SLIM OMGAAN MET HET BESTEK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SLIM OMGAAN MET HET BESTEK"

Transcriptie

1 SLIM OMGAAN MET HET BESTEK ONDERZOEKSRAPPORT Versie: 1.2 Fase: II Datum: maart 2013 GEGEVENS BIMMING BUSINESS : Hogeschool van Amsterdam Domein Techniek, afdeling BTB Weesperzijde 190, 1097 DG Amsterdam RAPPORT OPGESTELD DOOR: Erik Visser Jelle de Boer IT S A BIMMING BUSINESS

2 IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

3 Voorwoord Een bouwproject gaat gepaard met informatiestromen en communicatielijnen om het project binnen de vastgestelde voorwaarden en wensen te realiseren. De tijd is aangebroken dat bedrijven deze informatiestromen beter willen én moeten beheersen en controleren. De intrede van het Bouw Informatie Model is een hulpmiddel om de informatiestromen binnen een bouwproject inzichtelijk en bewerkelijk te maken om zodoende faalkosten te beperken. Logische zeer interessante vraag die vanuit het MKB naar voren is gekomen gaat over de verwerking van de inhoudelijk technische informatie van het bestek. Dit onderwerp is als onderzoek opgepakt binnen Bimming Business. Een interessante informatiestroom, die veelzeggend is over de uiteindelijke kwaliteit en vorm van het bouwproject. In dit onderzoek is een eerste aanzet gedaan naar de juiste omgang met deze steeds belangrijker wordende bouwtechnische informatiestromen. Het ontstaan van deze onderzoeksvraag is te danken aan belangrijke schakels binnen de Hogeschool van Amsterdam en het Bimming Business programma. In dit programma worden, naast het verbinden van het onderwijs en het bedrijfsleven, de innovatieve concepten uitgewerkt op het gebied van ketenintegratie en Building Information Modelling. Alle activiteiten en tussenbeoordelingen zijn te vinden op de algemene website, Amsterdam, februari 2013 Erik Visser en Jelle de Boer IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

4 Samenvatting Bimming Business geeft in dit onderzoek verschillende bouwpartijen inzicht in het communiceren, verwerken & beheren van technische en niet-technische projectinformatie. Ontwikkelaars, leveranciers, belangenorganisaties, stichtingen en opdrachtgevers kunnen allen profiteren van een geïntegreerde projectsamenwerking. De ontwikkelende partijen hebben hierover de volgende vraag gesteld: Hoe kunnen gegevens uit het bouwbestek digitaal intelligent worden ingezet in het bouwproces en wat voor veranderingen zijn er nodig? Het bestek als beschrijving van het werk is een klein onderdeel in de technische uitwerking van het ontwerp. De bouwkundige informatie van het project kan stapsgewijs per detailniveau worden uitgewerkt binnen één informatiemodel. Het resultaat is een volledig technische uitgewerkt ontwerp waarin alle beslissingen en afspraken zijn te herleiden naar de oorspronkelijke functionele eisen. Het ontwerpproces waarin verschillende partijen samenwerken met ketenintegratie en of lean zal zich ontwikkelen als een groeimodel van bouwtechnische informatie met system engineering. De kwalitatieve informatie van alle ruimten, elementen en objecten die aan het project toebehoren zijn onderdeel van dit groeimodel. Deze kwalitatieve informatiespecificatie 1 groeit tijdens het project en het bestek zal een tussenstap in het groeimodel zijn. Het is een fase in het ontwerp project waar een vastgesteld detailniveau van kwalitatieve informatie is vereist. Om het bestek te digitaliseren in het ontwerpproces zal er overleg moeten zijn met elke betrokkenen partij in de keten. Samenwerking is de sleutel om deze transparante manier van communiceren te realiseren. Voor de verschillende betrokkenen partijen is uiteengezet hoe zij zich kunnen inpassen met deze nieuwe werkmethodiek en manier van samenwerken. De partijen worden op andere wijze betrokken in het ontwerpproces en relaties met de overige partijen gaan veranderen. In het onderzoek zijn de partijen centraal in het ontwerpproces gezet. Op gebied van communicatie, proces en project is uitgelegd waar de aandachtspunten en voordelen liggen voor iedere partij. De volgende bouwpartijen zijn uitgelicht: De opdrachtgever die baat heeft bij een continucheck op de kwaliteit van het project in het ontwerpproces en snel & gemakkelijk een passende aanbesteding kan doen; De ontwikkelende en ontwerpende partijen die willen aansturen op de optimalisatie van de werkprocessen en efficiënt willen werken met hoogwaardige communicatiestukken, zoals het bouw informatiemodel met input van leveranciersinformatie; De belangenorganisaties, kennisinstituten en stichtingen die de veranderingen op gebied van BIM voor willen zijn en in het gehele ontwerpproces dit willen ondersteunen met tools om alle kwalitatieve informatiespecificaties te verwerken van programma van eisen tot en met het beheer en uiteindelijke sloop; De (toe)leverancier die aanstuurt op duurzame en intensieve relaties en zijn producten optimaal wil aanprijzen op de veranderende bouwsector op gebied van BIM. Samenwerken met ketenintegratie en lean werkt op basis van vertrouwen en transparantie. Het gebruik van de juiste communicatiemiddelen én informatiebeheer vragen om op een andere manier het gehele proces van ontwerp tot uitvoering tot gebruiksfase te doorlopen. Een groeimodel van kwalitatieve informatiespecificatie waarin het onderdeel bestek is gewaarborgd geeft een goede stuurrichting. 1 Het begrip kwalitatieve informatiespecificatie zal in het vervolg van dit onderzoek veelvoudig voorkomen. Het bestek is daar een onderdeel van. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

5 IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

6 Inhoudsopgave 1 Inleiding Aanleiding onderzoek Doel onderzoek Onderzoeksvraag Afbakening Achtergrond Ontwikkeling van het bestek en BIM System Engineering Methode Meetinstrumenten Onderzoeksprocedure Onderzoeksprocedure technisch Resultaten Belangen van de verschillende partijen Aanbestedingen en technische (product)specificaties De aanbestedingscheck Informatiespecificatie per ontwerpniveau Ontwikkeling digitalisering informatiespecificatie binnen de bouwadviesorganen Huidige producten bij STABU op de markt Vooruitblik en ontwikkelingen STABU RUIMTE Vergelijking met het kennisplatform CROW Kwalitatieve informatiespecificatie en open-standaarden Obstakels open-standaarden en kwalitatieve informatiespecificatie Conclusie Algemene conclusie De opdrachtgever De ontwerpende en ontwikkelende partijen De belangenorganisaties en stichtingen De (toe)leverancier Aanbevelingen Bedrijven Onderwijs Vervolgonderzoek Casestudy kwalitatieve informatiespecificatie Bronnenlijst Literatuur Interviews Begrippenlijst Bijlage I vragenlijst IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

7 1 Inleiding 1.1 Aanleiding onderzoek De ontwikkelingen van de werkmethodiek BIM en het digitaliseren van het bestek zijn vooralsnog twee stromingen geweest waar de laatste tijd wordt gezocht naar een geschikte koppeling. Vanuit de bedrijven die betrokken zijn bij het onderzoek zijn vragen gekomen over het digitaal intelligent vervaardigen van het bestek. Het schrijven van een bestek gaat met fouten gepaard. Het hergebruiken van bestekken van andere projecten, nalatige communicatie tussen verschillende partijen en incorrect doorvoeren van wijzigingen liggen hier vaak aan ten grondslag. Met fouten in het bestek is moeilijk te bepalen wie daarvoor verantwoordelijk is, voornamelijk voor geïntegreerde contracten waar wordt gewerkt met een vraagspecificatie 2. Met de ontwikkeling van BIM zou voor het bestek een slag gemaakt moeten worden. Bedrijven moeten de mogelijkheden inzien om deze data slim te verwerken in het ontwerpproces. Een fout die ontstaat in het bestek of technische informatie gekoppeld aan het bouw informatie model is automatisch te herleiden naar het model en het tekenwerk. Net als voorheen zijn er coderingen (NL/SfB systematiek) en werkafspraken, onder andere bij STABU 3. Figuur 1.1 foutje in het bestek? 2 Mr. A.T.M. van den Borne; Foutje in het bestek: wie draait er voor op?; 2007 Fieldmanager 3 Stichting STABU; STABU bulletin maart 2010, Pilot met het nieuwe STABU-element; maart 2010 IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

8 1.2 Doel onderzoek In dit onderzoek willen wij de verschillende partijen in de bouw laten inzien wat het digitaliseren van de kwalitatieve informatiespecificatie voor hun expertise betekent. Wat zijn de voordelen? Waar liggen de aandachtspunten? Wat zijn mijn investeringen? Vragen die MKB bedrijven met elkaar delen bij het verwerken en digitaliseren van kwalitatieve informatiespecificatie. Voor bedrijven geeft dit onderzoek onder andere voor de aannemers van klein tot groot duidelijkheid over de nieuwe mogelijkheden van het gebruiken en verwerken van kwalitatieve technische informatie zoals het bestek. Het bestek gaat over de kwalitatieve informatie die is gekoppeld aan ruimten, bouwonderdelen of elementen. Het bestek is een klein onderdeel van technische (detail)informatie in het gehele ontwerpproces. Voor bedrijven die willen beginnen met het samenwerken met ketenintegratie of het implementeren van BIM in het bedrijf kan dit onderzoek een verhelderend beeld geven. Voor het onderwijs zal het interessant zijn wanneer bedrijven (besteks)informatie moeten aanleveren om het project uit te werken in BIM. De theorie van BIM moet worden geïmplementeerd. Er moet een draagvlak worden gecreëerd voor het standaardiseren van een slim digitaal bestek. De studenten moeten weten hoe partijen samenwerken en wat voor contractvormen worden toegepast. Dit zal vanuit het onderwijs moeten worden gesteund. Bimming Business zal nieuwe contacten leggen met verschillende bouw organisatieorganen waaruit nieuwe onderzoeksmogelijkheden kunnen ontstaan en ondersteuning binnen het onderwijs. Nevendoelen: Versterking van de concurrentiepositie van de deelnemende MKB-bedrijven; Versterking kennispositie van HvA op het gebied van bouw-ict met navenante toestroom van studenten en kennispartners in het MKB; Implementatie van kennis in onderwijsprogramma. 1.3 Onderzoeksvraag Hoe kunnen gegevens uit het bouwbestek digitaal intelligent worden ingezet in het bouwproces en wat voor veranderingen zijn er nodig? 1.4 Afbakening Voor het onderdeel bestek en objectinformatie is het belangrijk een juiste afbakening te vinden. De consequenties van de digitalisering van de kwalitatieve informatiespecificatie heeft betrekking op meerdere fases in de gehele levenscyclus van het bouwproject. In het onderzoek wordt dan alleen gekeken naar de kwalitatieve bouwtechnische informatiespecificatie. De kwalitatieve informatie is te omschrijven als de eisen die aan een product en of object kunnen worden gesteld. In het onderzoek wordt een gedeelte van het informatiemanagement bekeken. Om de aansluiting met het onderwijs en MKB binnen dit onderzoek goed af te stemmen zal er in grotere mate worden gekeken naar de soft side van dit onderzoek. Het onderzoek geeft inzicht over de nieuwe werkprocessen en werkmethodieken. De technische kant op gebied van ICT wordt in mindere mate belicht. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

9 2 Achtergrond 2.1 Ontwikkeling van het bestek en BIM Het bestek bevat een omschrijving en tekening van een uit te voeren (bouw)werk. Het detailniveau van de omschrijving is afhankelijk van het type bouwproject. Om bestekdocumenten te beheren en een gestandaardiseerde bestekssystematiek te krijgen is in 1976 stichting STABU(Standaardbestek Utiliteitsbouw) opgericht. Een samenwerkingsverband tussen verschillende partners uit de bouwnijverheid. STABU werkt onder andere samen met BNA, RGD, NvtB, Bouwend NL & NL ingenieurs. Het bestek is een contractueel stuk dat is opgenomen in de opnieuw uitgebrachte UAV 2012 (Uniforme Administratieve Voorwaarden voor de uitvoering van werken). Met de komst van geïntegreerde contracten, onder andere Design & Construct(D&C) 4, zijn er aanvullende samenwerkingsafspraken gemaakt in de UAV-gc Dit omdat de traditionele werkwijze met bestekken ontoepasbaar is. Met het traditionele model zal aan het einde van de ontwerpfase het bestek met het volledige ontwerp van de opdrachtgever worden overgedragen aan de aannemer. Met een geïntegreerd ontwerpproces zal de aannemer aan het begin van het ontwerptraject om de tafel zitten met de opdrachtgever en overige partijen om het ontwerp vorm te geven. Voor een bestek liggen de verantwoordelijkheden dan anders. Deze voorwaarden (UAV-gc 2005) zijn vastgelegd in de eerder genoemde D&C contracten. De omschrijving van de gestandaardiseerde bestekssystematiek bevat een volledige omschrijving van alle componenten van het werk met bijhorende codering. In de STABU-systematiek is elk werksoort gesorteerd en is er een codering voorgeschreven. Daarnaast bestaat de NL/SfB systematiek dat aparte bouwelementen per functieonderdeel benoemt. Deze classificering en codering wordt vooral in het ontwerpproces ingezet met tekening- en modelleer(cad)programma s. Met de komst van de nieuwe werkmethodiek BIM worden de werkzaamheden tijdens de bouw en ontworpen bouwelementen verenigd tot één bewerkelijk communicatiemodel. Hieruit kunnen verschillende meewerkende partijen informatie halen en toevoegen. Voor het bestek heeft dit veranderingen in de markt gebracht. Het integreren van het gehele proces heeft ertoe geleid dat er een koppeling moest worden gemaakt tussen de STABU- en NL/SfB systematiek. Stichting STABU en de Bond van Nederlandse Architecten (BNA) zijn gaan samenwerken om deze koppeling te realiseren. 6 De nummering in de STABU-code en NL/SfB-code bevat verschillen. Het is aangepast naar de NL/SfB systematiek omdat deze systematiek voldoet aan de internationale standaarden. De internationale standaarden als de IFC (Industrial Foundation Classes) en IDM (Information Delivery Manual) worden onderhouden en beheerd door Building SMART. STABU heeft meegewerkt aan de ontwikkeling van de internationale objecten bibliotheek (IFD) en is zeer actief op het gebied van deze standaardisatie. De koppeling van de besteksystematiek van de twee systemen is uitgebracht onder de naam STABU-Element. Met de licentiehouder van de NL/SfB (BNA) is afgesproken dat stichting STABU de Elementenmethode digitaal mag uitgeven en eventueel aanvullen. STABU-Element kan nu eerder in het ontwerpproces worden ingezet. Om goed te kunnen samenwerken met de BIM werkmethodiek heeft de Rijksgebouwendienst de Rgd BIM norm 7 uitgebracht. De norm omvat voorschriften voor het verwerken van een BIM extract of bouwkundige informatiemodel. De norm beschrijft daarnaast onder welke voorwaarden het bestand moet worden aangeleverd. In deze norm is tot op heden geen relatie gelegd met de STABU-systematiek. 4 J.J.G. Konings, Ed Lourens; Design & construct en innovatie in de bouw in de sector gww; Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid, CROW; UAV-GC 2005: Model basisovereenkomst; toelichting; CROW; Ede Stichting STABU; STABU bulletin, Nieuwe Standaard STABU-Element; september ir. D. Van Rillaer, ir. J. Burger, ir. V. Mitossi, Rijksgebouwendienst Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Rgd BIM norm, versie 1.0, november 2011 IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

10 2.2 System Engineering Het integreren van het ontwerpproces en communiceren in een bewerkelijk informatiemodel vraagt om een gestructureerd proces om de juiste doelen te bereiken. System engineering kijkt specifiek naar digitale systemen. Het is een systeem dat de relatie van personen, producten en processen integreert om een specifiek doel te bereiken 8. Het doel kan een volledig gebouwontwerp zijn. Er zijn functies die met een bepaalde interactie worden uitgevoerd m.b.t. verschillende onderwerpen in het proces die voortkomen uit de wensen en vastgestelde eisen en of doelen van een opdrachtgever. System engineering kijkt naar de werking van het gehele proces. De opdrachtgever specificeert in vroege fasen zijn wensen en doelen. Het systeemdenken besteed aandacht in deze maar ook andere fases om de kritische functies vast te stellen en zo meerwaarde op te leveren voor de opdrachtgever. System engineering kijkt naar twee onderdelen: de werkwijze van het systeem om technische inhoud te ontwikkelen en het managen van dit ontwikkelingsproces 9. Wanneer meewerkende partijen vroeg in het project om tafel gaan om samen te werken kan de werkmethodiek BIM in relatie met system engineering goed worden toegepast. Op gebied van informatiekwalificatie zal in dit onderzoek helderheid worden geboden. 8 Defense Acquisition University Press; Systems Engineering Fundamentals; mei G. Parnell, P. Driscoll, D. Henderson; Decision Making in Systems Engineering and Management; Hoboken; New Jersey: John Wiley and Sons; 2011 IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

11 3 Methode 3.1 Meetinstrumenten Aan de hand van gesprekken met verschillende bouwpartijen over de ervaringen met het bouwbestek is in kaart gebracht waar de huidige markt staat. Verder is er gekeken waar de mogelijkheden zich voordoen om de werkmethodiek BIM in te voeren om de kwalitatieve informatiespecificatie als digitale intelligente informatie in te voeren in het bouwproces. De verschillende partijen zijn: aannemers, architecten, opdrachtgevers, exploiterende en/of beherende partijen, leveranciers, onderwijs en adviesorganen als CROW en stichting STABU. De informatiebehoeftes tussen deze verschillende partijen gaat een belangrijke rol spelen waar naar geïnformeerd moet worden. De uitkomsten en informatiebehoeftes van de partijen kan dan worden vertaald naar communicatie- en processtructuren. Figuur 3.1: partijen die onder andere betrokken zijn bij het onderzoek 3.2 Onderzoeksprocedure Het bouwbestek als digitale intelligente informatie inzetten in het bouwproces heeft zich nauwelijks voorgedaan in de praktijk. Het gebruik maken van een nieuwe standaard maakt het mogelijk betere koppelingen te leggen tussen teken-, bestek- en calculatiesystemen en hoe dit zich verhoudt in relatie met de initiatiefase, planning en beheer & onderhoud. Met het gebruik van een bouw informatiemodel is het wenselijk deze informatie in te zetten op de belangrijker wordende beheerfase. Met deze hypothetische gedachte is het belangrijk te onderzoeken hoe verschillende partijen werken met deze systemen en hoe er samen wordt gewerkt. Er zijn vragen die in het belang van het onderzoek moeten worden gesteld aan de bedrijven. Er worden vragen gesteld aan belangenorganisaties, stichtingen, opdrachtgevers, leveranciers en de ontwikkelende en ontwerpende partijen. Deze zijn in de bijlage te lezen. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

12 3.3 Onderzoeksprocedure technisch De resultaten die naar voren zijn gekomen uit de interviews met diverse bedrijven geven input voor het software technische onderzoek. Zijn de wensen van verschillende partijen wel te combineren binnen één informatiemodel of werkmethodiek? Het verzamelen en delen van intelligente informatie binnen één BIM model zal voor verschillende partijen iets nieuws zijn en mogelijk consequenties hebben. Het uiteindelijke product voor de opdrachtgever zal door verschillende partijen in een aantal gevallen op een andere manier worden uitgewerkt. Figuur 3.2: communicatie over het bestek tussen de opdrachtgevende en opdrachtnemende partij De frequentieregelaar zoals deze is weergegeven kan als taal/cultuur worden gezien die heerst tijdens de communicatie in de verschillende fases. Bij het verschuiven van de frequentieregelaar is er andere informatie die verzameld en verwerkt wordt in het project. De blokken zoals deze zijn weergegeven in het figuur zijn verschillende bouwfases in het bouwproces. Achtereenvolgens van links naar rechts staan de blokken voor: Initiatieffase, haalbaarheidsfase, schetsontwerp, voorlopig ontwerp, definitief ontwerp, besteksfase met calculatie en werkvoorbereiding, uitvoering, oplevering en gebruik. In verschillende bouwfases van het project kan informatie worden toegevoegd in dit geval voor het bestek. Uit de vragenlijst komen antwoorden over de informatiebehoeftes. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

13 Er moet overeenstemming zijn tussen de in- en output van informatie. Beide partijen kunnen zonder problemen over de verschillende fases communiceren over de benodigde informatie (frequentieregelaar). Gekoppeld aan verschillende softwarepakketten in de bouwfases kan worden gekeken of het bouwbestek als digitale intelligente informatie kan worden ingezet tijdens de hele cyclus van het project. Vanuit de verschillende softwarepakketten die naar voren komen tijdens het onderzoek zal worden bekeken of er een geschikte koppeling gemaakt kan worden dan wel nodig is. Figuur 3.3: partijen die werken met verschillende software voor het bewerken, controleren en beheersen van het bestek IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

14 4 Resultaten 4.1 Belangen van de verschillende partijen Vanuit de interviews zijn de belangen en wensen van de verschillende partijen naar voren gekomen. De belangen van het uitwerken van het bestek voor de opdrachtgever zijn vertegenwoordigd door drie partijen te weten: 1. De ontwikkelende en ontwerpende partijen (ingenieursbureaus, architecten, aannemers) 2. De belangenorganisaties en stichtingen (CROW en STABU) 3. De leveranciers De ontwikkelende en ontwerpende partijen: Digitalisering van bestek is geen prioriteit. Er valt meer effectiviteit te halen op andere interne processen. Combineren van werkprocessen op gebied van BIM geeft de voorkeur, denk hierbij aan de constructie en ontwerpafdeling binnen een bedrijf; Bij voorkeur projecten uitwerken met een bouwteam en/of ketensamenwerking. Het bestek wordt hiermee overbodig en kan volstaan met de technische informatie van elementen en of ruimtes; Er wordt verwacht dat besteksteksten gekoppeld aan het Bouw Informatie Model bij de leveranciers vandaan moet komen. Kant-en-klare stukken informatie gekoppeld aan objecten is een pre; Het bestek of de technische omschrijving van objecten moet eenvoudig kunnen groeien tijdens het ontwerpproces. Werken op basis van het LOD(Level of Development)-principe geeft de voorkeur; Intensievere samenwerking met vaste onderaannemers en leveranciers; Technische informatie van het bestek opnemen in een BIM model moet niet meer tijd kosten dan het huidige losgekoppelde bestektekst document. De belangenorganisaties en stichtingen: Het gebruik van STABU-producten (Bouwbreed Informatiesysteem) in alle fasen van het bouwproces en de gebruikfase binnen alle partijen in het Nederlandse bouwproces. De STABU-producten als onderlegger gebruiken voor kwalitatieve informatiebehoefte en informatie-uitwisseling; Realiseren van een gestructureerde samenwerking met de andere informatieleveranciers op het Nederlandse bouwproces en aangelegen terreinen zoals de getekende informatie en de kosteninformatie van de desbetreffende bouwprojecten; Gebruikers van de STABU systematiek moeten optimaal gebruik kunnen maken van alle mogelijkheden die STABU te bieden heeft. De producten moeten de laatste stand van zaken betreffende kwaliteitsdocumenten, technieken en regelgeving bevatten; Inspelen op de ontwikkelingen op gebied van BIM. STABU biedt informatieleveranciers onder andere een online database aan om daar de gebruikers hun bestek te laten samenstellen; Koppeling met de STABU en NL/SfB systematiek optimaliseren. De techniek van STABU- Element verder ontwikkelen en uitwerken; Ruimtelijke objecten en gebouwtypen definiëren en standaardiseren; Bouwbreed Informatiesysteem op gebied van contracten, functionele specificaties, facilitair management en technische specificaties online als database/bibliotheek kunnen aanbieden; Willen dat software leveranciers zich meer gaan ontwikkelen op gebied van open standaarden en bibliotheken geschikt voor het communiceren in het bouw informatiemodel; Zoveel mogelijk standaarden uit de bouw met System engineering standaardiseren om zo meer tijd en ruimte voor innovatie te bieden bij ontwikkelende bedrijven; IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

15 De leveranciers: Gebruik van VISI 10 voor gestructureerd communicatiemanagement in een project. Productonderscheiding creëren op de concurrerende markt. Er zijn leveranciers die een gelijksoortig product op de markt aanprijzen; Productinformatie afstemmen op ontwerpproces. De digitale informatie zo aanbieden dat de ontwerper/ ontwikkelaar dit op juiste wijze kan verwerken in het ontwerpmodel; Meedenken in het ontwerpproces over de juiste inpassing van het product. Levering verwerkingsvoorschriften en technische informatie (bestekstekst); Eigen productspecificaties volgens de Europese CE voorwaarden aanbieden. De CE certificering is vanaf juli 2013 verplicht voor alle toeleveranciers van producten 11 ; Willen meegaan in de ontwikkeling met BIM maar wachten af tot er voldoende vraag naar is om bedrijfsprocessen hierop aan te passen; Streven naar vaste partners om samenwerkingsbanden te versterken en bouwen op vertrouwen en transparantie naar de ontwerpende en ontwikkelende partijen. 10 VISI is een open standaard met als doel ondersteuning en structuur te bieden op gebied van communicatie en digitaal samenwerken. Het bestaat uit een gezamenlijke werkomgeving met één digitaal dossier voor transparante communicatie. 11 Rijksoverheid, CE-markering bouwproducten; oktober 2012; IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

16 4.2 Aanbestedingen en technische (product)specificaties De wijze waarop projecten worden aanbesteed is met de opkomst van de werkmethodiek BIM aan het veranderen. Het traditionele ontwerpproces met de aanbesteding in navolging op de bestekfase is voor talloze projecten in de huidige bouwwereld de uitkomst. Het implementeren van BIM vanaf de start van het project zorgt voor een andere aanpak. De aanbesteding kan onder afwijkende voorwaarden worden ingezet. In het traditioneel proces bevat het bestek na het definitief ontwerp een vast stramien aan informatie. Op gebied van BIM wordt er binnen een bouw informatiemodel aanbesteed op verschillende informatieniveaus. Dit detailniveau van informatie wordt alvorens de start van het project vastgelegd in overleg met de meewerkende partijen (bouwteam, lean, ketensamenwerking). Er worden afspraken gemaakt over wie welke informatie verwerkt in het model en op welk moment er een verdiepend detailniveau aan informatie wordt aangevuld. Een traditioneel bouwcontract met de UAV is dan geen geschikte oplossing 12. Nieuwe moderne contractvormen als een D&C contract geven de voorkeur. Binnen een Design & Construct stelt de aanbestedende dienst een functioneel ontwerp op. In het functioneel ontwerp staat een duidelijke omschrijving van het project en binnen welke randvoorwaarden de oplossingen dienen plaats te vinden. De uitwerking van het bouw informatiemodel is dan het onderdeel Design, niet te verwarren met het architectonisch ontwerp. Het bouw informatiemodel bevat het technisch ontwerp. Binnen het informatiemodel is het mogelijk de kwaliteitseisen en commerciële voorwaarden te formuleren zodat alle meewerkende partijen deze vanuit het informatiemodel kunnen vertalen naar technische eisen. In onderstaande schema s worden de invloeden van BIM op het aanbesteden en bestek weergegeven. Eerst het huidige traditionele proces hoe vandaag de dag wordt aanbesteed en vervolgens de ontwikkelingen op gebied van BIM. Traditioneel aanbesteden en bestek Figuur 4.1: traditioneel aanbesteden met het bestek als informatieoverdracht in de bestekfase Met een bouwcontract op basis van het traditionele proces zal op het moment van de beschikbare bestektekeningen en documenten aanbesteed worden 13. De opdrachtgever houdt toezicht op het gehele proces en zet voor zijn ontbrekende competenties de deskundigheid in van marktpartijen. De uitvoering zal conform het programma van eisen en het bestek moeten worden verricht. Om diversen partijen een vergelijkbare prijsindicatie te laten indienen worden de documentstukken aangeleverd vanuit de opdrachtgever. Partijen moeten immers de mogelijkheid hebben in te tekenen op het bouwproject met hun eigen bedrijfsprocessen en aanpak. 12 Mr. Hein van der Horst, mr. Drs. Mary-Ann Schenk; Aanbesteden doe je zo Praktisch handboek voor aanbesteders en inschrijvers; Sdu Uitgevers bv, Den Haag november Mr. R.H. Gribnau, Mr.ing. C.H.N.M. Petit, Drs.ing. S.R. Doornbos, Ing. J.Th.H. Oehler; Aanbestedingsregelement Werken 2005, ARW 2005; Ministerie VROM, mei 2010 IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

17 Conventioneel BIM en bestek Figuur 4.2: conventioneel gebruik van BIM om informatiemodel en bestek aan te leveren Conventioneel BIM houdt in dat er binnen het ontwerpproces gevorderde stappen zijn genomen op gebied van BIM. Modellen in 3D uitwerken en gebruiken voor het produceren van bouwtechnisch tekenwerk. Het 3D model bevat intelligente informatie over materialen, hoeveelheden en afmetingen. Met deze werkwijze kan het bouwcontract op basis van het traditionele proces plaats vinden, het bouw informatiemodel wordt immers alleen intern in het bedrijf gebruikt. En als het model volledig is uitgewerkt kunnen de beschikbare bestekstekeningen worden aanbesteed met een apart document van het bestek. Vooruitstrevend BIM en bestek Figuur 4.3: vooruitstrevend gebruik van BIM om kwalitatieve informatie over te dragen op diversen detailniveaus Het laatste schema geeft een weergave hoe het aanbesteden en bestek eruit kan zien. Voor de ontwerpende en ontwikkelende partijen die samenwerken met ketensamenwerking en/of bouwteam zijn andere afspraken nodig. In het ontwerpproces wordt vergaderd met verschillende partijen uit de hele keten tijdens de start van het project. Tijdens het ontwerpproces wordt er van deze partijen op tijdsgebonden momenten een detailniveau aan (bouw)technische informatie verwacht. Voorbeeld: De installateur kan in het voorlopig ontwerp aangeven wat voor ruimtes en volumes er benodigd zijn voor de installaties in het ontwerp. In een latere fase worden specifieke ontwerpgegevens berekend. Het begrip bestek is niet meer toepasselijk binnen het nieuwe ontwerpproces. Dit omdat er tijdsgebonden technische informatie wordt toegevoegd ofwel gespecificeerd. Op elk detailniveau van informatie in het ontwerp zijn dan kwaliteitseisen en voorwaarden te koppelen. Er ontstaat een groeimodel aan kwalitatieve informatie. Aan de start van het ontwerpproces wordt geen compleet gedetailleerd programma van eisen meer uitgewerkt. De eisen worden uitgewerkt op verschillende detail- ofwel systeemniveaus Alexander Kossiakoff, William N. Sweet, Sam Seymour, Steven M. Biemer; Systems Engineering Principles and Practice; John Wiley and Sons Ltd; 2nd Revised edition; april 2011 IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

18 Het detailniveau van technische informatie is onder te brengen onder het begrip LOD wat staat voor Level Of Development 15. Er zijn 5 verdiepende niveaus te definiëren: LOD-100 Bevat ruimtelijke delen, het BIM-model bestaat uit de totale bouwmassa en per verdieping de ruimtelijke delen met bruto vloeroppervlak (BVO). Te definiëren als het functionele ontwerp. Dit om analyses uit te kunnen voeren van het gehele gebouw met volume, oriëntatie van het gebouw, de kosten per vierkante meter, etc. Fase volgens NEN2574: Initiatief, haalbaarheidsstudie, projectdefinitie, structuurontwerp. LOD-200 Te vergelijken met voorlopig ontwerp. Het model bestaat uit algemene systemen of samenstellingen met globale hoeveelheden, grootte, vorm, locatie en oriëntatie. Toepassingen zijn onder meer de analyse van geselecteerde systemen door toepassing van de algemene prestatiecriteria. NEN2574 Fase: Voorlopig ontwerp. LOD-300 Modelobjecten zijn geschikt voor het genereren van technische tekeningen volgens NEN2574. Als zodanig, analyse en simulatie is bevoegd voor gedetailleerde elementen en systemen. NEN2574 Fase: Definitief ontwerp, bestek, prijsvorming. Figuur 4.4: analyse volume gebouw Figuur 4.5: analyse vorm, locatie & oriëntatie gebouw Figuur 4.6: gebouw met gedetailleerde elementen en systemen LOD-400 Dit detailniveau is geschikt voor de uitgebreide informatie verwerkt op werktekeningen en hoeveelheden voor fabricage en montage. NEN2574 Fase: Werkvoorbereiding en uitvoering. Figuur 4.7: uitgewerkt model voor het wapeningsstaal geschikt voor fabricage of montage 15 AIA, AIA E202 documenten ( AIA E BIM Protocol Exhibit is van toepassing in de RGD BIM-norm; IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

19 LOD-500 Het uiteindelijke niveau van detailontwikkeling zal zich vertalen naar de uiteindelijk gerealiseerde as-built situatie. Het model is geschikt als virtuele gegevensbron voor onderhoud en het gebruik & beheer van het gebouw. NEN2574 Fase: Uitvoering, Oplevering. Voorbeeld Een gevelopbouw bevat in de eerste fase van het ontwerpproces enkel een omlijning dat refereert naar de inhoud van het gebouw en zal op ruimtelijkniveau worden beoordeeld en eerste energiesimulaties kunnen worden gemaakt. Het ruimtelijk model is enkel een vertaling van de functionele eisen dat eigenschappen bevat over het terrein, gebouwtype, ruimtes en elementen. Een niveau Figuur 4.8: One World Trade Center in aanbouw (februari 2011) verder is er een eis gesteld aan de isolatiewaarde en globale opbouw van de wand als bouwdeel, een handige tussenstap voor de overige partijen die met deze informatie hun eigen onderdeel verder kunnen uitwerken. De materialen worden in een verder detailniveau gedefinieerd en technische verwerkingseisen worden gekoppeld aan de wand. Na oplevering van het gebouw is er aan de wand een onderhoudsplan gekoppeld wat thuis hoort in het laatste detailniveau (LOD-500). Het is belangrijk dat binnen het informatiemodel deze stappen van te voren goed zijn vastgelegd 16. Dit maakt het mogelijk het project op verschillende detailniveaus te gebruiken voor aanbestedingen op verschillende LOD-niveaus. Het wordt dan mogelijk om een aanbesteding uit te schrijven om het bouwproject één of meerdere LOD-niveau op te werken. De uitwerking van het technische ontwerp kan vanaf elk willekeurig detailniveau plaats vinden aangezien het BIM-model alle informatie omvat. De opdrachtgever houdt toezicht op de ontwikkelingen in het bouwproces en heeft een continue bewaking op onder andere financieel gebied. De opdrachtgever krijgt meer overzicht in het totale proces, stichting- & exploitatiekosten en kan de frequentieregelaar bedienen om de benodigde informatie te verkrijgen uit het informatiemodel van verschillende detailniveaus. De opdrachtgever wil daarnaast inzien of het project voldoet aan het programma van eisen en technische specificaties. Er wordt vaker gewerkt in een geïntegreerd ontwerpproces. Aanbestedingen kunnen op elk wenselijk moment worden uitgeschreven in het ontwerpproces. Voor de opdrachtgever wordt het onduidelijk welke contractvorm er gekozen moet worden. De inhoud van het contract is uniek en gaat project specifieke voorwaarden bevatten. Om de opdrachtgever te ondersteunen in het communicatieproces zal eenduidige informatie beschikbaar moeten zijn wat voor soort contract toepasselijk is. Het contact is dan samen te stellen vanuit een vragenlijst aangestuurd door een database/bibliotheek. Deze vragen begeleiden de opdrachtgever naar een afgewogen keuze voor de basisvorm van het contract. Zie figuur 4.9 op de volgende pagina. Voorbeeld van vragen kunnen dan zijn: In welk detailniveau van het ontwerpproces bevindt u zich? Wat voor type eisen worden er nu gesteld aan het project? Tot welk niveau moet de kwalitatieve informatiespecificatie worden uitgewerkt? Wie gaat de benodigde informatie voor u uitwerken? Wie zal het digitale informatiemodel managen? Waar wilt u dat de verantwoordelijkheden van partijen liggen? Hoe moeten afspraken worden vastgelegd? Bij wie liggen bepaalde risico s van het te bouwen project? Hoe wordt de beschikbare informatie aan de betrokkenen partijen overgedragen? In hoeverre mogen er nieuwe samenwerkingsverbanden in het project worden aangegaan? 16 BNA, ONRI; DNR-STB 2009 Toelichting en takenoverzicht; IMAGO Printing, Amsterdam, 2006 IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

20 Doormiddel van een antwoordenlijst met meerkeuze opties wordt de basisvorm van een contract gecreëerd met eventuele standaard aanvullingen die vervolgens in samenspraak met de meewerkende partijen in het ontwerpproces verder kunnen worden uitgewerkt. Figuur 4.9: creëren van (geïntegreerde) contracten vanuit een vraag aangestuurde service database DBFMO & geïntegreerde contracten Het vooruitstrevend gebruik van BIM om kwalitatieve informatie over te dragen vraagt bij aanbestedingen om geïntegreerde contracten. Bij het opstellen van een contract met een vraag gestuurde database zal een type geïntegreerd contract worden aanbevolen. Dit zijn onder andere de contracten D&C en een DBFMO (Design, Build, Finance, Maintain & Operate). Groot verschil met het traditionele contract is dat er wordt gewerkt op basis van een gewenste outputspecificatie en niet op het bouwbestek. Met een DBFMO contract heeft de opdrachtgever maar één contractpartij die de verschillende delen van de totale bouwketen en de levenscyclus van het gebouw uitwerkt. Voor een D&C contract heeft dit betrekking op het uitwerken van het functioneel ontwerp. Geïntegreerde contracten hebben gemeen dat het resultaat is gebaseerd op een contractuele vraagspecificatie in de vorm van onder andere een bouw informatiemodel. Nieuwe aanbestedingswet De aanbestedingswet komt steeds dichterbij en wordt per 1 april 2013 ingevoerd. De komst van deze wet ondersteunt het samenstellen van contracten uit een bibliotheek. De aanbestedende dienst moet schriftelijk kunnen motiveren welke type aanbestedingsprocedure wordt toegepast en welke partijen worden toegelaten tot de aanbesteding. De keuzes en motivering van de opdrachtgever worden vertaald vanuit de vraag gestuurde bibliotheek. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

21 4.3 De aanbestedingscheck De opdrachtgever kan met zijn eigen competenties niet altijd alle werkzaamheden zelf uitvoeren. De opdrachtgever wilt dat de juiste informatie wordt verstrekt als hij werk (deels) uit handen geeft om zijn project te realiseren. De bijhorende technische ontwerpeisen en voorwaarden moeten correct zijn gedefinieerd. Fouten die ontstaan in onder andere de bestekfase kunnen leiden tot meerkosten die de opdrachtgever voor zijn rekening moet nemen. De opdrachtgever gaat gebruik maken van aanbestedingen om zijn project te realiseren. De opdrachtgever specificeert vervolgens zijn gewenste detailniveau aan kwalitatieve informatiespecificatie in het contract. De opdrachtgever en opdrachtnemer willen beide helder in kaart brengen waar het bouwproject aan moet voldoen. Zij willen een controle op de volledigheid van de technische omschrijving en voorwaarden die aan het bouwproject zijn verbonden. Binnen een bouw informatiemodel is het mogelijk om dit proces te digitaliseren. Elke meewerkende partij heeft toegang tot het bouw informatiemodel, dit kan o.a. via een online dataserver of gedeelde server. Het model bevat objecten dan wel elementen die aan een voorgeschreven detailniveau van kwalitatieve informatie kunnen voldoen. Dit zijn de eerder beschreven niveaus van het Level Of Development (LOD). Per niveau zou het voor de partijen mogelijk moeten zijn om te controleren of alle objecten/elementen voorzien zijn van een degelijke technische omschrijving conform de afspraken die binnen het ontwerpteam zijn gemaakt. Figuur 4.10: de aanbestedingscheck met een database die de objecten uit het bouwinformatiemodel checkt Een volledig achterliggende database met regels en voorwaarden is nodig om een dergelijke check uit te voeren. Een database met rulesets over de inhoud van de kwalitatieve informatie. Rulesets zijn ingevoerde regels en voorwaarden in de database waar het informatiemodel aan moet voldoen. Het opbouwen van een database is een intensief proces. Het verzamelen van deze informatie kan bij allerlei partijen vandaan komen om een zo compleet mogelijke database te generen. Het eenduidig verzamelen van deze informatie kan worden verwerkt door STABU voor de b & u sector en CROW 17 op gebied van infra, grond-, weg- en waterbouw. Zo heeft Stichting STABU op dit moment beschikking over een zeer uitgebreide bibliotheek met informatie over functies, gebouwtypen, ruimtes, elementen & producten. Het model controleren met deze beschikbare data kan via de huidige bouwkundige softwarepakketten worden uitgevoerd. De zogenaamde modelcheckers zoals Solibri laden het bouw informatiemodel in het programma. Met de regels en voorwaarden van de database kan de check op alle objecten worden uitgevoerd. 17 CROW staat voor: Centrum voor Regelgeving en Onderzoek in de Grond-, Water- en Wegenbouw en de Verkeerstechniek. Het is een Nederlandse belangenorganisatie met een kennisplatform voor infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

22 4.4 Informatiespecificatie per ontwerpniveau Het toevoegen van kwantitatieve specificaties aan het bouw informatiemodel kan op diversen wijze. Het blijft belangrijk om van te voren met verschillende partijen af te spreken wie welke verantwoordelijkheden draagt en wie welke informatie beheert en toevoegt. Om dit proces zo gestructureerd mogelijk te laten verlopen heeft STABU per ontwerpniveau een tool om deze informatie te standaardiseren en zo bruikbaar te maken voor alle meewerkende partijen in het ontwerpproces. Stichting STABU wordt dikwijls in relatie gebracht met het bestek. Echter doen zij meer als stichting. Een brede oriëntatie over het totale ontwerpproces met verschillende producten die geschikt zijn voor verschillende ontwerpniveaus en fases in het bouwproces. Tijdens communicatie over het bouw informatiemodel komen o.a. de volgende onderdelen aanbod: Initiatie van het plan Functionele specificaties (LOD-100) Prestatie specificaties (LOD-200) Technische specificaties (LOD-300, LOD-400) Wetgeving & vergunning Beheer & onderhoud (LOD-500) Binnen de bouwwereld is er een eendrachtige samenwerking is op gebied van technische informatiespecificaties (bestek). Voor de overige onderdelen is de informatievoorziening verspreid en kan in kwaliteit en volledigheid van elkaar verschillen. Dit ontstaat door de verschillende bronnen die beschikbaar zijn en worden gebruikt. Deze bronnen hebben in een aantal gevallen onderling geen relatie met elkaar. De onderstaande illustratie geeft een voorbeeld hoe een programma van eisen wordt vervaardigd in een traditioneel proces. Figuur 4.11: werken in verschillende databases door opdrachtgever en nemer Bij het opstellen van het programma van eisen (PVE) met eisen over het gebouwtypen en bijhorende ruimtes zal de opdrachtgever waar nodig expertise verzamelen om het document op te stellen. Het PVE wordt overgedragen aan de opdrachtnemer die vanuit zijn achtergrond eventuele kwaliteitseisen kan koppelen. Dit zodat de opdrachtnemer aan de geformuleerde eisen kan voldoen. Het kan voorkomen dat de geformuleerde eisen niet overeenkomen met de verwachtingen van de opdrachtgever omdat deze vanuit een andere database zijn informatie heeft verzameld. Er wordt gewerkt met verschillende systeeminformatie. De functievervullers voor het programma van eisen gaan verschillen en zo kunnen er andere interpretaties worden gemaakt. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

23 Bij de betrokken bedrijven is er behoefte aan centraal verzamelde informatie waarin eenvoudig is te vinden welke informatie relevant is voor het betreffende bouwproject. De samenwerking met ketenintegratie heeft behoefte aan centraal verzamelde informatie vanaf de opstartfase van het project. Het PVE moet gegevens bevatten over omgeving, terrein, gebouwtypen en ruimten om de communicatielijnen gestructureerd te krijgen volgens het onderstaande figuur: Figuur 4.12: één database als onderlegger voor de kwalitatieve informatiespecificatie voor onder andere het PVE Het PVE kan worden gezien als een groeimodel van technische informatie. Doordat de beschikbare informatie is afgestemd vanuit één centrale database is de communicatie gestroomlijnd. Het aanvullen van informatie is direct zichtbaar voor elke partij die is betrokken bij het project. Beslissingen en afspraken die worden vastgelegd zijn de functievervullers die corresponderen met het brondocument, het programma van eisen. De data binnen de database kan door een bouwadviesorgaan worden beheerd en bijgewerkt. De database/bibliotheek zou moeten worden gekoppeld aan een NEN-norm om het gebruik te vergroten. Informatietoelevering zal enerzijds van belangenorganisaties en marktpartijen uit de bouw moeten komen om de volledigheid van de database te kunnen garanderen. Anderzijds kan de database worden opgebouwd met bouwpartijen die gezamenlijk aan ketensamenwerking doen. Voor elke fase in het ontwerpproces moet het mogelijk zijn om vanuit één database kwalitatieve informatie op te vragen en in te passen in het project. Eén database die wordt ondersteund door de Nederlandse markt en NEN-normen. Op verschillende ontwerpniveaus kan vervolgens de betreffende informatie worden opgevraagd. Deze informatie kan dan betrekking hebben op het niveau van functies, ruimten, elementen & producten. Zowel eisen als kwalitatieve informatie zijn dan te vinden in de database. Figuur 4.13: Inputspecificatie kwalitatieve informatie op verschillende detailniveaus met de frequentieregelaar IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

24 4.5 Ontwikkeling digitalisering informatiespecificatie binnen de bouwadviesorganen Bovenstaande resultaten hebben de behoefte van de bedrijven op gebied van kwalitatieve informatiespecificatie weergegeven. Het zijn de bouwadviesorganen die de belangen behartigen van de verschillende bouwpartijen. Het is logisch te verklaren dat STABU werkt aan het Bouwbreed Informatiesysteem dat voor nagenoeg alle fasen van het bouwproces een onderlegger geeft voor de kwalitatieve informatiespecificaties waarvan het bestek een onderdeel is. 4.6 Huidige producten bij STABU op de markt STABU 2 STABU ELEMENT STABU 2 is voor de werksoorten standaard en bevat bijna specificaties. STABU ELEMENT is een product dat een koppeling heeft gelegd tussen de NL/SfB elementenmethode en STABU 2 - systematiek. Het bevat alle relevante koppelingen naar de STABU 2 specificaties en daarnaast meer dan elementen 18. Met deze twee pakketten zijn de eerste stappen gezet naar een gestructureerde samenwerking met (toe)leveranciers binnen het Nederlandse bouwproces. Via een bestekservice online van STABU is het mogelijk van leveranciers besteksteksten op te vragen en productkeuzemenu s te doorlopen. Het centraal verzamelen van informatie zal de komende tijd verder worden uitgebreid binnen de stichting met informatie van de (toe)leveranciers. Figuur 4.14: stichting STABU en zijn huidige producten op de markt uitgezet op detailniveaus van het ontwerpproces De pakketten STABU 2 en STABU ELEMENT leveren in het bouwproces kwalitatieve informatie voor de fasering van schetsontwerp tot en met de sloop. STABU 2 wordt in een beperkte fasering van het project ingezet omdat deze tool betrekking heeft op product gerelateerde kwalitatieve informatie (bestek) die door de aannemer wordt gebruikt om een prijs op te baseren en als leidraad te gebruiken voor de uitvoering van het project. 18 Ir. M.L.A.M. van Hezik; presentatie STABU en BIM; STABU, Ede oktober 2012 IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

25 4.7 Vooruitblik en ontwikkelingen Uit de belangen van de ontwerpende, ontwikkelende en uitvoerende partijen is naar voren gekomen dat zij baat hebben bij het combineren van werkprocessen. Hierbij gaat het om het koppelen van verschillende afdelingen binnen het bedrijf en meermaals met de werkmethodiek BIM. Werken in een ontwerpteam met verschillende bouwpartijen heeft er voor gezorgd dat een ontwerp met een technische informatie van elementen, producten en/of ruimtes volstaat. Een zeer gedetailleerd bestek is in een vroege fase van het ontwerp overbodig. Het aanleveren van deze technische informatie gekoppeld aan het bouw informatiemodel moet bij de leveranciers vandaan komen. Dit om tijd te besparen bij het vervaardigen van het bestek of technische specificaties. Daarnaast kan de leverancier kwalitatieve informatie verstrekken. De kwalitatieve informatie specificaties kan vanaf de initiatieffase worden opgebouwd met aanvullende gedetailleerde informatie. De bovengenoemde punten creëren de behoefte om de kwalitatieve informatiespecificatie breder te trekken over het bouwproces en beter inzichtelijk te maken. Meerdere betrokken partijen in de bouwkolom van het project inzicht geven over de beschikbare informatie van het project. In de onderstaande illustratie opnieuw de huidige producten om de kwalitatieve informatiespecificatie te verzamelen en te verwerken. Figuur 4.15: ontwikkelingen van producten voor de andere detailniveaus in het ontwerpproces bij stichting STABU De rood gearceerde rechthoeken zijn de databases/bibliotheken die in het belang zijn van de eerder genoemde partijen. De linker rode rechthoek beslaat de initiatieffase tot en met aan de fase dat informatie bevat over de algemene systemen of samenstellingen met globale hoeveelheden, grootte, vorm, locatie en oriëntatie van het ontwerp. En rechts de rechthoek voor het gebruik en beheer van het gebouw. Beide rechthoeken tonen een gelijkenis over de informatie die beschikbaar moet zijn. Dit zijn ruimtes waar in het PVE eisen over worden vastgelegd en in het beheer de informatie over de ruimtes opnieuw wordt gebruikt. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

26 4.8 STABU RUIMTE Vanuit de denktank groep van STABU is een nieuw product in ontwikkeling: STABU RUIMTE. Dit product biedt standaard kwalitatieve informatie voor de omgeving, terrein, gebouwtypen & ruimten. Vroeg in het ontwerpproces kan deze tool worden ingezet om de belangen van de ontwikkelende partijen en opdrachtgever tegemoet te komen. Daarnaast kan het product worden ingezet tijdens de beheerfase, waar gestandaardiseerde kwalitatieve informatiespecificatie beschikbaar is voor de ruimtes in het gebouw. Dit product is medio 2013 te verwachten op de markt. Figuur 4.16: ontwikkelingen bij stichting STABU waarmee zij anticiperen of de behoeftes uit de bouwsector De onderlinge producten van STABU kunnen in de toekomst worden gekoppeld met hyperlinks om het bouwinformatiemodel te laten groeien met kwalitatieve informatiespecificatie. Het groeimodel kan door verschillende betrokkenen partijen worden bekeken, gecontroleerd en bewerkt. 4.9 Vergelijking met het kennisplatform CROW Het standaardiseren van kwalitatieve informatiespecificaties wordt aangeboden door het kennisplatform CROW op gebied van infrastructuur. Om een beeld te kunnen schetsen van de mogelijkheden om het bestek te integreren is in het ontwerpproces gekeken naar deze sector. De Grond-, weg- en waterbouw (GWW) focust op het procesmanagement. Het eenduidig vastleggen van beslissingen en afspraken die zijn te koppelen aan de oorspronkelijke vastgestelde functies en eisen van het project. Het proces is opgedeeld in drie onderdelen. Het proces loopt van de functies en eisen (1) naar de gedefinieerde objecten (2) en vervolgens naar de werkpakketten (3) geschikt voor de uitvoering. De werkpakketten zijn gelijk aan het bestek voor in de GWW, het RAW (Rationalisatie en Automatisering Grond-, Water- en Wegenbouw). Het ontwerpproces kan digitaal ondersteund worden met system engineering. System engineering regelt dat alle informatie die wordt gecommuniceerd in het project wordt vastgelegd. De relaties tussen personen, producten en processen zijn in het systeem geïntegreerd om het juiste doel te bereiken. Zodra het project een ontwerpniveau verder is uitgewerkt zijn deze ontwikkelingen af te leiden uit de eerder vergaarde informatie, eisen en voorwaarden. Iedere betrokkenen bij het project heeft toegang tot deze eenduidige informatie en werkt volgens dezelfde systematisch wijze. Samenwerken met eenduidige informatie zorgt voor een overzichtelijke en transparante communicatie. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

27 Om het communicatiemanagement te organiseren wordt er gewerkt met VISI 19. VISI is een open standaard met als doel ondersteuning en structuur te bieden op gebied van communicatie en digitaal samenwerken. Het bestaat uit een gezamenlijke werkomgeving met één digitaal dossier voor transparante communicatie. Belangrijkste doel is de doorlooptijd van het bouwproces te verkorten, communicatielijnen duidelijk te houden en snel samenwerkingsverbanden aan te kunnen gaan. De GWW is in het ontwerpproces gebruik gaan maken van het informatiemanagement via de mogelijkheden van system engineering en het communicatiemanagement met VISI. In de woning- en utiliteitsbouw is dit Building Information Management om als eerste hulpmiddel de beschikbare informatie van het project te managen. Een essentieel verschil in de ontwikkeling van deze twee sectoren. Opvallend is dat op gebied van system engineering en het bouw informatiemodel verrassende gelijkenissen zijn te vinden over het managen van informatie. Het is daarom logisch dat beide sectoren deze werkwijze van elkaar integreren. Binnen de woning- en utiliteitbouw wordt vooral bij grootschalige projecten gebruik gemaakt van VISI waar in de GWW aandacht wordt besteed aan het uitwisselen van objectinformatie (IFC) met system engineering als onderlegger van het werkproces. Figuur 4.17: driehoek van Building SMART die staat voor informatiemanagement van proces, uitwisseling en databibliotheek opgesplitst voor de GWW en de B&U 19 CROW; Bijlage I: Doelstellingen, grondbeginselen en begrippenkader van VISI, Leidraad VISIsystematiek; CROW; november 2011 versie 1.0 IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

28 4.10 Kwalitatieve informatiespecificatie en open-standaarden De producten bij STABU om standaarden aan te bieden voor het verwerken van kwalitatieve informatiespecificaties in het bouwproces zijn volop in ontwikkeling. Van de driehoek van Building SMART zijn voornamelijk de twee onderdelen IFD (databanken) en IDM (proces) in de resultaten naar voren gekomen. Het belang om kwalitatieve informatie uit te wisselen met open-standaarden waaronder het IFC-bestand wordt niet gesteund. Het toekennen van de kwalitatieve informatiespecificatie heeft meer affiniteit met het communicatiemanagement en benodigde database voor informatiespecificatie. Het integreren van het bestek als kwalitatieve informatiespecificatie door het gehele ontwerpproces heen staat in de kinderschoenen. Stap één is het communicatiemanagement en samenwerking met partners goed functionerend inrichten. Daarnaast kan bij stichting STABU een database van functie- tot en met productspecificatie worden ingericht. Als het MKB veelvoudig gaat werken met een groeimodel van kwalitatieve informatiespecificatie zal de vraag om deze informatie met IFC te delen groeien en kan deze informatie met partners worden gedeeld. Het IFC-bestand maakt het mogelijk alle kwalitatieve informatiespecificatie van verschillende meewerkende partijen te verzamelen binnen één bestand. Het aanbod om deze ontwikkeling te stroomlijnen vanuit de softwareleveranciers zal ontstaan wanneer het gebruik groeit. Het gebruik van IFC voor het delen van kwalitatieve informatie is niet relevant voor het overgrote deel van het MKB Obstakels open-standaarden en kwalitatieve informatiespecificatie Een koppeling met de open standaard IFC en kwalitatieve informatiespecificatie brengt een tweetal problemen met zich mee. Met een IFC-koppeling ligt de uitdaging in het combineren van een online bibliotheek van objecten en kwalitatieve informatiespecificatie data met de structuurboom van IFC met internationale elementencoderingen. Daarnaast zal het aanpassen van de geometrie in het informatiemodel geen direct resultaat opleveren in de bijhorende technische (tekstuele) informatie. Figuur 4.18 boomstructuur van een online database en IFC bestand Het is van belang dat de gekoppelde database werkt met dezelfde codering om kwalitatieve informatiespecificaties te koppelen aan het informatiemodel in de juiste aftakking in de boomstructuur. Als er een minimale doorloop hoogte is vastgesteld moet dit wel bij elke deur zijn te vinden in het model op dezelfde locatie. Er zijn regels gemaakt over het coderen van elementen en sub-elementen. Het coderen kan afwijken. Door verschillende volgorde van coderingsmogelijkheden ontstaan er verschillen in de codering die voor het koppelen van informatiemodellen funest kunnen zijn. Voorbeeld: In de codering van een deur kan na de eerste codering worden gekozen voor een sub-codering over het materiaal terwijl op een andere wijze eerst kan worden aangegeven of het een dubbele deur is. Mogelijke coderingen die kunnen ontstaan zijn dan of IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

29 Om dit probleem op te lossen moet het mogelijk zijn bij een online bibliotheek van objecten en kwalitatieve informatiespecificatie, met de structuurboom van IFC, een automatische volgorde van codering te maken. Van de bouwadviesorganen mag worden verwacht dat zei bepalen volgens welke systematiek en coderingen er wordt samengewerkt. Tweede probleem is het aanpassen van geometrische gegevens in het model, de technische informatie niet aanpast. Als voorbeeld is een deurpaneel gebruikt in het onderstaande figuur. Er is besloten het deurpaneel van glas te voorzien en dit wordt aangepast in het model. De geometrie wordt aangepast en eventuele materialen worden toegekend aan de nieuwe geometrie. Als men de kwalitatieve informatie uit het project wilt halen is het noodzaak om aan het nieuwe deurpaneel de juiste informatie te koppelen. Als voor elk nieuw object deze informatie apart moet worden gekoppeld is het een omslachtig proces waar fouten ontstaan. Er moet een goed werkende koppeling worden gerealiseerd met de geometrie en de bijhorende kwalitatieve informatiespecificatie. Met een correcte codering en classificering van elementen is het mogelijk gegevens automatisch te koppelen aan objecten. Figuur 4.19: aanpassing geometrie van object in bouw informatiemodel IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

30 5 Conclusie 5.1 Algemene conclusie Voorafgaand aan het onderzoek is naar voren gekomen dat bij de betrokkenen bedrijven van het onderzoeksprogramma vraag is naar een slimme omgang betreffende de besteksinformatie. In het onderzoek is in een vroeg stadium naar voren gekomen dat het begrip bestek niet in het ontwerpproces past waar wordt gewerkt met ketenintegratie of lean. Partijen gaan intensiever samenwerken met alle meewerkende partijen binnen het gehele ontwerpproces vanaf de start van het project. Deze start is voor alle partijen een pakket van functionele eisen. Dit zal uiteindelijk resulteren in een volledig technisch uitgewerkt ontwerp. Het detailniveau binnen het ontwerp verandert stapsgewijs. De kwalitatieve informatiespecificatie groeit tijdens het project en het bestek is hierin een tussenstap in het groeimodel. Het is een fase in het ontwerp waar een bepaald detailniveau van kwalitatieve informatie wordt verwacht. Het ontwerp detailniveau is te vertalen naar een LOD-niveaus die lopen van LOD-100 t/m LOD-500. Uit de resultaten komt naar voren dat de kwalitatieve informatiespecificatie als zijnde het bestek kan worden opgenomen in het bouwinformatiemodel. Het kan als digitale intelligente informatie worden geadopteerd binnen het groeimodel van kwalitatieve informatie. In onderstaande grafiek is dit weergegeven. Het bestek beschrijft kwalitatieve specificaties van producten op een LOD-niveau van ongeveer Figuur 5.1: groeimodel kwalitatieve informatiespecificatie met als tussenstap het bestek De termen functie, element/object en product zoals in de grafiek weergeven zijn al benoemd in de resultaten maar voor het vaststellen van technische informatiespecificatie belangrijk. Deze drie termen hebben een grote samenhang met de verschillende LOD ontwerpniveaus. Dit onderdeel wordt later in de conclusie uitgelicht in relatie met verschillende bouwpartijen. Het vaststellen van de kwalitatieve informatiespecificatie wordt per ontwerpniveau gerealiseerd met daarbij passende tools/software en bedrijven of organisaties. Met een gestructureerd communicatiemanagement blijven de functionele eisen die aan de start van het project zijn gedefinieerd gehandhaafd. De informatie die aan het project wordt toegevoegd is ten alle tijde te toetsen aan de functionele eisen met system engineering. De gegevens van de kwalitatieve informatie zijn de functievervullers waarmee het volgende detailniveau wordt gewaarborgd. Figuur 5.2: verzamelen kwalitatieve informatiespecificatie binnen een LOD-niveau IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

31 5.2 De opdrachtgever De opdrachtgever heeft baat bij een inzichtelijk ontwerpproces. Informatievoorziening tijdens het ontwerpproces is veelal een verantwoordelijkheid van de opdrachtgever. De opdrachtgever vindt het wenselijk als op elk willekeurig moment de juiste informatie beschikbaar is met bijhorende technische ontwerpeisen en voorwaarden. Met (bouw)partijen die hij in de hand neemt wordt er kwalitatieve informatiespecificatie toegevoegd aan het project. Stap voor stap worden deze afspraken en beslissingen vastgelegd. In eerste instantie lijkt er niets aan de hand, maar bij onvoldoende communicatiemanagement kan het zijn dat de functionele eisen (PVE) die aan de start van het project zijn gedefinieerd niet overeenkomen met de oplevering van het eindproduct. Dit is in onderstaande illustratie is weergegeven. Figuur 5.3: functionele eisen tonen geen relatie met het geleverde eindproduct De elementen en producten die worden uitgewerkt tijdens de technische uitwerking van het programma van eisen moeten altijd voldoen aan de functionele eisen. De opdrachtgever heeft behoefte aan een continucheck op de technische specificaties van het project. Van te voren moeten duidelijke communicatieafspraken komen over beslissingen, afwegingen en afspraken. De opdrachtgever ziet daar niet altijd de urgentie van in, maar bij het duidelijk vastleggen van afspraken valt winst te behalen. Tweede belangrijke punt van de opdrachtgever is het vormen van het functionele ontwerp en contracten voor onder andere aanbestedingen. De opdrachtgever moet beschikken over een gestandaardiseerde bibliotheek voor het opstellen van functionele eisen, voorwaarden en contracten. Door de opdrachtgever duidelijkheid te bieden in de mogelijkheden hiervan kan hij/zij zijn/haar wensen beter kenbaar maken. In de onderstaande afbeelding staat links de continucheck in het proces(idm) en rechts de bibliotheken(ifd) om het contract en PVE samen te stellen van het project. Figuur 5.4: de opdrachtgever in het vernieuwde slimme ontwerpproces IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

32 Voordelen opdrachtgever: Ontwerpproces wordt beheersbaar door de continucheck op communicatie en bewaking op de kwalitatieve en kwantitatieve technische informatiespecificatie; Het eindproduct voldoet aan de voorwaarden en functies die ge-eist zijn aan het project; Op elk willekeurig moment kan een aanbesteding plaatsvinden om het (deel)project verder uit te werken; Samenstellen van het programma van eisen wordt vereenvoudigd en begrijpelijk voor de opdrachtgever, een schoonmaakbedrijf zou in theorie met dit ontwerpproces een project kunnen realiseren; Tijdens het ontwerpproces kan de opdrachtgever op verschillende detailniveaus in het ontwerp aanvullende eisen toevoegen aan zowel ruimtes, elementen, bouwdelen als producten. De opdrachtgever krijgt meer vrijheid in het ontwerpproces; Technische informatiespecificatie uitgewerkt in het ontwerpproces op gebied van o.a. ruimtes zijn in de exploitatie- en beheerfase bruikbaar. Aandachtspunten & investeringen: De opdrachtgever moet ingelicht worden over de mogelijkheden om informatie digitaal intelligent te beheersen en via een centrale digitale locatie beschikbaar stellen aan de meewerkende partijen. Tijdens het ontwerpproces en uitvoering kan een projectserver worden aangeschaft. Het gevolg is een efficiëntere communicatie op gebied van informatiestromen en de server verdient zichzelf terug in het ontwerpproces. De contracten worden ingewikkelder, een gestandaardiseerde database/bibliotheek voor het samenstellen van contracten biedt hierbij een oplossing. Het uitvoeren van een aanbestedingscheck op de kwalitatieve informatie zal waarschijnlijk samengaan met geavanceerde modelcheck software (o.a. Solibri). Het uitvoeren van deze taak door een meewerkende partij kan een oplossing bieden. Met de komst van de nieuwe aanbestedingswet zal de opdrachtgever zijn keuze voor de aanbestedingsprocedure en partijen die hij toelaat moeten motiveren. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

33 5.3 De ontwerpende en ontwikkelende partijen De ontwerpende en ontwikkelende partijen sturen in tijden van crisis naar optimalisatie van de bedrijfsprocessen. De aangeleverde informatie zo efficiënt mogelijk verwerken binnen het interne werkproces. Daarnaast krijgt de omschakeling naar een samenwerking met ketenintegratie of lean de voorkeur. Deze samenwerking bevordert een goede verwerkingswijze van de kwalitatieve informatiespecificatie. Partijen willen geen extra tijd en moeite besteden aan het ontwikkelen van de kwalitatieve informatiespecificatie (onder andere het bestek) binnen een project. De ontwerpende en ontwikkelende partijen besteden een minimaal percentage van de aanneemsom aan het bestek. Dit wordt bereikt door kant-en-klare brokken kwalitatieve informatie op elk detailniveau in het ontwerp beschikbaar te stellen via een (online) toegankelijke nationale database/bibliotheek. Figuur 5.5: de opdracht nemende partij in het vernieuwde slimme ontwerpproces De ontwerpende en ontwikkelende partijen worden op verschillende momenten bij het ontwerpproces betrokken waarna zij aan de slag gaan met de centraal beschikbaar gestelde informatie van het project. Door het gebruik van een groeimodel van kwalitatieve informatie kan er worden ingeschreven/aanbesteed op verschillende LOD-niveaus. Samenwerking gaat met een geïntegreerd contract. Afspraken die de meewerkende partijen nemen in het ontwerpproces worden systematisch vastgelegd zodat alle beslissingen zijn te herleiden naar de oorspronkelijke functies en het programma van eisen. De uiteindelijke vraagspecificatie wordt als intelligente data centraal verzameld in het project. Dit biedt de opdrachtgever de mogelijkheid deze vraagspecificatie te verifiëren met een aanbestedingscheck. De vraagspecificatie bevat kwalitatieve informatie, gerelateerd aan het LODniveau, over het detailniveau. Dit is opgedeeld onder functies, elementen of producten. Communicatiemanagement gaat bij het overdragen van documentatie en intelligente data een grote rol spelen. Het gebruik van VISI is dan een logische keuze met een integrale samenwerking. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

34 Voordelen bij de ontwerpende en ontwikkelende partijen: Er is duidelijk vastgelegd waar het eindproduct aan moet voldoen (voorwaarden en functies die ge-eist zijn aan het project); Ontwerppartij kan zijn expertise en kwaliteit voor een bepaald ontwerpniveau aanschrijven; Het toevoegen van kwalitatieve informatiespecificatie geeft gebruikersgemak door de gestandaardiseerde informatiedatabase; Het koppelen van kwalitatieve informatiespecificatie aan elementen en objecten/ producten wordt gemakkelijk en gebruiksvriendelijk. De bibliotheek van elementen en producten zijn als één gestandaardiseerde database beschikbaar; Onjuistheden van de kwalitatieve informatiespecificatie in de oorspronkelijke besteksfase wordt voorkomen door het groeimodel van kwalitatieve informatie. Het kan worden gevalideerd door de continue terugkoppeling van beslissingen en ontwerpkeuzes die zijn gemaakt; Via een vraag aangestuurde database/bibliotheek uitkomen bij de juiste leveranciers met bijhorend productaanbod; Communicatiemanagement via VISI ondersteunt een gezamenlijke werkomgeving met één digitaal dossier voor transparante communicatie. Partijen die een deel van het project uitwerken worden eenvoudig in het ontwerpproces opgenomen met deze communicatiemethode. Aandachtspunten & investeringen: Kennisnemen van VISI. Het implementeren van communicatiemanagement binnen de bedrijfsvoering. Partijen die VISI gebruiken profiteerde vanaf het eerste project; Afstappen van het idee dat in de besteksfase een compleet document moet worden geschreven. De kwalitatieve informatiespecificatie is als een groeimodel aanwezig binnen het project in de vorm van onder andere een bouwinformatiemodel of online database. Het bestek kan uit het informatiemodel worden gehaald; Werken met een SO, VO, DO, ect. als proces is niet functioneel. Het werken met detailniveaus gerelateerd aan functies, elementen en objecten biedt de mogelijkheid een gestructureerde digitale samenwerking met de meewerkende partijen aan te gaan. De communicatie is eenduidig en transparant; De contracten worden ingewikkelder, een gestandaardiseerde database/bibliotheek voor het samenstellen van contracten biedt hierbij een oplossing. De UAV en UAV-gc bevatten verschillen die moeten worden weggewerkt. Het leveren van een volledige vraagspecificatie van de kwalitatieve informatie moet gecontroleerd moeten met geavanceerde modelcheck software (o.a. Solibri). De uitvoering van deze taak kan door een meewerkende partij worden gedaan. De afschaf van software is kostbaar maar bij een goede implementatie van het product verdient de software zichzelf terug. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

35 5.4 De belangenorganisaties en stichtingen Het bundelen van krachten van verschillende belangenorganisaties gaat de komende tijd een belangrijkere rol spelen. Het verzorgen van een centraal toegankelijke bibliotheek die in het gehele Nederlandse bouwproces van initiatief tot en met beheer kan faciliteren is een grote uitdaging. De belangen van zowel de opdrachtgever als opdrachtnemers laten zien dat de ontwikkelingen die bij de belangenorganisaties in gang zijn gezet moeten worden doorgezet. Een bibliotheek die de opdrachtgever op zijn wenken kan bedienen door het samenstellen van een PVE en opstellen van contracten. Vanaf de eerste stap in het ontwerpproces start het groeimodel van kwalitatieve informatiespecificatie dat uiteindelijk leidt tot het welbekende bestek. Op gebied van de uitwerking van het PVE tot een technisch uitgewerkt ontwerp is het wenselijk en noodzaak te beschikken over een uitgebreide database. De database heeft bibliotheken van kwalitatieve en kwantitatieve informatiespecificatie over ruimtes, elementen, bouwdelen en objecten. Communiceren en beslissingen nemen over deze informatie kan met system engineering als onderlegger van het werkproces. De belangenorganisaties STABU en CROW kunnen met elkaar in overleg gaan over de begrippen BIM (bouw) en system engineering (infra) om een combinatie te zoeken. Het zou mogelijk moeten zijn deze twee processen te versmelten tot één werkmethodiek. Beide werkmethodieken tonen immers gelijkenissen zoals gebleken uit de resultaten. De effectiviteit en efficiëntie van deze twee methodieken zijn bij grotere bouwprojecten positief ervaren. Figuur 5.6: de belangenorganisaties in het vernieuwde slimme ontwerpproces De database van kwalitatieve en kwantitatieve informatiespecificatie kan worden gevoed door verschillende belangenorganisaties, kennisinstituten en stichtingen. Daarnaast de (toe)leveranciers die volgens een vast stramien hun kwalitatieve productspecificaties kunnen uploaden op de (online) databases. Het centraal beheer van de database voor de bouwsector kan worden geplaatst onder de stichting STABU. STABU heeft een bekende naam in de bouw en wordt in 90% van de gevallen ingezet bij een samenwerking in het werkveld van de bouw. De nieuwe productontwikkelingen die momenteel plaatsvinden zijn afgestemd op de belangen bij de verschillende partijen. Het linken naar andere bibliotheken van andere aanbieders kan een volledig resultaat geven van de database. Dit kan zolang deze onder een vast stramien toegankelijk blijft met dezelfde structuur. Bibliotheken die andere parameters bevatten dan het standaard stramien worden overbodig en moeten worden verdrongen. De opbouw en vormgeving van de database wordt beheerd door STABU. Dit gaat in samenwerking met een denktank groep waarin de belangen van de gehele bouwsector zijn vertegenwoordigd. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

36 Voordelen bij de belangenorganisaties: Bundeling van verschillende belangenorganisaties genereert een toename van het gebruik en kwaliteit van de databases/bibliotheken; Koppeling van verschillende tools voor het verzamelen van kwalitatieve informatiespecificatie leidt tot toename van het gebruik van de databases, het groeimodel van informatie van het project kan worden bewerkt en uitgebreid met de database; Gestructureerd aanbieden van gestandaardiseerde informatie geeft bouwbedrijven de kans om te innoveren; De verschillende bibliotheken worden door diversen partijen in de bouw aangevuld. Door het gebruik van een vast stramien ontstaan er geen verschillen; Het gebruiksgemak door het koppelen van kwalitatieve informatiespecificatie aan elementen en objecten/ producten zorgt voor toename van het gebruik. Daarnaast zijn er vraag gestuurde databases die gespecialiseerde detailinformatie bij niet-deskundige partijen de juiste informatie verschaft. Aandachtspunten & investeringen: Het intensiever samenwerken met andere belangenorganisaties geeft problemen met de koppelingen van bestaande bibliotheken; Het MKB moet worden duidelijk gemaakt dat STABU meer doet dan alleen een gestandaardiseerd bestek aanbieden; Het bouwproces met ketenintegratie en lean stimuleren. Deze stimulans kan het gebruik van een groeimodel van kwalitatieve informatie vergroten bij ontwerppartijen; De contracten worden ingewikkelder, een gestandaardiseerde database/bibliotheek ontwikkelen voor het samenstellen van contracten biedt hierbij een oplossing; Softwareleveranciers bereidt krijgen om databases en bibliotheken te ondersteunen vanuit de bouw gerelateerde softwarepakketten; Kennis op gebied van system engineering en BIM combineren van de GWW- en BU-sector voor een sterkere positie van beide werkmethodieken. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

37 5.5 De (toe)leverancier De (toe)leverancier is altijd bezig de markt te overtuigen van zijn/haar product. Het creëren van productonderscheiding op de concurrerende markt is een pre. De toeleverancier heeft vaak vaste afnemers van zijn producten. De leveranciers denken intensiever mee in het ontwerpproces om de juiste inpassing van het product in het ontwerp te krijgen. Daarnaast is in het ontwerpproces een goodwill om mee te gaan in de ontwikkeling van BIM. Alleen is het vraagaanbod op dit moment minimaal. Figuur 5.7: de (toe)leverancier in het vernieuwde slimme ontwerpproces In het vernieuwende bouwproces met het groeimodel aan kwalitatieve informatie krijgt de leverancier de mogelijkheid zijn productinformatie met een vast stramien aan te bieden bij de centraal beschikbare database. In het stramien zijn onderdelen van het bestek zoals materiaal, kwaliteit, materiaaldikte, afkomst of montage gemakkelijk in te voeren. Elke leverancier moet de gegevens eenduidig invoeren voor een gestructureerd informatieaanbod. Daarnaast moet worden ingespeeld op de verordening betreffende de Europese CE certificering die vanaf juli 2013 verplicht is voor elk bouwkundig product. Verder moet de producent de mogelijkheid krijgen om een minder gedetailleerd ontwerpniveau zijn product aan te bieden via deze centraal toegankelijke database. Denk hierbij aan een eenvoudig geometrisch object dat enkel informatie bevat over afmetingen, benodigde montageruimte ect. In het nader te detailleren ontwerp kan dan rekening worden gehouden met te verwerken producten/objecten. Naderhand kan het object worden gespecificeerd in het ontwerpproces en worden uitgedetailleerd. De input van de leverancier in deze ontwerpfase is in die zin verantwoord. De rol van de toeleverancier is vooral beschreven vanaf de zijlijn door input te leveren aan de centraal beschikbare database. Anderzijds kan de leverancier zich actiever opstellen in het ontwerpproces door mee te werken binnen het ontwerpteam, samen met andere meewerkende partijen in een vroeg stadium van het ontwerpproces om tafel te zitten. Het advies van de leverancier kan het gebruik en verwerking van zijn product in het ontwerp efficiënt maken. Minder gedetailleerde informatie van de producten van de leverancier zijn dan bruikbaar. Voorbeeld: de installateur kan binnen een functioneel ontwerp met ruimtelijke gegevens zijn minimale capaciteiten van een ventilatiesysteem implementeren in het model. Het actief deelnemen van de leverancier in het ontwerpproces is een goede ontwikkeling. Het is zelfs mogelijk binnen dit ontwerpproces opdrachtgever te zijn als (toe)leverancier. Zelf de regie in handen nemen om een project uit te werken en samenwerkingen aangaan met andere partijen (leveranciers). Door de toename van prefab-elementen en juiste gebruik en verwerking van het product is de expertise van een aannemer, doorgaans de bouwpartij die de regie in handen heeft, niet altijd meer nodig. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

38 Grote vraag voor de leveranciers is op welke manier hij/zij de objectinformatie kan aanbieden. Tegenwoordig zijn producten veelal als een 2D-CAD tekening en pdf beschikbaar via de eigen website of de huidige online databases/bibliotheken. Leveranciers zijn benieuwd naar de ontwikkelingen met BIM en de bijhorende geavanceerde 3D modelleersoftware die wordt gebruikt. Uit het resultaten blijkt dat de focus moet worden gelegd op het beschikbaar stellen van kwalitatieve informatiespecificatie van de producten (waaronder het bestek) bij de centraal toegankelijke bibliotheek. De leverancier bereikt hiermee elke ontwikkelende en ontwerpende partij die is aangesloten bij deze informatiebibliotheek. Het ontwikkelen van objectinformatie gaat de komende jaren sterk in ontwikkeling raken. Het aanbieden van deze objecten gaat met diversen bibliotheken bij verschillende belangenorganisaties. Zodra deze informatie eenduidig kan worden aangeboden kan vanuit leveranciers deze objectinformatie worden aangeleverd. De leverancier kan vooruit lopen op deze ontwikkeling door vanaf een eigen locatie objectinformatie te ontwikkelen en delen. Voor de leverancier kan dit een voordeel op de markt zijn. Er zijn genoeg ontwerpende en ontwikkelende partijen die deze objectinformatie beamen omdat zij de ontwerpprocessen volgens de BIM werkmethodiek hebben ingericht. Voordelen bij de (toe)leverancier: Er is duidelijk vastgelegd waar het eindproduct aan moet voldoen (voorwaarden en functies die ge-eist zijn aan het gebouw); Leverancier kan zijn expertise en kwaliteit voor een bepaald ontwerpniveau aanschrijven en vroeg in stappen in het ontwerpproces; Het toevoegen van kwalitatieve informatiespecificatie aan de database/bibliotheek gaat met gebruikersgemak door het vaste invulstramien; Betrokkenheid van leverancier wordt automatisch vergroot door het groeimodel van kwalitatieve informatie; Product krijgt betere inpassing in het project met een hogere gebruikerskwaliteit en minder onvoorziene onderhoudswerkzaamheden. Mogelijkheid om langdurige samenwerkingsverbanden aan te gaan met bouwpartijen. Aandachtspunten & investeringen: Kennisnemen van VISI. Het implementeren van communicatiemanagement binnen de bedrijfsvoering; De bestaande inhoudelijke informatie van de producten zal onderdelen van de vereiste outputspecificatie missen. De missende kwalitatieve informatie moet worden toegevoegd; Verkrijgen van de productspecificaties volgens de Europese CE voorwaarden, verplicht vanaf juli 2013; Transparante communicatie over het delen van objectinformatie is noodzakelijk. Objectinformatie gerelateerd aan het detailniveau van het ontwerp aanleveren kan de transparante communicatie ten goede komen. Verkrijgen van 3D dimensionale objectinformatie van de producten. De vraag naar (3D) objectinformatie is minimaal. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

39 6 Aanbevelingen In het kader van dit onderzoek is er naar zowel het onderwijs als het MKB een advies te geven. De aanknopingspunten voor bedrijven die in dit onderzoek naar voren gekomen zijn bieden de bedrijven houvast maar vergt van de bedrijven wel investeringen om direct met deze informatie aan de slag te gaan. Belangrijk is het verwerken kwalitatieve informatie in het gehele bouwproces. De bedrijven moeten stap voor stap deze kennis implementeren. Bedrijven moeten zo snel mogelijk starten. Met de nieuwe samenwerkingsverbanden die ontstaan en contractconstructies in het ontwerpproces is het belangrijk open te staan voor nieuwe ontwikkelingen en te profiteren van de kansen die zich voordoen. 6.1 Bedrijven In het traditionele bedrijfsproces moeten processen fundamenteel worden veranderd om met de ontwikkeling mee te gaan van de digitale kwalitatieve informatiestromen, behorend bij het informatiemodel. Bedrijven die de stap nog niet hebben gezet naar ketenintegratie moeten deze tijd gaan gebruiken voor pilotprojecten. Intensief samenwerken met partijen en het transparant communiceren van projectinformatie is vereist om een groeimodel van kwalitatieve informatie te generen in het ontwerpproces. Bouwpartijen met gelijksoortige werkzaamheden kunnen elkaar versterken door ieders bevindingen te delen over onder andere ketensamenwerking, lean of het werken op een online server met verschillende partijen. In de bouw gaat het gebruik van BIM samen met samenwerken. Voor de bedrijfsvoering van ontwerpende en ontwikkelende partijen kan het bruikbaar zijn een hulpmiddel voor het communicatiemanagement te gebruiken, VISI biedt hierbij uitkomst. De standaard werkvolgorde van schetsontwerp, VO, DO ect. is af te raden in een ketensamenwerking. Er kan worden gewerkt met detailniveaus die zijn gerelateerd aan functies, elementen en objecten. Het informatiemodel wordt tijdens het ontwerpproces verrijkt met informatie. Het is daarom echt noodzaak af te stappen van de traditionele werkwijzen. Voor de (toe)leveranciers ligt de uitdaging in het aanbieden van informatiespecificatie van producten op meerdere ontwerpniveaus. Vroeg om tafel zitten in het ontwerpproces versnelt de huidige communicatieprocessen en doorlooptijd van het project wordt verkort. De leveranciers moeten hun producten als open-standaard aanbieden om te gebruiken in diversen softwareprogramma s die de werkmethodiek BIM ondersteunen. Kant-en-klare IFC producten zijn de toekomst. Het werft klanten om de producten toe te passen in het bouwproject. Om direct in te spelen op de ontwikkelingen volstaat een bibliotheek gericht op de 3D modelleersoftwarepakketten die worden gebruikt in de Nederlandse markt. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

40 6.2 Onderwijs Ketenintegratie en BIM moeten integraal en over gehele breedte van het domein Techniek worden ingezet om aan de vraag van de markt en kennis van BIM te kunnen voldoen. Binnen de hogeschool zijn de eerste lesprogramma s gestart en worden verder uitgebreid. Vanuit dit onderzoek kan er binnen het curriculum een serie lessen worden opgestart op het gebied van Asset-management en het toepassen van de BIM werkmethodiek. Binnen de bouwtechnische opleidingen moet dit onderdeel een plaats krijgen. Het ontwerp uitwerken met een groeimodel kan input leveren om meer nadruk te leggen op nieuwe samenwerkingsvormen in het ontwerpproces en anders te denken over de traditionele bouwfases. De disciplines bouwkunde, constructie, installaties, gebouw beheer moeten geïntegreerd worden opgepakt met project gerichte opdrachten. Bimming Business geeft de aanzet om een nieuw lesprogramma op te starten. Tegelijkertijd moeten docenten worden begeleid om deze lesprogramma s over te nemen. Zij kunnen naast de workshops colleges geven over de theorie van BIM in de fases en semesters die komen gaan. In onderstaande illustratie is dit in schema weergegeven. Figuur 6.1: opstarten lesprogramma voor de onderwijsinstelling 7 Vervolgonderzoek 7.1 Casestudy kwalitatieve informatiespecificatie Om het onderzoek een vervolg te geven kan het resultaat van het onderzoek getest worden met voorbeeldprojecten. Het project zal inzicht geven over de nieuwe problemen die in het onderzoek niet voorzien zijn. Het voorbeeldproject dat wellicht een praktijkvoorbeeld is kan het ontwerpproces van begin tot einde doorlopen. In het praktijkvoorbeeld kan vanaf de start van het project de beschikbare informatie centraal worden verwerkt. Per detailniveau in het ontwerp kan in kaart worden gebracht wat de actiepunten zijn voor iedere meewerkende partij. Het concrete resultaat wat hieruit volgt geeft bedrijven een duidelijker beeld wat de BIM-implementatie binnen het betreffende bedrijf zou kunnen betekenen. IT S A BIMMING BUSINESS 12 maart

BIM en renovatie & Slim omgaan met het bestek

BIM en renovatie & Slim omgaan met het bestek BIM en renovatie & Slim omgaan met het bestek BIMming Business seminar 27 februari 2013 Door: Jelle de Boer Erik Visser Onderzoek fase I Ontwikkelingsfase gericht Kennisvragen vanuit het MKB Onderzoeken:

Nadere informatie

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Aannemers Architectenbureaus Ingenieurs- en Adviesbureaus Installateurs

Nadere informatie

Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013

Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013 Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013 bron: Ector Hoogstad Architecten BIM BIM is een term die in het vakgebied bouw

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

Wat is BIM. BIM model

Wat is BIM. BIM model Sacon en BIM Bij Sacon worden sinds 2009 projecten ontworpen, uitgewerkt en virtueel gebouwd in een Bouwwerk Informatie Model of BIM met behulp van de software Revit van Autodesk. Met de opgebouwde ervaring

Nadere informatie

en noodzaak uniforme contractvoorwaarden

en noodzaak uniforme contractvoorwaarden Nut en noodzaak uniforme contractvoorwaarden Ir. M.L.A.M. van Hezik, Directeur Stichting STABU 16 maart 2010 U.A.V. 1989 / U.A.V.T.I. 1992 / AVA 1992 (traditionele overeenkomsten); DNR (ontwerp-/architecten

Nadere informatie

INNOVATIEF (SAMEN)WERKEN: BIM: BOUW INFORMATIE MODEL. De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk

INNOVATIEF (SAMEN)WERKEN: BIM: BOUW INFORMATIE MODEL. De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk BIM: Bouw Informatie Model De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk Binnen de bouw is BIM inmiddels een op zichzelf staand begrip geworden. Tegenwoordig willen we projecten BIM-men of er

Nadere informatie

Hoe kan je op een slimme manier wijzigingen in het 3D model voor iedereen inzichtelijk maken?

Hoe kan je op een slimme manier wijzigingen in het 3D model voor iedereen inzichtelijk maken? Vragen BIMming Business (opgesteld n.a.v. vragen en opmerking 14 juni): Is het mogelijk om een zoekmachine te maken waarmee bepaalde data kan worden teruggevonden in een IFC bestand? Om IFC optimaal te

Nadere informatie

Open Specificaties Formaat

Open Specificaties Formaat Open Specificaties Formaat 11-11-2015 Erik Pijnenburg directeur @kubusbv Open Specificaties Formaat Voorstellen BIM voor fabrikanten OPEN standaarden Open Specificaties Formaat Korte demonstratie Vragen

Nadere informatie

Ton van t Hoff architect directeur. Edwin Buis projectcoördinator. Slim Bouwen met BIM. praktijkervaring met BIM

Ton van t Hoff architect directeur. Edwin Buis projectcoördinator. Slim Bouwen met BIM. praktijkervaring met BIM Ton van t Hoff architect directeur Edwin Buis projectcoördinator Slim Bouwen met BIM praktijkervaring met BIM 1. keuze voor BIM 2. implementatie BIM in bureau 3. voorbeeldprojecten met BIM 4. voorbeeldproject

Nadere informatie

De BouwConnectie met S@les in de Bouw

De BouwConnectie met S@les in de Bouw De BouwConnectie met S@les in de Bouw Doel Verbetering van de communicatie in de bouw Terugdringen faalkosten en CO2-uitstoot Rendement verbeteren Hoe? Eén centrale bibliotheek met Integrale Eenduidige

Nadere informatie

Bimmen met VBI. aandachtspunten voor samenwerking

Bimmen met VBI. aandachtspunten voor samenwerking aandachtspunten voor samenwerking VBIM01-002 BIM helpt Steeds meer partijen ontdekken dat als BIM juist wordt toegepast dit helpt om bouwprocessen efficiënter te laten verlopen en daardoor sneller en goedkoper.

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

I N H O U D V E R B E T E R E N I N F O R M A T I E M A N A G E M E N T E N K E T E N S A M E N W E R K I N G

I N H O U D V E R B E T E R E N I N F O R M A T I E M A N A G E M E N T E N K E T E N S A M E N W E R K I N G WAT KOMT ER NA BIM I N H O U D Wat komt er na BIM BIM is het begin LEAN bouwen Projectinformatie altijd en overal beschikbaar Informatiemanagement verbeteren Samenwerken en communicatie Procesoptimalisatie

Nadere informatie

Proces Werktekening Thema 3

Proces Werktekening Thema 3 Proces Werktekening Thema 3 Voorwoord Zowel landelijke aanbestedingen als die in Europees verband krijgen steeds meer aandacht. De bestaande werkwijze van aanbesteden en de nieuwe werkwijze (innovatie)

Nadere informatie

BIM: kennis delen is macht! ing. Gerrie Mühren MBA Voorzitter, Benelux chapter buildingsmart

BIM: kennis delen is macht! ing. Gerrie Mühren MBA Voorzitter, Benelux chapter buildingsmart BIM: kennis delen is macht! ing. Gerrie Mühren MBA Voorzitter, Benelux chapter buildingsmart Inleiding Kennismaking: Beton- en Staalconstructeur Betontechnoloog IPMA gecertificeerd projectmanager Sinds

Nadere informatie

Ticon. De volgende generatie projectmanagement

Ticon. De volgende generatie projectmanagement De volgende generatie Optimaal Het virtueel bouwproces model binnen de GWW Virtueel bouwproces model Het fundament van Ticon is het Virtueel bouwproces model. Dit datamodel is een collectie van alle projectgegevens

Nadere informatie

Bouw Informatie Raad. De Bouw Informatie Raad. Invoering ICT in bouwprojecten Wintercourse. Universiteit Twente, De Lutte, 29 januari 2009

Bouw Informatie Raad. De Bouw Informatie Raad. Invoering ICT in bouwprojecten Wintercourse. Universiteit Twente, De Lutte, 29 januari 2009 De Bouw Informatie Raad Invoering ICT in bouwprojecten Wintercourse Universiteit Twente, De Lutte, 29 januari 2009 Drs. J.P.J. Nijssen Waar gaat het om? Ontwikkelen afsprakenstelsels, standaarden (proces

Nadere informatie

Verdatarisering van bouwsector

Verdatarisering van bouwsector Verdatarisering van bouwsector Kostenmanagement & BIM 19 september 2013 2013 1 Imagine the result Gastspreker ir. T.A.L. (Ted) Peek ARCADIS, Financial Engineers T. 026-377 88 10 E. financialengineers@arcadis.nl

Nadere informatie

Standaardisering..Waarom? Vanuit het oogpunt van de installateur. Alexander Hoos 09 mei 2016

Standaardisering..Waarom? Vanuit het oogpunt van de installateur. Alexander Hoos 09 mei 2016 Standaardisering..Waarom? Vanuit het oogpunt van de installateur Alexander Hoos 09 mei 2016 Even voorstellen Alexander Hoos Informatiemanager Technisch dienstverlener Kuijpers (www.kuijpers.nl) Kerntaken:

Nadere informatie

BIM toepassing van A tot Z. Nieuwbouw Dimence Almelo

BIM toepassing van A tot Z. Nieuwbouw Dimence Almelo BIM toepassing van A tot Z Nieuwbouw Dimence Almelo Programma Welkom Animatie Rol van de opdrachtgever Het Dimence-team 4x een thema Pauze 4x èen thema Borrel Animatie Rol van de opdrachtgever René Siebring

Nadere informatie

stabu De I in BIM, kostenbesparing door samenwerking

stabu De I in BIM, kostenbesparing door samenwerking stabu De I in BIM, kostenbesparing door samenwerking Inhoud Voorwoord 3 Van bestek naar specificeren 4 Bouwbreed, de I in BIM 7 Wat Bouwbreed betekent voor de bouwprofessional 10 Roadmap: op weg naar een

Nadere informatie

BIM en Renovatie IT S A BIMMING BUSINESS. ONDERZOEKSRAPPORT Versie: 1.0. Datum: 27-2-2013

BIM en Renovatie IT S A BIMMING BUSINESS. ONDERZOEKSRAPPORT Versie: 1.0. Datum: 27-2-2013 BIM en Renovatie ONDERZOEKSRAPPORT Versie: 1.0 Fase: II Datum: 27-2-2013 GEGEVENS BIMMING BUSINESS : Hogeschool van Amsterdam Domein Techniek, afdeling BTB Weesperzijde 190, 1097 DG Amsterdam RAPPORT OPGESTELD

Nadere informatie

Contractvormen op golfbanen en sportvelden

Contractvormen op golfbanen en sportvelden Contractvormen op golfbanen en sportvelden Bij de landelijke aannemers komen steeds vaker vragen binnen over de toepasbaarheid van verschillende contractvormen voor de realisatie en eventueel onderhoud

Nadere informatie

Implementatie BIM in Nederlandse civiele- en infrabouw

Implementatie BIM in Nederlandse civiele- en infrabouw Implementatie BIM in Nederlandse civiele- en infrabouw Bijdrage voor Ronde tafel gesprek BIM voor infra en civieltechniek Brussel, 25 maart 2015 Jan-Hein Poodt Hoofd Havens, Vaarwegen & Tunnels Grontmij

Nadere informatie

Het Digitale Huis. Samenwerkende software voor de bouw

Het Digitale Huis. Samenwerkende software voor de bouw Het Digitale Huis Samenwerkende software voor de bouw Het Digitale Huis is het eerste en grootste BIM-software project in Nederland. Uniforme Bouwdeelbibliotheek Het is bovendien het enige project dat

Nadere informatie

BIM-loket draagt bij aan BIM in de praktijk van RWS

BIM-loket draagt bij aan BIM in de praktijk van RWS BIM-loket draagt bij aan BIM in de praktijk van RWS Herman Winkels/Jacqueline Meerkerk Programmamanager BIM/Directeur BIM Loket GeoBuzz Den Bosch 25 november 2015 Wat is BIM? 1. BIM is een 3-dimensionaal

Nadere informatie

ETIM voor bouw- en installatiesector

ETIM voor bouw- en installatiesector ETIM voor bouw- en installatiesector D S@les in de Bouw & Installatie dag Drs Ing Aart van Gelder Zonneheuvel, Doorn 25 september 2013 Even voorstellen.. - Aart van Gelder - BIM adviseur UNETO-VNI - Lid

Nadere informatie

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 Aannemer als de spil in de keten Een aannemer is de verbindende schakel tussen: Creatieve

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS

EEN VAN ONZE EXPERTS EEN VAN ONZE EXPERTS Be the change you want to see in this world Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn actueel en bieden

Nadere informatie

Virtueel Bouwen BIM Stand van toepassing

Virtueel Bouwen BIM Stand van toepassing Virtueel Bouwen BIM Stand van toepassing Jan Straatman, Balance & Result Organisatie Adviseurs b.v. 1 i.s.m. Willem Pel, Balance & Result en Hans Hendriks, debimspecialist 15 november 2010 Virtueel bouwen

Nadere informatie

Innovatief opdrachtgeverschap

Innovatief opdrachtgeverschap Innovatief opdrachtgeverschap CBZ Bouwdag Verpleging en Verzorging Bussum, 6 maart 2008 Inhoud TNO en innovatief opdrachtgeverschap Waarom geïntegreerd contract? Wat kunnen we leren uit andere sectoren?

Nadere informatie

BIM in de praktijk. Alexander Hoos / Kuijpers

BIM in de praktijk. Alexander Hoos / Kuijpers BIM in de praktijk Alexander Hoos / Kuijpers TVVL Eindedaglezing, 4 april 2016 Alexander Hoos Informatie Manager Even voorstellen Installatie bedrijf Kuijpers (www.kuijpers.nl) Kerntaken: Procesoptimalisatie,

Nadere informatie

m e t 13 december 2006 13 december 2006 - 1 -

m e t 13 december 2006 13 december 2006 - 1 - W e r k e n m e t - 1 - Inleiding STABU wordt bestuurd door de grote koepelorganisaties van de Nederlandse bouwnijverheid. Al deze organisaties hebben een convenant met de Regieraad bouw afgesloten om

Nadere informatie

Toelichting Model vraagspecificatie bestaande bouw

Toelichting Model vraagspecificatie bestaande bouw 2/7 Toelichting Model vraagspecificatie bestaande bouw Inhoud Algemeen 1 INLEIDING 1.1 Projectomschrijving 1.2 Organisatie 1.3 Scope van het werk 1.4 Randvoorwaarden 1.5 Budget 1.6 Opzet van de Vraagspecificatie

Nadere informatie

BIM bij Schüco. Hilvarenbeek, 22-05-2013

BIM bij Schüco. Hilvarenbeek, 22-05-2013 Hilvarenbeek, 22-05-2013 Definities BIM: proces of product? Ontwikkelingen in de bouw Ontwikkelingen, software, werkwijze Ondersteuning voor architecten Schüco Revit Families Ondersteuning voor klanten

Nadere informatie

BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s. A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst

BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s. A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst Voorstellen Anton Slockers Directeur Admea / Smits van Burgst Admea is onderdeel van de Smits van Burgst

Nadere informatie

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult Procesmanagement Waarom processen beschrijven Algra Consult Datum: 22 oktober 2009 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. WAAROM PROCESMANAGEMENT?... 3 3. WAAROM PROCESSEN BESCHRIJVEN?... 3 4. PROCESASPECTEN...

Nadere informatie

De ontwikkelingen bij Stabiplan ondersteunen onze doelstellingen tot procesverbetering...

De ontwikkelingen bij Stabiplan ondersteunen onze doelstellingen tot procesverbetering... KLANT aan het woord 4 De ontwikkelingen bij Stabiplan ondersteunen onze doelstellingen tot procesverbetering... BIM denken, doen en delen met Stabicad Megens Installaties over een grotere orderportefeuille

Nadere informatie

Slim bouwen met BIM 11 juni 2014

Slim bouwen met BIM 11 juni 2014 Bouwlokalen initiator Theo Peekstok projectcoördinator / partner multidisciplinair architectenbureau ? (afkomstig van hetnationaalbimplatform.nl ) BIM is gebaseerd op werken middels één model (database)

Nadere informatie

CROW StandaardSystematiek Kostenramingen GWW-Objectenbibliotheek

CROW StandaardSystematiek Kostenramingen GWW-Objectenbibliotheek CROW StandaardSystematiek Kostenramingen GWW-Objectenbibliotheek Paul Jansen Bernard Witteveen DACE Symposium 29 november 2007 Ruimte voor een of meer logo s van andere organisaties Mijn Agenda Even kennis

Nadere informatie

Ticon. De volgende generatie projectmanagement

Ticon. De volgende generatie projectmanagement De volgende generatie Optimaal Het virtueel bouwproces model binnen de B&U Virtueel bouwproces model Het fundament van Ticon is het Virtueel bouwproces model. Dit datamodel is een collectie van alle projectgegevens

Nadere informatie

Het Digitale Fundament van de Bouw Bibliotheek. BouwConnect is powered by

Het Digitale Fundament van de Bouw Bibliotheek. BouwConnect is powered by Het Digitale Fundament van de Bouw Bibliotheek BouwConnect is powered by BouwConnect: Sneller, Slimmer en Schoner BouwConnect is een samenwerking tussen KPN en De Twee Snoeken met als doel: Alle partijen

Nadere informatie

Albert Martinus. Symposium BIM in de watersector 11 mei 2016

Albert Martinus. Symposium BIM in de watersector 11 mei 2016 Albert Martinus Symposium BIM in de watersector 11 mei 2016 1 Hoe gaat het MKB pragmatisch om met BIM? Hoe groei je samen, publiek en privaat, op de ladder van BIM zodat we efficiënt dezelfde taal ontwikkelen.

Nadere informatie

De werkzaamheden zullen hierna per fase worden toegelicht, in fig.1 is een globaal overzicht te zien van de werkzaamheden per fase.

De werkzaamheden zullen hierna per fase worden toegelicht, in fig.1 is een globaal overzicht te zien van de werkzaamheden per fase. Bijlage C: Fasering 1 Inleiding Het ontwerpproces kent een aantal fasen die elkaar opvolgen tot het moment dat daadwerkelijk wordt begonnen met de uitvoering van het ontwerp door een aannemer. Bij het

Nadere informatie

BIM bouwen doe je samen. Ir. Marco van der Ploeg Manager BIM

BIM bouwen doe je samen. Ir. Marco van der Ploeg Manager BIM BIM bouwen doe je samen Ir. Marco van der Ploeg Manager BIM ABT bv Sinds 1953 290 medewerkers Vestigingen Nederland: Velp en Delft België: Antwerpen Adviesgroepen Constructies Civiele techniek Bouwmanagement

Nadere informatie

Straatman Koster advocaten

Straatman Koster advocaten PT Finance Bouw- en Vastgoedcursus Nieuwe contractvormen voor het managen van projecten Door: Thijs Straatman en Wilfried Koster Zeist, 12 juni 2014 Doel bijeenkomst Nieuwe contractvormen in vogelvlucht

Nadere informatie

SE + BIM = integraal BIM?

SE + BIM = integraal BIM? SE + BIM = integraal BIM? Faalkosten Grote gevolgen 2 Faalkosten Kleinere gevolgen 3 Faalkosten Onduidelijke scope Ontwerpfouten Toenemende Complexiteit Communicatie Tijdsdruk 4 Succesvol realiseren Project

Nadere informatie

Programma Integrale Bouw

Programma Integrale Bouw Programma Integrale Bouw Movie Electronisch Gebouwen Dossier stand van zaken juli 2015 1 Electronisch Gebouw Dossier PLANON Corsa Oracle GMS Tekeningen Het EGD wordt een ICT-tool die helpt om informatie

Nadere informatie

De nieuwe opdrachtgever Het gebruik van ICT en simulatie tools

De nieuwe opdrachtgever Het gebruik van ICT en simulatie tools De nieuwe opdrachtgever Het gebruik van ICT en simulatie tools Ir Angelia Zeegers, IBPSA 09-10-2008 6.2.1 onderzoeksruimte De onderzoeksruimte heeft een oppervlak van xx m2 en de uitstraling moet rustig

Nadere informatie

Bouw Informatie Raad (BIR) Hans Nijssen Workshop Kennis (Excelleren met BIM) 29 juni 2011

Bouw Informatie Raad (BIR) Hans Nijssen Workshop Kennis (Excelleren met BIM) 29 juni 2011 Bouw Informatie Raad (BIR) Hans Nijssen Workshop Kennis (Excelleren met BIM) 29 juni 2011 Missie Bouwkwaliteit verhogen door samenwerking in de keten te verbeteren, ondersteund door Bouw Informatie Modellen

Nadere informatie

Uw procesregiseur. Expertise in het bouwtraject. Sterk in verbinden. Dat is Adams Bouwadviesbureau. Al meer dan 15 jaar een

Uw procesregiseur. Expertise in het bouwtraject. Sterk in verbinden. Dat is Adams Bouwadviesbureau. Al meer dan 15 jaar een sterk in verbinden Sterk in verbinden. Dat is Adams Bouwadviesbureau. Al meer dan 15 jaar een toonaangevend ingenieursbureau. Gespecialiseerd in duurzaam en constructief bouwadvies voor woningbouw en utiliteitsbouw.

Nadere informatie

FORUM STANDAARDISATIE 10 juni 2015 Agendapunt 2. Open standaarden, lijsten Stuk 2D Intake-advies voor Dutch Revit Standard (DRS)

FORUM STANDAARDISATIE 10 juni 2015 Agendapunt 2. Open standaarden, lijsten Stuk 2D Intake-advies voor Dutch Revit Standard (DRS) FS 150610.2D FORUM STANDAARDISATIE 10 juni 2015 Agendapunt 2. Open standaarden, lijsten Stuk 2D Intake-advies voor Dutch Revit Standard (DRS) Advies Het Forum Standaardisatie wordt geadviseerd om de Dutch

Nadere informatie

De toekomst van BIM!? Arjen Adriaanse hoogleraar bouwprocesintegratie & ICT. BIM praktijkdag 21 april 2016

De toekomst van BIM!? Arjen Adriaanse hoogleraar bouwprocesintegratie & ICT. BIM praktijkdag 21 april 2016 De toekomst van BIM!? Arjen Adriaanse hoogleraar bouwprocesintegratie & ICT BIM praktijkdag 21 april 2016 Veel veranderd sinds 1999 2 of toch niet helemaal? Door een efficiëntere gegevensuitwisseling kan

Nadere informatie

Veel voor weinig. Ir A.W. Jansen MBA, Deerns raadgevende ingenieurs

Veel voor weinig. Ir A.W. Jansen MBA, Deerns raadgevende ingenieurs Veel voor weinig Ir A.W. Jansen MBA, Deerns raadgevende ingenieurs 1 Inleiding Introductie Innovatie in de bouw? Traditioneel werkproces Modern werkproces 2 bouwbranche Kenmerken Traditionele ambachtelijke

Nadere informatie

RRBOUWRAPPORT 144. Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen

RRBOUWRAPPORT 144. Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen RRBOUWRAPPORT 144 Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen 2 Handreiking Virtueel Bouwen Aan de slag met BIM, Gewoon doen! Jan Straatman en Willem Pel, Balance & Result Organisatie

Nadere informatie

VMX Architects onderschrijft het uitgangspunt Je kunt net zo vernieuwend zijn in het proces als met het project.

VMX Architects onderschrijft het uitgangspunt Je kunt net zo vernieuwend zijn in het proces als met het project. vmx bouwt Inleiding VMX Architects onderschrijft het uitgangspunt Je kunt net zo vernieuwend zijn in het proces als met het project. Traditioneel zorgt de initiatiefnemer in een bouwproces voor een locatie,

Nadere informatie

Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling

Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling 10 april 2015 Contractvormen in de bouw Voorafgaand In een tijd waarin de bouwbranche voorzichtige tekenen van herstel vertoont, wil Hekkelman proberen daaraan een

Nadere informatie

Context Informatiestandaarden

Context Informatiestandaarden Context Informatiestandaarden Inleiding Om zorgverleners in staat te stellen om volgens een kwaliteitsstandaard te werken moeten proces, organisatie en ondersteunende middelen daarop aansluiten. Voor ICT-systemen

Nadere informatie

ADOMI-ASD 3D BIM én 2D technische tekenkracht

ADOMI-ASD 3D BIM én 2D technische tekenkracht ADOMI-ASD 3D BIM én 2D technische tekenkracht 3D BIM én 2D technische tekenkracht Met ADOMI en ASD beschikt u over een softwarecombinatie die helemaal is afgestemd op de Nederlandse bouw. ADOMI-ASD is

Nadere informatie

Rol van het bestek. Traditionele bouwvormen onder druk. Maar bestek nog altijd dominant aanwezig

Rol van het bestek. Traditionele bouwvormen onder druk. Maar bestek nog altijd dominant aanwezig Rol van het bestek Rol van het bestek Om de technische en functionele eisen voor bouwwerken vast te leggen, wordt in de bouwsector een bestek gebruikt. Dit bestek vormt de basis voor het contract tussen

Nadere informatie

Het digitaal samenstellen en uniformeren van projectdocumentatie.

Het digitaal samenstellen en uniformeren van projectdocumentatie. Het digitaal samenstellen en uniformeren van projectdocumentatie. As-Built Documentatie digitaal op orde Als uw bedrijf actief is in de Marine, Off-Shore, energie of chemische industrie, dan heeft u voor

Nadere informatie

ALFAmail Productdag. 23 september 2014. Progress with our knowledge make your company excel

ALFAmail Productdag. 23 september 2014. Progress with our knowledge make your company excel ALFAmail Productdag 23 september 2014 Even voorstellen.. Merel de Jong Marketing & Communicatie E-mail: m.de.jong@infostrait.nl Opleiding: HAN Arnhem, Marketing & Communicatie Werkervaring: 2013-heden

Nadere informatie

Presentatie BIM. BIM PRES 20140521 MS presentatie bouwlokalen

Presentatie BIM. BIM PRES 20140521 MS presentatie bouwlokalen Presentatie BIM BIM PRES 20140521 MS presentatie bouwlokalen 21 mei 2014 te Nuth SATIJNplus Architecten BIM, ja! En hoe nu verder? 2 + ca. 35 medewerkers + Vestiging in Born + 50 jaar ervaring + Hoog kwaliteitsniveau

Nadere informatie

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Heereweg 1a 2161 AB Lisse 0252-417788 DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Conform niveau 3 op de CO 2-prestatieladder 2.0 Status Versie/ Datum Opgesteld Geautoriseerd Akkoord (werkvoorbereider)

Nadere informatie

Faalkosten. Faalkosten en preventiekosten. Uiting van faalkosten. Oorzaken van faalkosten. Uiting, oorzaken, preventie en remedies

Faalkosten. Faalkosten en preventiekosten. Uiting van faalkosten. Oorzaken van faalkosten. Uiting, oorzaken, preventie en remedies Faalkosten Uiting, oorzaken, preventie en remedies Hoge faalkosten zijn een probleem voor de bouwsector. Vooral in tijden van laagconjunctuur en krappe marges. In de breedste zin van het woord omvat de

Nadere informatie

Beheren van bouwwerken met BIM

Beheren van bouwwerken met BIM Beheren van bouwwerken met BIM Afstudeerpresenta9e Arnold Bosch 31 Januari 2014 Hoofdmentor: Dr. Ir. A. (Alexander) Koutamanis Mentor: Dr. Ir. L. (Leentje) Volker Afstudeerbedrijf: Brink Groep Ir. O. (Onno)

Nadere informatie

Enquête + Vragenlijst + Onderzoek + Panel = thesistools.com 15-01-13 10:43 Adoptie van BIM Geacht lid, Bouwend Nederland voert onderzoek uit naar de adoptie van BIM onder haar leden. Hiervoor is een enquête

Nadere informatie

The Road to Working Capital Excellence. Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal

The Road to Working Capital Excellence. Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal The Road to Working Capital Excellence Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal The road to Working Capital Excellence Vraag Aanpak Toepassing Resultaat Quick

Nadere informatie

BIM SOFTWAREPAKKETTEN

BIM SOFTWAREPAKKETTEN BIM SOFTWAREPAKKETTEN ONDERZOEKSRAPPORT ersie: 1.1 Fase: I Datum: 4-7-2012 GEGEENS BIMMING BUSINESS : Hogeschool van Amsterdam Domein Techniek, afdeling BTB Weesperzijde 190, 1097 DG A dam RAPPORT OPGESTELD

Nadere informatie

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company Het BiSL-model Een whitepaper van The Lifecycle Company Met dit whitepaper bieden we u een overzicht op hooflijnen van het BiSL-model. U vindt een overzicht van de processen en per proces een beknopte

Nadere informatie

BIM in de bouwkolom. Inhoud opgave: 1 Wat is BIM en moet ik er nu al wat mee doen?: 2. 2 BIM vereist een andere wijze van samenwerken: 2

BIM in de bouwkolom. Inhoud opgave: 1 Wat is BIM en moet ik er nu al wat mee doen?: 2. 2 BIM vereist een andere wijze van samenwerken: 2 . Inhoud opgave: 1 Wat is BIM en moet ik er nu al wat mee doen?: 2 2 BIM vereist een andere wijze van samenwerken: 2 3 Hoe was het ook al weer vóór BIM: 2 1 / 18 3.1 Nadelen. 2 4 Hoe gaat samenwerken met

Nadere informatie

Een standaard voor objectenbibliotheken in de installatiemarkt

Een standaard voor objectenbibliotheken in de installatiemarkt Een standaard voor objectenbibliotheken in de installatiemarkt Even voorstellen Peter Zwakhals Informatiseringzaken T 079 325 06 30 E p.zwakhals@uneto-vni.nl Eén standaard voor objectenbibliotheken? Een

Nadere informatie

BIM Productierijp voor de wapeningsbranche? Hans-Peter van den Akker (www.lic.nl)

BIM Productierijp voor de wapeningsbranche? Hans-Peter van den Akker (www.lic.nl) Hans-Peter van den Akker (www.lic.nl) 1 Copyright Betonvereniging Mogelijkheden en beperkingen van BIM Korte CV Wat is BIM, hoe werkt het? Het ideale plaatje De praktijk Voorwaarden voor succes Wanneer

Nadere informatie

BIGGER BIM Onderzoek naar hoe het gedachtegoed van ketenintegratie en lean meer betekenis kan geven aan BIM als informatiedrager van het bouwproces

BIGGER BIM Onderzoek naar hoe het gedachtegoed van ketenintegratie en lean meer betekenis kan geven aan BIM als informatiedrager van het bouwproces BIGGER Onderzoek naar hoe het gedachtegoed van ketenintegratie en lean meer betekenis kan geven aan als informatiedrager van het bouwproces Ketenintegratie Lean 1 INTEGRAAL Architect Adviseurs Opdracht

Nadere informatie

Virtueel Bouwen met BIM Serge Lefevere (BOECKX. architecture & engineering)

Virtueel Bouwen met BIM Serge Lefevere (BOECKX. architecture & engineering) Virtueel Bouwen met BIM 1 2 ++ CAD: COMPUTER AIDED DESIGN 2D / 3D ++ Van dom model 3 ++ Naar intelligent model Een Bouwwerk Informatie Model is een informatiemodel dat gemaakt en gebruikt wordt bij een

Nadere informatie

ERVARING MET BEST VALUE PROCUREMENT ALS OPDRACHTGEVER BIJ GEMEENTE SCHIEDAM

ERVARING MET BEST VALUE PROCUREMENT ALS OPDRACHTGEVER BIJ GEMEENTE SCHIEDAM ERVARING MET BEST VALUE PROCUREMENT ALS OPDRACHTGEVER BIJ GEMEENTE SCHIEDAM Even voorstellen 1. Jan Hendrik Bouman 2. Werkzaam bij Inter Project Management 3. Gedetacheerd als Algemeen projectleider bij

Nadere informatie

De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever

De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever Moderne Contract Vormen ing. Maureen de Munck ir. David Wattjes Amsterdam, 6 juni 2013 Natuurvriendelijke oevers Doelen : het

Nadere informatie

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Prof.dr.ir. Marleen Hermans Leerstoel Publiek opdrachtgeverschap in de bouw, TU Delft Managing Partner, Brink Management & Advies mede mogelijk

Nadere informatie

Building Information Modelling

Building Information Modelling Building Information Modelling Communiceren en beheersen van bouwinformatie met BIM Marieke Steltenpool 29 maart 2012 1 Agenda 1. De theorie: Wat is BIM? 2. Wat houdt ons tegen? 3. De praktijk 4. Projectmanagement

Nadere informatie

Informatievoorziening met BIM de basis voor assetmanagement

Informatievoorziening met BIM de basis voor assetmanagement Informatievoorziening met BIM de basis voor assetmanagement GeoBuzz BIM Programma - 24 november 2015 Niels Reyngoud Provincie Gelderland 1 Assetmanagement Assetmanagement Pijlers (1/2) Assetmanagement

Nadere informatie

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000 Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 11 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER...

Nadere informatie

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland Overweegt u nieuwbouw of renovatie van een school? Deze folder geeft u inzicht in wat publiekprivate samenwerking (pps) bij scholen inhoudt. Wanneer

Nadere informatie

Staff Workload Planner. Verbeter de inzet van academisch personeel

Staff Workload Planner. Verbeter de inzet van academisch personeel Staff Workload Planner Verbeter de inzet van academisch personeel Zet docenten effectiever in met gebruik van de software Staff Workload Planner van Scientia. Nu instellingen van het hoger en voortgezet

Nadere informatie

Marktdag 22 november 2012. Ondernemend aanbesteden gericht op lage TCO WELKOM SESSIE 6

Marktdag 22 november 2012. Ondernemend aanbesteden gericht op lage TCO WELKOM SESSIE 6 Marktdag 22 november 2012 Ondernemend aanbesteden gericht op lage TCO WELKOM SESSIE 6 Even voorstellen Paul Kuijpers (1961) Partner bij Balance & Result adviseurs, (Deventer) Ervaringen Haal het beste

Nadere informatie

HET GROOTSTE GEBOUW VAN NEDERLAND DE ROTTERDAM (162.000M²) IN AANBOUW, EEN ONTWERP VAN REM KOOLHAAS (OMA) IS DIT TE BEHEREN ZONDER BIM?

HET GROOTSTE GEBOUW VAN NEDERLAND DE ROTTERDAM (162.000M²) IN AANBOUW, EEN ONTWERP VAN REM KOOLHAAS (OMA) IS DIT TE BEHEREN ZONDER BIM? HET GROOTSTE GEBOUW VAN NEDERLAND DE ROTTERDAM (162.000M²) IN AANBOUW, EEN ONTWERP VAN REM KOOLHAAS (OMA) IS DIT TE BEHEREN ZONDER BIM? Presentatie BIM-Kennispool-bijeenkomst 19-06-2012 ICDubo R dam -

Nadere informatie

BEPALING KOSTPRIJS COMPLEXE GEBOUWEN

BEPALING KOSTPRIJS COMPLEXE GEBOUWEN 25 SEPTEMBER 2014 Wienie van Lierop Robin van Esch Vraag: kan je vertellen hoe jullie grote / complexe werken aanpakken?? Werken wij anders? Werken wij logisch? Is er wel iets bijzonders / nieuws te vertellen?

Nadere informatie

Vastgoedinformatiesystemen. Thijs van der Spil

Vastgoedinformatiesystemen. Thijs van der Spil Vastgoedinformatiesystemen Thijs van der Spil Wat je wilt voorkomen is een systeem dat niet kan wat je nodig hebt dat veel te duur is in aanschaf of exploitatie dat niet kan meegroeien met je organisatie

Nadere informatie

Inmeting en Opname. Voorlopig Ontwerp& Definitief Ontwerp. (Bouw)vergunning aanvraag. 2D, 3D en BIM tekenwerk. Maatvoering.

Inmeting en Opname. Voorlopig Ontwerp& Definitief Ontwerp. (Bouw)vergunning aanvraag. 2D, 3D en BIM tekenwerk. Maatvoering. Inmeting en Opname Voorlopig Ontwerp& Definitief Ontwerp (Bouw)vergunning aanvraag 2D, 3D en BIM tekenwerk Maatvoering Projectmanagement Wie zijn wij? Van Zaal Bouwtechniek is een onafhankelijk projectmanagementbureau

Nadere informatie

Handreiking D&C Contracten. 26 September 2005

Handreiking D&C Contracten. 26 September 2005 Handreiking D&C Contracten 26 September 2005 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Rijkswaterstaat BIBLIOTHEEK RIJKSWATERSTAAT UTRECHT NR Z4Z).5...qo& RWS bibliotheek locatie Utrecht Postbus 20.000 3502

Nadere informatie

DE BIM-WERKMETHODIEK. Gezocht: BIM-Partners. Stap in de toekomst!

DE BIM-WERKMETHODIEK. Gezocht: BIM-Partners. Stap in de toekomst! DE BIM-WERKMETHODIEK Stap in de toekomst! Gezocht: BIM-Partners Hoe eerder u klaar bent voor BIM (Bouw Informatie Model), hoe meer u profiteert van de vele voordelen. Word BIM-partner van Schouten Techniek

Nadere informatie

Leren over: - BIM - SE - GIS - COINS

Leren over: - BIM - SE - GIS - COINS Leren over: - BIM - SE - GIS - COINS Inleiding Wouter Notenbomer Projectmanager, SBRCURnet MBO Bouwkunde HBO Bouwkunde TU Delft Architecture TU Delft Building Technology 2011 Vera Yanovshtchinsky architecten

Nadere informatie

Thermische prestatie contracten

Thermische prestatie contracten 10 november 2005 Thermische prestatie contracten Conform ISSO-publicatie 74 Bert Elkhuizen Chrit Cox TNO Bouw en Ondergrond te Delft Contactgegevens: 015 276 33 10 Bert.Elkhuizen@tno.nl Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

DE JURIDISCHE KANT VAN BIM

DE JURIDISCHE KANT VAN BIM DE JURIDISCHE KANT VAN BIM Ervaringen uit de praktijk Hans Hendriks hhs@debimspecialist.nl @debimspecialist donderdag 14 februari 2013 Indeling presentatie 1. Thema s vanuit praktijk 2. Termen & Definities

Nadere informatie

VDVZ Architecten - Jagerskade 17 3552 TL Utrecht - www.vdvz.nl

VDVZ Architecten - Jagerskade 17 3552 TL Utrecht - www.vdvz.nl BIM Architecten denken vaak dat BIM alleen voor grote, complexe, projecten wordt gebruikt en daardoor alleen geschikt is voor grotere architectenbureaus. Aart van der Vlist van VDVZ Architecten, een bureau

Nadere informatie

@martjandenhoed. Bureaumanager Architect @djgaarchitecten Gebruikt #Revit voor #BIM Bestuurslid RevitGG. Vader van 2 Getrouwd 32

@martjandenhoed. Bureaumanager Architect @djgaarchitecten Gebruikt #Revit voor #BIM Bestuurslid RevitGG. Vader van 2 Getrouwd 32 @martjandenhoed Bureaumanager Architect @djgaarchitecten Gebruikt #Revit voor #BIM Bestuurslid RevitGG Vader van 2 Getrouwd 32 architecten constructeurs bouwkundigen interieurarchitecten zorg onderwijs

Nadere informatie

Lezing BIM Nationale Staalbouwdag 2011 6 oktober 2011. BIM Aanhaken of afhaken?

Lezing BIM Nationale Staalbouwdag 2011 6 oktober 2011. BIM Aanhaken of afhaken? Lezing BIM Nationale Staalbouwdag 2011 6 oktober 2011 BIM Aanhaken of afhaken? Wilfred Tennekes Organisatiekunde / informatica 15 jaar actief in bouwbranche / bouwtoelevering Strategieadviseur / managementconsultant

Nadere informatie

Uw partner in bouwend Nederland!

Uw partner in bouwend Nederland! De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs B.V. Bouwend Nederland kan niet meer zonder virtual ontwerpen en gecertificeerde realisatie van projecten. Opdrachtgevers verwachten een integraal ontwerp

Nadere informatie

BIM + DCIM = optimaal ontwerpen, bouwen en beheren (+ een gunstige TCO) Leo van Ruijven Principal Systems Engineer Croon Elektrotechniek BV TBI

BIM + DCIM = optimaal ontwerpen, bouwen en beheren (+ een gunstige TCO) Leo van Ruijven Principal Systems Engineer Croon Elektrotechniek BV TBI BIM + DCIM = optimaal ontwerpen, bouwen en beheren (+ een gunstige TCO) Leo van Ruijven Principal Systems Engineer Croon Elektrotechniek BV TBI TBI is een groep van ondernemingen die onze leefomgeving

Nadere informatie