekte is zeer heterogeen, zowel in klinische presentatie, pathologisch-anatomisch voorkomen als in de genetische presentatie. De patiënten kunnen slechts een milde hypertrofie hebben of een zeer uitgesproken ernstige linkerventrikelhypertrofie. Het histologisch beeld van de hartspier wordt gekarakteriseerd door een abnormale spierarchitectuur ( myocardial fiber disarray ; (figuur 43.2). De prevalentie van de ziekte wordt geschat op 0,02-0,2% van de algemene populatie. Anamnese De meerderheid van de patiënten is asymptomatisch of heeft zeer geringe symptomen. In veel gevallen worden individuen gediagnosticeerd na screening van familieleden bij het optreden van plotse dood in de familie. Bij jongvolwassenen is het optreden van plotse dood vaak de eerste manifestatie van de afwijking. Als gevolg van de linkerventrikelhypertrofie ontstaat een diastolische disfunctie van het linker ventrikel, hetgeen zich uit in klachten van dyspnoe. Angina pectoris treedt frequent op. Ook presenteren patiënten zich regelmatig met hartkloppingen, waarbij ventriculaire of supraventriculaire ritmestoornissen worden gevonden. Bij andere patiënten wordt de ziekte vaak laat herkend omdat de symptomatologie wordt verward met symptomen van ischemisch hartlijden of valvulaire aortastenose. Bij jongeren en jongvolwassenen is het van groot belang de ziekte tijdig te diagnosticeren in verband met adviezen inzake het beoefenen van competitiesport. Lichamelijk onderzoek De bevindingen bij het lichamelijk onderzoek kunnen variëren van geheel normaal tot het optreden van alle klinische verschijnselen. De arteriële carotispols heeft een snelle upstroke met een piek en aan de apex van het hart is vaak een dubbele puntstoot palpabel en een vierde toon te horen. Er moet altijd een valsalvamanoeuvre worden uitgevoerd om eventuele systolische geruisen op te wekken of beter te accentueren. Eventueel zijn nog andere provocaties mogelijk tijdens het lichamelijk onderzoek (tabel 43.1). Tabel 43.1 Provocatietests bij hypertrofische cardiomyopathie. persen + hurken + staan valsalvamanoeuvre handgrip amylnitrietinhalatie effect souffle wordt zachter bij hurken en luider bij staan luider systolisch geruis systolisch geruis verdwijnt of wordt zachter systolisch geruis wordt luider Aanvullende diagnostiek Het ECG is niet specifiek, maar meestal wel afwijkend, waarbij vooral abnormale Q-toppen suggestief zijn voor een hypertrofische cardiomyopathie. De X-thorax is in het algemeen normaal of kan tekenen van hypertrofie vertonen. Figuur 43.2 Histologisch voorbeeld van abnormale hartspierarchitectuur ( myocardial fibers disarray ) bij een patiënt met hypertrofische cardiomyopathie). Echodopplerbevindingen De diagnose van hypertrofische cardiomyopathie is gebaseerd op het bestaan van een onverklaarde spierhypertrofie. Het tweedimensionale echodoppleronderzoek is daarom de diagnostische methode bij uitstek. Bij vrijwel alle patiënten wordt bij M-mode-echocardiografie een asymmetrische septumverdikking gezien. Bij patiënten met tekenen van een uitstroombelemmering van het linker ventrikel is een abnormale systolische voorwaartse beweging van de mitralisklep zichtbaar ( systolic anterior motion : SAM). De algemene opinie is dat SAM een uiting is van de mate van uitstroombaanobstructie en dus van de gradiënt over de uitstroombaan van het linker ventrikel tijdens invasief hemodynamisch onderzoek. Met behulp van tweedimensionale echocardiografie, uitgebreid met doppler- en kleurendoppleronderzoek, kan men behalve de anatomische afwijkingen ook de consequenties voor de systolische en diastolische functie bestuderen. In de parasternale lange-asopnamen zijn de abnormale verdikking van het interventriculaire septum, de nauwe uitstroombaan van het linker ventrikel en de eventueel bestaande afwijkingen van de mitralisklep en de chordae zichtbaar. Ook het voorkomen van SAM kan worden geregistreerd. In de parasternale korteasopnamen wordt de uitgebreidheid van de spierhypertrofie

3 43 CARDIOMYOPATHIEËN 381 a b c d Figuur 43.3 Tweedimensionale echo-opnamen van een patiënt met hypertrofische cardiomyopathie. SAM is in a en b aangegeven met pijlen. Parasternale lange-asopname (a), parasternale korte-asopname (b), apicale vierventrikelopname (c) en apicale lange-asopname (d). gezien. Hiervoor moeten verschillende parasternale korte-asopnamen worden gemaakt ter hoogte van de uitstroombaan, de mitralisklep en de papillairspieren. Omdat op deze opnamen ook het posterieure septum en de anterolaterale en posterolaterale wand zichtbaar zijn, kan de uitgebreidheid van de linkerventrikelhypertrofie worden geëvalueerd (figuur 43.3). Met behulp van tweedimensionale echocardiografie is de prevalentie en typering van linkerventrikelhypertrofie mogelijk. Bij 70-75% van de patiënten wordt een hypertrofie van het interventriculaire septum gezien in combinatie met hypertrofie van de vrije wand van het linker ventrikel. Bij 10% is geïsoleerde hypertrofie van het interventriculaire septum aanwezig, en apicale, concentrische en geïsoleerde hypertrofie van de laterale wand zijn samen goed voor de overige 20%. Mitralisklepmorfologie en -beweging Het bewegingspatroon van de mitralisklep kan het best worden bestudeerd in de apicale lange-asopnamen en de apicale vierventrikelopnamen. Op die manier wordt het bestaan van secundaire chordae, SAM, abnormale coaptatie en appositie geregistreerd. In combinatie met kleurendopplerechocardiografie vindt men het optreden van een turbulente stroming met een mozaïekpatroon van de verschillende stroomsnelheden. Bij de aanwezigheid van een obstructie wordt zodoende ook de plaats van de obstructie zichtbaar, namelijk op de plaats waar in de uitstroombaan tijdens de systole een turbulente stroming optreedt. Kleurendopplerechocardiografie wordt ook gebruikt om de plaats van de maximale stroomsnelheid over de uitstroombaan van het linker of rechter ventrikel met behulp van continuous wave -doppler te meten. Deze curve heeft een laatsystolische piek die overeenkomt met het optreden van een laatsystolische drukgradiënt over de uitstroombaan van het linker ventrikel. De

4 382 DEEL F KLEPLIJDEN EN CARDIOMYOPATHIEËN snelheden gemeten met continuous wave -doppler komen goed overeen met de gemeten gradiënt tijdens hartkatheterisatie. Diastolische functie Het pulsed dopplersignaal wordt gebruikt om de diastolische functie van het linker ventrikel te beoordelen. Als gevolg van de linkerventrikelhypertrofie zal de relaxatie van dit ventrikel verstoord zijn, hetgeen zich uit in een verhoogde A-top van het mitralisinflowpatroon. In een later, ernstiger stadium treedt ook een restrictie op, zodat een hoge E-top zichtbaar is. Er is geen duidelijke relatie tussen de diastolische functie en het klachtenpatroon of het effect van geneesmiddelen. Naar onze mening moet de diastolische mitralisflow worden gebruikt om patiënten op individuele basis te vervolgen. Een voorbeeld hiervan wordt gegeven in figuur 43.4, waarin drie diastolische mitralisflowpatronen te zien zijn van een patiënt met hypertrofische cardiomyopathie. Duidelijk zichtbaar is dat het patroon verandert van een relaxatieprobleem in een duidelijk restrictief vullingspatroon. Recent is ook aangetoond dat met behulp van tissue-dopplerechocardiografie een vroege diastolische disfunctie kan worden gediagnosticeerd. Hemodynamisch invasief onderzoek en cineangiocardiografie Het invasief cardiologisch onderzoek moet gereserveerd blijven voor de evaluatie voor operatie of percutane transluminale septale myocardablatie, ter bepaling van de gradiënt over de uitstroombaan van het linker en eventueel het rechter ventrikel, het cineangiocardiogram en het visualiseren van de coronaire anatomie bij patiënten ouder dan 40 jaar. Over de uitstroombaan van het linker ventrikel wordt een gradiënt gevonden met een laatsystolische piek die overeenkomt met de dopplerflowmetingen (figuur 43.5). Eventueel kan deze gradiënt worden geprovoceerd met behulp van isoprenaline in opklimmende doseringen (0,1-0,4 μg/l) of door het geven van ventriculaire extrasystolen. Hierbij vindt een postextrasystolische potentiatie plaats, waarbij er een toename is van de gradiënt in de hartslag na de extrasystole, die samen- Figuur 43.4 Drie voorbeelden van mitralisinflowpatronen van een patiënt met hypertrofische cardiomyopathie. In de loop der jaren verandert de diastolische vulling van een relaxatieprobleem in een restrictie. Figuur 43.5 Terugtrekcurve tijdens hartkatheterisatie bij een patiënt met hypertrofische cardiomyopathie. Er is een drukgradiënt over de uitstroombaan van het linker ventrikel. Zie ook de typische aortadrukcurve. Ao = aorta; LV = linker ventrikel; LVOT = uitstroombaan van het linker ventrikel.

5 43 CARDIOMYOPATHIEËN 383 gaat met een bloeddrukdaling (brockenbroughfenomeen). De einddiastolische druk in het linker ventrikel is verhoogd, hetgeen wijst op een toegenomen stijfheid van dit ventrikel. De tijdsconstante van relaxatie is verlengd als uiting van een gestoorde relaxatie. Therapie Voor de therapie hanteert men het diagram in figuur De therapiekeuze bij een belangrijke uitstroombaanobstructie is afhankelijk van het klachtenpatroon Niet-obstructieve hypertrofische cardiomyopathie Asymptomatische patiënten behoeven geen medicamenteuze therapie. Patiënten met angina pectoris of kortademigheidsklachten tijdens inspanning worden over het algemeen behandeld met bètablokkers of verapamil. Bètablokkers en verapamil verbeteren de vulling van het linker ventrikel omdat door de daling van de hartfrequentie de diastolische vullingsfase toeneemt. Hierdoor kunnen symptomen van kortademigheid en syncope tijdens inspanning gunstig worden beïnvloed. Wanneer monotherapie met een bètablokker of verapamil onvoldoende effect heeft, wordt vaak een combinatie van deze twee middelen voorgeschreven. Patiënten met een hypertrofische cardiomyopathie en een afgenomen linkerventrikelfunctie worden op dezelfde manier behandeld als patiënten met hartfalen op basis obstructief van een gedilateerde cardiomyopathie; ACE-remmers, diuretica en eventueel digitalis zijn dan de middelen van keuze Obstructieve hypertrofische cardiomyopathie Symptomatische patiënten met een obstructieve hypertrofische cardiomyopathie worden in eerste instantie behandeld met een bètablokker of verapamil. Voorzichtigheid met verapamil is geboden omdat de uitstroombaangradiënt kan toenemen door arteriële vasodilatatie. In het algemeen wordt tot interventie overgegaan wanneer een patiënt ondanks maximale medicamenteuze therapie invaliderende klachten houdt en er een belangrijke uitstroombaanobstructie blijft bestaan (gradiënt > 50 mmhg). Er bestaan verschillende invasieve methoden om de obstructie te verminderen. Chirurgische therapie (septale myectomie) De klassieke behandeling van patiënten met een obstructieve hypertrofische cardiomyopathie is de septale myectomie ontwikkeld door Morrow. Bij deze techniek wordt een gedeelte van het te dikke septum verwijderd waardoor de uitstroombaan van het linker ventrikel ruimer wordt. Deze behandeling leidt in de meeste gevallen tot een spectaculaire vermindering van de obstructie en een verbetering van de validiteit van de patiënt. Met de toename van de expertise in deze chirurgische techniek is het operatieve mortaliteitsrisico gedaald van ongeveer 8% niet-obstructief normale systolische functie verminderde systolische functie asymptomatisch geen therapie asymptomatisch geen therapie ACE-remmer diuretica, digitalis lichte symptomen (NYHA klasse II) bètablokker of verapamil lichte symptomen (NYHA klasse II) bètablokker of verapamil therapiefalen HTX ernstige symptomen (NYHA klasse III of IV) combinatie van bètablokker en verapamil ernstige symptomen (NYHA klasse III of IV) combinatie van bètablokker en verapamil therapiefalen therapiefalen chirurgische myectomie DDD-pacing status na CA sustained VT diltiazem +/- bètablokker nifedipine +/- bètablokker PTSMA amiodarone ICD Figuur 43.6 Diagram voor de klinische behandeling van patiënten met hypertrofische cardiomyopathie. CA = (out-of-hospital) cardiac arrest; HTX = harttransplantatie; NYHA = New York Heart Association; PTSMA = percutane transluminale septale myocardablatie; VT = ventrikeltachycardieën; ICD = inwendige cardioverter-defibrillator.

6 384 DEEL F KLEPLIJDEN EN CARDIOMYOPATHIEËN naar minder dan 2%. Door aanpassing van de chirurgische techniek is ook het risico op complicaties afgenomen. Het geleidingsweefsel kan door een myectomie worden onderbroken, waardoor een totaal hartblok ontstaat (0-15%). Dit wordt behandeld door implantatie van een pacemaker. Er kan ook een mitralisklepplastiek worden verricht waarbij een pericardpatch in het voorste mitralisblad wordt gehecht. De gedachte hierachter is dat de uitstroombaanverwijding vaak niet voldoende is omdat de mitralisklep groot blijft. Percutane transluminale septale myocardablatie (PTSMA) Recent werd de percutane transluminale septale myocardablatie (PTSMA) als nieuwe techniek voor de behandeling van patiënten met een obstructieve hypertrofische cardiomyopathie geïntroduceerd. Bij deze techniek wordt een kleine hoeveelheid alcohol in een van de septale aftakkingen van de linker arteria coronaria gespoten. Het gevolg is dat er in het verzorgingsgebied van de septale tak een myocardinfarct ontstaat en het septum ter plaatse dunner wordt, de diameter van de uitstroombaan toeneemt en de gradiënt afneemt. Sinds de introductie van PTSMA zijn al meer dan driehonderd patiënten behandeld, met goede resultaten op korte termijn. Complicaties doen zich weinig voor en de gradiënt over de uitstroombaan van het linker ventrikel daalt significant (de daling is echter minder indrukwekkend dan bij de chirurgische behandeling). Of PTSMA een vaste plaats zal veroveren bij de behandeling van patiënten met een hypertrofische cardiomyopathie hangt af van de resultaten op lange termijn. Pacemakertherapie De implantatie van een pacemaker waarbij zowel het atrium als het ventrikel wordt gestimuleerd, is een controversiële therapie bij patiënten met een obstructieve hypertrofische cardiomyopathie. De achterliggende gedachte is dat door een verandering in het patroon van depolarisatie en contractie van het linker ventrikel de obstructie vermindert. Inwendige cardioverter-defibrillator (ICD) Bij patiënten met ernstige hypertrofische cardiomyopathie en ventriculaire tachycardieën kan op basis van een risicostratificatie worden besloten tot implantatie van een inwendige cardioverter-defibrillator (ICD). Deze risicostratificatie berust op het voorkomen van plotse dood in de familie, het niet-oplopen van de bloeddruk tijdens inspanning en/of de aanwezigheid van forse septale myocardiale hypertrofie. Prognose Het natuurlijke beloop van de ziekte is lange tijd onderwerp van discussie geweest. Tot voor kort werd de cardiale mortaliteit geschat op 2-4% per jaar voor volwassenen. De huidige opvatting is dat de prognose voor de gehele heterogene groep van patiënten met hypertrofische cardiomyopathie 0,6-1% per jaar is. De meest gevreesde complicatie is het optreden van plotse dood. Een beperkte groep patiënten heeft een duidelijk verhoogd risico hierop, namelijk patiënten die een plotse dood hebben overleefd, en patiënten met een sterke familieanamnese voor plotse dood. Recent is aan de risicofactoren voor plotse dood nog een mogelijke maligne genetische mutatie toegevoegd. De indicatie voor een ICD wordt gesteld bij: overleven van circulatoire collaps samen met ernstige ventriculaire ritmestoornissen; optreden van langdurige ventrikeltachycardie in combinatie met andere risicofactoren zoals sterke familieanamnese, plotse dood of klachten tijdens de tachycardie. Genetische aspecten Aangedane personen hebben een gemuteerd en een normaal allel. Het risico op overerving is op theoretische gronden 50%. De ziekte wordt overgeërfd via een mutatie in een van de genen die coderen voor eiwitten van de cardiale sarcomeren. De geïsoleerde genen zijn vermeld in tabel Tot nu toe is er geen duidelijke relatie tussen het fenotype van hypertrofische cardiomyopathie en het genotype. Wel zouden sommige mutaties een meer maligne patroon van overerving vertonen. Op dit ogenblik wordt de praktische richtlijn gehanteerd dat individuen die genotypisch (+) zijn maar fenotypisch ( ) (zogenoemde drager) eenmaal in de drie jaar cardiologisch worden onderzocht. Tabel 43.2 Genen verantwoordelijk voor hypertrofische cardiomyopathie. gen locus (chromosoom) MyBPC3 myosin binding protein C 11p11.2 MYH7 β-myosin heavy chain 14q12 TNNT2 troponin T 1q32 TNNI3 troponin I 19q13.4 TPM1 α-tropomyosin 15q22.1 MYL2 regulatory myosin light chain 12q23-q24.3 MYL3 essential myosin light chain 3p21.3-p21.2 ACTC α-actin 15q11-q14 TTN titin 2q24.3 MYH6 α-myosin heavy chain 14q12 PRKAG2 protein kinase A (γ-subunit) 7q Aritmogene rechterventrikeldysplasie/ cardiomyopathie Aritmogene rechterventrikeldysplasie/cardiomyopathie wordt gekarakteriseerd door een progressieve en fibreus vettige aanwezigheid in het spierweefsel van het rechter ventrikel. Aanvankelijk is er een regionale disfunctie, met in het latere beloop een globale disfunctie van zowel het linker als het rechter ventrikel. De ziekte is meestal familiair en presenteert zich bij jongvolwassenen met aritmieën en plotse dood. MRI is tot nu toe de diagnostische methode bij uitstek. Op dit ogenblik is het juiste voorkomen van de ziekte, mede als gevolg van de diagnostiek, nog niet geheel duidelijk. Bij personen met onverklaarbare syncope of hartstilstand bij wie bij niet-invasief onderzoek de aanwezigheid van een groot rechter of linker ventrikel met wandbewegingsstoornissen wordt gevonden, moet men aan de ziekte denken. Toch moet in de differentiaaldiagnose aan deze afwijking worden gedacht bij plotse dood bij jongvolwassenen.

7 43 CARDIOMYOPATHIEËN Non-compaction van het linker ventrikel Non-compaction, of het zich niet verdichten van het ventriculaire myocard, is een recent herkende aangeboren cardiomyopathie die wordt gekarakteriseerd door een sponsachtig myocard van het linker ventrikel. Het niet-verdichte gedeelte betreft voornamelijk de laterale wand en de apex, waar diepe intertrabeculaire recessies te zien zijn. De ziekte kan geïsoleerd voorkomen of in samenhang met aangeboren afwijkingen zoals complexe cyanotische hartafwijkingen. De diagnose wordt gesteld met behulp van tweedimensionale echocardiografie, cardiale MRI of linkerventrikelangiografie. De ziekte presenteert zich in het algemeen met tekenen van hartfalen, aritmieën of plotse dood. Er zijn familiaire en niet-familiaire vormen. Het genetisch onderzoek biedt op dit ogenblik nog geen duidelijkheid Ziekte van het geleidingssysteem Familiaire vormen van atrioventriculaire geleidingsstoornissen en sinusknoopafwijkingen zijn beschreven. Daarnaast zijn er familiaire vormen van het WPW-syndroom beschreven. Afwijkingen van ionenkanalen Er bestaat een toenemend aantal erfelijke vormen van afwijkingen van ionenkanalen waarvoor genetische afwijkingen zijn beschreven. Het betreft het lange QT-syndroom, het brugadasyndroom, door catecholaminen geïnduceerde polymorfe ventriculaire tachycardieën, het korte QT-syndroom en idiopathisch ventrikelfibrilleren. Het valt buiten het bestek van dit hoofdstuk om dieper op de klinische presentaties van deze ionenkanaalafwijkingen in te gaan; er wordt verwezen naar het betreffende hoofdstuk Gemengde vormen (genetisch en nietgenetisch) Dilaterende cardiomyopathie Definitie De dilaterende cardiomyopathie wordt gekarakteriseerd door verwijding en een gestoorde contractie van het linker ventrikel of van beide ventrikels. Etiologie De etiologie van de dilaterende cardiomyopathie kan idiopathisch, familiair/genetisch, viraal, immunologisch of alcoholisch/toxisch zijn, of er kan een samenhang bestaan met cardiovasculaire ziekten die het klinische beeld niet geheel kunnen verklaren. De incidentie van de ziekte wordt geschat op 5-8 gevallen per inwoners per jaar. De ziekte komt driemaal zoveel voor in het negroïde ras en bij mannen ten opzichte van blanken en vrouwen. Dit verschil kan niet worden verklaard door factoren als hypertensie, roken en alcoholgebruik. Verder is de prognose bij het Afro-Aziatische ras slechter dan bij het Kaukasische ras. De huidige opvatting is dat de ziekte het uiteindelijke resultaat is van schade aan het myocard ten gevolge van cytotoxische, metabole, immunologische, familiaire en infectieuze oorzaken. Anamnese De symptomen ontstaan meestal geleidelijk, soms pas na jaren. In enkele gevallen wordt de ziekte bij toeval ontdekt wanneer men op een routinethoraxfoto cardiomegalie vindt. Sommige patiënten ontwikkelen symptomen van hartfalen na het doormaken van een griepachtig ziektebeeld. Nauwkeurig moet worden gevraagd naar specifieke oorzaken zoals alcoholgebruik. Dilaterende cardiomyopathie ontstaat meestal bij mannen op middelbare leeftijd. De symptomatologie is gerelateerd aan het hartfalen. Moeheid en verminderde inspanningstolerantie komen frequent voor. Rechterventrikelfalen is een omineus teken. Pijn op de borst komt bij ongeveer 30% van de patiënten voor en is waarschijnlijk gerelateerd aan een verminderde coronaire reserve. Lichamelijk onderzoek Tekenen van hartfalen worden algemeen gevonden. Gestuwde halsvenen, perifeer oedeem en ascites komen in verschillende graden van ernst voor. Het hart is voelbaar vergroot. Bij auscultatie wordt frequent een derde toon of bij een snel hartritme een summatiegalop gehoord. Systolische souffles van mitralisinsufficiëntie ten gevolge van dilatatie van het linker ventrikel, of tricuspidalisinsufficiëntie ten gevolge van dilatatie van het rechter ventrikel zijn frequent aanwezig. Als late complicatie kunnen verschijnselen optreden die het gevolg zijn van perifere embolieën. Aanvullende diagnostiek Aan het routinelaboratoriumonderzoek horen bepalingen van de schildklierfunctie en het ijzermetabolisme (hemochromatose) te worden toegevoegd. Ook parameters van infecties zijn belangrijk; men moet vooral denken aan hiv. Op de X-thorax ziet men een vergroot hart met verschillende graden van stuwingsverschijnselen in de long. Het ECG toont frequent sinustachycardie of atriumfibrilleren. Ook abnormale Q-toppen in de voorwand als tekenen van fibrose worden gezien. ST-T-afwijkingen zijn algemeen. Bij 24-uurs holteranalyse kunnen frequent ventriculaire extrasystolen en tachycardieën worden geregistreerd. Dit zijn vaak uitingen van het disfunctioneren van het linker ventrikel. Echocardiografie Tweedimensionale echocardiografie en dopplerecho laten de mate van systolische en/of diastolische disfunctie zien (tabel 43.3). De hartcompartimenten zijn vergroot. De ejectiefractie is verminderd en mitralis- en tricuspidalisklepinsufficiëntie zijn frequent aanwezig. De berekende dopplervariabelen van de mitralisflow tonen een diastolische disfunctie met in de meest ernstige vormen tekenen van restrictie, zoals een hoge E/A-ratio en een abnormale pulmonalisvenencurve.

8 386 DEEL F KLEPLIJDEN EN CARDIOMYOPATHIEËN Uit de dopplersnelheden van de tricuspidalisklepinsufficiëntiecurve kan de druk in de rechter harthelft worden berekend. Deze is meestal verhoogd. Tabel 43.3 Echocardiografische bevindingen bij cardiomyopathieën. dilaterende hyper- restric- nontrofische tieve compaction LV-caviteit + + of N of N N LV-spierdikte N spongieus LV-contractiliteit + of N N N diastolische functie of N of N Hartkatheterisatie De indicatie voor hartkatheterisatie wordt gereserveerd voor het vaststellen van eventueel coronairlijden of voor patiënten bij wie men een systeemziekte vermoedt, zoals sarcoïdose of hemochromatose waarbij een endomyocardbiopsie wordt overwogen. Bij cineangiografie wordt een groot, slecht contraherend linker ventrikel gevonden, vaak in combinatie met mitralisklepinsufficiëntie. De coronaire arteriën zijn meestal normaal. Therapie De therapie is gericht op het hartfalen en bestaat uit ACE-remmers, digoxine en diuretica. Alcoholgebruik moet worden verboden. Ter verlaging van de sympathicusactiviteit nemen bètablokkers een belangrijke plaats in in de therapie. Antiaritmica zijn alleen aangewezen bij het symptomatisch optreden van belangrijke ventriculaire ritmestoornissen. Antistolling is aangewezen bij atriumfibrilleren en bij aanwezigheid van grote, slecht contraherende ventrikels op het ECG. Bij ernstige symptomen wordt intraveneuze toediening van dobutamine overwogen (in het ziekenhuis). In het allerlaatste stadium wordt een harttransplantatie uitgevoerd. Prognose De prognose van patiënten met dilaterende cardiomyopathie is afhankelijk van de ejectiefractie van het linker ventrikel. Bij de meeste patiënten ziet men een langzame verslechtering van het ziektebeeld. Bij symptomatische patiënten is een 5-jaarsoverleving vastgesteld van 50%. Genetische aspecten Familiair voorkomen van dilaterende cardiomyopathie is vrij algemeen. Bij 20% van de patiënten met dilaterende cardiomyopathie wordt een eerstegraads familielid gevonden met de ziekte. Ongeveer 20-35% van de dilaterende cardiomyopathieën zijn familiair, hoewel incompleet en leeftijdsafhankelijk en gerelateerd met > 20 loci en genen. Verscheidene genen zijn identiek aan de sarcomeergenen die verantwoordelijk zijn voor hypertrofische cardiomyopathie. De meest voorkomende mutatie van dilaterende cardiomyopathie is het lamine-a/c-gen Restrictieve cardiomyopathie Definitie Restrictieve cardiomyopathie is een cardiomyopathie waarbij de vorm van het linker ventrikel normaal is, maar waarbij de hartspier onvoldoende in staat is tot relaxatie. Bij deze afwijking is een myocardbiopsie van belang. Het klinische beeld wordt verklaard doordat er zowel een duidelijk vullingsprobleem als een relaxatieprobleem aanwezig is. Tweedimensionale echocardiografie speelt een belangrijke rol in de diagnostiek en het volgen van het klinische ziektebeeld door bepalingen van de diastolische functie (zie tabel 43.3). Restrictieve cardiomyopathie wordt dikwijls veroorzaakt door stapelingsziekten zoals amyloïdose. De differentiaaldiagnose met pericarditis constrictiva moet worden overwogen Verworven cardiomyopathieën Ontstekingsvormen van cardiomyopathie (myocarditis) Het klinische beeld van acute myocarditis wordt gekarakteriseerd door het snelle begin van acuut hartfalen, in combinatie met aritmieën en hartfalen. De ziekte presenteert zich in principe in drie vormen: direct fataal, in combinatie met chronisch hartfalen of soms volledig herstel. Een endomyocardbiopsie kan behulpzaam zijn bij het vaststellen van de etiologie en bij de bepaling van de mate van myocarditis. De etiologie van myocarditis is niet bekend, hoewel er sterke aanwijzingen zijn dat infiltratie van T-lymfocyten een grote rol speelt. De behandeling is gericht op het klinische beeld. Tot nu toe zijn geen aanwijzingen gevonden voor een gunstige invloed op het klinische beloop na behandeling met cytostatica en/of corticosteroïden Stresscardiomyopathie (takotsubocardiomyopathie) Deze vorm van cardiomyopathie is het eerst beschreven in Japan. De ziekte gaat gepaard met een acuut optredende verslechtering van het linker ventrikel zonder coronaire pathologie en ontstaat ten gevolge van psychologische stress. Het beeld wordt gekenmerkt door ventriculaire stunning die voornamelijk het distale gedeelte van het linker ventrikel betreft (apicale ballooning ). De ziekte komt vooral voor bij vrouwen na hevige emotionele stress. Dit beeld wordt ook gezien in het kader van een subarachnoïdale bloeding Andere vorm Peripartumcardiomyopathie is zeldzaam en manifesteert zich met het beeld van een dilaterende cardiomyopathie in het derde trimester van de zwangerschap tot vijf maanden postpartum.

9 43 CARDIOMYOPATHIEËN Cardiomyopathieën als gevolg van andere aandoeningen Hierbij wordt verwezen naar de specifieke etiologie van cardiomyopathie zoals hypertensie, sarcoïdose of neuromusculaire ziekten. De functionele verschijningsvorm van deze cardiomyopathieën wordt in sterke mate bepaald door echocardiografie (tabel 43.4). Tabel 43.4 Secundaire cardiomyopathieën. infiltratief stapelingsafwijkingen toxisch endomyocardiaal ontstekingen (granulomateus) endocrien amyloïdose hemochromatose (Fabry) geneesmiddelen/zware metalen löfflerendocarditis/endomyocardiale fibrose sarcoïdose hypothyreoïdie/diabetes mellitus Kernpunten Primaire cardiomyopathieën: op basis van genetica, gemengde en verworven vormen. Secundaire cardiomyopathieën: ten gevolge van afwijkingen buiten het hart. Diagnostiek, follow-up en therapie kunnen worden gevolgd met tweedimensionale en dopplerechocardiografie. Bij hypertrofische cardiomyopathie is plotse dood het belangrijkste risico. De prognose van gedilateerde cardiomyopathie is afhankelijk van de ejectiefractie van het linker ventrikel. Genetische aspecten zijn van belang. De behandeling van zowel hypertrofische cardiomyopathie als gedilateerde cardiomyopathie is afhankelijk van de symptomen en de familiaire belasting. neurologische afwijkingen vitamine-b1- en -B6-deficiënties auto-immuun elektrolytenafwijkingen postcarcinoomtherapie reumatoïde artritis bestraling adriamycine Literatuur Kofflard MJ, Cate FJ ten, Lee C van der. Hypertrophic cardiomyopathy in a large community-based population: clinical outcome and identification of risk factors for sudden cardiac death and clinical deterioration. J Am Coll Cardiol. 2003;41: Lee C van der. Percutaneous versus surgical treatment for patients with and enlarged anterior mitral valve leaflets. Circulation. 2005;112: Maron BJ, Towbin JA, Thiene G. Contemporary definitions and classification of the cardiomyopathies. Circulation. 2006;113:

Cardiomyopathie: de stand van zaken

Cardiomyopathie: de stand van zaken Cardiomyopathie: de stand van zaken Dr. Michelle Michels 29 oktober 2013 Cardiomyopathie Cardiomyopathie = ziekte van de hartspier: hartspier structureel en functioneel abnormaal in afwezigheid van oorzakelijke

Nadere informatie

Cardiogeneticapoli VUmc. Geïntegreerd traject van opsporing, diagnostiek en behandeling

Cardiogeneticapoli VUmc. Geïntegreerd traject van opsporing, diagnostiek en behandeling Cardiogeneticapoli VUmc Geïntegreerd traject van opsporing, diagnostiek en behandeling De gecombineerde cardiogeneticapoli van de afdelingen cardiologie en klinische genetica is bedoeld voor patiënten

Nadere informatie

Hierbij gaat voor de delegaties document D043528/02 Annex.

Hierbij gaat voor de delegaties document D043528/02 Annex. Raad van de Europese Unie Brussel, 8 maart 2016 (OR. en) 6937/16 ADD 1 TRANS 72 BEGELEIDENDE NOTA van: de Europese Commissie ingekomen: 7 maart 2016 aan: Nr. Comdoc.: Betreft: het secretariaat-generaal

Nadere informatie

De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt. Loes Klieverik WES 11-03-2010

De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt. Loes Klieverik WES 11-03-2010 De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt Loes Klieverik WES 11-03-2010 Wat is oud?? Definitie Hartfalen Tekortschieten van de pompwerking van het hart en veranderingen in de neurohumorale activatie

Nadere informatie

Hartfalen. Duo-avonden 20-4-2015. Jaco Houtgraaf, cardioloog

Hartfalen. Duo-avonden 20-4-2015. Jaco Houtgraaf, cardioloog Hartfalen Duo-avonden 20-4-2015 Jaco Houtgraaf, cardioloog Opbouw presentatie Inleiding Wat is het? Hoe ziet het eruit? Hoe ontstaat het? Behandeling Waar op te letten? Symptomen / klachten / dieet / vocht

Nadere informatie

Hartziekten door PLN mutatie Wat is de rol van de cardioloog

Hartziekten door PLN mutatie Wat is de rol van de cardioloog Hartziekten door PLN mutatie Wat is de rol van de cardioloog Patiëntendag PLN vereniging Paul van Haelst, cardioloog Antonius Ziekenhuis Sneek Erfelijke hartziekten Welke hartziekten kunnen erfelijk zijn?

Nadere informatie

Van gen tot genoom en daarbuiten: recente revoluties in genetisch onderzoek

Van gen tot genoom en daarbuiten: recente revoluties in genetisch onderzoek Van gen tot genoom en daarbuiten: recente revoluties in genetisch onderzoek Anne Herkert, klinisch geneticus Jan Jongbloed, moleculair geneticus Landelijke dag erfelijke hartziekten 29 oktober 2016 Erfelijkheid

Nadere informatie

Zwangerschap en een ICD CarVasZ 20-11-2015. Wilma de Vries Verpleegkundig specialist Erasmus MC Rotterdam

Zwangerschap en een ICD CarVasZ 20-11-2015. Wilma de Vries Verpleegkundig specialist Erasmus MC Rotterdam Zwangerschap en een ICD CarVasZ 20-11-2015 Wilma de Vries Verpleegkundig specialist Erasmus MC Rotterdam Jong Vrouw ICD Erfelijke hartziekten 1: Cardiomyopathieën (hartspier) 2: Aritmieën (elektische geleiding)

Nadere informatie

Wanneer faalt het hart? Wanneer faalt het hart? . een rondje langs de toehoorders. Hartfalen in de Middeleeuwen. Hartfalen in de loop der eeuwen

Wanneer faalt het hart? Wanneer faalt het hart? . een rondje langs de toehoorders. Hartfalen in de Middeleeuwen. Hartfalen in de loop der eeuwen Wanneer faalt het hart? 14 april 2011 Aggie H.M.M. Balk, cardioloog Thoraxcentrum,, Erasmus MC Wanneer faalt het hart?. een rondje langs de toehoorders Hartfalen in de loop der eeuwen Hartfalen in de Middeleeuwen

Nadere informatie

RICHTLIJNEN. (Voor de EER relevante tekst)

RICHTLIJNEN. (Voor de EER relevante tekst) 8.7.2016 L 183/59 RICHTLIJNEN RICHTLIJN (EU) 2016/1106 VAN DE COMMISSIE van 7 juli 2016 tot wijziging van Richtlijn 2006/126/EG van het Europees Parlement en de Raad betreffende het rijbewijs (Voor de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In dit proefschrift zijn de veranderingen in cellulaire functie en structuur in hartfalen met verschillende onderliggende oorzaken en fenotype bestudeerd. Dit om inzicht te krijgen

Nadere informatie

LEIDRAAD CARDIOLOGIE. cardiale ziektebeelden. nnn 1 Leidraad algemene diagnostiek/therapie bij 1.1 CARDIOMYOPATHIEËN

LEIDRAAD CARDIOLOGIE. cardiale ziektebeelden. nnn 1 Leidraad algemene diagnostiek/therapie bij 1.1 CARDIOMYOPATHIEËN nnn 1 Leidraad algemene diagnostiek/therapie bij cardiale ziektebeelden 1.1 CARDIOMYOPATHIEËN LEIDRAAD CARDIOLOGIE 1.1.1 Aritmogene rechterventrikelcardiomyopathie (ARVC) Omschrijving Bijzondere vorm van

Nadere informatie

Vermoeidheid & hartziekten

Vermoeidheid & hartziekten Vermoeidheid & hartziekten Menno Baars, cardioloog HartKliniek Nederland april 2014 Cardioloog van de nieuwe HartKliniek Nieuwe organisatie van eerstelijnscardiologiecentra Polikliniek & dagbehandeling

Nadere informatie

Klinische Genetica. Hypertrofische Cardiomyopathie (HCM)

Klinische Genetica. Hypertrofische Cardiomyopathie (HCM) Klinische Genetica Hypertrofische Cardiomyopathie (HCM) Klinische Genetica Hypertrofische Cardiomyopathie (HCM) 1 Hypertrofische Cardiomyopathie (HCM) Inhoud Inleiding 3 De werking van het normale hart

Nadere informatie

Samenvatting. Deel 1: Linker ventrikelfunctie na myocardinfarct

Samenvatting. Deel 1: Linker ventrikelfunctie na myocardinfarct , conclusies en toekomstperspectieven De aanwezigheid van een verminderde functie van het linker ventrikel (LV) van het hart na een doorgemaakt myocardinfarct is van sterk klinisch belang gebleken. In

Nadere informatie

ARTERIELE HYPERTENSIE

ARTERIELE HYPERTENSIE ARTERIELE HYPERTENSIE Wat u moet weten - Patiëntinformatie - Hypertensie is de medische term voor hoge bloeddruk. Dat is de druk waaraan de arteriële bloedvaten of slagaders in het lichaam blootgesteld

Nadere informatie

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX. Samenvatting en Toekomst Perspectieven XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX X IX.II

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX. Samenvatting en Toekomst Perspectieven XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX X IX.II XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX Samenvatting en Toekomst Perspectieven XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX X Tjeerd Germans ITjeerd Germans IX.II (XXXXXX XXXX: XX; xxx-xxx) Samenvatting en toekomst

Nadere informatie

De behandeling van cardiovasculaire ziekten tijdens de zwangerschap

De behandeling van cardiovasculaire ziekten tijdens de zwangerschap De behandeling van cardiovasculaire ziekten tijdens de zwangerschap NVVC-richtlijn in zakformaat Richtlijnen voor de Behandeling van cardiovasculaire ziekten tijdens de zwangerschap, gebaseerd op het ESC

Nadere informatie

Hart- en vaatziekten bij vrouwen: meer aandacht gewenst

Hart- en vaatziekten bij vrouwen: meer aandacht gewenst Hart- en vaatziekten bij vrouwen: meer aandacht gewenst Vrouwenstudies Medische Wetenschappen Prof.dr. Toine Lagro-Janssen Opzet Stellingen Aanleiding aparte aandacht m/v Profiel m/v coronaire hartziekten

Nadere informatie

HARTFALEN casusschetsen

HARTFALEN casusschetsen HARTFALEN casusschetsen 1 Casusschetsen Hartfalen 4 maart 2003 Casusschets 1 Boer, 72 jaar Voorgeschiedenis: Bekend met COPD en recidiverende bronchitiden. Anamnese: Sinds 1 week last van hevige benauwdheid

Nadere informatie

Myocardperfusiescintigrafie & nucleaire ejectiefractiebepaling. Presentatie (deel I) Presentatie (deel II)

Myocardperfusiescintigrafie & nucleaire ejectiefractiebepaling. Presentatie (deel I) Presentatie (deel II) Myocardperfusiescintigrafie & nucleaire ejectiefractiebepaling Onderwijs Module CCU Afdeling Nucleaire Geneeskunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Presentatie (deel I) Indicaties Principe Tracers

Nadere informatie

Plotse dood bij sporters. Ed Hendriks, sportarts Hanneke Andriesse Mariska van Eenige

Plotse dood bij sporters. Ed Hendriks, sportarts Hanneke Andriesse Mariska van Eenige Plotse dood bij sporters Ed Hendriks, sportarts Hanneke Andriesse Mariska van Eenige http://www.youtube.com/watch?v=wzhrn MX7sOU VRAGEN????? Welke vragen willen jullie zeker vandaag beantwoord hebben?

Nadere informatie

Het Erasmus MC hartteam, vruchtbare samenwerking voor moeder en kind.

Het Erasmus MC hartteam, vruchtbare samenwerking voor moeder en kind. Het Erasmus MC hartteam, vruchtbare samenwerking voor moeder en kind. Dr. J.J. Duvekot, gynaecoloog/perinatoloog Moeder en Kind Centrum subafdeling verloskunde en prenatale geneeskunde Erasmus MC, Rotterdam

Nadere informatie

Chapter 12. Samenvatting

Chapter 12. Samenvatting Chapter 12 Samenvatting 223 Dit proefschrift beschrijft een aantal studies over myotone dystrofie type 1 (DM1). In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste bevindingen en conclusies

Nadere informatie

Summary and Future Perspectives. Samenvatting en Toekomst Perspectieven. Willem G. van Dockum .II

Summary and Future Perspectives. Samenvatting en Toekomst Perspectieven. Willem G. van Dockum .II Summary and Future Perspectives Samenvatting en Toekomst Perspectieven Willem G. van Dockum.II 131 Samenvatting en toekomst perspectieven SAMENVATTING "Evaluatie van alcohol septum ablatie in obstructieve

Nadere informatie

Richtlijnen voor de behandeling van voorkamerfibrillatie. Dr E Raymenants Cardiologie St Maarten

Richtlijnen voor de behandeling van voorkamerfibrillatie. Dr E Raymenants Cardiologie St Maarten Richtlijnen voor de behandeling van voorkamerfibrillatie Dr E Raymenants Cardiologie St Maarten Inhoud o Epidemiologie Prevalentie Prognose Associatie met CV en andere aandoeningen o Definities & types

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 9 Nederlandse Samenvatting F.S. de Man 1,2, N. Westerhof 1,2, A. Vonk-Noordegraaf 1 Departments of 1 Pulmonology and 2 Physiology, VU University Medical Center / Institute for Cardiovascular Research,

Nadere informatie

Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen. Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG

Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen. Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG Dhr. A, 48 jaar taxichauffeur s ochtends 06.20 uur acuut pijn op de borst met een zwaar gevoel in

Nadere informatie

LEIDRAAD CARDIOLOGIE

LEIDRAAD CARDIOLOGIE nnn Inhoud Voorwoord NVVC 10 Voorwoord auteurs 11 Algemene inleiding 13 1 Leidraad algemene diagnostiek/therapie bij cardiale ziekte beelden 15 1.1 Cardiomyopathieën 15 1.1.1 Aritmogene rechterventrikelcardiomyopathie

Nadere informatie

Inhoud. Verpleegkunde Cardiologie. Symptomen. Diagnose. Verpleegkunde Cardiologie 1. Indeling New York Heart Association (NYHA)

Inhoud. Verpleegkunde Cardiologie. Symptomen. Diagnose. Verpleegkunde Cardiologie 1. Indeling New York Heart Association (NYHA) Inhoud Verpleegkunde Cardiologie Han van der Borgh Verpleegkundige aspecten bij: Angina Pectoris Acuut coronair syndroom Prinz Metal Decompensatie cordis Cardiogene shock P.C.I./STENT/ spoed CABG in perifeer

Nadere informatie

Klinische les Links Hartfalen. IC/CC specialisatie Marco van Meer

Klinische les Links Hartfalen. IC/CC specialisatie Marco van Meer Klinische les Links Hartfalen IC/CC specialisatie Marco van Meer Inhoud Definitie Gradaties Oorzaken (patho)fysiologie Gevolg Diagnostiek en monitoring Therapie Er komt een man bij de dokter: Definitie

Nadere informatie

Pijn op de borst. Duodagen 2017 Cees van der Spek, huisarts Jasper Bennik, cardioloog

Pijn op de borst. Duodagen 2017 Cees van der Spek, huisarts Jasper Bennik, cardioloog Pijn op de borst Duodagen 2017 Cees van der Spek, huisarts Jasper Bennik, cardioloog Indeling Korte casus Achtergrondinformatie Pre test likelihood Waarde van de inspanningstest Aanvullende diagnostiek

Nadere informatie

Claudicatio intermittens

Claudicatio intermittens V-III Claudicatio intermittens Inleiding Deze richtlijnen betreffen alleen de arteriële claudicatio intermittens en niet de veneuze en neurogene claudicatio intermittens. Ze zijn gebaseerd op de consensus

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 13 ALGEMENE ASPECTEN DEEL II SECUNDAIRE HYPERTENSIE

Inhoud. Voorwoord 13 ALGEMENE ASPECTEN DEEL II SECUNDAIRE HYPERTENSIE Inhoud Voorwoord 13 DEEL I ALGEMENE ASPECTEN Hoofdstuk 1 Ambachtelijke en geautomatiseerde methoden van bloeddrukmeting 17 Inleiding 17 1 Conventionele sfygmomanometrie 18 2 Ambulante niet-invasieve automatische

Nadere informatie

Voor langdurige behandeling: bewijs van cardiale valvulopathie als vastgesteld door middel van echocardiografie voorafgaand aan de behandeling.

Voor langdurige behandeling: bewijs van cardiale valvulopathie als vastgesteld door middel van echocardiografie voorafgaand aan de behandeling. RUBRIEKEN VAN DE SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN VOOR CABERGOLINE BEVATTENDE PRODUCTEN 4.2 Dosering en wijze van toediening Beperking van de maximumdosis tot 3 mg/dag 4.3 Contra-indicaties Voor langdurige

Nadere informatie

Chapter 8. Samenvatting en conclusie

Chapter 8. Samenvatting en conclusie Chapter 8 Samenvatting en conclusie 110 Doel van het promotieonderzoek was (1) evaluatie van het resultaat van vroege abciximab toediening vóór primaire percutane coronaire interventie (PPCI) in patiënten

Nadere informatie

Hartafwijkingen bij het Marfan syndroom. Lieke Rozendaal kindercardioloog LUMC

Hartafwijkingen bij het Marfan syndroom. Lieke Rozendaal kindercardioloog LUMC Hartafwijkingen bij het Marfan syndroom Lieke Rozendaal kindercardioloog LUMC 20 januari 2015 Marfan syndroom 28 Fevrier 1896 Autosomaal dominant overervende bindweefselziekte Incidentie 1/5000, 25-30%

Nadere informatie

Cardiologisch onderzoek

Cardiologisch onderzoek Dilaterende Cardiomyopathie Een dilaterende cardiomyopathie (DCM) is een aandoening waarbij de hartspier is verwijd. Dit gaat doorgaans gepaard met het dunner worden van de hartspier. Geschat wordt dat

Nadere informatie

PILLENCOCKTAILS: HARTVEROVEREND. Aspecten van geneesmiddelen bij atriumfibrilleren

PILLENCOCKTAILS: HARTVEROVEREND. Aspecten van geneesmiddelen bij atriumfibrilleren PILLENCOCKTAILS: HARTVEROVEREND Aspecten van geneesmiddelen bij atriumfibrilleren INHOUD Presentatie (20-25 minuten) Inleiding Medicamenteuze behandeling atriumfibrilleren Geneesmiddelgroepen Bijwerkingen

Nadere informatie

Hartfalen: kunnen we het beter doen?

Hartfalen: kunnen we het beter doen? Hartfalen: kunnen we het beter doen? Dr. Irène Oudejans, klinisch geriater 17 Maart 2015 Inhoud Wat is hartfalen? Wanneer aan hartfalen denken? Hoe stel je de diagnose? Hartfalen Onderzoek GERiatrie Wat

Nadere informatie

Cardiomyopathie door phospholamban mutatie

Cardiomyopathie door phospholamban mutatie Cardiomyopathie door phospholamban mutatie De term cardiomyopathie betekent ziekte van de hartspier. Hartspierziekten kunnen verschillende oorzaken hebben, waaronder erfelijke oorzaken. Bij verschillende

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

Chapter. De Longcirculatie in Pulmonale Hypertensie. Nieuwe inzichten in Rechter Ventrikel- & Longfysiologie. Nederlandse samenvatting

Chapter. De Longcirculatie in Pulmonale Hypertensie. Nieuwe inzichten in Rechter Ventrikel- & Longfysiologie. Nederlandse samenvatting Chapter 9 Nederlandse samenvatting De Longcirculatie in Pulmonale Hypertensie Nieuwe inzichten in Rechter Ventrikel- & Longfysiologie Samenvatting Pulmonale arteriële hypertensie is een ziekte van de longvaten,

Nadere informatie

Hartkwalen Gasping. Aandoeningen v/h hart. Aandoeningen v/h hart. Aandoeningen v/h hart. Aandoeningen v/h hart. Aandoeningen v/h hart 22-1-2012

Hartkwalen Gasping. Aandoeningen v/h hart. Aandoeningen v/h hart. Aandoeningen v/h hart. Aandoeningen v/h hart. Aandoeningen v/h hart 22-1-2012 Hartkwalen Gasping De belangrijkste klachten zijn: vermoeidheid kortademigheid (vooral bij inspanning) opgezette benen en enkels onrustig slapen en s nachts vaak plassen 4 Hartfalen sen Hartspierziekte

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 100 In dit proefschrift worden diverse klinische en angiografische aspecten belicht die invloed hebben op de prognose en het klinische beloop van patienten, die zich presenteren

Nadere informatie

Aangeboren hartafwijkingen en erfelijkheid

Aangeboren hartafwijkingen en erfelijkheid Aangeboren hartafwijkingen en erfelijkheid 13 november 2010 Klaartje van Engelen Klinische genetica Academisch Medisch Centrum, Amsterdam Wat kunnen we met alle kennis over DNA en genen in de medische

Nadere informatie

Klinische Genetica. Aritmogene Rechter Ventrikel Cardiomyopathie (ARVC)

Klinische Genetica. Aritmogene Rechter Ventrikel Cardiomyopathie (ARVC) Klinische Genetica Aritmogene Rechter Ventrikel Cardiomyopathie (ARVC) Inhoud Inleiding 1 De werking van het normale hart 2 Het hart bij ARVC 3 De oorzaak van ARVC 4 De symptomen van ARVC 5 De diagnose

Nadere informatie

Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum. Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning

Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum. Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning Indicaties voor inspannings ECG Evaluatie van patienten met pijn op de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Hypertensie. Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist

Hypertensie. Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist Hypertensie Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist Hypertensie Primaire of essentiële (95%) Secundaire (5%) G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist, jan. 2012 2 Bloeddruk

Nadere informatie

Perifeer Arterieel Vaatlijden en het Aneurysma Aortae Abd.

Perifeer Arterieel Vaatlijden en het Aneurysma Aortae Abd. Perifeer Arterieel Vaatlijden en het Aneurysma Aortae Abd. CVRM-scholing 2010. Drs. Arno M. Wiersema Vaatchirurg, Boven-IJ ziekenhuis Amsterdam Inleiding Nieuwe standaard 2003. Verschil is: behandeling

Nadere informatie

ACUUT CORONAIR SYNDROOM

ACUUT CORONAIR SYNDROOM ACUUT CORONAIR SYNDROOM Doelen ACS pathofysiologie begrijpen Risicofactoren voor ACS kunnen herkennen Diagnostische stappen kunnen volgen 12 februari 2015 Esther de Haan, verpleegkundig specialist cardiologie

Nadere informatie

Introductie ECG. Jonas de Jong

Introductie ECG. Jonas de Jong Introductie ECG Jonas de Jong Basics van het ECG Waarom? Diagnose acuut infarct Ritmestoornissen: wel of niet klappen? Screening: uitsluiten hartziekte Aantonen hartziekte: LVH Risico-inschatting medicatiegebruik

Nadere informatie

DEVICE THERAPIE IN HARTFALEN ANNO 2015

DEVICE THERAPIE IN HARTFALEN ANNO 2015 DEVICE THERAPIE IN HARTFALEN ANNO 2015 Dr. TAHMASEB M DIENSTHOOFD CARDIOLOGIE AZ ST. JAN BRUGGE-OOSTENDE CAMPUS H SERRUYS Dr. TAHMASEB MEHRAN OOSTENDE 10/01/2015 HARTFALEN: DEFINITIE PREVALENTIE ETIOLOGIE

Nadere informatie

Samenvatting en Conclusies

Samenvatting en Conclusies Samenvatting en conclusies In de introductie van dit proefschrift wordt een overzicht gegeven van de huidige en toekomstige rol van geavanceerde beeldvormende technieken, in het bijzonder RT3DE, strain

Nadere informatie

Aangeboren hartafwijkingen op oudere leeftijd: beloop in de tijd en gevolgen voor healthwatch

Aangeboren hartafwijkingen op oudere leeftijd: beloop in de tijd en gevolgen voor healthwatch Aangeboren hartafwijkingen op oudere leeftijd: beloop in de tijd en gevolgen voor healthwatch Ilja M. Blok Arts-onderzoeker congenitale cardiologie AMC Arts-assistent cardiologie HAGA ziekenhuis Disclosures

Nadere informatie

Klinische Genetica. Het lange QT syndroom (LQTS)

Klinische Genetica. Het lange QT syndroom (LQTS) Klinische Genetica Het lange QT syndroom (LQTS) Inhoud Inleiding 1 LQTS 1 De oorzaak van LQTS 2 Ziekteverschijnselen van LQTS 3 De diagnose LQTS 4 Behandeling van het LQTS 5 Controle (follow up) 6 Erfelijkheid

Nadere informatie

ACUTE CORONAIRE SYNDROMEN

ACUTE CORONAIRE SYNDROMEN ACUTE CORONAIRE SYNDROMEN Definitie, pathofysiologie, symptomatologie en diagnostiek Dr. Marcel Daniëls Jeroen Bosch Ziekenhuis s-hertogenbosch ACUTE CORONAIRE SYNDROMEN pathofysiologie Definitie symptomatologie

Nadere informatie

Klinische Genetica. Gedilateerde Cardiomyopathie (DCM)

Klinische Genetica. Gedilateerde Cardiomyopathie (DCM) Klinische Genetica Gedilateerde Cardiomyopathie (DCM) Klinische Genetica Gedilateerde Cardiomyopathie (DCM) 1 Gedilateerde Cardiomyopathie (DCM) Inhoud Inleiding 3 De werking van het normale hart 3 Het

Nadere informatie

Cardiologisch onderzoek

Cardiologisch onderzoek Hypertrofische Cardiomyopathie Een hypertrofische cardiomyopathie (HCM) is een erfelijke aandoening waarbij de hartspier, met name het tussenschot tussen de hartkamers, is verdikt. Een verdikking van de

Nadere informatie

Korte casus II Prof. dr. S. Droogmans EBM II 2014-2015. Julia Schwarze & Nathan Bormans Tutor: Chelsey Plas Prof. dr. N. Pouliart. 12/3/14 pag.

Korte casus II Prof. dr. S. Droogmans EBM II 2014-2015. Julia Schwarze & Nathan Bormans Tutor: Chelsey Plas Prof. dr. N. Pouliart. 12/3/14 pag. Korte casus II Prof. dr. S. Droogmans EBM II 2014-2015 Julia Schwarze & Nathan Bormans Tutor: Chelsey Plas Prof. dr. N. Pouliart 12/3/14 pag. 2 Inhoudstafel Casus Probleemlijst Differentiaaldiagnoses Acuut

Nadere informatie

Anatomie / fysiologie

Anatomie / fysiologie Anatomie / fysiologie Cxx53 9 en 10 Hart acties FHV2009 / Cxx53_9_10 / Anatomie & Fysiologie - Circulatie 1 Het pericard is van essentieel belang voor de cardiac output. Normaal pericard (hartzakje) Pericardiale

Nadere informatie

Preventie van plotse hartdood

Preventie van plotse hartdood Preventie van plotse hartdood NVVC-richtlijnen in zakformaat Praktijkrichtlijnen ter Bevordering van de Kwaliteit van de Klinische Patiëntenzorg Richtlijnen voor de Preventie van Plotse Hartdood, gebaseerd

Nadere informatie

Sessie Electrofysiologie

Sessie Electrofysiologie Multidisciplinaire aanpak van de cardiale patie nt Sessie Electrofysiologie Dr Vanhuffel Christian Situatie Man, 68j Sociaal: Gepensioneerd Sportief, loopt nog frequent Geen ethyl abusus, occasioneel roker

Nadere informatie

Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio. dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG

Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio. dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG Presentatie vandaag Epidemiologie myocardinfarct Diagnostiek

Nadere informatie

Een bloeding tussen de hersenvliezen (subarachnoïdale bloeding of SAB) is

Een bloeding tussen de hersenvliezen (subarachnoïdale bloeding of SAB) is Samenvatting 229 230 Samenvatting Een bloeding tussen de hersenvliezen (subarachnoïdale bloeding of SAB) is een vorm van beroerte die vaak op jonge leeftijd optreedt en meestal ernstige gevolgen heeft:

Nadere informatie

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors Gender differences in heart disease Dr Danny Schoors Women are meant to be loved, not to be understood Oscar Wilde (1854-1900) 2 05/01/16 Inleiding Cardiovasculaire ziekte 7 tot 10 jaar later dan bij mannen

Nadere informatie

Dieet bij hartfalen. Een kwestie van smaak. Marjon Achterberg- Budding, diëtist 4 e Nationale Voedingscongres 8 februari 2011

Dieet bij hartfalen. Een kwestie van smaak. Marjon Achterberg- Budding, diëtist 4 e Nationale Voedingscongres 8 februari 2011 Dieet bij hartfalen Een kwestie van smaak Marjon Achterberg- Budding, diëtist 4 e Nationale Voedingscongres 8 februari 2011 Wat komt aan de orde? Achtergronden bij de nieuwe Multidisciplinaire Richtlijn

Nadere informatie

Erfelijke defecten bij katten. Hart- en bloedvaten

Erfelijke defecten bij katten. Hart- en bloedvaten Erfelijke defecten bij katten Hart- en bloedvaten Teksten over erfelijke defecten zijn nooit volledig, de laatste inzichten ontbreken altijd. Het onderzoek daarnaar is bij alle diersoorten, ook bij katten,

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Hartfalen

Patiënteninformatie. Hartfalen Patiënteninformatie Hartfalen Inhoud Inleiding... 3 Informatie over het ziektebeeld: hartfalen... 3 Wat is hartfalen?... 3 Wat zijn de symptomen?... 4 Wat zijn de oorzaken?... 5 Behandeling van hartfalen...

Nadere informatie

Cardiologisch onderzoek

Cardiologisch onderzoek Aritmogene Cardiomyopathie Een aritmogene cardiomyopathie (ACM) is een aandoening waarbij de hartspier deels wordt vervangen door vet- of bindweefsel. Meestal is bij deze aandoening voornamelijk de rechterhartkamer

Nadere informatie

Plasma volume expansie in ernstige hypertensieve aandoeningen van de zwangerschap

Plasma volume expansie in ernstige hypertensieve aandoeningen van de zwangerschap Samenvatting Plasma volume expansie in ernstige hypertensieve aandoeningen van de zwangerschap Samenvatting Dit proefschrift beschrijft het effect van plasma volume expansie in de behandeling van ernstige

Nadere informatie

Samenvatting en Conclusie

Samenvatting en Conclusie amenvatting en Conclusie Hart- en vaatziekten, een verzamelnaam voor aandoeningen die het hart en bloedsomloop aangaan, vormen een groeiend medisch probleem en zijn momenteel doodsoorzaak nummer één in

Nadere informatie

Definitie van infarct. Klinische diagnose. Uitgebreidheid van necrose bepaalt de onmiddellijke en laattijdige prognose!

Definitie van infarct. Klinische diagnose. Uitgebreidheid van necrose bepaalt de onmiddellijke en laattijdige prognose! Acuut Myocardinfarct I Dieter Nuyens Cardiologie Definitie van infarct Klinische diagnose Anamnese Cardiale enzymes ECG veranderingen Uitgebreidheid van necrose bepaalt de onmiddellijke en laattijdige

Nadere informatie

Pacemaker en ICD behandeling bij kinderen. Nico A. Blom Centrum voor Aangeboren hartafwijkingnen Amsterdam-Leiden (CAHAL)

Pacemaker en ICD behandeling bij kinderen. Nico A. Blom Centrum voor Aangeboren hartafwijkingnen Amsterdam-Leiden (CAHAL) Pacemaker en ICD behandeling bij kinderen Nico A. Blom Centrum voor Aangeboren hartafwijkingnen Amsterdam-Leiden (CAHAL) Pacemaker en ICD behandeling bij kinderen Te traag hartritme: pacemakerbehandeling

Nadere informatie

De oudere patiënt met comorbiditeit

De oudere patiënt met comorbiditeit De oudere patiënt met comorbiditeit Dr. Arend Mosterd cardioloog Meander Medisch Centrum, Amersfoort Dr. Irène Oudejans klinisch geriater Elkerliek ziekenhuis, Helmond Hartfalen Prevalentie 85 plussers

Nadere informatie

Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis

Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis Komt iemand bij de dokter.. Heb ik hartfalen? Indeling + Definitie + Statistiek + Oorzaken + Onderzoek + Behandeling: medicatie leefregels CABG/klepoperatie

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 9 NEDERLANDSE SAMENVATTING Boezemfibrilleren is een zeer frequent voorkomende hartritmestoornis en daardoor een belangrijk klinisch probleem. Onder de westerse bevolking is de kans op boezemfibrilleren

Nadere informatie

Cardiomyopathieen Recente diagnostische en therapeutische inzichten. Luc Mertens Kindercardiologie UZ Leuven

Cardiomyopathieen Recente diagnostische en therapeutische inzichten. Luc Mertens Kindercardiologie UZ Leuven Cardiomyopathieen Recente diagnostische en therapeutische inzichten Luc Mertens Kindercardiologie UZ Leuven Nieuwe inzichten Diagnostiek Genetica Fysiopathologie Behandeling Definities Structurele en/of

Nadere informatie

Samenvattingen en Conclusies

Samenvattingen en Conclusies De algemene inleiding van het proefschrift (Hoofdstuk 1) beschrijft de epidemiologie van CAD wereldwijd, en specifiek in Nederland. De onderliggend principes van atherosclerose vorming en progressie worden

Nadere informatie

Dobutamine Stress MRI

Dobutamine Stress MRI Naam promovendus: Th.J.A. Kuijpers Promotiedatum: 9 februari 2005 Naam promotor: Prof. Dr. M. Oudkerk Titel proefschrift: Dobutamine Stress MRI Dobutamine Stress MRI In de afgelopen vijf jaar heeft de

Nadere informatie

Familiaire Hypercholesterolemie - Richtlijnen voor exacte, uniforme diagnostiek

Familiaire Hypercholesterolemie - Richtlijnen voor exacte, uniforme diagnostiek Familiaire Hypercholesterolemie - Richtlijnen voor exacte, uniforme diagnostiek Familiaire Hypercholesterolemie (FH) is een van de meest voorkomende ernstige metabole aandoeningen die wij kennen. De incidentie

Nadere informatie

Dyspnoe. Duo-dagen IJsselland ziekenhuis. Jaco Houtgraaf, Cardioloog. 16 en 17 april 2015

Dyspnoe. Duo-dagen IJsselland ziekenhuis. Jaco Houtgraaf, Cardioloog. 16 en 17 april 2015 Dyspnoe Duo-dagen IJsselland ziekenhuis 16 en 17 april 2015 Jaco Houtgraaf, Cardioloog Opbouw presentatie 1. Inleiding 2. Etiologie 3. Diagnostiek 4. Casuïstiek 5. Take-home messages 25-5-2015 Voettekst

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

26 Klinische aspecten, diagnostiek en behandeling

26 Klinische aspecten, diagnostiek en behandeling 26 Klinische aspecten, diagnostiek en behandeling A.A. Voors en R.A. de Boer 219 Inhoud 26.1 Inleiding 219 26.2 Achtergrond 219 26.3 Huidige inzichten 222 26.4 Conclusie 226 Kernpunten 226 Literatuur 227

Nadere informatie

Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige

Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige Overzicht Casussen inspanningsgerelateerde hypertensie Achtergrond Hoe en

Nadere informatie

Hoe diagnosticeer en behandel ik acuut gedecompenseerd hartfalen (cardiogene shock) Georg Kluge, Anesthesioloog-intensivist

Hoe diagnosticeer en behandel ik acuut gedecompenseerd hartfalen (cardiogene shock) Georg Kluge, Anesthesioloog-intensivist Hoe diagnosticeer en behandel ik acuut gedecompenseerd hartfalen (cardiogene shock) Georg Kluge, Anesthesioloog-intensivist Wat is acuut gedecompenseerd hartfalen? Acuut cardiogeen longoedeem agv acute

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 12 Samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene inleiding en beschrijft de achtergronden en het doel van dit proefschrift. Met het stijgen van de leeftijd nemen de incidentie en prevalentie van hart- en vaatziekten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 247 Hartfalen is een complexe aandoening waarbij het hart niet in staat is om een voldoende bloedstroom te genereren waardoor weefsels en organen niet van voldoende voedingsstoffen

Nadere informatie

Bevolkingsonderzoek Familiaire Hypercholesterolemie

Bevolkingsonderzoek Familiaire Hypercholesterolemie Bevolkingsonderzoek Familiaire Hypercholesterolemie Casuïstiek Mw. K, slanke en sportieve 30 jarige vrouw wordt verwezen voor behandeling van haar verhoogde cholesterol. Haar vader kreeg op 57 jarige leeftijd

Nadere informatie

ABC van de cardiologie

ABC van de cardiologie ABC van de cardiologie ABC van de cardiologie Inleiding in de diagnostiek en behandeling van hartziekten Jaap Deckers, Masieh Abawi, Sharif Khatibi & Yongzhao Feng (red.) 2010 Uitgevers, Rotterdam 2012

Nadere informatie

Programma. Pijn op de borst Hartkloppingen AF en Nieuwe behandelmethodes

Programma. Pijn op de borst Hartkloppingen AF en Nieuwe behandelmethodes Acute cardiologie Lodewijk Wagenaar, cardioloog Jurren van Opstal, cardioloog Cees Doelman, klinisch chemicus Anja van Kempen, huisarts Mirella Nijmeijer, huisarts Programma Pijn op de borst Hartkloppingen

Nadere informatie

NRLP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts

NRLP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts www.printo.it/pediatric-rheumatology/be_fm/intro NRLP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts Versie 2016 1. WAT IS NRLP-12 GERELATEERDE TERUGKERENDE KOORTS 1.1 Wat is het? NRLP-12 gerelateerde terugkerende

Nadere informatie

Hartkloppingen plaatje Duodagen IJsselland Ziekenhuis 27-28/3/2014 J Wassing Cardioloog J Hordijk Huisarts Definitie van Hartkloppingen Is het gevoel van gewaarwording van je hartslag dat door patiënten

Nadere informatie

www.printo.it/pediatric-rheumatology/be_fm/intro Majeed Versie 2016 1. WAT IS MAJEED 1.1 Wat is het? Het Majeed syndroom is een zeldzame genetische aandoening. Kinderen met dit syndroom lijden aan chronische

Nadere informatie

Sam envatting en conclusies T E N

Sam envatting en conclusies T E N Sam envatting en conclusies T E N Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Sinds de zeventigerjaren van de vorige eeuw zijn families beschreven met dominant overervende herseninfarcten,dementie

Nadere informatie

Bijlage III. Wijzigingen die zijn aangebracht aan relevante delen van de samenvatting van de productkenmerken en de bijsluiter

Bijlage III. Wijzigingen die zijn aangebracht aan relevante delen van de samenvatting van de productkenmerken en de bijsluiter Bijlage III Wijzigingen die zijn aangebracht aan relevante delen van de samenvatting van de productkenmerken en de bijsluiter Opmerking: Deze wijzigingen aan de relevante delen van de Samenvatting van

Nadere informatie

Bijzondere aspecten rondom cardiogenetisch onderzoek bij kinderen

Bijzondere aspecten rondom cardiogenetisch onderzoek bij kinderen Bijzondere aspecten rondom cardiogenetisch onderzoek bij kinderen Dr Ingrid PC Krapels Klinisch geneticus Dr Stefan Frerich Kindercardioloog Waarom nog een extra praatje over de cardiogenetica-spreekuur

Nadere informatie

, herzien Klinische Genetica. Hypertrofische Cardiomyopathie (HCM)

, herzien Klinische Genetica. Hypertrofische Cardiomyopathie (HCM) 14-10-2014, herzien 01-07-16 Klinische Genetica Hypertrofische Cardiomyopathie (HCM) Inleiding U of één van uw familieleden staat onder behandeling van een cardioloog. Deze heeft na verschillende onderzoeken

Nadere informatie

Indicatorensets Meetbaar Beter

Indicatorensets Meetbaar Beter Indicatorensets Meetbaar Beter 2015 Uitkomstindicatoren Uitkomstindicator Definitie Coronairlijden Aortakleplijden Atriumfibrilleren PCI CB AVR TAVI CB Procedurele 30-daagse 120-daagse 1-jaars 30-daagse

Nadere informatie