(OPENBARE VERSIE) 3 juni 2004

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "(OPENBARE VERSIE) 3 juni 2004"

Transcriptie

1 (OPENBARE VERSIE) 3 juni

2

3 1 Inleiding en onderzoeksopzet 1. In april 2004 jaar informeerde Gastransport Services (hierna: GtS) via haar Interpagina aan marktpartijen dat de dienst kwaliteitsconversie voor de komende vier jaar is uitverkocht. Vanuit de Tweede Kamer en marktpartijen zijn vervolgens vragen gesteld over het uitverkocht zijn van de dienst kwaliteitsconversie en de effecten hiervan op de mogelijkheden van concurrentie op de Nederlandse gasmarkt. 2. Deze situatie gaf DTe aanleiding om een kort onderzoek uit te voeren naar de beschikbaarheid en het gebruik van kwaliteitsconversie in Nederland. Dit onderzoek heeft DTe in de toelichting van de ontwerp Richtlijnen Gastransport 2005 reeds aangekondigd. 3. In het onderhavige onderzoek staan de volgende twee onderzoeksvragen centraal: a) Hoeveel conversiecapaciteit is theoretisch beschikbaar en hoe wordt deze in de praktijk benut? b) Zijn er op voorhand aanwijzingen dat een groot deel van de in de praktijk beschikbare capaciteit bewust wordt achtergehouden (hoarding)? 4. Voor het onderzoek heeft DTe gebruik gemaakt van door GtS aangeleverde data (niet gecertificeerd) en openbare informatie. Deze gegevens heeft DTe gebruikt voor de berekeningen in de onderzoeksrapportage. Een concept van deze rapportage is op 25 mei 2004 met GtS besproken. 3

4 2 Het systeem van kwaliteitsconversie 5. Binnen Nederland worden verscheidene soorten kwaliteit aardgas ingevoerd. In figuur 1 wordt de classificatie van enkele van deze gassen weergegeven: Figuur 1: verschillende soorten gas die op het Nederlandse transmissienet worden ingevoed. Calorische Waarde MJ/m 3 0 Wobbeindex MJ/m ,09 Ekofisk Placid Groningen ,5 44,4 43,8 43,4 Hoogcalorischgas Verrijkt G-gas voor export Wobbe band G-Gas 30,4 K15 FB 34,2 19 Sleen 21,5 Laagcalorischgas 6. Het merendeel van de Nederlandse afnemers neemt gas af binnen de wobbe band van 43,4 44,4 MJ / m3 (G-gas). Alle andere kwaliteiten gas kunnen via kwaliteitsconversie aan deze wobbe-index worden aangepast. GtS heeft een viertal categorieën gaskwaliteiten gedefinieerd en vervolgens alle entry en exit punten toegewezen aan deze categorieën. In tabel 1 worden deze weergegeven. Tabel 1. gaskwaliteiten per entry -en exit-punt Entry- en exitpunten Wobbe-index Alle H-gas entry en exitpunten 51,6 MJ/ m 3 L-gas exitpunten Zevenaar, Winterswijk en Hilvarenbeek 46,5 MJ/m 3 Entry punten Groningen en deel van de Friese gassen aangesloten 43,8 MJ/m 3 op het G-gas systeem en local Balgzand Alle overige entry -en exit punten in het G-gas systeem 44,4 MJ/m 3 4

5 7. Er is een aantal mogelijkheden om H-gas om te zetten naar G-gas. Deze methoden van kwaliteitsaanpassing zijn: a) mengen van H-gas met laagcalorisch gas; b) verrijken van Groningengas; c) verrijken van Groningengas voor export tot verrijkt G-gas; d) converteren van H-gas met stikstof; e) swaps. Mengen van H-gas met laagcalorisch gas 8. Door menging van hoog- en laagcalorisch gas wordt gas geproduceerd dat voldoet aan de specificaties van G-gas. Verrijken van G-gas 9. Het natuurlijke Groningengas heeft een wobbe-index van ca 43,8 MJ/ m3. Het is dus mogelijk om hoogcalorisch gas te mengen met dit Groningengas en binnen de wobbe-band van G-gas te blijven. Deze methode wordt door GtS uitgevoerd om een extra overschot aan H-gas af te zetten. Verrijken van G-gas voor export 10. De derde vorm van kwaliteitsaanpassing is het verrijken van Nederlands G-gas tot gas met de maximale wobbe-index van 46,5 MJ/ m 3 (verrijkt G-gas) dat bestemd is voor export naar Duitsland en België via de exportstations Zevenaar, Winterswijk en Hilvarenbeek. Converteren van H-gas met stikstof 11. Door injectie van stikstof in H-gas wordt een gas geproduceerd dat voldoet aan de wobbe specificaties van G-gas. Swaps 12. Naast het fysieke aanpassen van de gaskwaliteit is het ook mogelijk om gaskwaliteit aan te passen door zogenaamde swaps. Een swap betreft een ruil waarbij de hoeveelheid gas van bepaalde kwaliteit wordt uitgeruild tegen een hoeveelheid van een andere kwaliteit. In het Nederlandse geval betekent dit dat hoogcalorisch gas wordt uitgeruild tegen een hoeveelheid Groningengas met dezelfde energiewaarde. Een swap kan momentaan uitgevoerd worden wanneer hoogcalorisch gas wordt uitgeruild tegen laagcalorisch gas en beide leveringen gelijktijdig worden uitgevoerd. Daarnaast kan een swap in de toekomst plaatsvinden waarbij bijvoorbeeld hoogcalorisch gas van de ene shipper aan een andere shipper wordt geleverd, en die eerste shipper dit gas in de toekomst krijgt teruggeleverd in een hoeveelheid laagcalorisch gas van gelijke energiewaarde. 5

6 13. De inzet van de hierboven beschreven instrumenten van kwaliteitsaanpassing is afhankelijk van de wobbe-index van het ingevoerde gas. H-gas met de hoogste wobbe-index zal zoveel mogelijk in de buitenlandse en binnenlandse H-gas markt worden afgezet. Daarna zullen de verschillende H-gassen in volgorde van oplopende wobbe-index worden ingezet volgens de hieronder gegeven volgorde van conversie-instrumenten: a) menging met G-gas; b) verrijking van G-gas; c) menging met stikstof. 14. GtS heeft aangegeven dat momentane swaps op dit moment niet worden uitgevoerd. Volgens GtS is in het systeem op dit moment geen extra laagcalorisch gas beschikbaar dat tegen het hoogcalorische gas kan worden uitgeruild. Eventuele toekomstige swaps kunnen tussen shippers onderling worden vormgegeven. 15. De totale capaciteit van de gezamenlijke stations van GtS kan, afhankelijk van de gemiddelde wobbeindex van het aangeboden hoogcalorische gas, variëren met wel 25 procent. Daarbij geldt: hoe hoger de wobbe-index, hoe lager de conversiecapaciteit van de installaties. In tabel 2 is de conversiecapaciteit van de gezamenlijke stations van GtS aangegeven op basis van een gemiddelde wobbe-index van het aangeboden H-gas van 49,0 MJ/ m 3 en 51,7 MJ/ m 3. Deze waarden zijn theoretische waarden. Uit deze tabel is te zien dat een verhoging van de gemiddelde wobbe-index van ca 5 procent tot een vermindering van de conversiecapaciteit leidt van ca 25 procent. Het zal daarom duidelijk zijn dat voor kwaliteitsconversie, gas met een lagere gemiddelde wobbe-index de voorkeur heeft, omdat dat een grotere hoeveelheid G-gas oplevert. Tabel 2: conversiecapaciteit afhankelijk van de gemiddelde wobbe-index van het H-gas (mrd m 3 ) 1 wobbe (49,0) wobbe (51,7) Mengen met laagcalorisch gas 1 0,5 Verrijken Groningengas 2,5 1,5 Verrijken voor export 10 7,5 Stikstof 24,5 18,5 Totaal Commentaar GtS op het Brattle rapport, 5 september

7 16. In tabel 3 is weergegeven wat de fysieke capaciteit per conversiestation is 2. In deze tabel is bij de conversie door middel van stikstof aangenomen dat de bindingsfactor 10 is. De bindingsfactor geeft aan hoeveel m 3 H-gas met één m 3 stikstof kan worden gemengd om het gewenste G-gas te krijgen. Tabel 3: conversiecapaciteit per station in miljard m 3 per jaar. Conversiestation Conversie d.m.v stikstof Conversie d.m.v. menging Ommen-B - 11,2 Ommen-C 12 23,2 Wieringermeer/ Beverwijk Pernis 4 - Ravenstein/ Beekse Bergen - 13,6 Kootstertille - 2,4 17. De waarden in tabel 2 en 3 zijn niet onderling vergelijkbaar. In de eerste plaats geldt dat de bindingsfactor een functie is van de wobbe-index en in praktijk kan variëren van 5,5 tot 11 m 3 H-gas. Hierbij geldt: hoe hoger de wobbe-index van het aangeboden H-gas, hoe lager de bindingsfactor. GtS heeft aangegeven dat de bindingsfactor bij een wobbe-index van het aangeboden H-gas van 53,5 MJ/ m 3 5,5 is en factor 11 is bij een wobbe-index van het aangeboden H-gas van 48,5 MJ/ m 3 is. Daarnaast wordt opgemerkt dat conversie door middel van stikstofinjectie in de praktijk ten koste gaat van conversie door middel van menging. Tot slot staan de mengstations Wieringermeer/ Beverwijk en Ravenstein/ Beekse Bergen in cascade geschakeld waardoor deze niet tegelijk maximaal kunnen worden ingezet. Het is daarom niet mogelijk om beide kolommen in tabel 3 op te tellen en om te zetten tot de gegevens in tabel 2. Theoretisch beschikbare conversiecapaciteit 18. Uit een presentatie die GtS heeft gegeven over de realisatie van kan worden afgeleid dat de maximale hoeveelheid stikstof die GtS jaarlijks voor kwaliteitsconversie ter beschikking staat ongeveer m 3 per uur is, hetgeen bij een bedrijfstijd van 8000 uur een hoeveelheid van 3,5 miljard m 3 per jaar oplevert. Wanneer aangenomen wordt dat de bindingsfactor 4 voor stikstofinjectie 10 is, dan kan worden geconcludeerd dat de maximale omzettingscapaciteit van H-gas naar L-gas met stikstof ongeveer 35 miljard m 3 per jaar is. Hierbij is verondersteld dat de aanvoer van H-gas geen bottleneck is en dat de bedrijfstijd van de stikstofinstallaties 8000 uur is. Door GtS is aangegeven deze bedrijfstijd in de praktijk niet wordt gehaald. 19. In tabel 3 wordt de conversiecapaciteit van de kwaliteitsconversieinstallaties gegeven in miljard m 3 per jaar. Wanneer ervan uit wordt gegaan dat de installaties niet twee verschillende processen gelijk kunnen uitvoeren (stikstofinjectie en menging), dan levert deze tabel bij een bedrijfstijd van 8000 uur een conversiecapaciteit voor stikstofinjectie van 32 miljard m 3 (Ommen-C, Wieringermeer/ Beverwijk en Pernis) en een mengcapaciteit van 27,2 miljard m 3 (Ommen B, Ravenstein/ Beekse Bergen en Koostertille) op. Wanneer vervolgens aangenomen wordt dat er verder geen beperkingen zijn, dat zou dit theoretisch een totaal beschikbare conversiecapaciteit van tenminste 59,2 miljard m 3 opleveren. 2 Uitgaande van een bedrijfstijd van 8000 uur. 3 Presentatie op meeting GtS en DTe, 22 april Brief GtS ter beantwoording van vragen van DTe, 27 augustus

8 Praktisch beschikbare conversiecapaciteit 20. GtS heeft aangegeven dat er een aantal omstandigheden is waardoor de hierboven theoretische conversiecapaciteit niet kan worden gehaald. In de eerste plaats geldt dat de praktisch beschikbare conversiecapaciteit in belangrijke mate afhankelijk is van de kwaliteit van het aangeboden gas en de gewenste kwaliteit van het gas dat moet worden afgeleverd. Daarnaast wordt opgemerkt dat bij verrijking van G-gas naar gas met een wobbe-index van 46,5 MJ/ m 3 de mengverhouding tussen H en L- gas ruwweg 1 op 1 is, terwijl bij afmengen van H-gas met G-gas naar de wobbe-index van 44,4 de verhouding tussen L- en H-gas ruwweg 1 op 10 is. 21. Naast de kwaliteit van het aangeboden H-gas is de hoeveelheid beschikbare stikstof, de hoeveelheid aangeboden H-gas en L-gas van invloed op de in de praktijk beschikbare conversiecapaciteit. Uit een presentatie van GtS blijkt dat vooral in de flankmaanden de kwaliteitsconversie capaciteit beperkt wordt door gebrek aan stikstof. In de zomer ligt de beperking vooral in gebrek aan afzet in de G-gasmarkt en in de winter is er onvoldoende H-gas toevoer. Deze beperkingen zijn structurele redenen waarom een bedrijfstijd van 8000 uur in de praktijk niet wordt gehaald. Door GtS gerealiseerde conversiecapaciteit 22. Uit de brief van 27 augustus kan worden afgeleid dat voor 2002 en 2003 respectievelijk 12,3 en 11 miljard m 3 H-gas geconverteerd is door menging en 17 en 16 miljard m 3 door stikstofinjectie. Uit deze gegevens kan worden afgeleid dat de gerealiseerde bedrijfstijd van de stikstofinstallaties in die jaren tussen de 4000 en 5000 uur was. Navraag bij GtS leverde een gerealiseerde bedrijfstijd in 2002 en van respectievelijk 4700 en 4400 uur. In een presentatie heeft GtS aangegeven dat in 2003 de volgende factoren aanwezig waren waardoor de conversiecapaciteit niet optimaal is benut: a) er was sprake van hoge temperaturen waardoor de G-gas afzetmarkt beperkt was; b) de kwaliteit van het aangeboden gas leverde extra beperkingen op vanwege een te hoge concentratie van bepaalde componenten; c) er waren transportbeperkingen; d) de ondergrondse bergingen konden niet worden ingezet omdat deze reeds waren gevuld. 23. Bovengenoemde factoren hebben er toe geleid dat volumeverplichtingen voor de kleine velden in 2003 niet zijn gehaald 5. Volgens GtS zijn de hierboven genoemde onder b) t/ m d) genoemde beperkingen voor het jaar 2004 voor een belangrijk deel opgelost. Wanneer de huidige gasopslagen bij Norg en Alkmaar optimaler in de zomer ingezet zouden worden dan schat GtS in dat de bedrijfstijd van kwaliteitsconversie met maximaal 500 uur vergroot kan worden naar ongeveer 5000 uur. 5 De minister heeft onlangs aan Gasunie vragen gesteld over de invullingen van het kleine velden beleid. De aanleiding van deze brief was het feit dat in het jaar 2003 Gasunie gebruik heeft gemaakt van de zogenaamde cary forward clausules uit de kleine velden contracten. 8

9 24. GtS heeft nog geen concrete investeringsplannen om de conversiecapaciteit uit te breiden, maar heeft op 23 maart 2004 aan shippers laten weten onderzoek te doen naar de mogelijkheden om de conversiecapaciteit uit te breiden. In gesprek met DTe heeft GtS aangegeven dat de leadtime in geval van investeringen in extra stikstofcapaciteit snel oploopt naar 3 jaar. Daarbij heeft GtS aangegeven dat ze niet overtuigd is of de eventuele investeringen in extra conversiecapaciteit rendabel zijn. Indien de H- gas exportmarkt wordt vergroot, door bijvoorbeeld de aanleg van de BBL, kan een groot deel van de huidige conversiecapaciteit vrij komen en zou een eventuele uitbreiding van de conversiecapaciteit onrendabel zijn. 9

10 3 De dienst kwaliteitsconversie 25. In het vorige hoofdstuk zijn methoden van kwaliteitsaanpassing besproken, namelijk: a) mengen van H-gas met laagcalorisch gas; b) verrijken van Groningengas; c) verrijken van Groningengas voor export tot verrijkt G-gas; d) converteren van H-gas met stikstof; e) swaps. 26. Dit hoofdstuk gaat over de dienst kwaliteitsconversie en de contractuele beschikbaarheid van kwaliteitsconversie. De dienst kwaliteitsconversie heeft alleen betrekking op de overgang naar een lagere wobbe-index en wel op portfolioniveau van een shipper. Een shipper dient kwaliteitsconversie te contracteren als de wobbe-index aan de exit-zijde gemiddeld lager is dan de wobbe-index aan de entryzijde. Indien een shipper aan entry-en exit zijde te maken heeft met dezelfde wobbe-index, dan hoeft deze shipper geen kwaliteitsconversie te contracteren. GtS brengt het gas dan via menging op de juiste kwaliteit. De kosten hiervan zijn reeds gesocialiseerd in het transporttarief. De dienst kwaliteitsconversie heeft dus alleen betrekking op het converteren van H-gas door middel van injectie van stikstof. 27. GtS heeft shippers op 23 maart 2004 laten weten dat er nog weinig conversiecapaciteit beschikbaar was voor shippers in Daarbij heeft GtS shippers een overzicht gestuurd met de beschikbare conversiecapaciteit voor 2004, 2005 en Op 24 maart 2004 (één dag later) heeft GtS shippers geïnformeerd dat de conversiecapaciteit uitverkocht was voor het laatste kwartaal van Vervolgens liet GtS op 23 april 2004 shippers weten dat de kwaliteitsconversie uitverkocht is voor de jaren 2005, 2006 en In figuur 3 is te zien dat direct na de bekendmaking van de schaarste van conversiecapaciteit, de beschikbare capaciteit drastisch is afgenomen. In 2008 is er volgens GtS nog slecht m 3 per uur beschikbaar en vanaf m 3 per uur. Voor de grafiek heeft DTe gebruik gemaakt de brieven van GtS, die zijn gepubliceerd op de Internetpagina van GtS (www.gastransportservices.nl): a) Kwaliteitsconversie in 2004 (23 maart 2004); b) Aanvulling Kwaliteitsconversie in 2004 (24 maart 2004); en c) Status kwaliteitsconversie(23 april 2004). 6 Zie brief GtS, kenmerk SF 04B Zie brief GtS, Kenmerk SF 04B

11 Figuur 2: beschikbare kwaliteitsconversie mrt-04 jul GtS berekent de contractueel beschikbare kwaliteitsconversie in zogenaamde conversie-eenheden: Delta wobbe * Gasflow (n;35,17) per uur. Delta wobbe = maximum {0; (flow gemiddelde wobbe label van de entrypunten - flow gemiddelde wobbe label van de exitpunten)} nov-04 mrt-05 jul-05 nov-05 mrt-06 jul-06 nov-06 mrt-07 jul-07 nov-07 mrt-08 jul-08 nov-08 mrt-09 jul-09 nov mrt 24-mrt 23-apr 30. Uitgaande van een stikstof capaciteit van m 3 per uur en een bindingsfactor van 10, is de Gasflow 4,2 miljoen m 3 per uur. Met een Delta wobbe van 7,2 (51,6 MJ/ m 3 44,4 MJ/ m 3 ) is de maximale beschikbare kwaliteitsconversie dan gelijk aan 30,2 miljoen conversie-eenheden. In tabel 4 staat deze beschikbare conversiecapaciteit uitgedrukt in jaarvolumes, uitgaande van verschillende bedrijfstijden. 11

12 Tabel 4: conversiecapaciteit uitgedrukt in jaarvolumes Bedrijfstijd Conversiecapaciteit in jaarvolumes in miljard m , ,6 31. In een gesprek op 22 april 2004 heeft GtS aangegeven dat er 30% meer capaciteit contractueel wordt aangeboden dan dat er in beginsel fysiek beschikbaar is. GtS heeft aangegeven dat hier 2 redenen voor zijn: a) GtS houdt rekening met overboekingen door shippers en het feit dat kan worden gestuurd op inkoopportfolio van Gasunie T&S 8 ; en b) Het gebruik van de conversiecapaciteit is niet gelijk verdeeld over het jaar. 32. Het voorgaande betekent dat 40 miljoen conversie-eenheden worden aangeboden terwijl er in beginsel 30 miljoen fysiek beschikbaar zijn. In 2003 werden hiervan [VERTROUWELIJK] conversie-eenheden gecontracteerd door Gasunie T&S en [VERTROUWELIJK] conversie-eenheden door derden. 33. Om een eerste inschatting te maken of de schaarste in kwaliteitsconversie kan zijn ontstaan door overboekingen van shippers, heeft DTe de portfolio van Gasunie T&S nader geanalyseerd. De reden hiervoor is dat Gasunie T&S het grootste beslag legt op de totale kwaliteitsconversiecapaciteit. 8 Dit betreft sturing op de inname van het kleine velden gas. 12

13 34. In tabel 5 staan de in en verkoop gegevens van Gasunie T&S in 2003 weergegeven. Tabel 5: inkoop en verkoop Gasunie T&S in 2003, miljard m 3 per jaar miljard m 3 per jaar L-gas H-gas Inkoop Productie uit Groningen 27 Inname Kleine velden 41 Import 9 Totaal inkoop gas Verkoop Export 43 Binnenlands afzet 34 Totaal verkoop gas 77 Bron: Jaarverslag Gasunie Om een inschatting te maken van het benodigde conversievolume voor Gasunie T&S in 2003, moet het verschil worden berekend tussen de H-gas inkoop en de H-gas afzet. Immers het H-gas dat niet in de H- gas markt kan worden afgezet, moet worden geconverteerd. De totale inkoop van H-gas was 50 miljard m 3 in 2003, de H-gas export is gelijk aan 43 miljard m 3 minus L-gas export in miljard m 3. De H-gas afzet voor binnenlands verbruik is 34 miljard m 3 minus de binnenlandse afzet L-gas in miljard m 3. Stel dat van de totale export L-gas [VERTROUWELIJK] is en de binnenlandse afzet L-gas [VERTROUWELIJK] is, dan betekent dit dat Gasunie T &S bij een gelijkblijvende inkoop & verkoopportfolio een geschatte conversievolume nodig heeft van [VERTROUWELIJK] 39. De geschatte conversievolume wordt gerealiseerd door menging en/ of stikstofinjectie. 36. Uit hoofdstuk 2 blijkt dat er in 2003 in totaal 16 miljard m 3 is geconverteerd met stikstof en 11 miljard m 3 door menging. Aangezien GtS de totale gerealiseerde conversie door menging inzet voor Gasunie T&S is de benodigde conversiecapaciteit door stikstofinjectie voor Gasunie T&S dan gelijk aan [VERTROUWELIJK]. Door Gasunie T&S is voor 2003 in totaliteit [VERTROUWELIJK] conversie-eenheden capaciteit gecontracteerd. Dit komt neer op een gasflow van [VERTROUWELIJK] per uur en daar zou in theorie ongeveer [VERTROUWELIJK] H-gas per jaar mee worden omgezet (uitgaande van een bedrijfstijd van 5000). Echter gezien de beperking veroorzaakt door de maximaal beschikbare technische capaciteit van circa 30 miljoen conversie-eenheden kan dit nooit meer zijn dan 20 miljard m 3 per jaar. Bij een gelijkblijvend inkoop & verkoopportfolio en de huidige invulling van het kleine veldenbeleid, is er dus mogelijk sprake van een overboeking door Gasunie T&S. Gasunie T&S heeft echter aangegeven dat er in 2003 [VERTROUWELIJK] kleine velden gas, die dus hadden moeten worden geconverteerd niet zijn ingenomen. Deze hoeveelheid te converteren gas had in totaliteit [VERTROUWELIJK] moeten zijn. De mate van overboeking neemt hierdoor aanzienlijk af waardoor er geen indicaties zijn voor het bewust achterhouden van grote hoeveelheden capaciteit. 9 Deze veronderstellingen zijn gebaseerd op exportgegevens van Gasunie

14 4 Conclusies 37. De theoretische conversiecapaciteit is voor stikstofinjectie gelijk aan 32 miljard m 3 per jaar en voor menging 27 miljard m 3 per jaar. Samen is de theoretische conversiecapaciteit ongeveer 59 miljard m 3 per jaar. In 2002 en 2003 was de gerealiseerde kwaliteitsconversie respectievelijk 12 en 11 miljard m 3 per jaar door menging en 17 en 16 miljard m 3 per jaar door stikstofinjectie. De totale de gerealiseerde kwaliteitsconversie was voor 2002 en 2003 respectievelijk 29 miljard m 3 en 27 miljard m Er zit een groot verschil tussen de theoretisch beschikbare capaciteit en de gerealiseerde kwaliteitsconversie. Deze wordt veroorzaakt door de hoeveelheid beschikbaar stikstof, H-gas en L-gas. Zo blijkt dat vooral in de flankmaanden de kwaliteitsconversie capaciteit beperkt wordt door gebrek aan stikstof. In de zomer ligt de beperking vooral in gebrek aan G- gas afzet en in de winter is er onvoldoende H-gas toevoer. Daarnaast waren er in 2003 een viertal beperkingen die een negatieve invloed hebben gehad op de gerealiseerde conversiecapaciteit in dat jaar. De mogelijkheden om de in de praktijk beschikbare conversiecapaciteit te vergroten, zitten m.n. in een betere benutting in de zomer (b.v. conversie in de zomer en vervolgens opslag). 39. De dienst kwaliteitsconversie heeft alleen betrekking op het converteren van H-gas door middel van stikstofinjectie. Vanaf eind 2004 tot en met 2008 en voor een groot deel voor 2009 is de dienst kwaliteitsconversie uitverkocht. De fysieke beschikbare kwaliteitsconversie is ongeveer gelijk 30 miljoen conversie-eenheden, gebaseerd op de maximale hoeveelheid stikstof van m 3 per uur. Omdat GtS rekening houdt met overboekingen en ongelijktijdig verbruik, wordt 40 miljoen m 3 per uur contractueel aangeboden. 40. Voor 2003 zijn [VERTROUWELIJK] conversie-eenheden gecontracteerd door Gasunie T&S en [VERTROUWELIJK] door derden shippers. Bij een gelijkblijvend inkoop & verkoopportfolio en de huidige invulling van het kleine veldenbeleid zijn geen indicaties voor het bewust achterhouden van grote hoeveelheden capaciteit. De huidige invulling van het kleine veldenbeleid heeft echter een grote invloed op de voor derden contractueel beschikbare conversiecapaciteit. 14

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2016 2017 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 1930 Vragen van het lid

Nadere informatie

Datum 22 mei 2017 Betreft Beantwoording vragen over de winning van hoog- en laagcalorisch gas

Datum 22 mei 2017 Betreft Beantwoording vragen over de winning van hoog- en laagcalorisch gas > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

Achtergrond leveringszekerheid L-gas en wettelijke taak GTS met betrekking tot kwaliteitsconversie

Achtergrond leveringszekerheid L-gas en wettelijke taak GTS met betrekking tot kwaliteitsconversie Achtergrond leveringszekerheid L-gas en wettelijke taak GTS met betrekking tot kwaliteitsconversie Afdeling Network Configuration Rapport Achtergrond leveringszekerheid L-gas en wettelijke taak GTS met

Nadere informatie

Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid

Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid Update 2015 van resultaten onderzoek 7 Afdeling Network Planning Rapport Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid

Nadere informatie

Uitstel investeringsbesluit stikstofinstallatie

Uitstel investeringsbesluit stikstofinstallatie 33529 Gaswinning Nr. 283 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 12 september 2016 Veiligheid en leveringszekerheid staan bij de

Nadere informatie

Veranderende gassamenstelling in Nederland: een lange traditie. Themamiddag Energiewacht 22 september 2011

Veranderende gassamenstelling in Nederland: een lange traditie. Themamiddag Energiewacht 22 september 2011 Veranderende gassamenstelling in Nederland: een lange traditie Themamiddag Energiewacht 22 september 2011 Veranderende gaskwaliteit Fase 1. Introductie Groningen-gas Fase 2. Kleine velden beleid en inpassing

Nadere informatie

Zijne Excellentie de minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp Postbus EK DEN HAAG L Excellentie,

Zijne Excellentie de minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp Postbus EK DEN HAAG L Excellentie, Zijne Excellentie de minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG Gasunie Transport Services B.V. Postbus 181 9700 AD Concourslaan 17 T (050) 521 22 55 E info@gastransport.nl

Nadere informatie

Gasrotonde in beweging

Gasrotonde in beweging Gasrotonde in beweging Gastransport steeds dynamischer Ruud Wieleman 11 juni 2015 Inhoud Introductie Gasunie en Gasunie Transport Services De basics van het gastransport Kentallen GTS + Kwis (als daar

Nadere informatie

Overzicht ramingen gas uit kleine velden. december 2005

Overzicht ramingen gas uit kleine velden. december 2005 Overzicht ramingen gas uit kleine velden december 2005 Overzicht ramingen gas uit kleine velden Aanleiding In artikel 54a en 54b van de Gaswet staan de verplichtingen die de Landelijk Netbeheerder (LNB)

Nadere informatie

Verwachte samenstelling H-gas per regio

Verwachte samenstelling H-gas per regio Verwachte samenstelling H-gas per regio In het gastransportnet voor hoogcalorisch gas (H-gas) is de samenstelling van het aardgas in de dagelijkse praktijk niet overal gelijk. Er zijn grofweg vijf regio

Nadere informatie

NOTITIE. Notitie Kwaliteitsconversie E08169-TB8.65. aan : Werkgroep Codes Gas van : Jacques van de Worp cc. : datum : 10 oktober 2008

NOTITIE. Notitie Kwaliteitsconversie E08169-TB8.65. aan : Werkgroep Codes Gas van : Jacques van de Worp cc. : datum : 10 oktober 2008 E08169-TB8.65 NOTITIE aan : Werkgroep Codes Gas van : Jacques van de Worp cc. : datum : 10 oktober 2008 onze ref. : Kwaliteitsconversie okt. 2008/ 08212n01 onderwerp : Notitie Kwaliteitsconversie 1. Aanleiding

Nadere informatie

Vestigingen. Hoofdkantoor Concourslaan 17 (9727 KC) Postbus MA Groningen Telefoon (050) Fax (050)

Vestigingen. Hoofdkantoor Concourslaan 17 (9727 KC) Postbus MA Groningen Telefoon (050) Fax (050) De N.V. Nederlandse Gasunie koopt, transporteert en verkoopt aardgas en bevordert een veilig, doelmatig en vernieuwend gebruik van deze energiebron. De activiteiten vinden plaats in binnen- en buitenland.

Nadere informatie

Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid

Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid Resultaten onderzoek 7 Afdeling Network Configuration Rapport Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid

Nadere informatie

Omgaan met verschillen in Calorische Waarde van Groen Gas en aardgas

Omgaan met verschillen in Calorische Waarde van Groen Gas en aardgas Omgaan met verschillen in Calorische Waarde van Groen Gas en aardgas 11 April 2012 Achtergrond De Calorische Waarde van aardgas varieert per locatie en seizoen tussen 35 en 36 MJ/Nm 3 Netgebied Haarlem

Nadere informatie

Kwaliteitsvariaties op transport

Kwaliteitsvariaties op transport Aan: alle geïnteresseerden Van: Projectbureau Nieuw Aardgas NL Energie en Klimaat Juliana van Stolberglaan 3 2595 CA Den Haag Postbus 93144 2509 AC Den Haag www.agentschapnl.nl Kwaliteitsvariaties op transport

Nadere informatie

Zijne Excellentie de minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp Postbus EK DEN HAAG L Excellentie,

Zijne Excellentie de minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp Postbus EK DEN HAAG L Excellentie, Zijne Excellentie de minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG Gasunie Transport Services B.V. Postbus 181 9700 AD Groningen Concourslaan 17 T (050) 521 22 55 E

Nadere informatie

Groningengas op de Noordwest-Europese gasmarkt

Groningengas op de Noordwest-Europese gasmarkt Groningengas op de Noordwest-Europese gasmarkt - Samenvattende rapportage bij de onderzoeken 7, 8 en 9 Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt November 2013 1 In het kader van de aardbevingen

Nadere informatie

Datum : 17 juni 2010 Uw kenmerk : zaaknummer Onderwerp : Consultatie inzake herinrichting van de tarieven van het landelijk gastransport

Datum : 17 juni 2010 Uw kenmerk : zaaknummer Onderwerp : Consultatie inzake herinrichting van de tarieven van het landelijk gastransport Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit T.a.v. R.J. Spencer Postbus 16326 2500 BH Den Haag Datum : 17 juni 2010 Uw kenmerk : zaaknummer 103378 Onderwerp : Consultatie inzake herinrichting

Nadere informatie

Beleid & regelgeving, nu & straks

Beleid & regelgeving, nu & straks Beleid & regelgeving, nu & straks Gassamenstelling & gastoestellen Aurél Kenessey de Kenese 2 Ministerie van Economische Zaken Beleidsdoelstellingen Publieke belangen Veiligheid gasgebruik Verduurzaming

Nadere informatie

Pieklevering Definitieve regeling 11 augustus 2004 Blad 1 van 7

Pieklevering Definitieve regeling 11 augustus 2004 Blad 1 van 7 Blad 1 van 7 Algemeen. Ingevolge het Besluit leveringszekerheid Gaswet van 13 april 2004 is GTS gehouden voorzieningen te treffen voor de pieklevering aan kleinverbruikers vanaf het moment waarop de gasmarkt

Nadere informatie

Onderzoek andere benadering van de gaswinning

Onderzoek andere benadering van de gaswinning Onderzoek andere benadering van de gaswinning Onderzoek naar de mogelijkheden en effecten van een maximale inzet van kwaliteitsconversie om de gaswinning uit het Groningenveld te beperken onder waarborging

Nadere informatie

Rapport overzicht ramingen gas uit Kleine Velden (2014)

Rapport overzicht ramingen gas uit Kleine Velden (2014) Rapport overzicht ramingen gas uit Kleine Velden (2014) Ramingen kleine velden 2014 2 Inhoud Aanleiding 5 Werkwijze 5 Analyse 5 Resultaten 7 Conclusies 9 Bijlage 1: Artikelen 54a en 54b uit de vigerende

Nadere informatie

Versnelling van de ontwikkeling van TTF en de groothandelsmarkt voor gas

Versnelling van de ontwikkeling van TTF en de groothandelsmarkt voor gas Advies groothandelsmarkt gas uitgave september 2007 Versnelling van de ontwikkeling van TTF en de groothandelsmarkt voor gas NMa/DTe September 2007 Directie Toezicht Energie 1 / 50 Samenvatting Versnellen

Nadere informatie

Versnelling van de ontwikkeling van TTF en de groothandelsmarkt voor gas

Versnelling van de ontwikkeling van TTF en de groothandelsmarkt voor gas Versnelling van de ontwikkeling van TTF en de groothandelsmarkt voor gas NMa/DTe September 2007 Directie Toezicht Energie 1 / 50 Samenvatting Versnellen van de ontwikkeling van TTF en de werking van de

Nadere informatie

Onderzoek andere benadering van de gaswinning

Onderzoek andere benadering van de gaswinning Onderzoek andere benadering van de gaswinning Onderzoek naar de mogelijkheden en effecten van een maximale inzet van kwaliteitsconversie om de gaswinning uit het Groningenveld te beperken onder waarborging

Nadere informatie

Datum 10 juni 2016 Betreft Nadere informatie over afspraken uit 2005 met Shell en ExxonMobil in relatie tot de gaswinning in Groningen

Datum 10 juni 2016 Betreft Nadere informatie over afspraken uit 2005 met Shell en ExxonMobil in relatie tot de gaswinning in Groningen > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

Grensverleggend in gastransport

Grensverleggend in gastransport Grensverleggend in gastransport gaat verder in gastransport www.gasunie.nl Europa vertrouwt op aardgas. Sinds jaar en dag vormt aardgas als schoonste fossiele energiebron een stabiele basis voor de economische

Nadere informatie

Overzicht ramingen gas uit kleine velden 2011

Overzicht ramingen gas uit kleine velden 2011 Overzicht ramingen gas uit kleine velden 2011 Overzicht ramingen gas uit kleine velden 2011 Aanleiding In de Gaswet staan in artikel 54a en 54b de verplichtingen vermeld die de netbeheerder van het landelijk

Nadere informatie

Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en van de Gaswet (wijzigingen voortvloeiend uit het energierapport 2011)

Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en van de Gaswet (wijzigingen voortvloeiend uit het energierapport 2011) Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en van de Gaswet (wijzigingen voortvloeiend uit het energierapport 2011) MEMORIE VAN TOELICHTING (26-01-2012) I. ALGEMEEN 1. Doel en aanleiding Het onderhavige wetsvoorstel

Nadere informatie

Gaswinning in Groningen

Gaswinning in Groningen NOTITIE Gaswinning in Groningen Buro Bontenbal T: 06 173 204 31 E: info@burobontenbal.nl I: www.burobontenbal.nl Is een productiebeperking tot 30 miljard m 3 mogelijk en wat zijn daarvan de consequenties?

Nadere informatie

Bijlage: Voorstel voor de G-gassamenstelling in de toekomst en de eisen aan gastoestellen (pag 7-9)

Bijlage: Voorstel voor de G-gassamenstelling in de toekomst en de eisen aan gastoestellen (pag 7-9) READER Transitie G-gas samenstelling : Bijlage: Voorstel voor de G-gassamenstelling in de toekomst en de eisen aan gastoestellen (pag 7-9) A. de Kenessey de Kenese (EL&I)/ S. te Buck (AG NL) 1. Inleiding

Nadere informatie

Ons kenmerk: AG 04.B.004 Datum: 12 januari 2004 Uw kenmerk: Doorkiesnr.: (050)

Ons kenmerk: AG 04.B.004 Datum: 12 januari 2004 Uw kenmerk: Doorkiesnr.: (050) Dienst uitvoering en toezicht Energie DTe t.a.v. dr. W.J.J. van der Wal Postbus 16326 2500 BH DEN HAAG Datum: 12 januari 2004 Uw kenmerk: Doorkiesnr.: (050) 521 33 96 Onderwerp: JCN rapport Geachte heer

Nadere informatie

Energieverbruik. Thermisch vermogen (GWth)

Energieverbruik. Thermisch vermogen (GWth) Projectbureau Nieuw Aardgas NL Milieu en Leefomgeving Prinses Beatrixlaan 9 AL Den Haag Postbus 93144 09 AC Den Haag www.agentschapnl.nl Contactpersoon A.J. van der Vlugt Monitoren van het effect van nieuw

Nadere informatie

Klankbordgroep REG2017

Klankbordgroep REG2017 Klankbordgroep REG2017 Statische efficiency GTS Groningen, 23 november 2015 Groningen, 23 november 2015 #2 STROOM: niet beïnvloedbaar en landspecifiek De wetgever noemt in STROOM (art 6.10) twee separate

Nadere informatie

Marktbeeld appels en peren

Marktbeeld appels en peren Afzet appels en peren door Russische boycot in de verdrukking Productie De appelproductie in de EU bedroeg in 215 ruim 12 miljard kilo. Dit was de op één na grootste EUoogst ooit. Bijna een derde van de

Nadere informatie

Pagina 1/7. Prikkel relatieve beschikbaarheid 2012. Besluit. Ons 104407/12 kenmerk: Zaaknummer: 104407 / NorNed bonus_malus 2012.

Pagina 1/7. Prikkel relatieve beschikbaarheid 2012. Besluit. Ons 104407/12 kenmerk: Zaaknummer: 104407 / NorNed bonus_malus 2012. Besluit Ons 104407/12 kenmerk: Zaaknummer: 104407 / NorNed bonus_malus 2012. Prikkel relatieve beschikbaarheid 2012 Pagina 1/7 Besluit van de Autoriteit Consument en Markt ter vaststelling van de prikkel

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 529 Gaswinning Groningen-veld Nr. 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

1. NIEUWE PRODUCTEN EN DIENSTEN GTS 2008 DOORLOPEND NAAR 2009 (REF. KOSTENTABEL 1)

1. NIEUWE PRODUCTEN EN DIENSTEN GTS 2008 DOORLOPEND NAAR 2009 (REF. KOSTENTABEL 1) 1. NIEUWE PRODUCTEN EN DIENSTEN GTS 2008 DOORLOPEND NAAR 2009 (REF. KOSTENTABEL 1) Dit onderdeel betreft activiteiten en investeringen met betrekking tot nieuwe producten en diensten die in 2008 zijn geïnitieerd.

Nadere informatie

Bijlage I. De transitie naar een nieuwe gassamenstelling

Bijlage I. De transitie naar een nieuwe gassamenstelling Bijlage I. De transitie naar een nieuwe gassamenstelling Gassamenstelling Zowel uit het onderzoek als uit de diverse bijdragen van de stakeholders kwam naar voren dat vooral voor de H-gas transitie meer

Nadere informatie

Informatie- en consultatiedocument, Den Haag, januari 2004

Informatie- en consultatiedocument, Den Haag, januari 2004 Informatie- en consultatiedocument, Den Haag, januari 2004 Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina 1 van 55 101569 101569/4.O546 Team: Bas Froon Martijn van Gemert Petra de Groene Lars Groenhuijse

Nadere informatie

Gasmonitor Ontwikkelingen in de groothandelsmarkt gas in Nederland in 2006

Gasmonitor Ontwikkelingen in de groothandelsmarkt gas in Nederland in 2006 Gasmonitor Ontwikkelingen in de groothandelsmarkt gas in Nederland in 2006 Nederlandse Mededingingsautoriteit - Directie Toezicht Energie Den Haag, december 2007 Projectnummer: 102642 Projectteam: Maria

Nadere informatie

Aanpassing te reserveren biedladder middelen

Aanpassing te reserveren biedladder middelen Aanpassing te reserveren biedladder middelen Door Walter F. Crommelin Afdeling Gastransport Planning Rapport Aanpassing te reserveren hoeveelheid biedladder capaciteit Gereed 15 januari 2013 Document Document1

Nadere informatie

Rapportage Voorzieningszekerheid Gas

Rapportage Voorzieningszekerheid Gas Rapportage Voorzieningszekerheid Gas Door Gasunie Transport Services Rapport Rapportage Voorzieningszekerheid Gas 2014 Gereed Datum, versie 22 mei 2014 Ons kenmerk LA.14.0317 Status Definitief Voorwoord

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG. Datum 4 juli 2017 Betreft Tweede openstelling SDE+ 2017

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG. Datum 4 juli 2017 Betreft Tweede openstelling SDE+ 2017 > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

GAS VOOR MORGEN SLOTDOCUMENT REFLECTIES NAAR AANLEIDING VAN DE DISCUSSIES OVER HET ADVIES ALGEMENE ENERGIERAAD, MEI 2005

GAS VOOR MORGEN SLOTDOCUMENT REFLECTIES NAAR AANLEIDING VAN DE DISCUSSIES OVER HET ADVIES ALGEMENE ENERGIERAAD, MEI 2005 GAS VOOR MORGEN SLOTDOCUMENT REFLECTIES NAAR AANLEIDING VAN DE DISCUSSIES OVER HET ADVIES ALGEMENE ENERGIERAAD, MEI 2005 GAS VOOR MORGEN 2 DE ENERGIERAAD De Algemene Energieraad adviseert de regering en

Nadere informatie

Aardgas. Dr.ir. G.P.J. Dijkema. College spm1520, 13 februari 2012. Challenge the future

Aardgas. Dr.ir. G.P.J. Dijkema. College spm1520, 13 februari 2012. Challenge the future Aardgas Dr.ir. G.P.J. Dijkema College spm1520, 13 februari 2012 1 2 3 Aardgas het systeem Winningsstation Zuidwal, Elf Petroland Foto Sake de Wolf bron: http://www.zeeinzicht.nl Slochteren, 1963 bron:

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 95c, derde lid, E-wet.

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 95c, derde lid, E-wet. Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 95c, derde lid, E-wet. Nummer 102252-1 Betreft zaak: Beleidsregel

Nadere informatie

BIJLAGE 7 BIJ TARIEVENVOORSTEL 2015: TOELICHTING MARKT FACILITERENDE ACTIVITEITEN (MFA)

BIJLAGE 7 BIJ TARIEVENVOORSTEL 2015: TOELICHTING MARKT FACILITERENDE ACTIVITEITEN (MFA) BIJLAGE 7 BIJ TARIEVENVOORSTEL 2015: TOELICHTING MARKT FACILITERENDE ACTIVITEITEN (MFA) Conform randnummer 258 van het methodebesluit 2014-2016 worden de kosten voor MFA die GTS maakt in de jaren 2012

Nadere informatie

Afschakelplan en Stroomtekort 2014

Afschakelplan en Stroomtekort 2014 Afschakelplan en Stroomtekort 2014 Komt het tot afschakelen? Wat is het afschakelplan / Ben ik erbij betrokken? Verloop van het afschakelplan 2 13. 225 MW De afnamepiek op het net van Elia in 2013: 13.225

Nadere informatie

Datum 12 september 2014 Betreft Beantwoording van vragen inzake de precaire situatie wat betreft de energievoorziening in België

Datum 12 september 2014 Betreft Beantwoording van vragen inzake de precaire situatie wat betreft de energievoorziening in België > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

1 Algemene bepalingen 2. 2 Tarievenstructuur voor de transportdienst 3. 3 Bepaling rekencapaciteit en te factureren hoeveelheid gas 10

1 Algemene bepalingen 2. 2 Tarievenstructuur voor de transportdienst 3. 3 Bepaling rekencapaciteit en te factureren hoeveelheid gas 10 BIJLAGE C BIJ ONTWERP METHODEBESLUIT Nummer: 101732-6 Betreft: Bijlage C bij het ontwerpbesluit tot vaststelling van de methode van de korting ter bevordering van de doelmatige bedrijfsvoering ingevolge

Nadere informatie

Uitleg van uw jaarnota

Uitleg van uw jaarnota Uitleg van uw jaarnota Algemeen: Wij maken uw jaar- of eindnota op met uw meterstanden. Wij bepalen uw verbruik aan de hand van het verschil tussen de begin- en eindstanden van de verbruiks periode waarvoor

Nadere informatie

" # # $ &! " " # # $ % & ' & ' % ( )*+, ' &!!

 # # $ &!   # # $ % & ' & ' % ( )*+, ' &!! " ##$ &! " "##$ % &' &' % ( )*+, ' &!! ' $ ##$ -./ 0 #$ $!! $ ##$ 1 23 &#$!$#02$.#$4'3 6 3 % $! 7$.-7./ - / $ 2#$ $ ', 2&# $ 7. ' 3! 2 0 ' # 2#$ 44 '447. 7'* ##$ 2! #$ 4 $ 3$3 '2#$8 39212:7' 234##$12'

Nadere informatie

Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012. Gas. Gas. Volume (mrd. m 3 ) 83. Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65

Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012. Gas. Gas. Volume (mrd. m 3 ) 83. Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65 Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012 Gas Gas Volume (mrd. m 3 ) 83 Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65 Calorische waarde (Hs) (MJ/m 3 ) 35,17 Energie-inhoud op onderwaarde

Nadere informatie

BESLUIT. Dienst uitvoering en toezicht Energie. Inleiding en verloop procedure

BESLUIT. Dienst uitvoering en toezicht Energie. Inleiding en verloop procedure Dienst uitvoering en toezicht Energie BESLUIT Nummer: 100792/ 47 Betreft: Besluit tot wijziging van het besluit van 18 juli 2001 kenmerk 100247/37, waarbij de tarieven zijn vastgesteld die Westland Energie

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 81c, eerste lid van de Gaswet.

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 81c, eerste lid van de Gaswet. Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 81c, eerste lid van de Gaswet. Nummer 102365_2/8 Betreft zaak:

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

2. Lees nu de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp.

2. Lees nu de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp. Tekst lezen 1. Lees de tekst nog niet! Maak eerst deze vraag: Wat weet je van de aardbevingen in Groningen? Schrijf het op in de linkerkolom. Wat weet ik van de aardbevingen? Wat ben ik te weten gekomen?

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Directie Toezicht Energie. TarievenCode Gas

Directie Toezicht Energie. TarievenCode Gas TarievenCode Gas Inhoudsopgave 1 Algemene bepalingen 3 1.1 Werkingssfeer 3 1.2 Overig 3 2 Regionale netbeheerders 4 2.1 Algemeen 4 2.2 Tariefstructuur voor de transportdienst 5 2.3 De tariefstructuur van

Nadere informatie

Mogelijke kwaliteitsvariaties bij LNG introductie

Mogelijke kwaliteitsvariaties bij LNG introductie Aan: alle geïnteresseerden Van: Projectbureau Nieuw Aardgas NL Energie en Klimaat Juliana van Stolberglaan 3 2595 CA Den Haag Postbus 93144 2509 AC Den Haag www.agentschapnl.nl Gerdien de Weger Mogelijke

Nadere informatie

Ondergrondse opslag van aardgas. Locaties Grijpskerk en Langelo

Ondergrondse opslag van aardgas. Locaties Grijpskerk en Langelo Ondergrondse opslag van aardgas Locaties Grijpskerk en Langelo Ondergrondse opslag van aardgas Elke dag voldoende aardgas voor iedereen. Het lijkt de normaalste zaak van de wereld, maar dat is het niet.

Nadere informatie

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE Presentatie 9 september UGS NORG 1 Mei 2015 Agenda 1. Schade aan panden in Steenbergen e.o. 2. Opslagplan Norg - reservoirdruk 3. Vragen 2 Mei 2015 Schade aan panden in Steenbergen 1/2 NAM onderzoekt de

Nadere informatie

Aardgas. Dr.ir. G.P.J. Dijkema. College TB142Ea, 28 april Challenge the future

Aardgas. Dr.ir. G.P.J. Dijkema. College TB142Ea, 28 april Challenge the future Aardgas Dr.ir. G.P.J. Dijkema College TB142Ea, 28 april 2014 1 2 3 Aardgas het systeem Winningsstation Zuidwal, Elf Petroland Foto Sake de Wolf bron: http://www.zeeinzicht.nl Slochteren, 1963 bron: http://www.hetverhaalvangroningen.nl

Nadere informatie

Transportvoorwaarden Gas LNB

Transportvoorwaarden Gas LNB Transportvoorwaarden Gas LNB Onderdeel van de voorwaarden als bedoeld in artikel 12b van de Gaswet Disclaimer: Deze bundel bevat de doorlopende tekst van een onderdeel van de voorwaarden als bedoeld in

Nadere informatie

Evaluatie volumebepalingssysteem

Evaluatie volumebepalingssysteem Evaluatie volumebepalingssysteem 2012 Evaluatie Volumebepalingsysteem 2012 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, openbaar gemaakt, opgeslagen in een gegevensopzoeksysteem

Nadere informatie

Appendix bij het Meet- en Regelprotocol Groningen Cases

Appendix bij het Meet- en Regelprotocol Groningen Cases Appendix bij het Meet- en Regelprotocol Groningen Cases In deze appendix worden twee (deels) fictieve - maar reële - cases beschreven die de werking van het 2017 Meet- en Regelprotocol illustreren. Aan

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 14234 12 juli 2012 Regeling van de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie van 2 juli 2012, nr. WJZ/12074889

Nadere informatie

Evaluatie volumebepalingssysteem

Evaluatie volumebepalingssysteem Evaluatie volumebepalingssysteem 2014 Evaluatie Volumebepalingsysteem 2014 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, openbaar gemaakt, opgeslagen in een gegevensopzoeksysteem

Nadere informatie

1 Inleiding. 2 Wettelijke context BESLUIT. Nederlandse Mededingingsautoriteit

1 Inleiding. 2 Wettelijke context BESLUIT. Nederlandse Mededingingsautoriteit Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 82, eerste lid, jo. artikel 82, vierde lid, van de Gaswet. Nummer

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds Na artikel worden twee artikelen ingevoegd, luidende:

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds Na artikel worden twee artikelen ingevoegd, luidende: STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 9421 17 februari 2017 Besluit van de Autoriteit Consument en Markt van 16 februari 2017, kenmerk ACM/DE/2017/200909, tot

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Invloed variaties in gaskwaliteit op rendement

Invloed variaties in gaskwaliteit op rendement Aan: alle geïnteresseerden Van: Projectbureau Nieuw Aardgas NL Energie en Klimaat Juliana van Stolberglaan 3 2595 CA Den Haag Postbus 93144 259 AC Den Haag www.agentschapnl.nl Gerdien de Weger Invloed

Nadere informatie

Pagina. Besluit. 1 Inleiding. 2 Wettelijk kader

Pagina. Besluit. 1 Inleiding. 2 Wettelijk kader Pagina 1/11 Muzenstraat 41 2511 WB Den Haag Postbus 16326 2500 BH Den Haag T 070 722 20 00 F 070 722 23 55 info@acm.nl www.acm.nl www.consuwijzer.nl Ons kenmerk: ACM/DE/2014/202977 Zaaknummer: 14.0324.53

Nadere informatie

ECN-RX--05-116 MICRO-WARMTEKRACHT: Hoe magisch is de Toverketel? G.J. Ruijg. ECN colloquium 2 mei 2005

ECN-RX--05-116 MICRO-WARMTEKRACHT: Hoe magisch is de Toverketel? G.J. Ruijg. ECN colloquium 2 mei 2005 ECN-RX--05-116 MICRO-WARMTEKRACHT: Hoe magisch is de Toverketel? G.J. Ruijg ECN colloquium 2 mei 2005 MEI 2005 Micro-Warmtekracht: Hoe magisch is de Toverketel? ECN colloquium 2 mei 2005 Gerrit Jan Ruijg

Nadere informatie

STUDIE (F)110506-CDC-1062

STUDIE (F)110506-CDC-1062 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel. 02/289.76.11 Fax 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS STUDIE

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

MONITOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE

MONITOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE MONITOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE Dienst uitvoering en toezicht Energie - 1 /7 -.doc Inhoudsopgave 1. DOEL VAN HET INFORMATIEVERZOEK...3 2. INVULINSTRUCTIE MONITOR PRODUCENTEN...4 2.1. Tabel 1 gegevens producent

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

Transportvoorwaarden Gas LNB

Transportvoorwaarden Gas LNB Bijlage 1 bij voorstel N 2009-303: Transportvoorwaarden Gas LNB met voorgestelde wijzigingen Transportvoorwaarden Gas LNB Onderdeel van de voorwaarden als bedoeld in artikel 12b, lid 1 van de Gas Met in

Nadere informatie

Het Noord Zuid project

Het Noord Zuid project Gasunie gaat verder in gastransport Het Noord Zuid project Ir. H.J. Brink Pipeline Engineer N.V. Nederlandse Gasunie 1 juli 2005 N.V. Nederlandse Gasunie Gasinfrastructuurbedrijf 100% eigendom ministerie

Nadere informatie

MIC / LEI. 15 augustus 2007. Maarten Bouwer

MIC / LEI. 15 augustus 2007. Maarten Bouwer MIC / LEI 15 augustus 2007 Maarten Bouwer inhoud Inleiding BioGast Gasmarkt Wat is BioGast Historie en HHNK project Techniek Vragen en lunch Bezichtiging verwachting fossiel aardgas Groningen heeft nog

Nadere informatie

Rapport. Opdrachtgever: Gemeente Mill en St. Hubert Postbus 10001 5430 CA Cuijk. Documentnummer: 20140075-R04. Projectnaam:

Rapport. Opdrachtgever: Gemeente Mill en St. Hubert Postbus 10001 5430 CA Cuijk. Documentnummer: 20140075-R04. Projectnaam: Adviseurs & Ingenieurs Opdrachtgever: Gemeente Mill en St. Hubert Postbus 10001 5430 CA Cuijk Documentnummer: 20140075-R04 Projectnaam: Gemeente Mill, onderzoek CV- en E- installatie. Datum: 9-12-2014

Nadere informatie

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 KCD 2013 Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 Juridisch kader TenneT heeft wettelijke plicht om aangeslotenen voldoende transportcapaciteit te bieden.

Nadere informatie

Modelleren C Appels. Christian Vleugels Sander Verkerk Richard Both. 2 april 2010. 1 Inleiding 2. 3 Data 3. 4 Aanpak 3

Modelleren C Appels. Christian Vleugels Sander Verkerk Richard Both. 2 april 2010. 1 Inleiding 2. 3 Data 3. 4 Aanpak 3 Modelleren C Appels Christian Vleugels Sander Verkerk Richard Both 2 april 2010 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Probleembeschrijving 2 3 Data 3 4 Aanpak 3 5 Data-analyse 4 5.1 Data-analyse: per product.............................

Nadere informatie

Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. Zaaknummer 2189/ Aalberts - Hartman I. MELDING 1. Op 7

Nadere informatie

BEMS emissie-eisen en de veranderende G-gaskwaliteit

BEMS emissie-eisen en de veranderende G-gaskwaliteit Projectbureau Nieuw Aardgas NL Milieu en Leefomgeving Prinses Beatrixlaan 2 2595 AL Den Haag Postbus 93144 2509 AC Den Haag www.agentschapnl.nl Contactpersoon Wim Burgers BEMS emissie-eisen en de veranderende

Nadere informatie

De module MJA voegt aan uw Erbis-versie de volgende mogelijkheden toe:

De module MJA voegt aan uw Erbis-versie de volgende mogelijkheden toe: MODULE MJA De module MJA voegt aan uw Erbis-versie de volgende mogelijkheden toe: Het kunnen registreren van besparingsmaatregelen en aan de hand hiervan berekenen van besparingseffecten en maken van prognoses.

Nadere informatie

Den Haag, 25 maart 2005

Den Haag, 25 maart 2005 Den Haag, 25 maart 2005 Inhoudopgave 1 INLEIDING... 4 1.1 ACHTERGROND... 4 1.2 JURIDISCH KADER... 4 1.3 GEVOLGDE PROCEDURE... 5 1.4 LEESWIJZER ADVIES... 6 2 DE INVESTERING VERSTERKT DE MEDEDINGING BIJ

Nadere informatie

Commissie Benchmarking Vlaanderen

Commissie Benchmarking Vlaanderen Commissie Benchmarking Vlaanderen 023-0170 Bijlage I TOELICHTING 17 Bijlage I : WKK ALS ALTERNATIEVE MAATREGEL 1. Inleiding Het plaatsen van een WKK-installatie is een energiebesparingsoptie die zowel

Nadere informatie

Aardgas in het kort. Basisinzichten gaswinning en aardbevingen Herman Damveld, hdamveld@xs4all.nl Groningen, maart 2015

Aardgas in het kort. Basisinzichten gaswinning en aardbevingen Herman Damveld, hdamveld@xs4all.nl Groningen, maart 2015 Aardgas in het kort. Basisinzichten gaswinning en aardbevingen Herman Damveld, hdamveld@xs4all.nl Groningen, maart 2015 Aanleiding De Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) haalt aardgas uit de Groninger

Nadere informatie

Voorwaarden aansluiting appartementen en woningen op WKO bron DSKII

Voorwaarden aansluiting appartementen en woningen op WKO bron DSKII Voorwaarden aansluiting appartementen en woningen op WKO bron DSKII Stichting Spaarnesant 04 februari 2014 9X3803 Entrada 301 Postbus 94241 1090 GE Amsterdam +31 20 569 77 00 Telefoon 020-5697701 Fax info@amsterdam.royalhaskoning.com

Nadere informatie

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN AANLEIDING Op vrijdag 17 januari 214 heeft NAM op vijf productielocaties rond de productie zoveel mogelijk teruggebracht.

Nadere informatie

Rapport Voorzieningszekerheid Gas 2009

Rapport Voorzieningszekerheid Gas 2009 Rapport Voorzieningszekerheid Gas 2009 Voorwoord Voor u ligt het rapport Voorzieningszekerheid Gas (VZG). Het doel van dit rapport is om inzicht te verschaffen in hoeverre de voorzieningszekerheid op lange

Nadere informatie

Rapportage Naheffingen Elektriciteit en Gas Essent Retail B.V.

Rapportage Naheffingen Elektriciteit en Gas Essent Retail B.V. Rapportage Naheffingen Elektriciteit en Gas Essent Retail B.V. naar aanleiding van klachten verzameld door de Socialistische Partij, afdeling Oss Dienst uitvoering en toezicht Energie - 1 / 14 - Datum:

Nadere informatie

Rapport Voorzieningszekerheid Gas 2011

Rapport Voorzieningszekerheid Gas 2011 Rapport Voorzieningszekerheid Gas 2011 Rapport Voorzieningszekerheid Gas Voorwoord 1 Voor u ligt het rapport Voorzieningszekerheid Gas (VZG). Het doel van dit rapport is om een beeld te geven van de leverings-

Nadere informatie

Ontwerp-Richtlijnen Gastransport 2005

Ontwerp-Richtlijnen Gastransport 2005 Ontwerp-Richtlijnen Gastransport 2005 Den Haag, 2 april 2004 Dienst uitvoering en toezicht Energie INHOUD 1. BEGRIPSBEPALINGEN 3 2. BASISDIENSTEN GASTRANSPORT EN DE DAARMEE NOODZAKELIJK VERBONDEN DIENSTEN

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie