Een generatie zonder burgers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een generatie zonder burgers"

Transcriptie

1 Kunnen alle kinderen meedoen? Onderzoek naar maatschappelijke participatie van arme kinderen Gerda Jehoel-Gijsbers, scp, Den Haag 2009 De grenzeloze generatie en de eeuwige jeugd van hun opvoeders Martijn Lampert & Frits Spangenberg, Nieuw Amsterdam, Amsterdam 2009 A Good Childhood. Searching for Values in a Competitive Age Richard Layard & Judy Dunn, Penguin Books, Londen 2009 Versterken van de village. Versterking voor gezinnen. Preadvies over gezinnen en hun sociale omgeving rmo/rvz, Den Haag 2008 Het beste van de jeugd Stijn Sieckelinck, Klement, Kampen 2009 Verbeter de wereld begin bij de opvoeding Micha de Winter, swp, Amsterdam jola jakson Vindt u ook dat de jeugd van tegenwoordig geen karakter toont? Waar zijn de prikkelende schoolkrantjes? Waar zijn de ludieke straatover de auteur Jola Jakson doceert filosofie aan de Hogeschool van Amsterdam en vakdidactiek filosofie aan de Universiteit van Amsterdam Noten Zie pagina 140 acties van studenten? Zelfs een staking tegen beperking van de studieduur is tam en zelfs daar lopen studenten aan het handje van hun professoren. Lijkt het maar zo, of wordt echt alle energie en creativiteit van de jeugd afgekocht door de commercie? Sinds mensenheugenis wordt elke nieuwe generatie met een flinke dosis argwaan be-

2 van wa arde 134 verheffing keken. Zij moet immers op enig moment de verantwoordelijkheid voor de samenleving overnemen. In onze tijd spitst de twijfel zich toe op de vraag of de jeugd voldoende bagage heeft om ons grote erfgoed van democratie en verzorgingsstaat te verdedigen en voort te zetten. Zal ze zich betrokken en solidair voelen met de gemeenschap? Zal ze kennis hebben van en respect hebben voor de rechtsstaat? Zal ze zich laten leiden door sociale rechtvaardigheid? En ook: zal ze zich niet laten verleiden tot het uitsluiten en dehumaniseren van anderen wanneer de steeds verder gaande globalisering gepaard gaat met politieke onrust en grote belangenconflicten tussen bevolkingsgroepen? Aan die twijfels is de vraag inherent wat de beste manier is om de jeugd op de toekomst voor te bereiden. In de recente literatuur kan men met betrekking tot deze vragen drie posities onderscheiden. Het eerste standpunt luidt dat onder invloed van de individualisering opvoeders de teugels laten vieren, ze geen controle houden en geen grenzen stellen, met desastreuze gevolgen vandien. Het antidotum wordt, uiteraard, in een strengere opvoedingsaanpak gezocht. Aanhangers van het tweede standpunt geven prioriteit aan de verbetering van de opvoedingsomstandigheden. Zij bezien opvoeding in het licht van een aantal bedreigende maatschappelijke en economische verschijnselen die van invloed zijn op de manier waarop de jeugd opgroeit: gebroken gezinnen, het wegvallen van familiebanden, de anonimiteit van woonbuurten en instellingen, armoede, de invloed van de nieuwe media. Impliciet wordt ervan uitgegaan dat gebrekkige opvoedingsomstandigheden ertoe leiden dat jongeren opgroeien tot asociale burgers. Het derde standpunt is dat de huidige opvoeding niet geheel faalt (zoals bij standpunt één), maar wel met betrekking tot burgerschap. Binnen deze benadering worden de attitudes en vaardigheden van democratisch burgerschap vastgesteld en wordt gedebatteerd hoe deze te faciliteren. u Aan de ketting Journaalbeelden van het Vondelpark na de eerste mooie lentedag dit voorjaar van grote hoeveelheden zorgeloos achtergelaten afval door de daar aanwezige jeugd, illustreren goed welke zorgen rijzen bij de aanhangers van het eerste standpunt. De jeugd zou individualistisch, hedonistisch, materialistisch en zelfingenomen zijn, en niet in staat om offers te brengen voor anderen jongeren blijken immers niet eens bereid hun eigen rommel in een prullenbak te deponeren. Motivaction-medewerkers Martijn Lampert en Frits Spangenberg hebben deze opvatting onderbouwd met wetenschappelijk onderzoek, gebaseerd op Mentality-metingen en diepte-interviews. In hun boek De grenzeloze generatie en de eeuwige jeugd van haar opvoeders zoeken zij de oorzaak van het materialisme, hedonisme en de grenzeloosheid van de huidige jeugd, in de extreme individualisering. Opvoeders zouden vanuit een slecht begrepen ideaal van zelfontplooiing de jeugd volledig loslaten, ook omdat zij hun kinderen te vriend zouden willen houden en daarom conflicten zouden willen vermijden. De jeugdcultuur wordt volgens de auteurs op een voetstuk geplaatst, en daarmee de jeugd ook. Dat stimuleert jongeren niet om volwassen te worden en serieuze plichten op zich te nemen, menen Lambert en Spangenberg. De auteurs luiden de noodklok. Zo blijkt uit hun generatievergelijking dat van de afgelopen drie generaties elke volgende generatie minder voor de samenleving over heeft. Nederland bevindt zich dus in een neerwaartse spiraal. Lampert en Spangenberg doen een dringend beroep op ouders om de jeugd te disciplineren. Zij zouden daarbij ondersteund moeten worden door middel van voorlichting en opvoedcursussen. Ook op scholen zou weer aandacht moeten komen voor het leren van verantwoordelijkheid en zelfbeheersing. Om gemeenschapszin aan te leren zouden de scholen moeten werken met gemeenschappelijke rituelen.

3 Het is zonder twijfel waar dat het belangrijk is voor het functioneren van de samenleving dat mensen zich aan de regels houden, dat zij hun behoeftes kunnen uitstellen en dat zij zich dienstbaar opstellen ten opzichte van de samenleving. Deze attitudes moeten inderdaad worden aangeleerd. Het is echter de vraag of een eenzijdige aandacht voor deze attitudes niet leidt tot kritiekloze, gedisciplineerde burgers. Dit soort burgerschap lijkt niet goed aan te sluiten op de taak van de burger die misschien in de toekomst de democratie of de verzorgingsstaat moet verdedigen. Buiten deze kritiek rijzen er ook twijfels ten aanzien van het gehele onderzoek van Lampert en Spangenberg. Het is de vraag of het weergegeven beeld van de jeugd correspondeert met de werkelijkheid. De grenzeloze generatie is gebaseerd op opinies en interviews. Dit levert een subjectief beeld op. Daarnaast doet de indeling in acht milieus en vier burgerschapsstijlen waar de auteurs voor Het wordt steeds ongebruikelijker voor een buitenstaander om zich met andermans kinderen te bemoeien kiezen, geconstrueerd en normatief aan. Ook zijn veel typeringen van de generaties niet te herleiden tot de weergegeven resultaten van het onderzoek. Wel sluit De grenzeloze generatie aan bij de tendens tot een meer repressief jeugdbeleid. Waar men vroeger als de dood was om de privacy van het gezin en het kind aan te tasten, wordt nu een voet tussen de deur van het ouderlijk huis gezet. Ouders die onvoldoende toezicht houden op hun kinderen worden, als deze zich misdragen, disciplinerende maatregelen in het vooruitzicht gesteld het intrekken van de kinderbijslag bijvoorbeeld. Kinderen worden eerder onder toezicht gesteld en sneller en makkelijker uit huis geplaatst. En de aangedragen reden voor dit alles: de softe opvoeding van de ouders en de beroerde toestand waarin de jeugd verkeert. u Verbeter de omstandigheden Niet iedereen is zo gericht op repressie. Maar de mensen die vooral aandacht hebben voor de omstandigheden van de opvoeding bijvoorbeeld, zijn minder eensgezind dan degenen die luidkeels roepen om harde maatregelen. Zij verschillen onderling van mening over de manier waarop de omstandigheden verbeterd kunnen worden. Zo propageren de auteurs van A Good Childhood, de scp-onderzoekers van Kunnen alle kinderen meedoen?, en de auteurs van het rmo-advies Versterking voor gezinnen verschillende oplossingen voor slechte opvoedomstandigheden. De reden om in dit tussen de Nederlandse onderzoeken het Engelse A Good Childhood te plaatsen, is vanwege het schrikbeeld van opvoedomstandigheden die het oproept in Engeland is de afbouw van de verzorgingsstaat veel radicaler. Het boek van Richard Layard en Judy Dunn is zeer toegankelijk geschreven. Het is gebaseerd op The Good Childhood Inquiry, een grootscheeps onderzoek onder Britten. Het bevat een schat aan gegevens die een gedetailleerd beeld geven van de omstandigheden waaronder jongeren opgroeien in Groot Brittannië in de eenentwintigste eeuw. Het verschil met De grenzeloze generatie zit hem niet alleen in de duidelijke compassie van de Engelse auteurs met de jeugd, maar vooral in wat onderzocht wordt. Niet hoe de kinderen en jongeren zijn, maar hoe ze hun kindertijd beleven en wat ze nodig hebben om gelukkig te zijn (Engelse kinderen scoren in tegenstelling tot de Nederlandse jeugd heel matig op geluk). Het Engelse onderzoek geeft behalve de opinies van kinderen en deskundigen ook de sociale en economische context weer waarin de jongeren opgroeien. Deze context stemt niet vrolijk: gebroken gezinnen, kindermishandeling, groeiende ongelijkheid, armoede, een cultuur 135

4 van wa arde 136 verheffing van competitie op scholen, pesten en discriminatie, een stijging van het aantal kinderen met psychische aandoeningen. De aanbevelingen van de auteurs zijn vooral gericht op het versterken van de taak van de overheid bij de opvoeding. Ze pleiten voor het invoeren van rituelen rondom de geboorte: de civil birth ceremony. Voor elke vijfduizend kinderen moet er een kindercentrum komen, met sport, cultuur, therapie en medische voorzieningen. De ouders moeten gratis begeleiding krijgen bij zowel eventuele relatieproblemen als bij emotionele problemen of gedragsproblemen van hun kind. Bij de ruimtelijke ordening moet rekening worden gehouden met spel- en sportplekken voor kinderen. Layard en Dunn stellen voor om niet alleen de cognitieve vaardigheden van leerlingen te testen (onze Cito-toetsen) maar om ook assessments over het welbevinden van kinderen in te voeren op de leeftijd van vijf, elf en veertien jaar om psychische problemen of ongewenste opvoedsituaties op te sporen. De auteurs spreiden een groot vertrouwen ten toon in zowel het diagnostisch vermogen van de psychologische wetenschap als de mogelijkheden van de overheid om de aangetroffen problematiek succesvol op te pakken. Hun pleidooi om de rol en de economische positie van de professionals die zich met kinderen bezighouden te versterken, hoeft geen verbazing te wekken. A Good Childhood is een morele aanklacht tegen de egoïstische, geïndividualiseerde Britse samenleving: er wordt een moreel appèl gedaan op de politiek om kinderen in bescherming te nemen: Children are sacred trust. Bijna terloops brengen de auteurs het idee naar voren dat het vergroten van het geluk van kinderen de manier is om te komen tot een betere wereld.1 De nadruk op het geluk en welbevinden verrast niet bij gelukseconoom Layard. Wel verbaast het dat in zijn boek de zorg voor sociale cohesie en burgerschap amper aan bod komt. In het hoofdstuk over waarden komen niet de waarden voor die traditioneel met burgerschap worden geassocieerd, maar wel de waarden die tot godsdienst terug te voeren zijn. Zo is er de aanbeveling om spirituele kwaliteiten te ontwikkelen: the sence of something greater than themselves (wat je tegenkomt in muziek, literatuur, dans) almost mystical feelings are crucial for good life. 2 En in het nawoord ondersteunt de aartsbisschop van Canterbury de aanbevelingen vanuit de christelijke leer: the child is the one from whom the adult must learn about the Kingdom of God. 3 Dit christelijke tintje en de morele legitimatie van de aanbevelingen geeft dit sympathieke boek ondanks de hoeveelheid empirisch materiaal die erin gegeven wordt, een naïeve toon. De analyse van de auteurs gaat niet ver genoeg om het afnemende geluk van de Engelse jeugd in het licht van de neoliberale afbouw van de verzorgingsstaat te plaatsen. Als de auteurs een draagvlak wilden creëren voor de aanbevelingen door een mentaliteitsrevolutie change of heart van de maatschappij te ontketenen, die zou moeten leiden tot vermindering van armoede en sociale uitsluiting van kinderen, dan zijn ze hierin niet helemaal geslaagd. Ook in Nederland is er aandacht voor kinderen die in armoede opgroeien, met name voor de consequenties daarvan: sociale vereenzaming, sociale uitsluiting, en het effect op de toekomst van kinderen (en op de samenleving als geheel). Het Sociaal en Cultureel Planbureau is in 2008 met een onderzoek gestart naar de invloed van armoede op de mate waarin kinderen deelnemen aan vrijetijdsactiviteiten. Het onderzoek draagt de titel Kunnen alle kinderen meedoen? Het onderzoek van het scp bestaat uit twee delen. Het begint met de monitoring van de deelname van kinderen aan vrijetijdsactiviteiten (bij dit deel van het onderzoek hoort een nulmeting) en een inventarisatie van de activiteiten waaraan kinderen om financiële redenen niet deelnemen. In het tweede deel wordt een analyse verricht naar oorzaken, achtergronden en gevolgen van armoede tijdens de kindertijd. Onder andere worden de langetermijneffecten van armoede tijdens de jeugd bestudeerd.

5 Het is van grote maatschappelijke waarde te weten in welke mate opgroeien in armoede tot sociale uitsluiting leidt en wat voor risico s dit heeft voor het volwassen leven. Anders is immers geen effectief beleid mogelijk om de ergste effecten van armoede te neutraliseren. Uit het scp-onderzoek blijkt een groot verschil tussen arme en niet-arme kinderen in de mate waarin zij deelnemen aan vrijetijdsactiviteiten waarvoor betaald moet worden. De nulmeting geeft aan dat er in de leeftijd van vijf tot en met zeventien jaar, tweeënhalf miljoen arme kinderen zijn (tot 120% van het sociaal minimum). In de vrijetijdsactiviteiten waaraan kosten zijn verbonden participeert bijna de helft van de bijstandskinderen niet. Uit de nulmeting komen belangrijke inzichten naar voren die de beleidsmakers zouden moeten oppakken. Negentig procent van alle kinderen wil op sport of zit al op sport. Tegelijk is sport de enige vrijetijdsactiviteit waar de kinderen geen deel aan nemen vanwege de kosten. De conclusie dringt zich op dat het gratis De professionals richten zich op het individuele gedrag van het kind, zodat pedagogiek gedragstherapie is geworden openstellen van sportactiviteiten voor bijstandskinderen een effectieve manier is om sociale uitsluiting tegen te gaan. Een andere Nederlandse publicatie Versterken van de village van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling gaat ook over de problematiek van vereenzaming en uitsluiting van gezinnen. Het probleem wordt hier breder getrokken dan alleen arme gezinnen. Ook een verhuizing en daardoor lossere banden met familie, anonieme woonomgevingen en verzakelijking van publieke voorzieningen zoals scholen en kinderdagverblijven, dragen bij aan maatschappelijke vereenzaming. Ongeorganiseerde steun bij de opvoeding is veelal weggevallen het wordt steeds ongebruikelijker voor een buitenstaander zich met andermans kinderen te bemoeien. Daardoor wordt de opvoeding een steeds moeilijker opgave voor de ouders. Er tekent zich een opvallend verschil af tussen de oplossing die Layard en Dunn in A Good Childhood bij sociale uitsluiting en vereenzaming van gezinnen aandragen en het rmo-advies. Terwijl Layard en Dunn voor meer ingrijpen van de overheid en versterking van de rol van professionals pleiten, ziet de rmo de oplossing in het stimuleren van contacten tussen ouders. De titel van het rmo-advies is gebaseerd op het Afrikaanse gezegde It takes a village to raise a child. De rmo stelt dat er meer ontmoetingen moeten komen tussen ouders en dat de overheid in staat is zulke ontmoetingen te stimuleren en te faciliteren. Er wordt van uitgegaan dat het contact tussen ouders tot een uitwisseling leidt, tot het overbrengen van opvoedingstips en tot bezinning op de eigen opvoedstijl. De rmo heeft het vertrouwen dat ouders elkaar zullen helpen en dat het onderlinge contact ook gunstig voor hun kinderen is. De overheid moet zich afzijdig houden van het overdragen van waarden, maar moet helpen met het leggen van contacten tussen de ouders. Het overdragen van waarden is de rol van instellingen zoals kinderdagverblijven, scholen en consultatiebureaus. Met dit advies wil de rmo de groeiende afhankelijkheid van professionals tegengaan en de collectieve zelfredzaamheid van mensen bevorderen. 137 u Niet bang zijn voor de jeugd Dat er door betere omstandigheden tijdens de opvoeding later minder ongelukkige en asociale burgers zullen zijn, is waarschijnlijk. Maar zijn goede omstandigheden voldoende als voorbereiding op de toekomstige taak van de jeugd als drager van de verantwoordelijkheid voor de samenleving? Zijn er specifieke kennis en vaardigheden die de jeugd zich ook eigen moet

6 van wa arde 138 verheffing maken? Micha de Winter (Verbeter de wereld begin bij de opvoeding) en Stijn Sieckelinck, een in Nederland wonende Belgische pedagoog (Het beste van de jeugd), denken van wel. Volgens hen vereist het burgerschap dat we nodig hebben veel meer dan dat jongeren zich netjes gedragen, geen herrie maken en in de tram opstaan voor bejaarden. Deze auteurs vertegenwoordigen de derde opvatting over opvoeding die ik in het begin van dit artikel noemde. Het boek van De Winter geeft een heldere analyse van de ontwikkelingen van het beleid ten aanzien van opvoeding in de afgelopen decennia. De Winter legt duidelijke verbanden tussen de opvatting van de neoliberale staat over zijn taken (prioriteit leggen bij openbare orde en veiligheid) en het repressieve jeugdbeleid. Hij verklaart hieruit de bemoeizucht van de overheid inzake opvoeding aan de ene kant en het feit dat de overheid het laat afweten wat burgerschapsvorming betreft, aan de andere kant. Ouders worden steeds meer geconfronteerd met het idee dat zij zelf verantwoordelijk zijn voor de opvoeding van hun kinderen, terwijl zij daarin niet worden bijgestaan door andere volwassenen. Opvoeding is tot een persoonlijk project geworden, zegt De Winter. Hierdoor ontstaat een explosieve groei van het aantal professionals dat onzekere ouders adviseert. De professionals richten zich op het individuele gedrag van het kind, zodat pedagogiek gedragstherapie is geworden en het niet meer gaat over de overdracht van waarden. De Winter hekelt de groeiende afhankelijkheid van ouders van professionals en pleit ervoor burgers meer bij de opvoeding van andermans kinderen te betrekken. (Overigens is De Winter ook een van de auteurs van het rmo-advies.) Het is noodzakelijk onze kinderen goed op te voeden, betoogt De Winter, met het oog op de voortzetting van onze democratie. Deze is immers kwetsbaar en loopt het risico van zowel implosie als explosie (door ongeïnteresseerde, dan wel antidemocratische idealen koesterende burgers), zo haalt hij Zygmunt Bauman aan. Het project democratisch burgerschap zou de taak van het onderwijs moeten worden, waarbij het excuus van vrijheid van onderwijs niet geduld moet worden. ( Van een democratische rechtsstaat kan immers niet worden verlangd dat hij onderwijsinstellingen financiert en ondersteunt die zijn grondbeginselen ondergraven. 4) Het democratische burgerschap dat De Winter bepleit, richt zich op het stimuleren van de gemeenschapszin van de jeugd. Maar in even grote mate richt hij zich op het bevorderen van vermogens die de jeugd in staat stellen weerstand te bieden aan het wij/zij-denken dat een belangrijke rol speelt in sociaal-etnische conflicten zoals in het oude Joegoslavië en Rwanda. Het gaat om vaardigheden als kritisch kunnen denken, openstaan voor kritiek, sociaalpsychologische inzichten, dialogische- en consensusvaardigheden.5 De Winter is wars van de modieuze tendens om in de pedagogische wetenschappen alles evidence based te onderbouwen. Zijn model van democratisch burgerschap is niet empirisch getoetst. Pedagogiek is immers een normatieve wetenschap, zo stelt hij, en objectiviteitspretenties zijn niet op hun plaats. Het is echter niet zo dat je niet mag hopen op positieve resultaten van de beoogde opvoeding. De Winter verwijst in het voorwoord van zijn boek naar de invloed van het onderwijs op de emancipatie van meisjes in de westerse wereld. Ook Sieckelinck verzet zich tegen een negatieve visie op de jeugd. Hij hekelt de heersende visie dat de jeugd geen idealen meer heeft. In zijn als boek uitgegeven proefschrift onderzoekt hij verbanden tussen de jeugd en haar idealen en beredeneert hij op welke manier de jeugd het beste naar die idealen geleid zou kunnen worden. Beredeneert, want het proefschrift heeft een wijsgerig-pedagogisch karakter en leunt niet op empirische gegevens. In het spoor van De Winter keurt hij te grote bemoeizucht van de overheid rondom opvoeding af, net als de dwang tot normalisering. In de meest interessante en polemische passages van zijn boek ontvouwt Sieckelinck een visie op burgerschap. Hierbij neemt hij eerdere

7 publicaties van De Winter op de korrel. Hij verwijt De Winter dat binnen diens burgerschapsmodel het ideaal van democratie zo centraal staat dat er te weinig ruimte overblijft voor de eigen idealen van de jeugd. Het is volgens Sieckelinck zelfs strijdig met democratie als burgerschap zich primair op het aanleren van tolerantie en dergelijke consensusdeugden richt. Door de nadruk op deugden te leggen bestaat de mogelijkheid dat andersoortige opvattingen en idealen in de kiem worden gesmoord. Democratie is meer dan de spelregels van de democratie, aldus Sieckelinck. Tolerantie heeft pas zin in situaties waarin idealen met elkaar gaan botsen. Bij het aanleren van burgerschap moet er ook ruimte zijn om te experimenteren en moet het toegestaan zijn fouten te maken. Een verkrampte houding, een opgelegde consensus, het temperen van passie, het verplicht participeren dat alles past daar niet bij. De jeugd moet ruimte krijgen om haar eigenheid vorm te geven en te manifesteren. Hoewel deze verwijten geen betrekking meer hebben op Verbeter de wereld, begin bij de opvoeding, is wel duidelijk dat er een verschil zit tussen de opvattingen over democratisch burgerschap van de beide auteurs. Sieckelinck meent stellig dat op scholen ook over idealen en over politiek gepraat moet worden. Er moeten vragen gesteld worden over oorzaken van armoede, geweld en onrecht. Burgerschapsvorming vraagt niet alleen om het tegengaan van isolering maar vraagt ook om politisering, zegt hij. Jongeren moet geleerd worden hoe zij vanuit sociale idealen invloed op politieke besluitvorming kunnen uitoefenen. Sieckeling is duidelijk geïnspireerd door zijn landgenote, de politicologe Chantal Mouffe. Het is volgens mij wel de vraag of Sieckelinck voldoende aandacht besteedt aan de vorming van een democratische persoonlijkheid. Er valt bij hem een groot vertrouwen in de jeugd te bespeuren; hij bagatelliseert zelfs vermaningen tot voorzichtigheid van John Gray en Hans Achterhuis wat betreft idealen en idealisme, omdat deze vaak tot een tegenovergesteld resultaat leiden. De visie van De Winter is realistischer; hij weet uit historische voorbeelden en uit de praktijk hoe gemakkelijk de jongeren het kwaad kunnen omarmen. Zij zijn veel gevoeliger dan volwassen voor de behoefte aan collectieve geborgenheid die kan resulteren in wij/zij-denken, en ze zijn ontvankelijker voor indoctrinatie door foute groeperingen of regimes. De Winter anticipeert op het kwaad dat groepsdynamische processen in jongeren kunnen losmaken en geeft ook instrumenten om deze tegen te gaan. Tegen de benadering van Sieckelinck valt nog in te brengen dat hij de nadelen van zijn burgerschapsmodel niet goed doordacht lijkt te hebben. Zal toepassing hiervan niet snel ontaarden in het oppervlakkige politiek activisme van de jaren zeventig? Is het wel verstandig een actieve, kritische houding bij jongeren te stimuleren zonder deze te koppelen aan het dragen van verantwoordelijkheid? u Zorgen over de toekomst Zorgen over de jeugd zijn zorgen over de toekomst. Een toekomst waar het snel globaliserende economische systeem tot extreme inkomensverschillen leidt, waar maatschappelijke solidariteit wordt afgebroken en waar situaties worden gecreëerd van uitsluiting van steeds grotere groepen mensen, is een doembeeld. Om die toekomst af te wenden zou de jeugd goed toegerust moeten worden. We moeten ons daarbij rekenschap geven van de ongeïnteresseerdheid van de jeugd voor het gemeenschappelijk belang, van consumentisme, als ook van uitsluiting en dehumanisering van groepen. De basisvoorwaarde voor een goed op de toekomst voorbereide jeugd is dat kinderen opgroeien in gezinnen die een sterke binding met de maatschappij hebben, gezinnen dus met sociaal kapitaal. Daarnaast moeten waarden als respect voor de rechtsstaat, dienstbaarheid aan de gemeenschap, vrijheid en emancipatie van het individu en rechtvaardigheid, met als maatstaf verantwoordelijkheid voor het lot van de minst bedeelden, overgedragen worden. Het 139

8 van wa arde verheffing overdragen van deze waarden moet zo min mogelijk te maken hebben met indoctrinatie, maar zou samen moeten gaan met het aanwakkeren van reflectie, morele intuïtie en de ontwikkeling van een kritisch beoordelingsvermogen. Het is van groot belang dat de jeugd aangesproken wordt op haar rol als onze erfgenaam en dat zij ook als zodanig behandeld wordt. Door een beroep te doen op de verantwoordelijkheid en creativiteit van jongeren, zullen zij uitgedaagd worden een actievere rol te spelen. De betekenis van onze democratie en verzorgingsstaat krijgen dan een andere dimensie. De werkelijkheid is echter anders. Geconcludeerd kan worden dat er te weinig en niet adequaat geïnvesteerd wordt in de jeugd. Misstanden bij opvoedomstandigheden die te maken hebben met uitsluiting en sociale vervreemding, worden door de overheid gereduceerd tot individuele opvoedproblemen van het gezin zelf en worden als zodanig behandeld door de professionals (inclusief medicalisering). (Zie voor deze problematiek onder andere het artikel van Edo Nieweg elders in dit nummer.) 140 Ook richt de overheid zich veel te veel op het disciplineren van jongeren. Bovendien is het veel te smal om hun functioneren op de arbeidsmarkt als enig criterium te nemen voor een geslaagde participatie in de maatschappij. Maar niet alleen de overheid treft blaam. Ook de publieke opinie die zich vooral richt op overlast door jongeren en de media zijn verantwoordelijk voor het repressieve beleid. Zij roepen hiertoe immers op. De grenzeloze generatie met haar ultieme negatieve beeld van de jeugd kan hierbij als voorbeeld dienen. De jeugd wordt klein gehouden, ze wordt opgevoed tot werker en tot consument, maar nog veel te weinig tot burger. Noten 1 Layard, R.& Dunn, J., Unless we care properly for our children, we shall never built a better world, p Op.cit.p Op.cit p Winter, M. de (2011) p De Vreedzame Wijk en De Vreedzame School zijn Utrechtse initiatieven waar al met democratisch burgerschap wordt geëxperimenteerd.

Weten waar we goed in zijn 1

Weten waar we goed in zijn 1 Inburgering als voortdurend proces voor allen Lezing ter gelegenheid van de Conferentie Burgerschapsvorming. Islamitisch Onderwijs Ingeburgerd. Jaarbeursgebouw Utrecht Zaterdag 4 juni 2005. A.M.L. van

Nadere informatie

De Vreedzame School. Sociale competentie en actief burgerschap in het basisonderwijs

De Vreedzame School. Sociale competentie en actief burgerschap in het basisonderwijs De Vreedzame School Sociale competentie en actief burgerschap in het basisonderwijs Aanleidingen voor het ontstaan van De Vreedzame School (1999) toenemende gedragsproblematiek in scholen grensoverschrijdend

Nadere informatie

Maagdenhuisbezetting 2015

Maagdenhuisbezetting 2015 Maagdenhuisbezetting 2015 Genoeg van de marktwerking en bureaucratisering in de publieke sector Tegen het universitaire rendementsdenken, dwz. eenzijdige focus op kwantiteit (veel publicaties, veel studenten,

Nadere informatie

Welkom. Pedagogische verwaarlozing anno 2013. Het Kind Eerst (juni 2013) www.hetkindeerst.nl

Welkom. Pedagogische verwaarlozing anno 2013. Het Kind Eerst (juni 2013) www.hetkindeerst.nl Welkom Pedagogische verwaarlozing anno 2013 Bron: Haren de Krant d.d. 22 april 2010 1 2 Het Kind Eerst (juni 2013) www.hetkindeerst.nl Vraagstelling n.a.v. twitterbericht d.d. 12-06-2013 van Chris Klomp

Nadere informatie

Ouders leren kinderen voor zichzelf opkomen Zelfbeheersing is nog belangrijker. De grenzeloze generatie en de eeuwige jeugd van hun opvoeders

Ouders leren kinderen voor zichzelf opkomen Zelfbeheersing is nog belangrijker. De grenzeloze generatie en de eeuwige jeugd van hun opvoeders bezoekadres Marnixkade 109 1015 ZL Amsterdam postadres Postbus 15262 1001 MG Amsterdam E moti@motivaction.nl T +31 (0)20 589 83 83 F +31 (0)20 589 83 00 W www.motivaction.nl - Factsheet opinieonderzoek

Nadere informatie

Werken aan actief burgerschap & sociale integratie. Tekst: Daan Fens, Lieke Eijsackers, Cees de Wit en Detje de Kinderen

Werken aan actief burgerschap & sociale integratie. Tekst: Daan Fens, Lieke Eijsackers, Cees de Wit en Detje de Kinderen Datum Werken aan actief burgerschap & sociale integratie Tekst: Daan Fens, Lieke Eijsackers, Cees de Wit en Detje de Kinderen Stevige mensen worden die ergens voor staan en voor gaan, die hun plek in de

Nadere informatie

Sportdeelname van kinderen en jongeren in armoede

Sportdeelname van kinderen en jongeren in armoede Sportdeelname van kinderen en jongeren in armoede Work in progress Niels Reijgersberg Hugo van der Poel Mulier Instituut, Utrecht November 2013 Inhoud presentatie Aanleiding en achtergrond onderzoeksvragen

Nadere informatie

Betere samenleving vraagt om andere opvoeding

Betere samenleving vraagt om andere opvoeding bezoekadres Marnixkade 109 1015 ZL Amsterdam postadres Postbus 15262 1001 MG Amsterdam E moti@motivaction.nl T +31 (0)20 589 83 83 F +31 (0)20 589 83 00 W www.motivaction.nl Betere samenleving vraagt om

Nadere informatie

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming Jeroen Bron en Minke Bruning, 27 november 2014 27-11-2014 SLO projectgroep burgerschap; Jeroen Bron CPS Onderwijsontwikkeling en advies;

Nadere informatie

Ouders, het verborgen kapitaal van de school. Hans Christiaanse

Ouders, het verborgen kapitaal van de school. Hans Christiaanse Ouders, het verborgen kapitaal van de school Hans Christiaanse Initiatief OCW vanaf januari 2012 www.facebook.com/oudersenschoolsamen Samenwerken Noem wat erin je opkomt, als je denkt aan een goede samenwerking

Nadere informatie

VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg. een populair recept

VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg. een populair recept VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg een populair recept een maatschappelijk probleem add some learning opgelost! deze bijdrage een perspectief

Nadere informatie

Burgerschapsmodel achter vermaatschappelijking van de jeugdzorg

Burgerschapsmodel achter vermaatschappelijking van de jeugdzorg Burgerschapsmodel achter vermaatschappelijking van de jeugdzorg Evelien Tonkens Hoogleraar burgerschap en humanisering van de publieke sector Universiteit voor Humanistiek Utrecht Symposium Kinderrechtencommissariaat

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

1. Peter Petersen. De effectieve groepsleid(st)er. 1.1.Opvoeding is het leren zelf

1. Peter Petersen. De effectieve groepsleid(st)er. 1.1.Opvoeding is het leren zelf De effectieve groepsleid(st)er 1. Peter Petersen Voorwaarden om veel en breed te leren: uitgaan van positieve vermogens van kind; rijke en veelzijdige leerwereld creëren die vol zit met de meest verschillende

Nadere informatie

Inhoud. 9 aanraders. Meer weten? 97 Reeds verschenen 99. TIB Tool_nr.12.indd 3 09-07-15 09:30

Inhoud. 9 aanraders. Meer weten? 97 Reeds verschenen 99. TIB Tool_nr.12.indd 3 09-07-15 09:30 Inhoud 9 aanraders 1. Een kader voor voicing 04 2. Voicing: oog voor dialoog 12 3. Voicing in leren en presenteren 26 4. Voicing en participeren 40 5. Voicing en creëren 50 6. Voicing en je innerlijke

Nadere informatie

obs Jaarfke Torum 15 9679 CL Scheemda Postbus 60 9679 ZH Scheemda 0597 592524 jaarfke@planet.nl

obs Jaarfke Torum 15 9679 CL Scheemda Postbus 60 9679 ZH Scheemda 0597 592524 jaarfke@planet.nl obs Jaarfke Torum 15 9679 CL Scheemda Postbus 60 9679 ZH Scheemda 0597 592524 jaarfke@planet.nl 1 Actief burgerschap en sociale integratie: Door de toenemende individualisering in onze samenleving is goed

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg Zorg om de zorg Menselijke maat in de gezondheidszorg Prof.dr. Chris Gastmans Prof.dr. Gerrit Glas Prof.dr. Annelies van Heijst Prof.dr. Eduard Kimman sj Dr. Carlo Leget Prof.dr. Ruud ter Meulen (red.)

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst?

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Bij deze opgave horen tekst 1 en 2 en de tabellen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje. Inleiding In Nederland zijn ruim 4 miljoen mensen actief in het vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

Opvoeden in andere culturen

Opvoeden in andere culturen Opvoeden in andere culturen Bevorderen en versterken: competenties vergroten Een betere leven DVD 1 Bevolkingsgroepen aantal Allochtoon3.287.706 Autochtoon13.198.081 Europese Unie (exclusief autochtoon)877.552

Nadere informatie

Dwarsdwarsdwars hhhhhhhhhhhhhhh

Dwarsdwarsdwars hhhhhhhhhhhhhhh Dwarsdwarsdwars hhhhhhhhhhhhhhh De waarde van onderwijs oktober 2013 lllllllllllllll dwarsdwarsdwars Inleiding De tijd dat het onderwijs alleen maar gericht was op het overdragen van kennis en vaardigheden

Nadere informatie

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN 3.1 Exploreren, verkennen en integreren van de mogelijkheden van de mens 3.2 Exploreren, verkennen en integreren van de grenzen van de mens 3.3 Ontdekken

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Respect op het plein. Werken aan gedragsverandering in de buurt. Nanne Boonstra Jodi Mak Ron van Wonderen

Respect op het plein. Werken aan gedragsverandering in de buurt. Nanne Boonstra Jodi Mak Ron van Wonderen Respect op het plein Werken aan gedragsverandering in de buurt Nanne Boonstra Jodi Mak Ron van Wonderen Juli 2009 2 Inhoudsopgave Samenvatting 5 1. Werken aan leefbaarheid in de openbare ruimte 11 1.1

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Flexkidz

Pedagogisch beleid Flexkidz Pedagogisch beleid Flexkidz Voor u ligt het verkorte pedagogisch beleidsplan van Flexkidz. Hier beschrijven we in het kort de pedagogische visie en uitgangspunten. In dit pedagogisch beleidsplan beschrijven

Nadere informatie

Pauline Schreuder. Sociale kennis, sociale rollen en sociale relaties. algemene pedagogiek, RuG. faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen

Pauline Schreuder. Sociale kennis, sociale rollen en sociale relaties. algemene pedagogiek, RuG. faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen Datum 26-01-2011 Sociale kennis, sociale rollen en sociale relaties Pauline Schreuder algemene pedagogiek, RuG Datum 26-01-2011 2 inleiding 1. sociale dimensie van opgroeien en opvoeden 2. kinderopvang

Nadere informatie

Generatie Einstein in het onderwijs. RSG Broklede 20 april 2009 Paulien Kreutzer

Generatie Einstein in het onderwijs. RSG Broklede 20 april 2009 Paulien Kreutzer Generatie Einstein in het onderwijs RSG Broklede 20 april 2009 Paulien Kreutzer Even voorstellen... Het belangrijkste is dat mensen elkaar ontmoeten Ze knakken wel maar je hoort het niet Inhoud Deel 1:

Nadere informatie

De rechten van het kind als moreel, juridisch en politiek kompas voor de verhouding tussen kinderen, ouders en overheid

De rechten van het kind als moreel, juridisch en politiek kompas voor de verhouding tussen kinderen, ouders en overheid De rechten van het kind als moreel, juridisch en politiek kompas voor de verhouding tussen kinderen, ouders en overheid Jan Willems Maastricht 31 mei 2005 Het voor alle kinderen in de wereld na te streven

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 24 515 Preventie en bestrijding van stille armoede en sociale uitsluiting Nr. 186 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE Heutink ICT ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE op de C.B.S. De Bruinhorst 22-5-2012 Inhoudsopgave Inleiding 3 Pagina 1. Burgerschap op de Bruinhorstschool 3 2. Kerndoelen 3 3. Visie 4 4. Hoofddoelen

Nadere informatie

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2015 tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 56 punten

Nadere informatie

Gewoon opvoeden in Groningen

Gewoon opvoeden in Groningen Gewoon opvoeden in Groningen Voorbeeld : gewoon opvoeden, alledaags opvoeden, alledaagse opvoedvragen Wat is dit? Start: Eigen voorbeeld geven. Voor iedereen verschillend, afhankelijk van de situatie van

Nadere informatie

De jeugd-ggz in het gedecentraliseerde jeugdstelsel

De jeugd-ggz in het gedecentraliseerde jeugdstelsel De jeugd-ggz in het gedecentraliseerde jeugdstelsel Beschikbaar, bereikbaar, betrouwbaar en in beweging Peter Dijkshoorn Bestuurder Accare bestuurslid GGZNederland Amersfoort 23 april 2015 2 transformatiedoelen

Nadere informatie

Werk van iedereen. Democratisering en vredesopbouw

Werk van iedereen. Democratisering en vredesopbouw Werk van iedereen Democratisering en vredesopbouw Foto: Rebke Klokke Werk van Gladys Haar man werd vermoord. Haar broer ontvoerd. En zelf raakte Gladys getraumatiseerd door wat ze meemaakte tijdens de

Nadere informatie

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ 1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 De cursus niet-confessionele zedenleer (NCZ) in de opleiding leraar secundair onderwijsgroep 1 (LSO-1) sluit aan bij de algemene

Nadere informatie

Aandacht, affectie, waardering, respect en ondersteuning.

Aandacht, affectie, waardering, respect en ondersteuning. Het Pedagogisch Klimaat Schooljaar 2007 / 2008 Wat is een pedagogisch klimaat? Als we praten over een pedagogisch klimaat binnen Breedwijs Zuid Berghuizen gaat het over de sfeer die de partners willen

Nadere informatie

Stilte is soms het beste antwoord! Dalai Lama

Stilte is soms het beste antwoord! Dalai Lama Stilte is soms het beste antwoord! Dalai Lama Interventies Verbindend Gezag Toepassing: Gezinnen Scholen Leefgroepen Wijken Problematiek Escalaties Negatieve spiraal van toegeven Gevoel van machteloosheid

Nadere informatie

We#doen#alleen#nog#maar#wat#goed#is#voor#kinderen!#!! We!doen!alleen!nog!maar!wat!goed!is!voor!kinderen!!Dat!lijkt!een!open!deur,!niets!is!

We#doen#alleen#nog#maar#wat#goed#is#voor#kinderen!#!! We!doen!alleen!nog!maar!wat!goed!is!voor!kinderen!!Dat!lijkt!een!open!deur,!niets!is! We#doen#alleen#nog#maar#wat#goed#is#voor#kinderen# WedoenalleennogmaarwatgoedisvoorkinderenDatlijkteenopendeur,nietsis echterminderwaarinonshuidigeonderwijsbestel,datvelenvanons,waaronderikzelf veelgoedsgebrachtheeft.voorafhechtikeraanomtevermeldendatallemensendie

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Kan men ook psychisch ziek worden in andere culturen?

Kan men ook psychisch ziek worden in andere culturen? Kan men ook psychisch ziek worden in andere culturen? Inhoud Probleemstelling Cultuur een eng of een ruim begrip? (Psychisch) ziek zijn. Culturele invloeden op psychisch ziek zijn. Invloeden op het verpleegkundig

Nadere informatie

Jenaplanbasisschool De Oostpoort Burgerschapsvorming en sociale integratie

Jenaplanbasisschool De Oostpoort Burgerschapsvorming en sociale integratie Jenaplanbasisschool De Oostpoort Burgerschapsvorming en sociale integratie 1 1. Inhoudsopgave: pagina 2. Visie op burgerschapsvorming en sociale integratie 3 3. Populatie van de Oostpoort 5 4. Beleid 5

Nadere informatie

Informatie voor gezinnen over Jeugdbescherming

Informatie voor gezinnen over Jeugdbescherming Informatie voor gezinnen over Jeugdbescherming Wat is Jeugdbescherming? Jeugdbescherming heette vroeger Bureau Jeugdzorg Agglomeratie Amsterdam. Wij dragen bij aan de bescherming van kinderen en daardoor

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling 5. Determinanten van seksuele gezondheid-aanbevelingen Om kinderen en jongeren te kunnen ondersteunen in hun seksuele ontwikkeling is het van belang om de

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 Hoofdstuk 1 Algemene inleiding De algemene inleiding beschrijft de context en de doelen van de huidige studie. Prenatale screening op aangeboren afwijkingen wordt sinds 2007 in Nederland aan alle zwangere

Nadere informatie

LOKAAL GEZONDHEIDSBELEID BERGEIJK 2017/2020

LOKAAL GEZONDHEIDSBELEID BERGEIJK 2017/2020 1 LOKAAL GEZONDHEIDSBELEID BERGEIJK 2017/2020 FRANK VAN DER MEIJDEN (WETHOUDER GEZONDHEIDSBELEID) MARJON JACOBS (BELEIDSMEDEWERKER GEZONDHEIDSBELEID) TINEKE MEELDIJK (GGD) 2 DOEL VAN DEZE AVOND Integraal

Nadere informatie

Geschiedenis en VOET

Geschiedenis en VOET Geschiedenis en VOET Per 1 september 2010 traden de nieuwe vakoverschrijdende eindtermen (VOET) in werking en vanaf 1 september 2011 zal de doorlichting de VOET meenemen in de focus van de scholen. De

Nadere informatie

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen)

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) (VAN KRACHT VANAF SEPTEMBER 00) VOOR DE DERDE GRAAD AANSLUITING BIJ DE VAKKEN De ethische matri aardrijkskunde biologie ecologie economie

Nadere informatie

Er zijn als het moet. Visie van de William Schrikker Groep op gespecialiseerde jeugdzorg aan kinderen (van ouders) met een beperking

Er zijn als het moet. Visie van de William Schrikker Groep op gespecialiseerde jeugdzorg aan kinderen (van ouders) met een beperking Er zijn als het moet Visie van de William Schrikker Groep op gespecialiseerde jeugdzorg aan kinderen (van ouders) met een beperking Onze cliënten Jeugdzorg is er in soorten en maten. De William Schrikker

Nadere informatie

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden Pedagogisch fundament handboek ikc leeuwarden pedagogisch fundament Inhoud Moreel kader IKC Leeuwarden Dit handboek is een hulpmiddel te komen tot een pedagogisch fundament voor een IKC s. Uitgangspunt

Nadere informatie

Verbeelding van de samenleving

Verbeelding van de samenleving Verbeelding van de samenleving denken, dromen en doen na de verzorgingsstaat 11. extra bijeenkomst: vragen & discussie http://zorgenparticipatie.wordpress.com/ Verbeelding van de samenleving in 10 colleges

Nadere informatie

Rapport Kor-relatie- monitor

Rapport Kor-relatie- monitor Rapport Kor-relatie- monitor Voor: Door: Publicatie: mei 2009 Project: 81595 Korrelatie, Leida van den Berg, Directeur Marianne Bank, Mirjam Hooghuis Klantlogo Synovate 2009 Voorwoord Gedurende een lange

Nadere informatie

Rondetafel gesprek met Generatie Y

Rondetafel gesprek met Generatie Y Rondetafel gesprek met Generatie Y Over Intergenerationeel Samenwerken Verslag van 4 februari 2011 Aanwezig: Emma Bijloos, Caroline Kolk, Roy van Baarsen, Annemieke Roobeek, Astrid Elberg, Jeltsje Boersma

Nadere informatie

THEMA 4: MAATSCHAPPELIJKE VERANTWOORDELIJKHEID

THEMA 4: MAATSCHAPPELIJKE VERANTWOORDELIJKHEID THEMA 4: MAATSCHAPPELIJKE VERANTWOORDELIJKHEID De volgende teksten zijn commentaren bij enkele kerkelijke documenten die te maken hebben met opvoeding en onderwijs. Deze Vaticaanse teksten spreken bepaalde

Nadere informatie

-Onze school behoort tot het officieel gesubsidieerd onderwijsnet. Het schoolbestuur is de gemeente Olen.

-Onze school behoort tot het officieel gesubsidieerd onderwijsnet. Het schoolbestuur is de gemeente Olen. Pedagogisch project 1. situering onderwijsinstelling 2. levensbeschouwelijke uitgangspunten 3. visie op ontwikkeling en opvoeding 4. het schoolconcept 1. Situering onderwijsinstelling 1.1 Een gemeenteschool:

Nadere informatie

Het spel der democratische opvoeding Wat vooraf ging: Aan de hand van de 4 pijlers deden de ambassadeurs van Triodus samen goed voor later en de werkgroep wat iedere kindwijzerorganisatie deed, inventariseren!

Nadere informatie

Wat werkt bij het bevorderen van een positieve ontwikkeling?

Wat werkt bij het bevorderen van een positieve ontwikkeling? Marja Valkestijn, Deniz Ince & Willeke Daamen Wat werkt bij het bevorderen van een positieve ontwikkeling? De top tien beschermende factoren en handvatten voor jeugdbeleid Samenvatting Inleiding De transformatie

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

DE SCHOOL BINNENSTEBUITEN

DE SCHOOL BINNENSTEBUITEN DE SCHOOL BINNENSTEBUITEN vrijdag 2 november 2012 van 09:00 tot 13:00 uur, LIFE College, Schiedam De leefwerelden van jongeren binnen en buiten de school komen steeds verder uit elkaar te liggen, vooral

Nadere informatie

Burgerschap: Aanbod per hoofddoel

Burgerschap: Aanbod per hoofddoel Burgerschap: Aanbod per hoofddoel HOOFDDOEL 1 We voeden onze leerlingen op tot fatsoenlijke evenwichtige mensen die respectvol (vanuit duidelijke waarden en normen omgaan met de medemens.) Trefwoord De

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Burgervriendschappen. wiens zorg is dat? Ellen MJ Witteveen

Burgervriendschappen. wiens zorg is dat? Ellen MJ Witteveen Burgervriendschappen. wiens zorg is dat? Ellen MJ Witteveen Deltalezingen cyclus Gerion 13 juni 2013 Opbouw Burger? Vanuit overheidsperspectief Vanuit samenlevingsperspectief Vanuit professioneel perspectief

Nadere informatie

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE 1 ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE OP DE VALKENHEUVEL De wetgever schrijft scholen in Nederland voor om zich actief in te spannen om het besef van kinderen

Nadere informatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie DEEL ARMOEDEBESTRIJDING Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie Actie 1 : Het OCMW zorgt er, zelfstandig of

Nadere informatie

Speech Micha de Winter bij aanbieding Investeren rondom kinderen 10 september 2009. Meneer de Minister, Dames en Heren

Speech Micha de Winter bij aanbieding Investeren rondom kinderen 10 september 2009. Meneer de Minister, Dames en Heren Speech Micha de Winter bij aanbieding Investeren rondom kinderen 10 september 2009 Meneer de Minister, Dames en Heren Alweer bijna een jaar geleden, in oktober 2008, bracht het kabinet een nota uit over

Nadere informatie

Onderwijssociologie & Diversiteit

Onderwijssociologie & Diversiteit Onderwijssociologie & Diversiteit Hoorcollege 1: inleiding sociologie en burgerschap IVL Leike van der Leun Om deze presentatie te kunnen volgen op je mobiele telefoon, tablet of laptom, ga je naar: www.presentain.com

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Actief Burgerschap op Eijkhagen 2013-2014

Actief Burgerschap op Eijkhagen 2013-2014 Actief Burgerschap op Eijkhagen 2013-2014 In de samenleving ontstaan nieuwe opvattingen over de manier waarop individuele burgers in de maatschappij behoren te staan: meer betrokken, meer gericht op het

Nadere informatie

Workshop Health Impact Assessment

Workshop Health Impact Assessment Workshop Health Impact Assessment Loes Geelen, Lea den Broeder SCHAKELDAG 2014 ALLES ONDER ÉÉN DAK Wat komt vandaag aan bod? Opwarmer Wat is HIA? Theorie naar praktijk: een voorbeeld Vergeet niet na afloop

Nadere informatie

Lessen in geluk voor groep 7 en 8. www.gelukskoffer.nl

Lessen in geluk voor groep 7 en 8. www.gelukskoffer.nl Lessen in geluk voor groep 7 en 8 www.gelukskoffer.nl Ontstaan Gelukskoffer Vanuit Bedrijfsleven Gebaseerd op leidinggeven aan jezelf 1,5 jaar wetenschappelijk literatuuronderzoek Pilots op diverse scholen

Nadere informatie

De speerpunten van de SPCO-scholen

De speerpunten van de SPCO-scholen Meerjaren Plan 2012-2015 De speerpunten van de SPCO-scholen Inleiding Strategische speerpunten Hart voor kinderen Met veel genoegen presenteren wij de samenvatting van ons strategisch meerjarenplan Hart

Nadere informatie

1 2 1 Bemoeizorg is als begrip (en zorgvorm) komen overwaaien uit Nederland, wordt gehanteerd in de context van zorgwekkende zorgmijders. Dit zijn: mensen met ernstige psychische en/of psychosociale problemen

Nadere informatie

2013-2017. Actief burgerschap en sociale integratie

2013-2017. Actief burgerschap en sociale integratie 201-2017 Actief burgerschap en sociale integratie Inhoudsopgave: Kwaliteitszorg actief burgerschap en sociale integratie Visie en planmatigheid Visie Doelen Invulling Verantwoording Resultaten Risico s

Nadere informatie

Mediaopvoeding. workshop 2015. Mediaopvoeding

Mediaopvoeding. workshop 2015. Mediaopvoeding Mediaopvoeding workshop 2015 Mediaopvoeding Contents Wat is mediaopvoeding?... 2 De jeugd van tegenwoordig... 3 Kinderen overzien niet alle gevaren van de media... 3 Opvoedingsstijlen... 4 Opvoedingscompetenties...

Nadere informatie

Hoe kijken wij naar kinderen? Pedagogisch beleid

Hoe kijken wij naar kinderen? Pedagogisch beleid Hoe kijken wij naar kinderen? Pedagogisch beleid Inleiding Wij vinden het belangrijk dat u uw kind met een gerust hart naar één van onze kindercentra brengt. In deze brochure laten wij u zien dat wij

Nadere informatie

DE KINDEROMBUDSMAN PRESENTEERT EERSTE NEDERLANDSE KINDERRECHTENMONITOR: GROTE ZORGEN OVER HALF MILJOEN KINDEREN

DE KINDEROMBUDSMAN PRESENTEERT EERSTE NEDERLANDSE KINDERRECHTENMONITOR: GROTE ZORGEN OVER HALF MILJOEN KINDEREN DE KINDEROMBUDSMAN PRESENTEERT EERSTE NEDERLANDSE KINDERRECHTENMONITOR: GROTE ZORGEN OVER HALF MILJOEN KINDEREN De eerste Nederlandse Kinderrechtenmonitor laat zien hoe het gaat met kinderen die in Nederland

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

2012-2016. Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016. Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang

2012-2016. Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016. Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang 2012-2016 Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016 Augustus 2012 0 Inhoud Inleiding... 1 Geschiedenis van de Beraadgroep Samenlevingsvragen...

Nadere informatie

HIJS HOKIJ DEN HAAG GEDRAGSCODE

HIJS HOKIJ DEN HAAG GEDRAGSCODE Waarom een gedragscode? Eén van de methodes om ongewenst gedrag zoals agressie, vandalisme e.d. te beperken, is het opstellen van een gedragscode. De twee belangrijkste oorzaken van ongewenst gedrag zijn

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa 1 maximumscore 4 Het verrichten van flexibele arbeid kan een voorbeeld zijn van positieverwerving als de eigen keuze van de jongeren uitgaat naar flexibele arbeid in

Nadere informatie

Manifest voor de Rechten van het kind

Manifest voor de Rechten van het kind Manifest voor de Rechten van het kind Kinderen vormen de helft van de bevolking in ontwikkelde landen. Ongeveer 100 miljoen kinderen leven in de Europese Unie Het leven van kinderen in de hele wereld wordt

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11

Inhoud. Woord vooraf 11 Inhoud Woord vooraf 11 1 Typeringen van generaties 13 1.1 Wat is een generatie? 13 1.2 Wat is het realiteitsgehalte? 14 1.3 Veteranengeneratie (70-plussers) 15 1.4 Babyboomers (50 tot 70 jaar) 16 1.5 X-generatie

Nadere informatie

De (vak)docent als Pedagoog en Sociaal Agent

De (vak)docent als Pedagoog en Sociaal Agent De (vak)docent als Pedagoog en Sociaal Agent Student : Grell, Soraima Module : De (vak)docent als Pedagoog en Sociaal Agent Opdracht : Studiewijzer 1 Docent : Drs. Jose Fernandes Perna Blok : 1.1 Studiewijzer

Nadere informatie

Competentie Werkplan Resultaat Tijd

Competentie Werkplan Resultaat Tijd CONCEPT STAGE WERKPLAN Student: Sofie van Gils Studentnummer: 249676@student.fontys.nl Jaar: 2VT Stageschool: (Nog niet zeker) CKE Eindhoven Stagebegeleider: (Nog niet zeker) Frits Achten B Niveau 2 B3

Nadere informatie

Wetenschap en praktijk: door co-creatie verbonden. Petri Embregts

Wetenschap en praktijk: door co-creatie verbonden. Petri Embregts Wetenschap en praktijk: door co-creatie verbonden Petri Embregts 11 april 2013 Kwaliteit van zorg- en hulpverlening vindt in de meest wezenlijke vorm plaats in een betekenisvolle relatie tussen de cliënt

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Over mixen, matchen en switchen. Vrijetijdsbeleving van kinderen in armoede

Over mixen, matchen en switchen. Vrijetijdsbeleving van kinderen in armoede Over mixen, matchen en switchen. Vrijetijdsbeleving van kinderen in armoede Filip Coussee & Griet Roets Vakgroep Sociale Agogiek, Universiteit Gent 28 juni 2011 Wat is het probleem? Jeugdwerk en culturele

Nadere informatie

Inspiratie voor mensenrechteneducatie. Going Glocal lezingenserie Prof. B.M. Oomen 25 April 2012

Inspiratie voor mensenrechteneducatie. Going Glocal lezingenserie Prof. B.M. Oomen 25 April 2012 Inspiratie voor mensenrechteneducatie Going Glocal lezingenserie Prof. B.M. Oomen 25 April 2012 Wat? Hoe? Waarom? Mensenrechteneducatie Waar? Wie? Wanneer Mensenrechten: Wat? Onvervreemdbaar, universeel,

Nadere informatie

Jong en oud door dezelfde trend gegrepen. Siegwart Lindenberg en René Veenstra

Jong en oud door dezelfde trend gegrepen. Siegwart Lindenberg en René Veenstra Jong en oud door dezelfde trend gegrepen Siegwart Lindenberg en René Veenstra Jongeren jagen steeds meer materiële genoegens na zonder dat ouders ingrijpen. Om de lieve vrede in huis te bewaren, zwichten

Nadere informatie

PCOB. Actief netwerk van en voor senioren. Gemeenschappelijk actief

PCOB. Actief netwerk van en voor senioren. Gemeenschappelijk actief PCOB Actief netwerk van en voor senioren Gemeenschappelijk actief PCOB: gemeenschappelijk actief! Dynamisch, betrokken, professioneel en christelijk geïnspireerd; het zijn dé kenmerken van de PCOB. We

Nadere informatie

Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014

Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014 Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014 I Handen schudden voor de wedstrijd, heldere communicatie met ouders en

Nadere informatie

Notitie burgerschapscompetenties in het MBO. Inleiding

Notitie burgerschapscompetenties in het MBO. Inleiding Notitie burgerschapscompetenties in het MBO Inleiding In juni 2009 kwam de MBO Raad op verzoek van staatssecretaris Van Bijsterveldt met een advies over Leren, Loopbaan en Burgerschap (LLB). Een herziene

Nadere informatie

Vitaal missionair leiderschap in de kerk v.d. 21e eeuw

Vitaal missionair leiderschap in de kerk v.d. 21e eeuw Vitaal missionair leiderschap in de kerk v.d. 21e eeuw Proclama studiedag Gelredome 6 februari 2013 Robert Doornenbal Academie Theologie Christelijke Hogeschool Ede Radicaal anders dan De kerk moet zich

Nadere informatie