Gaswinning in Groningen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gaswinning in Groningen"

Transcriptie

1 NOTITIE Gaswinning in Groningen Buro Bontenbal T: E: I: Is een productiebeperking tot 30 miljard m 3 mogelijk en wat zijn daarvan de consequenties? Inleiding - een tijdlijn In 1959 werd het Groningen gasveld ontdekt, één van de grootste gasvelden ter wereld. In 1963 werd de concessie bij Koninklijk Besluit aan de NAM (50% Shell, 50% ExxonMobil) verleend. De gaswinning uit het Groningenveld werd opgestart en steeg in de periode tot 1976 tot een recordhoogte van ca. 88 miljard Nm 3. De gaswinning daalde gestaag in de periode daarna en bereikte in 2000 haar laagste niveau. Sindsdien steeg echter de gaswinning weer en bereikte haar hoogste niveau sinds 1981: ca. 54 miljard Nm 3 in Tot 1 januari 2015 is in totaal 2115 miljard Nm³ aardgas aan het Groningenveld onttrokken. Aardbevingen als gevolg van de gaswinning zijn echter in aantal en kracht de afgelopen jaren sterk toegenomen. Op 16 augustus 2012 werd Loppersum getroffen door een aardbeving met een kracht van 3,6 op de schaal van Richter. Deze aardbeving was sterker dan daarvoor ooit was geregistreerd en was daarom voor het kabinet reden om de gevolgen van de gaswinning te onderzoeken. Het kabinet liet 14 onderzoeken doen en op basis van deze onderzoeken nam het kabinet op 17 januari 2014 een besluit om de gaswinning in het gebied rond Loppersum met 80% te verminderen. De minister besloot dat de gasproductie van het Groningenveld gemaximeerd werd op 42,5 miljard Nm³ in 2014 en 2015 en 40 miljard Nm³ in Het cluster rond Loppersum werd gemaximeerd op 3 miljard Nm³. 1 Op 13 maart 2014 publiceerde de minister het ontwerpbesluit en konden zienswijzen daarop worden ingediend. Op 30 september 2014 vond een aardbeving plaats bij Ten Boer met een kracht van 2,8 op de schaal van Richter en Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) adviseerde de minister bij Hoogezand-Sappemeer minder aardgas te winnen en het productieplafond voor het hele Groningenveld te verlagen. Op 16 december schreef de minister aan de Tweede Kamer dat het kabinet besloten heeft, in lijn met het advies van SodM, het productieplafond voor 2015 en 2016 te verlagen naar 39,4 miljard Nm 3. In het advies concludeert de SodM dat de seismische activiteit in de regio Loppersum is afgenomen en dat er aanwijzingen zijn dat het systeem mogelijk regelbaar is. 2 Ook eerder stelde de SodM dat een reductie in de productiesnelheid het aantal aardbevingen evenredig doet afnemen en adviseerde zij de gasproductie uit het Groningse gasveld zo snel mogelijk en zo veel als mogelijk en realistisch is, terug te brengen. 3 Figuur 1: Volume gaswinning Groningenveld Voor 17 januari 2014 was er geen jaarlijks productieplafond. Wel is sprake van een Groningenplafond over een periode van 10 jaar: in de periode mag in totaal 425 miljard m 3 gas gewonnen worden en in de periode totaal 449 miljard m 3. In de periode is totaal 340 miljard m 3 gas gewonnen. Dat betekent dat in de jaren 2014 en 2015 gemiddeld nog 42,5 miljard m 3 gewonnen mocht worden. 2 SodM, Bevingsgevoeligheid van de Eemskanaal regio, 16 december SodM, brief aan de Minister van Economische Zaken d.d. 22 januari In deze brief wordt een reductie tot 30 miljard m 3 als voorbeeld genoemd, hoewel dit productieplafond niet als concreet advies aan de minister is geformuleerd.

2 Loppersum 13,76 15,30 15,39 17,13 2,59 Eemskanaal 2,39 1,62 1,69 2,55 2,09 Regio Zuidwest 12,54 9,38 9,88 12,88 13,58 Regio Oost 22,17 20,49 20,81 21,30 24,15 Totaal 50,86 46,79 47,77 53,86 42,41 Tabel 2: Volume gaswinning per cluster, , in miljard Nm 3. Het Groningenveld in de Nederlandse en Europese energievoorziening Het Groningenveld speelt een cruciale rol in de Noordwest-Europese energievoorziening. Het aardgas uit het Groningenveld heeft een unieke samenstelling. Het heeft een lage verbrandingswaarde en wordt daarom laagcalorisch aardgas genoemd. Het aardgas dat elders in de wereld gewonnen wordt, heeft meestal een hogere verbrandingswaarde en wordt hoogcalorisch gas genoemd. 4 Gastoestellen zijn doorgaans slechts geschikt voor één van beide. Het Groningengas is dus niet zomaar inwisselbaar voor aardgas uit andere bronnen en het Nederlandse gastransportnet heeft daarom gescheiden netwerken voor hoog- en laagcalorisch gas. Hoogcalorisch gas kan worden omgezet naar laagcalorisch gas (pseudo L-gas) door toevoeging van stikstof. Gasunie Transport Services (GTS) beschikt daarvoor over zogenaamde conversie-installaties. Laagcalorisch gas kan (fysiek) niet omgezet worden naar hoogcalorisch gas. Nederland speelt een belangrijke rol in de Noordwest-Europese gasmarkt 5. De totale vraag in de Noordwest-Europese gasmarkt is ca. 307 miljard m 3 per jaar (2013). In 2013 kwam een kwart daarvan uit Nederland. De vraag naar laagcalorisch gas is ca. 70 miljard m 3. Het grootste deel daarvan komt uit het Groningenveld. In Nederland wordt ca. 30 miljard m 3 aan laagcalorisch gas verbruikt. Daarvan gaat ca. 10 miljard m 3 naar huishoudens (met name voor verwarming), ca. 5 miljard m 3 naar kantoren, instellingen en winkels (verwarming), ca. 8 miljard m 3 naar bedrijven, zoals de glastuinbouw, en de resterende 7 miljard m 3 naar elektriciteitscentrales, industrie en andere afnemers. Het grootste deel van het gas wordt gebruikt voor verwarming en is dus in belangrijke mate afhankelijk van de temperatuur. In de wintermaanden wordt aanzienlijk meer gas geleverd dan in de zomermaanden. Dat geldt niet alleen voor de binnenlandse vraag, maar ook voor de export naar het buitenland. Het Groningenveld en de gasopslagen vervullen dus een belangrijke rol in het invullen van de vraag naar flexibiliteit. Het gasverbruik in Nederland is de afgelopen jaren grofweg constant gebleven. Naast de Groningse gasbel zijn er in Nederland kleine gasvelden met hoogcalorisch aardgas. In Figuur 3 is de productie daarvan weegegeven. In Nederland wordt jaarlijks circa 15 miljard m 3 hoogcalorisch aardgas verbruikt door 57 verschillende bedrijven (met 88 aansluitingen op het netwerk van GTS). Figuur 3: Productie kleine velden (in Nm3). Bron: nlog.nl. De voorraad aardgas in het Groningenveld bedraagt per 1 januari miljard Nm 3. 6 Hoeveel het Groningenveld per jaar zal produceren, is op kortere termijn uiteraard afhankelijk van de politieke besluitvorming daarover. Hoe dan ook zal de totale aardgasproductie in Nederland en Noordwest-Europa de komende decennia sterk dalen. Als de vraag naar aardgas niet meedaalt, zal aardgas geïmporteerd moeten worden uit Rusland of Noorwegen of LNG worden ingekocht. Rond 2024 zal Nederland niet langer netto-exporteur van gas zijn, maar netto-importeur. 4 De volgende indeling wordt gehanteerd: hoogcalorisch gas heeft een Wobbe-index van 47 tot 57,5 MJ/m³, laagcalorisch gas een Wobbe-index 43,44 tot 47,11 MJ/m³. 5 Nederland, België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Verenigd Koninkrijk. 6 1 Sm 3 = 1,054 Nm 3 ; in 2014 is 42,41 miljard Nm 3 gewonnen.

3 Welke productiebeperking van het Groningenveld is mogelijk? Minister Kamp heeft meerdere malen geschreven aan de Tweede Kamer dat een productiebepering van het Groningenveld tot 30 miljard Nm 3 met een maximale inzet van conversie-installaties mogelijk is, mits de flexibiliteit van het Groningenveld volledig mag worden benut. 7 Zolang een productiebeperking niet tegelijk gepaard gaat met een gasvraagreductie, zal een lagere productie van het Groningenveld betekenen dat er andere bronnen van laagcalorisch aardgas gevonden moeten worden. Het Groningenveld is echter de belangrijkste bron van laagcalorisch aardgas in Noordwest-Europa. De enige manier om een lagere productie van het Groningenveld te compenseren, is hoogcalorisch gas met behulp van conversie-installaties om te zetten naar laagcalorisch gas. GTS heeft in opdracht van de minister twee scenario s doorgerekend, waarbij het eerste scenario gericht is op het maximaal terugbrengen van de gasproductie in het Groningenveld en het tweede scenario op het zo gelijk mogelijk over het jaar verdelen van de gasproductie. GTS heeft niet alleen met de binnenlandse vraag rekening gehouden, maar ook met langjarige exportcontracten. In het eerste scenario verwacht GTS dat een productie van het Groningenveld in een bandbreedte van miljard Nm 3 mogelijk is (2014) en in het tweede scenario is de bandbreedte berekend op miljard Nm 3. In beide scenario s komt de leveringszekerheid niet in gevaar. De conclusie is dat in een scenario waar een vlakke productie niet geëist wordt, een maximale inzet van conversie-installaties de gasproductie kan verlagen tot ergens tussen de 21 en 35 miljard Nm 3 per jaar (2014). In dat scenario is 19 tot 23 miljard Nm 3 hoogcalorisch gas extra nodig. Exportverplichtingen Het aardgas uit het Groningenveld wordt door de NAM verkocht aan GasTerra. Daarnaast koopt GasTerra ongeveer driekwart van het gas uit de kleine velden. Een groot deel van het Nederlandse aardgas is reeds verkocht door GasTerra aan België, Duitsland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Italië en Zwitserland via langjarige contracten, die tot 2020 en verder lopen. De contracten zijn gesloten met E.on, RWE, Shell Duitsland, Exxonmobil Duitsland, EWE, Distrigas en GDF Suez. In de gesloten contracten staat een minimaal volume gas dat moet worden afgenomen en een maximaal volume dat mag worden afgenomen. Onderstaande tabel geeft de bandbreedtes weer van de exportvolumes op basis van deze contracten. Voor het binnenlandse verbruik zijn geen langjarige contracten afgesloten. Wel is het zo dat tot en met 2016 er voldoende gasvolumes zijn gecontracteerd om invulling te geven aan de Nederlandse gasvraag. Daarna moeten aanvullende volumes gecontracteerd worden. gasjaar laagcalorisch gas minimaal laagcalorisch gas maximaal hoogcalorisch gas minimaal hoogcalorisch gas maximaal 10/ / ,7 34,5 18,3 23,3 10/ / ,5 34,3 13,5 15,1 10/ / ,5 31,8 6,8 8,4 10/ / ,2 31,5 5,5 7,7 10/ / ,1 31,4 3,7 5,6 10/ / ,3 29,2 3,7 5,6 10/ / ,9 28,7 3,7 5,6 Tabel 4: Gecontracteerde exportvolumes GasTerra. GasTerra is van mening dat deze contracten niet zomaar opengebroken kunnen worden, ook niet als een beroep gedaan wordt op de in de contracten opgenomen overmachtsbepalingen. Belangrijk is op te merken dat GasTerra niet verplicht is Groningengas te exporteren, maar laagcalorisch gas. Dat betekent dat GasTerra ook hoogcalorsch gas kan inkopen en omzetten naar laagcalorisch gas en dit vervolgens exporteren. In de Europese Verordening leveringszekerheid gas staat dat bij een ernstige verstoring van de gasvoorziening de lidstaten ervoor moeten zorgen dat er geen maatregelen worden genomen die de gasstroom binnen de interne markt op enig moment onnodig beperken en er geen maatregelen worden genomen die de gasleveringssituatie in een andere lidstaat ernstig in gevaar zouden kunnen brengen. Het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) stelt daarnaast dat bij een productiebeperking er geen onderscheid mag worden gemaakt tussen binnen- en buitenlandse afnemers. Een productiebeperking waarbij het geproduceerde aardgas exclusief voor het binnenlandse verbruik wordt bestemd, is dus niet toegestaan. 7 Bijvoorbeeld in de brief op 17 januari 2014, Kamerstuk , nr. 28.

4 Aardgasbaten Een lagere aardgasproductie betekent lagere aardgasbaten. De afgelopen jaren lagen de aardgasbaten rond de miljard per jaar, waarvan miljard uit het Groningengas. In het onderzoek dat de minister heeft laten uitvoeren naar de gederfde aardgasbaten, was het vertrekpunt nog een ongewijzigde productie van circa 46 tot 47 miljard Nm 3 in 2014 en Het productieplafond is echter inmiddels verlaagd naar 39,4 miljard Nm 3. Het onderzoek stelt dat het verschil tussen een productiebeperking naar 40 miljard Nm 3 en een productbeperking naar 30 miljard Nm 3 tussen de 1,7 en 2,2 miljard aan misgelopen aardgasbaten in 2015 betreft. Hierbij moet echter worden opgemerkt dat in deze berekening niet de daling van de gasprijs met zo n 25% is meegerekend. Daarnaast betreft deze derving de korte termijn: het gas loopt niet weg en kan later, tegen de dan geldende gasprijs, geproduceerd en verkocht worden. De conversie naar laagcalorisch gas zal ook kosten met zich mee brengen. Op de gasmarkt kan de reductie van de Nederlandse aargasproductie wellicht leiden tot een prijsstijging. Figuur 5: Aardgasbaten Bron: CBS. Conclusies en aanbevelingen Conclusie Wanneer de conversie-installaties maximaal worden ingezet en de flexibiliteit van het Groningenveld volledig mag worden benut, is een productiebeperking van het Groningenveld tot 30 miljard m 3 mogelijk. Wegvallende productie uit het Groningenveld wordt dan gecompenseerd door hoogcalorisch gas uit Rusland, Noorwegen en LNG. De belangrijkste consequentie van een productiebeperkin tot 30 miljard m 3 naast een kleinere frequentie van en wellicht minder sterke aardbevingen in Groningen zijn de lagere aardgasbaten op korte termijn: tussen de 1,7 en 2,2 miljard in Extra hoogcalorisch aardgas moet worden geïmporteerd en gecontracteerd. Aanbevelingen De minister heeft besloten tot een hard productieplafond van 39,4 miljard m3 per jaar. Wanneer het de wens van de Tweede Kamer is om het productieplafond verder te verlagen, kan ook overwogen worden om een flexibel productieplafond in te stellen dat afhankelijk is van de weersomstandigheden. Bij een koude winter kan het productieplafond dan hoger zijn dan bij een milde winter. Op die manier wordt de leveringszekerheid gewaarborgd en is het toch mogelijk om het productieplafond te verlagen. Een productiebeperking draagt bij aan de veiligheid van de inwoners van provincie Groningen. Wanneer een productiebeperking niet tegelijkertijd gepaard gaat met een reductie in de vraag naar (laagcalorisch) aardgas, is er geen milieuwinst, integendeel. In het Energieakkoord zijn afspraken gemaakt over energiebesparing in de industrie en in de gebouwde omgeving. Toch biedt het Energieakkoord onvoldoende antwoord op de vraag hoe Nederland minder afhankelijk wordt van aardgas. Het ontbreekt aan een exitstrategie. Want de productie van aardgas loopt snel terug. Bovendien lijkt het tegenstrijdig dat het Rijk sinds 2005 fors heeft ingezet op de strategie van Nederland als internationale gasrotonde. De Algemene Rekenkamer is kritisch geweest over de nut en noodzaak van deze gasrotondestrategie. Ook in het onderzoek naar de toekomst van het gasgebouw wordt geconstateerd dat een explicitiete visie op gaswinning en op de rol van gas in de toekomstige energiemix ontbreekt. 8 8 ABDTOPConsult, Onderzoek Toekomst Governance Gasgebouw, augustus 2014

5 In het Energieakkoord ligt de nadruk op hernieuwbare elektriciteit. Het beperken en verduurzamen van de warmtevraag is minder goed uitgewerkt. Het kabinet heeft aangegeven spoedig een Warmtevisie te presenteren. In deze Warmtevisie zou in de eerste plaats de nadruk moeten liggen op het beperken van de warmtevraag. In Nederland wordt per jaar een equivalent van 15 miljard m 3 aardgas als restwarmte geloosd. De tweede stap is een ambitieuze strategie voor het versnellen van duurzame warmtelevering. Duurzame warmtelevering betekent dat elektrisch verwarmen met behulp van warmtepompen en collectieve warmtelevering op basis van industriële restwarmte en hernieuwbare warmtebronnen moet worden gestimuleerd. Niet alleen in de gebouwde omgeving, maar ook in de glastuinbouw kan duurzame warmtelevering een belangrijke rol spelen. De vraag naar aardgas kan daarmee worden gereduceerd. Energiebesparing is één van de meest kosteneffectieve CO2- reductiemaatregelen. Elektrificatie van de warmtevoorziening heeft daarnaast als voordeel dat de uitstoot van broeikasgassen binnen de non-ets-sector verschoven worden naar de ETS-sector. Het is belangrijk dat het Rijk een strategie vaststelt hoe zij de komende decennia het beschikbare aardgas per sector wil inzetten. Bij deze strategie horen concrete beleidsinstrumenten. Een voorbeeld daarvan betreft de scheve verhouding tussen de energiebelasting op aardgas en op elektriciteit: elektriciteit wordt zes maal zwaarder belast. Daardoor is er geen gelijk speelveld voor bijvoorbeeld de warmtepomp in vergelijking met een gasketel. Een betere balans in de energiebelasting is dus gewenst. Daarnaast moet de vraag gesteld worden of bij nieuwbouw of grootschalige renovatie nog een gasinfrastructuur wenselijk is. Rotterdam, 4 februari 2015 Geraadpleegde literatuur en bronnen Kamerbrief over Gaswinning in Groningen, 17 januari 2014, kenmerk DGETM / Kamerbrief over Winningsbesluit Gaswinning Groningenveld, 16 december 2014, kenmerk DGETM-EM / Antwoorden op schriftelijke vragen over gaswinning Groningen, 15 januari 2015 Ministerie van Economische Zaken, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland - Jaarverslag 2013 Jaarverslag GasTerra 2013 SodM, Bevingsgevoeligheid van de Eemskanaal regio, 16 december 2014 Brief van SodM over Groningenveld, 22 januari 2013, kenmerk GTS, Rapport Voorzieningszekerheid Gas 2013 Beantwoording Kamervragen over langetermijncontracten en gasverkoop, 20 januari 2015, kenmerk DGETM / Algemene Rekenkamer, Gasrotonde: nut, noodzaak en risico s, 14 juni 2012 ABDTOPConsult, Onderzoek Toekomst Governance Gasgebouw, augustus 2014 Ministerie van Economische Zaken, Groningengas op de Noordwest-Europese gasmarkt, november 2013 GTS, Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid, 3 oktober 2013 Ministerie van Economische Zaken, Effecten van een eventuele productiebeperking op de gasbaten, 10 september 2013 GasTerra B.V. en Ministerie van Economische Zaken, Leveringsverplichtingen Groningengas, november

Uitstel investeringsbesluit stikstofinstallatie

Uitstel investeringsbesluit stikstofinstallatie 33529 Gaswinning Nr. 283 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 12 september 2016 Veiligheid en leveringszekerheid staan bij de

Nadere informatie

Groningengas op de Noordwest-Europese gasmarkt

Groningengas op de Noordwest-Europese gasmarkt Groningengas op de Noordwest-Europese gasmarkt - Samenvattende rapportage bij de onderzoeken 7, 8 en 9 Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt November 2013 1 In het kader van de aardbevingen

Nadere informatie

Veranderende gassamenstelling in Nederland: een lange traditie. Themamiddag Energiewacht 22 september 2011

Veranderende gassamenstelling in Nederland: een lange traditie. Themamiddag Energiewacht 22 september 2011 Veranderende gassamenstelling in Nederland: een lange traditie Themamiddag Energiewacht 22 september 2011 Veranderende gaskwaliteit Fase 1. Introductie Groningen-gas Fase 2. Kleine velden beleid en inpassing

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 529 Gaswinning Groningen-veld Nr. 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Datum: 26 juni 2015 Onderwerp: debat over de gaswinning in Groningen (1 juli) en verzamel AO energie en SDE+ (2 juli)

Datum: 26 juni 2015 Onderwerp: debat over de gaswinning in Groningen (1 juli) en verzamel AO energie en SDE+ (2 juli) Datum: 26 juni 2015 Onderwerp: debat over de gaswinning in Groningen (1 juli) en verzamel AO energie en SDE+ (2 juli) Geacht Kamerlid, Deze week maakte minister Kamp bekend dat de gaswinning uit het Groningenveld

Nadere informatie

BIJLAGE Aardgasbeleid in Nederland: Actuele ontwikkelingen

BIJLAGE Aardgasbeleid in Nederland: Actuele ontwikkelingen BIJLAGE Aardgasbeleid in Nederland: Actuele ontwikkelingen In deze bijlage wordt ingegaan op de volgende onderwerpen: Hoofdstuk 1 gaat in op het gasverbruik in Nederland. Het gaat dan om de rol die gas

Nadere informatie

Onderzoek andere benadering van de gaswinning

Onderzoek andere benadering van de gaswinning Onderzoek andere benadering van de gaswinning Onderzoek naar de mogelijkheden en effecten van een maximale inzet van kwaliteitsconversie om de gaswinning uit het Groningenveld te beperken onder waarborging

Nadere informatie

Aardgas in het kort. Basisinzichten gaswinning en aardbevingen Herman Damveld, hdamveld@xs4all.nl Groningen, maart 2015

Aardgas in het kort. Basisinzichten gaswinning en aardbevingen Herman Damveld, hdamveld@xs4all.nl Groningen, maart 2015 Aardgas in het kort. Basisinzichten gaswinning en aardbevingen Herman Damveld, hdamveld@xs4all.nl Groningen, maart 2015 Aanleiding De Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) haalt aardgas uit de Groninger

Nadere informatie

12 in 2020, 0 in 2030. We kunnen zonder gas.

12 in 2020, 0 in 2030. We kunnen zonder gas. Factsheet 12 in 2020, 0 in 2030. We kunnen zonder gas. Beschermen van het klimaat en voorkomen van aardbevingen door de gaswinning in Groningen, betekent dat we snel op een andere manier in onze behoefte

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA s-gravenhage. Datum 7 oktober 2014 Betreft Aardgasbeleid in Nederland

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA s-gravenhage. Datum 7 oktober 2014 Betreft Aardgasbeleid in Nederland > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Gasrotonde in beweging

Gasrotonde in beweging Gasrotonde in beweging Gastransport steeds dynamischer Ruud Wieleman 11 juni 2015 Inhoud Introductie Gasunie en Gasunie Transport Services De basics van het gastransport Kentallen GTS + Kwis (als daar

Nadere informatie

Onderzoek andere benadering van de gaswinning

Onderzoek andere benadering van de gaswinning Onderzoek andere benadering van de gaswinning Onderzoek naar de mogelijkheden en effecten van een maximale inzet van kwaliteitsconversie om de gaswinning uit het Groningenveld te beperken onder waarborging

Nadere informatie

BASISKENNIS AARDGAS: WINNING, GEBRUIK EN AARDBEVINGEN

BASISKENNIS AARDGAS: WINNING, GEBRUIK EN AARDBEVINGEN BASISKENNIS AARDGAS: WINNING, GEBRUIK EN AARDBEVINGEN Herman Damveld, Groningen, hdamveld@xs4all.nl 28 mei 2013 Noord-Nederland is letterlijk geschokt door de aardbevingen als gevolg van de winning van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 33 529 Gaswinning Groningen-veld Nr. 92 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld 19 januari 2015 De vaste commissie voor Economische Zaken heeft

Nadere informatie

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Ministerie van Economische Zaken Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Uitleg over het besluit gaswinning Groningen Geachte bewoner, Vrijdag 17 en zaterdag 18 januari 2014 heb ik in Groningen

Nadere informatie

een kilootje meer aandacht voor de veiligheid van de Groningers

een kilootje meer aandacht voor de veiligheid van de Groningers Voormalig Inspecteur-generaal Jan de Jong: opmerkingen bij besluit Gaswinning Groningen van 18 december 2015 een kilootje meer aandacht voor de veiligheid van de Groningers Allereerst wat opmerkingen over

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

BIJLAGE 1 ANTWOORDEN OP SCHRIFTELIJKE VRAGEN INZAKE GASWINNING GRONINGEN

BIJLAGE 1 ANTWOORDEN OP SCHRIFTELIJKE VRAGEN INZAKE GASWINNING GRONINGEN BIJLAGE 1 ANTWOORDEN OP SCHRIFTELIJKE VRAGEN INZAKE GASWINNING GRONINGEN 1 Wanneer wordt het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid gepubliceerd dat naar aanleiding van het onderzoek over het meewegen

Nadere informatie

Datum Betreft Besluitvormingsproces gaswinning Groningen en meerjarenprogramma NCG

Datum Betreft Besluitvormingsproces gaswinning Groningen en meerjarenprogramma NCG > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN AANLEIDING Op vrijdag 17 januari 214 heeft NAM op vijf productielocaties rond de productie zoveel mogelijk teruggebracht.

Nadere informatie

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 DE KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 Er gaat niets boven Groningen. En niets mag boven de veiligheid van de Groningers gaan. Daarom moet de gaskraan dit jaar nog fors dicht. Naar maximaal

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 33 529 Gaswinning Nr. 214 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld 13 januari 2016 De vaste commissie voor Economische Zaken heeft een aantal

Nadere informatie

28 mei 2015 Eindrapport. Quickscan naar de rol van gas in de Nederlandse energiemix tot 2040

28 mei 2015 Eindrapport. Quickscan naar de rol van gas in de Nederlandse energiemix tot 2040 28 mei 2015 Eindrapport Quickscan naar de rol van gas in de Nederlandse energiemix tot 2040 1. ENERGIETRANSITIE Wereldwijd maken fossiele brandstoffen op steeds grotere schaal plaats voor hernieuwbare

Nadere informatie

Datum 12 september 2014 Betreft Beantwoording van vragen inzake de precaire situatie wat betreft de energievoorziening in België

Datum 12 september 2014 Betreft Beantwoording van vragen inzake de precaire situatie wat betreft de energievoorziening in België > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Besluit. Datum Wijziging instemming winningsplan gaswinning Groningenveld

Besluit. Datum Wijziging instemming winningsplan gaswinning Groningenveld > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Datum Betreft Wijziging instemming winningsplan gaswinning Groningenveld Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres Postbus

Nadere informatie

12 in 2020, 0 in We kunnen zonder gas.

12 in 2020, 0 in We kunnen zonder gas. Factsheet 12 in 2020, 0 in 2030. We kunnen zonder gas. Beschermen van het klimaat en voorkomen van aardbevingen door de gaswinning in Groningen, betekent dat we snel op een andere manier in onze behoefte

Nadere informatie

Beleid & regelgeving, nu & straks

Beleid & regelgeving, nu & straks Beleid & regelgeving, nu & straks Gassamenstelling & gastoestellen Aurél Kenessey de Kenese 2 Ministerie van Economische Zaken Beleidsdoelstellingen Publieke belangen Veiligheid gasgebruik Verduurzaming

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V.

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V. > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den

Nadere informatie

DIEP IN DE ONDERGROND HERMAN DAMVELD LEZING BIBLIOTHEEK ASSEN

DIEP IN DE ONDERGROND HERMAN DAMVELD LEZING BIBLIOTHEEK ASSEN DIEP IN DE ONDERGROND HERMAN DAMVELD LEZING 19-4-2016 BIBLIOTHEEK ASSEN Over mezelf Zelfstandig onderzoeker en publicist. Sinds 1976 studeer ik op (kern)energie, radioactief afval, aardgas. Veel artikel

Nadere informatie

Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid

Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid Resultaten onderzoek 7 Afdeling Network Configuration Rapport Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Voorraadtoename neemt af, hoop op hogere prijzen neemt toe. Afgelopen week De afgelopen week zagen we weer forse schommelingen in de olieprijs. De markt wordt omhoog geduwd door hedgefunds die massaal

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum Betreft Besluit Gaswinning Groningen in 2015

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum Betreft Besluit Gaswinning Groningen in 2015 > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015).

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015). Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus 20401 2500 EC DEN HAAG 2500EC Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus

Nadere informatie

Aardgas. Dr.ir. G.P.J. Dijkema. College spm1520, 13 februari 2012. Challenge the future

Aardgas. Dr.ir. G.P.J. Dijkema. College spm1520, 13 februari 2012. Challenge the future Aardgas Dr.ir. G.P.J. Dijkema College spm1520, 13 februari 2012 1 2 3 Aardgas het systeem Winningsstation Zuidwal, Elf Petroland Foto Sake de Wolf bron: http://www.zeeinzicht.nl Slochteren, 1963 bron:

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Rapport inzake onderzoek 9 november 2013

Rapport inzake onderzoek 9 november 2013 Inleiding Uitvoerder: GasTerra B.V. in samenwerking met het Ministerie van Economische Zaken. Om tot een zorgvuldige besluitvorming te komen met betrekking tot de gaswinning uit het Groningenveld is de

Nadere informatie

Datum 16 december 2014 Betreft Winningsbesluit Gaswinning Groningenveld en versterkingsmaatregelen

Datum 16 december 2014 Betreft Winningsbesluit Gaswinning Groningenveld en versterkingsmaatregelen > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

EfficiEncy Duurzaam. EnErgiEbEsparing. Warmte en koude. KEnnis industrie. energie financiering. instrumenten. GebouwDe omgeving

EfficiEncy Duurzaam. EnErgiEbEsparing. Warmte en koude. KEnnis industrie. energie financiering. instrumenten. GebouwDe omgeving Warmte en koude Kennis, advies, instrumenten en financiële steun EfficiEncy Duurzaam GebouwDe omgeving energie financiering KEnnis industrie instrumenten EnErgiEbEsparing De Nederlandse overheid streeft

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2016 tijdvak 2 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0323-a-16-2-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: gaswinning Groningen tekst 1 Dit moet u weten over het Groningse gas

Nadere informatie

[verzoeker], wonend te [woonplaats], en elf anderen,

[verzoeker], wonend te [woonplaats], en elf anderen, 201501544/4/A4. Datum uitspraak: 29 mei 2015 AFDELING BESTUURSRECHTSPRAAK Uitspraak van de voorzieningenrechter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State op een verzoek om het treffen van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 529 Gaswinning Groningen-veld Nr. 28 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

BIJLAGE. Beantwoording vragen schriftelijk overleg over de gaswinning in Groningen

BIJLAGE. Beantwoording vragen schriftelijk overleg over de gaswinning in Groningen BIJLAGE Beantwoording vragen schriftelijk overleg over de gaswinning in Groningen Met belangstelling heb ik kennisgenomen van de vragen en opmerkingen van de vaste commissie voor Economische Zaken inzake

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 529 Gaswinning Groningen-veld Nr. 30 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 31 januari 2014 Binnen de vaste commissie voor Economische

Nadere informatie

Winningsplan Groningen 2013: advies Staatstoezicht op de Mijnen

Winningsplan Groningen 2013: advies Staatstoezicht op de Mijnen Staatstoezicht op de Mijnen Winningsplan Groningen 2013: advies Staatstoezicht op de Mijnen KNAW-MINISYMPOSIUM AARDGASWINNING EN AARDBEVINGEN IN GRONINGEN Amsterdam 27 maart 2014 1 Waar gaat het over?

Nadere informatie

Onderzoek 8: Effecten van een eventuele productiebeperking op de gasbaten

Onderzoek 8: Effecten van een eventuele productiebeperking op de gasbaten Onderzoek 8: Effecten van een eventuele productiebeperking op de gasbaten 1.Inleiding In deze notitie worden de effecten van een eventuele productiebeperking op de gasbaten voor de periode 2014-2024 nagegaan.

Nadere informatie

Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en van de Gaswet (wijzigingen voortvloeiend uit het energierapport 2011)

Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en van de Gaswet (wijzigingen voortvloeiend uit het energierapport 2011) Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en van de Gaswet (wijzigingen voortvloeiend uit het energierapport 2011) MEMORIE VAN TOELICHTING (26-01-2012) I. ALGEMEEN 1. Doel en aanleiding Het onderhavige wetsvoorstel

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

Gasunie Network Improvement Program (GNIP) Renovatie regionaal gastransportnet

Gasunie Network Improvement Program (GNIP) Renovatie regionaal gastransportnet Gasunie Network Improvement Program (GNIP) Renovatie regionaal gastransportnet Gasunie Network Improvement Program GNIP Het regionale gastransportnet van Gasunie bestaat, naast leidingen, uit afsluiterschema

Nadere informatie

Nederlandse economie

Nederlandse economie Sociaal Economische Trends 213 De Nederlandse economie Werkloosheid De 24-211 invloed van de aardgaswinning Stromen en duren op de Werkloosheidsduren op basis van de Enquête Nederlandse economie beroepsbevolking

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

Stand van zaken Stadswarmte in Utrecht

Stand van zaken Stadswarmte in Utrecht Stand van zaken Stadswarmte in Utrecht Stan de Ranitz Jaarbijeenkomst Warmtenetwerk 12 mei 2016 Inhoud presentatie 1. Stadswarmte Utrecht 2. Het equivalent opwek rendement (EOR) in Utrecht 3. Verdere verduurzaming

Nadere informatie

Renovatie regionaal gastransportnet

Renovatie regionaal gastransportnet Renovatie regionaal gastransportnet Renovatie regionaal gastransportnet Het regionale gastransportnet van Gasunie bestaat, naast leidingen, uit afsluiterschema s,meet- en regelstations en gasontvangstations.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 529 Gaswinning Groningen-veld Nr. 17 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 15 februari 2013 Binnen de vaste commissie voor Economische

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Hoe ziet de stroommarkt er straks uit?

Hoe ziet de stroommarkt er straks uit? Hoe ziet de stroommarkt er straks uit? Projectgroep BioWKK 5 juli 2016 Stijn Schlatmann Directeur/senior adviseur www.energymatters.nl Wat doet Energy Matters Technische inpassing & economische haalbaarheid:

Nadere informatie

NOTA (Z)140109-CDC-1299

NOTA (Z)140109-CDC-1299 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS NOTA

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Bijlage: Voorstel voor de G-gassamenstelling in de toekomst en de eisen aan gastoestellen (pag 7-9)

Bijlage: Voorstel voor de G-gassamenstelling in de toekomst en de eisen aan gastoestellen (pag 7-9) READER Transitie G-gas samenstelling : Bijlage: Voorstel voor de G-gassamenstelling in de toekomst en de eisen aan gastoestellen (pag 7-9) A. de Kenessey de Kenese (EL&I)/ S. te Buck (AG NL) 1. Inleiding

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

CO 2 - Footprint Bedrijventerrein Lorentz I & II te Harderwijk

CO 2 - Footprint Bedrijventerrein Lorentz I & II te Harderwijk CO 2 - Footprint Lorentz I & II te Harderwijk Periode: 211-213 Datum: 24-1- 214 Versie: 2 1 Inhoudsopgave Inleiding CO 2 - Footprint 211 CO 2 - Footprint 212 CO 2 - Footprint 213 Vergelijk Totalen Ambitie

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Verwachte samenstelling H-gas per regio

Verwachte samenstelling H-gas per regio Verwachte samenstelling H-gas per regio In het gastransportnet voor hoogcalorisch gas (H-gas) is de samenstelling van het aardgas in de dagelijkse praktijk niet overal gelijk. Er zijn grofweg vijf regio

Nadere informatie

Rapport. Klimaatvoetafdruk 2010 van Van Vessem & Le Patichou. (openbare versie)

Rapport. Klimaatvoetafdruk 2010 van Van Vessem & Le Patichou. (openbare versie) Rapport Klimaatvoetafdruk 21 van Van Vessem & Le Patichou (openbare versie) Auteur: drs. Han van Kleef Datum: 4 april 211 Document: 2724RAPP1144 Rapport Klimaatvoetafdruk 21 Van Vessem & Le Patichou 1.

Nadere informatie

BRON VAN ONZE ENERGIE

BRON VAN ONZE ENERGIE NAM Aardgas + Martin de Boer, projectleider Henk Heeringa, communicatieadviseur Dinsdag BRON VAN ONZE ENERGIE 1 Agenda - Wie is NAM - Introductie in het Aardgas+ project - Film - Uitdagingen en (initiële)

Nadere informatie

Licht op energie (2014 - februari)

Licht op energie (2014 - februari) Licht op energie (2014 - februari) Macro-economische ontwikkelingen Beleggers halen hun geld terug uit opkomende economieën nu het opkoopprogramma van schuldpapier in de Verenigde Staten verder wordt ingeperkt.

Nadere informatie

Klimaatneutrale gemeenten. Frans Rooijers - directeur CE Delft

Klimaatneutrale gemeenten. Frans Rooijers - directeur CE Delft Klimaatneutrale gemeenten Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA UPDATE 2016 SAMENVATTING STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA Opdrachtgever Gemeente Breda Afdeling Mobiliteit en Milieu Opdrachtnemer Evert

Nadere informatie

Staatstoezicht op de Mijnen. Veilige. gaswinning. in Groningen. Staatstoezicht op de Mijnen. Avondseminar KIVI Delft 3 maart 2014

Staatstoezicht op de Mijnen. Veilige. gaswinning. in Groningen. Staatstoezicht op de Mijnen. Avondseminar KIVI Delft 3 maart 2014 Staatstoezicht op de Mijnen Veilige gaswinning in Groningen Staatstoezicht op de Mijnen Avondseminar KIVI Delft 3 maart 2014 1 Staatstoezicht op de Mijnen Waar gaat het over? 1.Intro Staatstoezicht op

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA 's-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA 's-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Lijst van vragen. Nr Vraag Blz

Lijst van vragen. Nr Vraag Blz Lijst van vragen De vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw en Innovatie heeft over de brief van de minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie inzake het rapport over de gassamenstelling

Nadere informatie

Datum S 2 O JüLl 2015 - Betreft Aanvullend verweerschrift inzake Groningenveld gaswinning

Datum S 2 O JüLl 2015 - Betreft Aanvullend verweerschrift inzake Groningenveld gaswinning Ministerie van Economische Zaken > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State t.a.v. mevrouw Leupen Oranjestraat 15 2514 JB DEN HAAG Datum S 2 O JüLl

Nadere informatie

Milieubarometer 2009-2010

Milieubarometer 2009-2010 NOTITIE Nr. : A.2007.5221.01.N004 Versie : definitief Project : DGMR Duurzaam Betreft : Milieubarometer 2009-2010 Datum : 26 juli 2011 Milieubarometer 2009-2010 Inleiding De milieubarometer is een instrument,

Nadere informatie

Grensverleggend in gastransport

Grensverleggend in gastransport Grensverleggend in gastransport gaat verder in gastransport www.gasunie.nl Europa vertrouwt op aardgas. Sinds jaar en dag vormt aardgas als schoonste fossiele energiebron een stabiele basis voor de economische

Nadere informatie

Seismisch risico Groningenveld Beoordeling rapportages & advies. Staatstoezicht op de Mijnen

Seismisch risico Groningenveld Beoordeling rapportages & advies. Staatstoezicht op de Mijnen Seismisch risico Groningenveld Beoordeling rapportages & advies Staatstoezicht op de Mijnen Juni 2015 Inhoud Samenvatting... 3 1. Leeswijzer... 7 2. Inleiding... 8 3. Werkwijze SodM... 11 3.1 Afbakening

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Energievoorziening nieuwbouw. Hans van Wolferen 24 november Wageningen

Energievoorziening nieuwbouw. Hans van Wolferen 24 november Wageningen Energievoorziening nieuwbouw Hans van Wolferen 24 november 2016 - Wageningen Van Wolferen Research Ervaring Verwarming, warmtapwater, koeling Rapporteur EPG en EMG (NEN 7120 / 7125) Betrokken bij CEN normen

Nadere informatie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie 21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 465 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 14 februari 2014 Hierbij

Nadere informatie

Hieronder licht ik de onderzoeken en adviezen en het daarop gebaseerde besluit van het kabinet meer in detail toe.

Hieronder licht ik de onderzoeken en adviezen en het daarop gebaseerde besluit van het kabinet meer in detail toe. BIJLAGE 1 NADERE TOELICHTING ONDERZOEKSRESULTATEN, ADVIEZEN EN KABINETSBESLUIT Hieronder licht ik de onderzoeken en adviezen en het daarop gebaseerde besluit van het kabinet meer in detail toe. 1. Aanleiding

Nadere informatie

STEMMING TTF scoort het best op gemak

STEMMING TTF scoort het best op gemak STEMMING TTF scoort het best op gemak AMSTERDAM (Energeia) - Energeia's stemming behandelt achtereenvolgens de prijsontwikkeling op de markt voor olie, steenkool, CO2-emissierechten, elektriciteit en aardgas,

Nadere informatie

Milieubarometer 2010-2011

Milieubarometer 2010-2011 NOTITIE Nr. : A.2007.5221.01.N005 Versie : definitief Project : DGMR Duurzaam Betreft : Milieubarometer 2010-2011 Datum : 6 januari 2012 Milieubarometer 2010-2011 Inleiding De milieubarometer is een instrument,

Nadere informatie

Carbon footprint 2013

Carbon footprint 2013 PAGINA i van 13 Carbon footprint 2013 Opdrachtgever: Stuurgroep MVO Besteknummer: - Projectnummer: 511133 Documentnummer: 511133_Rapportage_Carbon_footprint_2013_2.0 Versie: 2.0 Status: Def Uitgegeven

Nadere informatie

(OPENBARE VERSIE) 3 juni 2004

(OPENBARE VERSIE) 3 juni 2004 (OPENBARE VERSIE) 3 juni 2004 1 1 2 3 4 2 1 Inleiding en onderzoeksopzet 1. In april 2004 jaar informeerde Gastransport Services (hierna: GtS) via haar Interpagina aan marktpartijen dat de dienst kwaliteitsconversie

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2013 2014 33 858 EU-voorstellen: Kader klimaat en energie 2030 COM (2014) 15, 20 en 21 1 B BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Samenvatting. Figuur 1: Onderzoeksgebied in paars

Samenvatting. Figuur 1: Onderzoeksgebied in paars Samenvatting Geothermie duurzame energiebron De lat voor verduurzaming in de woningbouw, tuinbouw en industrie ligt hoog. Het blijkt uit onderzoek en praktijk dat geothermie een zeer kosteneffectieve manier

Nadere informatie

Hoe komen we van het aardgas af? Bezinningsgroep Energie Frans Rooijers 9 januari 2017

Hoe komen we van het aardgas af? Bezinningsgroep Energie Frans Rooijers 9 januari 2017 Hoe komen we van het aardgas af? Bezinningsgroep Energie Frans Rooijers 9 januari 2017 CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal Vergaderjaar 00 0 9 03 Voorzienings- en leveringszekerheid energie Nr. 79 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN, LANDBOUW EN INNOVATIE Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie