Water onder de Loep. Lespakket over waterzuivering en innovatie voor groep 6, 7 en 8 van het basisonderwijs. Handleiding voor leerkrachten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Water onder de Loep. Lespakket over waterzuivering en innovatie voor groep 6, 7 en 8 van het basisonderwijs. Handleiding voor leerkrachten"

Transcriptie

1 Water onder de Loep Lespakket over waterzuivering en innovatie voor groep 6, 7 en 8 van het basisonderwijs. Handleiding voor leerkrachten Leerlingen obs Garmerwolde ontvangen leskist Water onder de Loep tijdens de opening van de nieuwe rioolwaterzuiveringsinstallatie Garmerwolde.

2 Voorwoord Beste leerkracht, Water speelt een vanzelfsprekende rol in ons leven. We drinken het in ranja, koffie en thee, we douchen ons, gaan naar het toilet en sproeien de tuin. We zwemmen en varen of wandelen langs de zee, het meer, sloten en kanalen. Water is gewoon niet uit ons leven weg te denken. Daarom is het goed te weten waar het vandaan komt, wat we ermee doen en hoe we er goed voor moeten zorgen. Dagelijks produceren we met elkaar veel afvalwater. Bedrijven, overheden en kennisinstellingen zijn voortdurend op zoek naar nieuwe manieren om slimmer om te gaan met afvalwater. Hoe kunnen we het afvalwater beter en zuiniger reinigen? Kunnen we de in afvalwater aanwezige meststoffen benutten? Hoe kunnen we energie uit afvalwater winnen? Het lespakket Water onder de Loep is ontwikkeld ter gelegenheid van de opening van de nieuwbouw van de rioolwaterzuiveringsinstallatie Garmerwolde op 8 oktober Deze nieuwbouw is voorzien van een nog vrij nieuwe zuiveringstechnologie. De Nereda-installatie gebruikt minder energie dan bestaande zuiveringen en er worden geen chemicaliën gebruikt. Wij hopen dat ons lespakket en deze handleiding u helpen kinderen bewuster te maken van water in hun leefomgeving. Zodat we hier nu en in de toekomst prettig werken, wonen en leven mèt water! Veel succes en plezier met het lespakket. Met vriendelijke groet, Waterschap Noorderzijlvest GMB Civiel BV Imtech Traffic & Infra

3 Inhoud Inleiding 1 1. Algemeen 1.1 Doelgroep Doelstellingen Aansluiting op kerndoelen basisonderwijs Verantwoordelijkheid 2 2. Opzet lespakket 2.1 Opzet Lesmateriaal Aanvullend lesmateriaal 4 3. Het Waterlab 3.1 Proefje: Hoeveel water gebruik jij per dag? Proefje: Hoe ontstaat regen? Proefje: Hoe kan het dat lucht op water druk uitoefent? Proefje: Bouw en test je eigen rioolwaterzuiveringsinstallatie 7 4. Praktische websites 8 5. Achtergrondinformatie 5.1 Ontstaan rioolwaterzuiveringsinstallaties Rioolwaterzuiveringsinstallatie Garmerwolde Waterschap Noorderzijlvest GMB Civiel B.V Imtech Traffic & Infra Contact 11

4 Inleiding Voor u ligt de leerkrachtenhandleiding van het lespakket Water onder de Loep. Deze handleiding biedt u informatie en tips om de lessen rondom het thema waterzuivering en innovatie op te zetten. Het lespakket bestaat uit een gastles in de klas, een waterlaboratorium, een bezoek aan de rioolwaterzuivering en een afsluitende les in de klas. Leerlingen van groep 6, 7 en 8 ontdekken, voelen en ervaren met dit lespakket hoe waterbeheer werkt en hoe we in Groningen en in Noord- Drenthe het afvalwater schoonmaken. U bent als docent flexibel in het gebruik van dit pakket en u kunt het programma naar eigen wensen uitbreiden. Deze handleiding biedt u handvatten voor het invullen van uw lessen, het functioneel gebruik van filmpjes en de opdrachten, eventueel op het digitale schoolbord. Ook vindt u achtergrondinformatie over het waterschap en de bouwcombinatie GMB-Imtech en een overzicht van websites waar u meer informatie en lesideeën kunt vinden. Heel Nederland heeft met dezelfde waterproblematiek te maken, maar in dit lespakket is het stroomgebied van waterschap Noorderzijlvest als uitgangspunt genomen. Dit is het gebied in Groningen en Noord-Drenthe waar Noorderzijlvest het waterbeheer uitvoert. Hier is bewust voor gekozen om het zo dicht mogelijk bij de leefomgeving van de kinderen zelf te houden. Lespakket Water onder de Loep 1

5 1. Algemeen 1.1 Doelgroep Groep 6, 7 en 8 van basisscholen in het beheergebied van waterschap Noorderzijlvest. 1.2 Doelstellingen Kennis en inzicht Leerlingen vergroten hun kennis over waterbeheer. Specifiek over de zuiveringstaak van het waterschap en de verschillende manieren waarop dat gebeurt. Beleving en houding Leerlingen krijgen door het zelfstandig uitvoeren van proefjes en opdrachten meer affiniteit met de Nederlandse waterproblematiek en de rol die waterschappen op dit gebied spelen. Op basis van deze ervaringen wordt van de leerlingen een grotere betrokkenheid en een positieve houding verwacht bij het onderwerp water en waterzuivering. Vaardigheden en gedrag Leerlingen kunnen zelf actief aan de slag met opdrachten en proefjes en doen zo vaardigheden op die aansluiten bij hun leerstijl. Zij zijn in staat om in eigen woorden aan derden uit te leggen wat het belang is van goed waterbeheer. Daarnaast zijn ze zich bewuster van hun eigen verantwoordelijkheid bij het schoon houden van water en handelen ze hiernaar. 1.3 Aansluiting op kerndoelen basisonderwijs De leerlijn Water (2006) helpt scholen en docenten keuzes te maken om zo het effect van het onderwijs te vergroten. De leerlijn is ontwikkeld in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Milieu. Het Curriculumvoorstel Watereducatie heeft als doel voor primair en voortgezet onderwijs het thema water in het onderwijs een meer vanzelfsprekende plaats te geven. Het lespakket Water onder de Loep sluit aan op domein twee van het curriculum: Watervoorziening en gebruik: veilig en voldoende schoon water is een essentieel mensenrecht. Daarnaast sluit het lespakket aan op onderstaande kerndoelen van de Stichting Leerplanontwikkeling Nederland (SLO): 39 De leerlingen leren met zorg om te gaan met het milieu. 42 De leerlingen leren onderzoek doen aan materialen en natuurkundige verschijnselen, zoals licht, geluid, elektriciteit, kracht, magnetisme en temperatuur. 43 De leerlingen leren hoe je weer en klimaat kunt beschrijven met behulp van temperatuur, neerslag en wind. 48 Kinderen leren over de maatregelen die in Nederland genomen worden/werden om bewoning van door water bedreigde gebieden mogelijk te maken. 1.4 Verantwoordelijkheid Waterschap Noorderzijlvest en GMB-Imtech zijn verantwoordelijk voor de didactische invulling van het lespakket Water onder de Loep. Zij hebben de inhoud van het lespakket met zorg samengesteld. De school en de leerkracht zijn zelf verantwoordelijk voor de organisatie en de uitvoering van het lespakket en voor het regelen van een bezoek aan de rioolwaterzuiveringsinstallatie. Lespakket Water onder de Loep 2

6 2. Opzet lespakket 2.1 Opzet Het lespakket bestaat uit vier onderdelen. Les 1 en 2 bestaan uit voorbereiding en proefjes in de klas. Les 3 is een bezoek aan de rioolwaterzuiveringsinstallatie Garmerwolde. Les 4 is een afsluitende les in de klas met opdrachten om de opgedane kennis te vertalen naar de praktijk. Les 1 Gastles in de klas: Uitleg waterbeheer in Nederland Een gastdocent van het waterschap geeft een introductieles over waterbeheer in Nederland. Hoofdonderwerp daarin is de zuiveringstaak en de continue ontwikkeling van nieuwe technieken. Les 2 Het Waterlab Zelf op onderzoek. De gastdocent van het waterschap begeleidt een circuit van proefjes in de klas. De leerlingen: - onderzoeken hoeveel water ze per dag gebruiken; - onderzoeken hoe regen ontstaat; - onderzoeken hoe het kan dat lucht druk uitoefent op water; - bouwen en testen een rioolwaterzuiveringsinstallatie. Les 1 en 2 kunnen goed gecombineerd worden op één ochtend. De gastdocent van het waterschap verzorgt de les en begeleidt de proefjes. Alle benodigde materialen worden door de gastdocent meegenomen. Les 3 Bezoek aan het Rioolgemaal Groningen of de rioolwaterzuiveringsinstallatie Garmerwolde Tijdens een bezoek aan de zuivering zien de kinderen met eigen ogen uit welke stappen het zuiveringsproces bestaat. Naast het zuiveren van afvalwater op twee verschillende manieren (traditioneel en innovatief), verwerkt het waterschap het slib dat achterblijft na het zuiveringsproces. Uit het slib haalt het waterschap energie, waarmee het kan voorzien in zijn eigen energiebehoefte op het terrein. U kunt ook een bezoek brengen aan het Rioolgemaal Groningen aan het Damsterdiep. Hier zien de kinderen de weg van het afvalwater in de stad en hoe het bij de zuivering in Garmerwolde komt. De rondleider vertelt ook over hoe het water op de rioolwaterzuivering weer schoon wordt gemaakt. Les 4 - Afsluitende les met vragen/ opdrachten (klassikaal of in groepjes) Wat weten de leerlingen nu van water? Hoe kunnen ze water besparen? Wat mag wel en niet in het riool? Door antwoord te geven op vragen die tijdens de drie voorgaande lessen aan de orde zijn geweest krijgen de leerlingen meer inzicht in hun eigen verantwoordelijkheid in het waterbeheer van de toekomst. Iedere leerling krijgt een werkblad met daarop een aantal vragen/ opdrachten. De goede antwoorden op de vragen vormen samen een zin over het waterbeheer van de toekomst. Daarnaast kan in groepjes een top 3 worden samengesteld van: a. Hoe kan ik water besparen? b. Wat mag er absoluut niet in het riool? Deze top 3 kan klassikaal worden ingevuld op het aangeleverde format voor een poster, die vervolgens in de klas kan worden opgehangen. Lespakket Water onder de Loep 3

7 2.2 Lesmateriaal De leskist met materialen wordt beschikbaar gesteld door het waterschap Noorderzijlvest en GMB- Imtech. In de leskist bevindt zich: - Handleiding voor leerkrachten (vooraf) - Gedragsregels Het betreden van een zuivering (les 3) - USB-stick met werkblad vragen/opdrachten + antwoorden en format poster top drie waterbespaartips en top 3 wat mag niet in het riool (les 4) - Loep - Boekje Droppie en de reis van het afvalwater - Droppie kleurplaten 2.3 Aanvullend lesmateriaal Op onder de button water door buizen vindt u o.a. de werking van een rioolwaterzuivering helder uitgelegd. U kunt deze site gebruiken voor en na het bezoek aan de rioolwaterzuivering. Filmpje: Waar gaat het water dat we gebruiken heen? Filmpje: Het riool Filmpje: De weg van het water https://www.youtube.com/watch?v=pzhfaxkydgq Filmpje: Het zuiveren van rioolwater Filmpje: Vervuild water weer schoon voor de rivieren Filmpje: Hoe ontstaat regen, hagel en sneeuw? Lespakket Water onder de Loep 4

8 3. Het Waterlab In dit hoofdstuk staan de vier proefjes beschreven die de gastdocent met de kinderen in de klas kan uitvoeren bij les 2. De materialen worden meegenomen door de gastdocent. 3.1 Proefje: Hoeveel water gebruik jij per dag? In dit proefje ervaren de leerlingen dat je snel nogal wat water verbruikt en rekenen ze uit hoeveel liter water ze verbruiken bij een douchebeurt. Benodigdheden: maatbeker object met kraantje Petfles met water boekje station 13 Achtergrondinformatie Weet je nu ongeveer hoeveel water jij gebruikt om te douchen? We gebruiken elke dag per persoon ongeveer 125 liter water met wc doorspoelen, koken, wassen, etc. Maar eigenlijk gebruiken we meer. Zo kost het bijvoorbeeld 2700 liter water om een katoenen t-shirt te maken. Het vlees bij de avondmaaltijd (1 kilo rundvlees) kost liter. Een appel 70 liter water. En het maken van een auto liter. Als je het zo bekijkt gebruiken we wel 2,3 miljoen liter water per persoon per jaar. We kunnen thuis op verschillende manieren minder water verbruiken: * Een waterbesparende knop op het toilet (één voor plas en één voor de grote boodschap ); * Een waterbesparende douchekop; * We kunnen minder en korter douchen (5 minuten is meer dan voldoende); * We laten de kraan niet lopen tijdens het tandenpoetsen; * De auto wassen met regenwater in plaats van met drinkwater; * heb jij nog een idee? 3.2 Proefje: Hoe ontstaat regen? Leerlingen zien de drie verschillende fasen van water: vast (ijs), vloeibaar en gas (damp). Daarbij zien ze hoe regen ontstaat. Benodigdheden: verwarmingselement kookplaat koelbox, hierin komen ca. 30 ijsklontjes (gedeeld met proef 9) object station 10 trechter met verlengstuk boekje station 10 Achtergrondinformatie Als je over water praat, dan heb je het meestal over de vloeibare vorm. Maar water heeft ook andere vormen. Het verandert in ijs als het bevriest. Daarnaast kan water ook veranderen in waterdamp. Water is de enige stof op aarde die in deze drie vormen voorkomt. Lespakket Water onder de Loep 5

9 Als water verdampt, wordt het een gas. Verdampen gebeurt bij elke temperatuur, ook bij ijs. Het kookpunt van water is 100 graden celcius. Dan verandert ál het water in damp. Die damp (gas) kun je niet zien. In de lucht zit veel waterdamp. Als waterdamp kouder wordt, verandert het weer in water. Dat heet condenseren. Condenseren gebeurt ook in de lucht. Hoog in de lucht is het koud. Hierdoor condenseert waterdamp tot water. Daaruit ontstaan wolken die kun je wel zien. Wolken zijn eigenlijk ontelbaar veel druppeltjes bij elkaar. Soms is het zo koud in de lucht dat waterdruppels bevriezen. Dan gaat het sneeuwen of hagelen. Je kunt water dus tegenkomen als ijs, water en gas. Natuurkundigen noemen dat de drie fasen van water. Maar in elke fase heeft water dezelfde waterdeeltjes (watermoleculen). Als watermoleculen koud zijn, bewegen ze bijna niet. Het water verandert in ijs. Als het warmer wordt, bewegen de watermoleculen en smelt het ijs. Als het nog warmer wordt, schieten de moleculen heen en weer en laten ze elkaar zelfs los: water wordt watergas of waterdamp. 3.3 Proefje: Hoe kan het dat lucht druk uitoefent op water? Leerlingen kunnen in dit proefje spelenderwijs voelen dat lucht op water druk uitoefent. Benodigdheden: bak met water halve fles met dop 2 knikkers slang met spuit boekje station 11 Achtergrondinformatie Jullie hebben de fles onder water gedrukt en er zat geen water meer in de fles. Hij was gevuld met lucht. Ook al kun je lucht niet pakken toch is het iets. Als je de fles onder water duwt, voel je dat de waterdeeltjes de lucht omhoog drukken. Maar de lucht kan niet weg, want de dop zit erop. Draai je de dop eraf kan de lucht wél weg. Je ziet de lucht uit de fles bubbelen. Zonder lucht drukt de fles niet meer omhoog. Boven water ging het precies andersom. Als je de fles langzaam uit het water trekt, dan voelt hij zwaar. Het water wil eigenlijk naar beneden en wil de fles met zich meetrekken. Dat komt door de zwaartekracht. Draai je de dop eraf, stroomt er lucht de fles in. Deze lucht drukt het water naar beneden, waar het toch al naar toe wilde. De fles is weer vrij! Water heeft heel veel kleine waterdeeltjes. Als je de fles in het water legt, dan worden deze waterdeeltjes weggedrukt. Maar de deeltjes willen terug naar boven. Ze drukken de fles weer omhoog. Dit noemen we opwaartse druk. Hoe zwaarder de fles, hoe moeilijker het is om de fles terug te drukken. De fles drijft dieper in het water. Met een bootje werkt dat ook zo. Hoe zwaarder het bootje, hoe dieper hij zich in het water duwt. Maar is een bootje niet zwaar onderin dan kiept hij makkelijk om. Hij schept water. De lucht wordt door het water uit de boot geduwd. De boot zinkt. Gewicht onderin een boot wordt ook wel balast genoemd. Lespakket Water onder de Loep 6

10 3.4 Proefje: Bouw en test je eigen rioolwaterzuiveringsinstallatie Leerlingen ervaren en ontdekken door het bouwen en testen van een mini-zuivering hoe het systeem van afvalwater zuiveren werkt. Benodigdheden: 1 petfles 1 scherp (stanley)mesje 1 flinke pluk watten 1 bakje met fijn zand 1 bakje met grind en/of steentjes schoon water gemengd met aarde ( riool water) eventueel melk, inkt werkblad zelf aan de slag Achtergrondinfo Wij vervuilen enorme hoeveelheden water per dag. Al dat water moet gezuiverd worden, alvorens het terug de rivier in kan. Dit gebeurt in waterzuiveringsinstallaties. Hoe dat precies werkt leer je in het filmpje op de website Wist je dat bomen ook water zuiveren? Ze kunnen vervuild water uit de bodem opnemen en het gezuiverd terug verdampen via hun bladeren. Zo kan de propere waterdamp terug propere wolken maken, waar terug propere regen uit kan vallen! En ook de bosbodem zuivert water. Die werkt op ongeveer de zelfde manier als jouw miniwaterzuivering! Leuk hè? Lespakket Water onder de Loep 7

11 4. Praktische websites In dit hoofdstuk vindt u websites waar u achtergrondinformatie kunt vinden over waterbeheer en waterschappen, watereducatie en websites geschikt voor leerlingen. Waterschapswijzer Een website voor leerlingen met informatie over de waterschappen en over hun taken. Er worden veel begrippen uitgelegd. De informatie is echter ook voor u als docent goed te gebruiken als achtergrondinformatie. Noorderzijlvest De algemene website van het waterschap Noorderzijlvest. Hierop kunt u informatie vinden over de taken en de organisatie van het waterschap Noorderzijlvest. Link naar de pagina over de geschiedenis van het waterbeheer in Noord-Nederland. Link naar de pagina met informatie over de uitbreiding van de rwzi Garmerwolde. >www.noorderzijlvest.nl/actueel/actuele Een link naar de kaart van het beheergebied van Noorderzijlvest waarop u pictogrammen kunt aanklikken om informatie op te vragen over de zuiveringen in ons gebied. Unie van Waterschappen Op deze website vindt u informatie over waterbeleid en de uitvoering ervan door de waterschappen. De Unie van Waterschappen is de vereniging van alle waterschappen. Zij behartigt de belangen van de waterschappen op nationaal en internationaal niveau. Waterland Op deze website vindt u informatie over water en waterbeheer in Nederland. Het Nederlands Water Informatie Netwerk Waterland bundelt de bestaande waterinformatie in Nederland. Het is een gezamenlijk initiatief van het Netherlands Water Partnership en Rijkswaterstaat. Nederland leeft met water Website van de overheid met veel informatie over waterbeheer en waterprojecten in Nederland. De site besteedt bovendien aandacht aan het nieuwe Deltaprogramma. Watereducatie algemeen Deze algemene website geeft u de mogelijkheid om snel te zoeken in het aanbod van educatieve producten over water. U kunt lesmateriaal vinden variërend van boekjes en digitale programma s tot buitenactiviteiten en excursies. Watereducatie.nl is ontwikkeld in opdracht van het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Lespakket Water onder de Loep 8

12 5. Achtergrondinformatie In dit hoofdstuk vindt u achtergrondinformatie over waterschap Noorderzijlvest en de bouwcombinatie GMB-Imtech. Voor meer informatie verwijzen we u naar de websites en 5.1 Ontstaan rioolwaterzuiveringsinstallaties Sinds mensenheugenis produceren mensen afvalwater. Afvalwater en uitwerpselen kwamen vroeger terecht in de gracht. Rond 1850 deden mensen hun behoeften in een ton of emmer, die één keer per week werd opgehaald door de tonnetjesbaas. Zo rond 1900 bouwden mensen achter in hun tuin een huisje waar ze rustig hun behoeften konden doen. Afvalwater stroomde nog steeds over straat de grachten en sloten in. Tussen 1960 en 1970 was de vervuiling zo erg dat de Rijn ook wel het riool van Europa werd genoemd. Om aan deze situatie een eind te maken werd in 1970 de Wet Verontreiniging Oppervlaktewater (WVO) ingevoerd. Sinds die tijd zijn er rioolwaterzuiveringsinstallaties gebouwd. 5.2 Rioolwaterzuiveringsinstallatie Garmerwolde De rioolwaterzuiveringsinstallatie Garmerwolde is gebouwd in 1976 en zuivert het afvalwater uit de gemeenten Groningen, Ten Boer, Loppersum en Haren. De rioolwaterzuivering kan het afvalwater van maar liefst inwoners verwerken en is daarmee de grootste van Noord-Nederland. In 2013 is naast de bestaande zuivering een korrelslibinstallatie gebouwd. De uitbreiding was nodig om te voldoen aan de wettelijke eisen voor het zuiveren en lozen van afvalwater. De Nereda-technologie werkt met korrelvormig slib. Het slib bestaat uit bacteriën, geconcentreerd in compacte korrels, die het afvalwater op biologische wijze zuiveren. De kleine korrels zinken makkelijk, waardoor een snelle en eenvoudige scheiding plaatsvindt van slib en schoon water. De aannemerscombinatie GMB- Imtech heeft deze innovatieve zuivering in opdracht van het waterschap Noorderzijlvest gebouwd. 5.3 Waterschap Noorderzijlvest Een waterschap is een overheidsorganisatie die openbare functies op het gebied van waterbeheer vervult tegen zo laag mogelijke kosten. Het drinkwater valt daar niet onder, maar wél de waterkering, de waterkwaliteit, de waterhoeveelheid en de zuivering van rioolwater. In 1995 ontstond uit de Drentse waterschappen Noordenveld en Smilde (gedeeltelijk) en de Groningse waterschappen Westerkwartier,Hunsingo, Electra (boezembeheer) en Ommelanderzeedijk (dijkbeheer) het eerste waterschap Noorderzijlvest. Op 1 januari 2000 is het gebied van het voormalige waterschap Noorderzijlvest samengevoegd met het gebied van Eemszijlvest ten noorden van het Eemskanaal, dat vroeger het waterschap Fivelingo uitmaakte. Tegelijkertijd is op basis van de stroomgebieden de grens met de Friese waterschappen aangepast en heeft het nieuwe waterschap Noorderzijlvest ook het beheer van de R.J. Cleveringsluizen (de spuisluizen in Lauwersoog) van de provincie Groningen overgenomen. Het beheergebied van het waterschap Noorderzijlvest omvat nu het noorden en westen van de provincie Groningen, de kop van Drenthe en het Friese deel van het Lauwersmeergebied. Zie de kaart van het huidige beheergebied hiernaast. Lespakket Water onder de Loep 9

13 5.4 GMB Civiel B.V. Water, energie en bodem. Het zijn bouwstenen van een duurzame wereld. Een wereld waarin we efficiënt omgaan met schaarste het steeds meer aankomt op innovatieve, duurzame oplossingen. Dat is de wereld waar we bij GMB graag aan meebouwen. De ambities, relaties en oplossingen van GMB zijn gericht op duurzaamheid. GMB ontwikkelt zelf concepten vanuit de marktvraag, klantbehoeften en maatschappelijke ontwikkelingen. Binnen de hoofdactiviteiten hebben de werkmaatschappijen veelzijdige specialismen ontwikkeld, zoals speciale technieken om de bedrijfsvoering van gemalen en zuiveringsinstallaties tijdens de werkzaamheden in stand te houden. De onderlinge uitwisseling van kennis en ervaring en het toepassen daarvan bij advies, ontwerp en uitvoering leiden tot een grote mate van synergie die GMB ten dienste van haar opdrachtgever stelt. 5.5 Imtech Traffic & Infra Imtech Traffic & Infra is een Europese technische dienstverlener die totaaloplossingen levert voor de Traffic markt en specifieke delen van de Infra markt. De onderneming combineert elektrotechniek, werktuigbouw en ICT in een portfolio van technologisch hoogwaardige, geïntegreerde oplossingen van diensten en producten. Ons werkgebied bestrijkt stedelijke- en interstedelijke wegen, vliegvelden, spoor-, water- en parkeerfaciliteiten en energiedistributienetwerken. We leveren een totaalpakket aan diensten: van advies, ontwerp, realisatie en implementatie tot onderhoudsdiensten en management, gedurende de gehele technische levenscyclus van systemen en bedrijfsprocessen van klanten. Imtech Traffic & Infra werkt met ruim 2300 professionals voor bijna 1000 klanten binnen en buiten Europa. Lespakket Water onder de Loep 10

14 6. Contact Wilt u meer weten over het waterschap en de educatiemogelijkheden? Neem dan contact op met Willy Veenstra, secretaresse bij het waterschap Noorderzijlvest. Contactgegevens: Stedumermaar 1, 9735 AC Groningen Telefoon: Excursie gemaal De Waterwolf en Rioolgemaal Groningen Elk jaar ontvangen we hier vele groepen. U kunt uw klas via opgeven. Vermeld daarbij uw naam (de contactpersoon), het adres van uw school en het aantal leerlingen. Gastles bestuurslid Een aantal keer per jaar kan de dijkgraaf of een ander lid van het dagelijks bestuur op scholen iets komen vertellen over het waterschap. De gastles wordt op maat gemaakt. Bent u benieuwd wat de mogelijkheden zijn, neem dan contact op met de contactpersoon. Bijlagenlage A BRONNEN Waterschap Noorderzijlvest GMB Civiel B.V. Imtech Traffic & Infra Waterarrangement NDE IVN Redactie Waterschap Noorderzijlvest Teksten Waterschap Noorderzijlvest Drukwerk Waterschap Noorderzijlvest Deze handleiding is een uitgave van waterschap Noorderzijlvest en is onderdeel van het lespakket Water onder de Loep Telefoon: Postadres: Postbus 18, 9700 AA Groningen Bezoekadres waterschapshuis: Stedumermaar 1, Groningen oktober 2013 Lespakket Water onder de Loep 11

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Wat weet je van water?

Wat weet je van water? Vragenset Wat weet je van water? Genoeg schoon water voor iedereen www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Wat weet jij van (schoon) water? Het waterschap zorgt voor

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING GROEP 3-4

DOCENTENHANDLEIDING GROEP 3-4 1 INLEIdING Droppiewater.nl is al jaren dé kinderwebsite van de Nederlandse waterschappen. Het bekende stripfiguurtje Droppie Water nodigt de kinderen uit om kennis te maken met alles wat speelt rondom

Nadere informatie

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld Retourtje Water Uitgave: Amsterdams NME Centrum Retourtje Water Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum Auteur Mirella Vierveijzer Lay-out Agnes

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering Inleiding Je poetst je tanden en spoelt je mond. Hup, doorspoelen! Vieze handen? Flink wat zeep en de kraan open: hup, ook maar doorspoelen! Elke dag spoel jij vele liters schoon drinkwater door de wastafel,

Nadere informatie

Handleiding. Afvalwaterzuivering. Uitleg Samenvatting Test jezelf

Handleiding. Afvalwaterzuivering. Uitleg Samenvatting Test jezelf Handleiding Voorbereiding Organiseer eventueel een excursie naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie in de directe omgeving. Deze excursie kan worden gepland voorafgaand aan de behandeling van dit Bloq,

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Lespakket Water Instructieblad groep 5-8 Inhoud pakket: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Materialen van het pakket: * 2 plastic potten * 1 potje melk * 1 potje met thee * 1 potje met broodkorstjes/

Nadere informatie

AQUAPAS. Mijn gids voor de watervoetafdruk

AQUAPAS.  Mijn gids voor de watervoetafdruk AQUAPAS www.aquapath-project.eu Mijn gids voor de watervoetafdruk Dit project is gefinancierd met steun van de Europese Commissie. Deze publicatie geeft alleen de visie van de auteur weer en de Commissie

Nadere informatie

Lespakket. Rioolwaterzuivering. Genoeg schoon water voor iedereen. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lespakket. Rioolwaterzuivering. Genoeg schoon water voor iedereen. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lespakket Rioolwaterzuivering Genoeg schoon water voor iedereen www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lespakket Rioolwaterzuivering Informatie voor de leerkracht Het

Nadere informatie

2015 Wandelen voor Water. Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, samen met Wilde Ganzen

2015 Wandelen voor Water. Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, samen met Wilde Ganzen 2015 Wandelen voor Water Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, Twenterand, Wierden, samen met Wilde Ganzen Wat gaan we vandaag doen? Wat is Wandelen voor Water? Hoe is het eigenlijk bij ons? Voor

Nadere informatie

Wandelen voor Water 2013

Wandelen voor Water 2013 Wandelen voor Water 2013 Eerst maar even voorstellen Frank van Batenburg Ondernemer: Bedrijfskundig Bureau Gastles over WATER Powerpoint, filmpjes, interactief met opdrachten Vragen mag je direct stellen

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk 1. Aanzetten Waterrijk 1.a Waterrijk Jij gaat aan de slag met het dossier Waterrijk. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL TIJD BESCHRIJVING 2

Nadere informatie

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom?

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom? Docentversie (24/05/2012) Natte Glazen Benodigdheden -glazen -ijsklontjes -koud water in kan of thermos of plastic flessen -maatbeker -weegschaal Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt

Nadere informatie

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater - Rode vlak is Brussel uitvergroten heel wat water in Brussel, zie blauwe lijntjes. - Is er een waterloop in de buurt van je school? Waar ligt je school

Nadere informatie

Duik in Brabant Water

Duik in Brabant Water Duik in Brabant Water Gratis lesmateriaal over drinkwater voor het basisonderwijs Schoon water is belangrijk. Voor iedereen. Schoon water heb je nodig. Om te drinken natuurlijk. En om te douchen, te wassen,

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Schoon water Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie

Schoon water. Hoe zuiveren wij uw afvalwater?

Schoon water. Hoe zuiveren wij uw afvalwater? Schoon water Hoe zuiveren wij uw afvalwater? Welkom bij een van de rioolwaterzuiveringsinstallaties van Waterschap Peel en Maasvallei. Schoon regenwater kan prima worden opgevangen in een regenwaterbuffer.

Nadere informatie

Lespakket Water. Instructieblad groep 3 & 4. Inhoud pakket - Achtergrondinformatie. Lessuggesties:

Lespakket Water. Instructieblad groep 3 & 4. Inhoud pakket - Achtergrondinformatie. Lessuggesties: Lespakket Water Instructieblad groep 3 & 4 Inhoud pakket - Achtergrondinformatie - Instructieblad groep 3 & 4 - Materialen van het pakket * 2 plastic potten * 1 potje melk * 1 potje met thee * 1 potje

Nadere informatie

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn Leerlijn Waar halen ze de ENERGIE vandaan? Inleiding De lesmethode van Solarkids heeft een doorgaande leerlijn voor het basisonderwijs. De leerlijn is gebaseerd op de kerndoelen die zijn opgelegd door

Nadere informatie

Brabantwater en uw kraanwater

Brabantwater en uw kraanwater Brabantwater en uw kraanwater Uw kraanwater wordt geleverd door Brabant Water. Wij winnen en zuiveren grondwater, wat u later als drinkwater van hoge kwaliteit uit de kraan haalt. In totaal maken 2,4 miljoen

Nadere informatie

Aquafin leerpakket Lager onderwijs. 1. Verbind wat bij elkaar past. 2. Zoek het antwoord in het stripverhaal. werken aan zuiver water

Aquafin leerpakket Lager onderwijs. 1. Verbind wat bij elkaar past. 2. Zoek het antwoord in het stripverhaal. werken aan zuiver water or o v d a l b Werk eerling de l werken aan zuiver water. erbind wat bij elkaar past RWZI Leidingwater uit de kraan Naam van de laamse waterzuiveringsmaatschappij fkorting van rioolwaterzuiveringsinstallatie

Nadere informatie

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Donderdag 22 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Wereldwaterdag - Basisschool Heiende, Lokeren Geachte directeur en leerkrachten, Geachte burgemeester

Nadere informatie

Regen en het weer voorspellen

Regen en het weer voorspellen Uitdager van de maand Regen en het weer voorspellen Natuur en Techniek, Groep 7/8 Algemeen Titel Regen en het weer voorspellen Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Het maken van

Nadere informatie

Les 1: Waterzuivering

Les 1: Waterzuivering Les 1: Waterzuivering Lesvoorbereiding volgens het model activerende directe instructie 1 Dit formulier is een middel om lesactiviteiten voor te bereiden en uit te voeren. Het is geen doel op zich. Het

Nadere informatie

Water weg. Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat

Water weg. Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat Water weg Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat 1 2 Water weg Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat 3 In het afvoerputje van de keuken, het bad of de douche. In het gat van

Nadere informatie

Inhoud. Pagina. Water is leuk en belangrijk. Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater. Een proefje om in de klas te doen

Inhoud. Pagina. Water is leuk en belangrijk. Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater. Een proefje om in de klas te doen Spreekbeurt 1 Inhoud Pagina Water is leuk en belangrijk Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater Een proefje om in de klas te doen Spreekbeurt 2: Water: vaak een vriend, soms een

Nadere informatie

5 manieren om Samsam te gebruiken

5 manieren om Samsam te gebruiken Vraag de leerlingen waarom dit zeepje de vorm van een waterdruppel heeft.* Vertel dat handen wassen de makkelijkste manier is om te voorkomen dat bacteriën en ziektes zich verspreiden. Kinderen die regelmatig

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Beste bewoner, Vriendelijke groeten, Het drinkwaterbedrijf

Beste bewoner, Vriendelijke groeten, Het drinkwaterbedrijf Beste bewoner, Op. vinden in uw straat werkzaamheden plaats aan de leidingen. Van. tot.. wordt het water afgesloten. Wij adviseren u om vooraf enkele emmers met water klaar te zetten, voor bijvoorbeeld

Nadere informatie

Aquafin leerpakket Lager onderwijs. 1. Verbind wat bij elkaar past. 2. Zoek het antwoord in het stripverhaal. werken aan zuiver water

Aquafin leerpakket Lager onderwijs. 1. Verbind wat bij elkaar past. 2. Zoek het antwoord in het stripverhaal. werken aan zuiver water or o v d a l b Werk eerling de l werken aan zuiver water 1. Verbind wat bij elkaar past RWZI Naam van de Vlaamse waterzuiveringsmaatschappij Drinkwater Oppervlaktewater Grondwater Leidingwater uit de kraan

Nadere informatie

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen?

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen? Afval the Game Docentenhandleiding les 2 Duur Voor deze les hebt u ongeveer 80 minuten nodig. Leerdoelen De kinderen hebben in de vorige les geleerd dat het belangrijk is om plastic te scheiden, zodat

Nadere informatie

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING Aquafin - leerpakket NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN 1. Hoeveel water gebruikt de Vlaming gemiddeld per dag? 1. 120 liter 2. 80 liter 3. 200 liter 8. Waar komt

Nadere informatie

bij vraag 2 Hoeveel munten er in het glas passen ligt aan de grootte van de munten en aan het glas.

bij vraag 2 Hoeveel munten er in het glas passen ligt aan de grootte van de munten en aan het glas. NAO proefjes Antwoorden werkbladen en extra informatie 1. Munten in borrelglaasje munten Het glas is eigenlijk te vol met, maar het stroomt niet over. Het in het glas staat bol, het komt er boven uit.

Nadere informatie

Docentenhandleiding Riool in de klas

Docentenhandleiding Riool in de klas Docentenhandleiding Riool in de klas Groep 7/8 Inleiding Riool in de klas is een digitale lesmodule over goed rioolgebruik. Het lesmateriaal gaat over het belang van een goed werkend riool, over de reis

Nadere informatie

Uitdager van de maand. Natuur & Techniek, Groep 7/8. Algemeen. Titel. Waterverbruik. Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen

Uitdager van de maand. Natuur & Techniek, Groep 7/8. Algemeen. Titel. Waterverbruik. Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Uitdager van de maand Waterverbruik Natuur & Techniek, Groep 7/8 Algemeen Titel Waterverbruik Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Een onderzoek opzetten naar het waterverbruik

Nadere informatie

1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE

1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE 1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE Hoofdthema: Water Onderwerp : aggregatietoestanden Doelgroep: 3 e gr Timing: 3 lestijd(en) De les in het kort: De kinderen doen allerlei proefjes waardoor de

Nadere informatie

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit We leven in een land vol water. Daar genieten we van. We zwemmen, vissen, besproeien de tuin, varen in bootjes en waarderen

Nadere informatie

GEEN water bij de wijn!

GEEN water bij de wijn! GEEN water bij de wijn! Water! Je gebruikt het dagelijks. Het begint al meteen s ochtends bij het wassen en het toilet doorspoelen. Daarna drink je water (puur water of in je kopje thee, ranja of in elke

Nadere informatie

lesbrieven vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het werkbladen Lesbrief 2:

lesbrieven vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het werkbladen Lesbrief 2: lesbrieven werkbladen Lesbrief 2: vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het VERBORGEN OOG Copyright De Uitvinders Uitgave 2014 Versie 3.0 vervuild water WAter zuiveren Proef 1 Bezinken Materialen

Nadere informatie

Montessorischool Steigereiland:

Montessorischool Steigereiland: Montessorischool Steigereiland: Leerlijn Wetenschap en Techniek Middenbouw in drie jaar cyclus per 2010-2011 Doel techniek in de middenbouw Montessorischool Steigereiland biedt de kerndoelen techniek in

Nadere informatie

Kraanwater alle feiten op een rij

Kraanwater alle feiten op een rij Kraanwater alle feiten op een rij Inhoud Kraanwater is vanzelfsprekend 4 Goed voor de gezondheid 8 Zuiver van kwaliteit 12 Lekker goedkoop 18 Tips 22 Drinkwaterbedrijven 28 3 kraanwater.nu Kraanwater is

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inhoud van de leskist

Inhoudsopgave. Inhoud van de leskist Inhoudsopgave Inhoud van de leskist... Inleiding... Leerdoelen... Opbouw van de les 1. Voorbereiding voor de leerkracht... 2. Introductie Brief van de jutter... 3. Veldwerk in de schoolomgeving Afval jutten...

Nadere informatie

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT Werkstuk Techniek Rioolwaterzuiveringsinstallaties Bron foto: www.wve.nl Bron foto: www.wve.nl Werkstuk gemaakt door: Anoniem Samantha (op van eigen de verzoek) Maat Bert Bert van van Naamen Naamen Klas:

Nadere informatie

Onderzoek 1 Water in het dagelijks leven

Onderzoek 1 Water in het dagelijks leven WATER Onderzoek 1 Water in het dagelijks leven Een educatief programma ontwikkeld door: Zuiderzeemuseum, Enkhuizen Jan van Egmond College, Purmerend In opdracht van: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

Nadere informatie

Ook$met$kinderen$van$0$/$4$jaar$de$natuur$in!

Ook$met$kinderen$van$0$/$4$jaar$de$natuur$in! Ook$met$kinderen$van$0$/$4$jaar$de$natuur$in! Inleiding Ook met kinderen van 0-4 jaar kun je de natuur in! Kinderen willen spelen, ontdekken, leren en genieten. Hun leefwereld wordt langzaam groter en

Nadere informatie

Lespakket Water. Groep 7-8 PO. Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 020 531 31 18 info www.e-nemo.nl e-mail boekingsbureau@e-nemo.nl

Lespakket Water. Groep 7-8 PO. Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 020 531 31 18 info www.e-nemo.nl e-mail boekingsbureau@e-nemo.nl Lespakket Water Groep 7-8 PO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 020 531 31 18 info www.e-nemo.nl e-mail boekingsbureau@e-nemo.nl Inhoudsopgave Inleiding 3 Activiteit 1; Drinkwater 4 Activiteit 2; Bezoek

Nadere informatie

Het klimaat. Tip. Gebruik kleine bekers, dan heb je minder klei nodig.

Het klimaat. Tip. Gebruik kleine bekers, dan heb je minder klei nodig. Het klimaat GROEP 5-6 47 65 minuten 1, 23, 42 en 50 Zet voor de activiteit Verandert de waterspiegel? de bekers, de schoteltjes, de klei en de kannen water klaar. Maak een dag van tevoren ten minste 12

Nadere informatie

Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat?

Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat? Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? a) 50 % b) 70% c) 90% antwoord c is juist d) 99% Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat? a) 30% b) 60% antwoord b is

Nadere informatie

Allemaal water Oppervlakte water: Water in sloten, rivieren, meren, zeeën en oceanen.

Allemaal water Oppervlakte water: Water in sloten, rivieren, meren, zeeën en oceanen. Module 5: Basisstof 1: Een dag met water Allemaal water Oppervlakte water: Water in sloten, rivieren, meren, zeeën en oceanen. Grondwater: water diep in de grond. Zoet: Oppervlakte water zoet. Zout: Oppervlakte

Nadere informatie

Water & waterzuivering. Inlage

Water & waterzuivering. Inlage Water & waterzuiv waterzuiv Inlage Water & waterzuiv Proef 1 Ik en water - 2x Werkblad 1 - Schaar Dit is een memoryspel. Je speelt dit dus minstens met zijn tweeën. Het gaat over dingen die je niet kunt

Nadere informatie

Waterkringloop. handleiding

Waterkringloop. handleiding Waterkringloop handleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum lespakket waterkringloop Met toestemming overgenomen. Het lesmateriaal is ontwikkeld door het Centrum voor Natuur- en Milieu Educatie, Arnhem

Nadere informatie

neerslag: regen, hagel en sneeuw ringen in het weer waarnemen regen meten

neerslag: regen, hagel en sneeuw ringen in het weer waarnemen regen meten Het weer GROEP 3-4 26 45 minuten (dag 1) & 5 minuten (dag 2 t/m 4) & 20 minuten (dag 5) 1, 23, 43, 44 en 45 De leerling: neerslag: regen, hagel en sneeuw ringen in het weer waarnemen regen meten van 10

Nadere informatie

INFILTRATIE, DROOG & NAT. Verticaal infiltreren in de onverzadigde en verzadigde zone

INFILTRATIE, DROOG & NAT. Verticaal infiltreren in de onverzadigde en verzadigde zone INFILTRATIE, DROOG & NAT Verticaal infiltreren in de onverzadigde en verzadigde zone Afkoppelen en verticaal infiltreren Sijpelende buis als wapen. Het klimaat verandert. Hevige regenval komt steeds vaker

Nadere informatie

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart.

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. 3 Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. Een bron van inspiratie voor iedereen die wil bouwen aan een betere

Nadere informatie

Zonder WATER geen LEVEN!

Zonder WATER geen LEVEN! Zonder WATER geen LEVEN! Inleiding De volgende dagen staat het water hoog. Neen, niet het niveau van de Molenbeek, de Schelde of de Leie.; maar wel hier op jouw school. Inderdaad, water is het thema voor

Nadere informatie

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Kinderen die een spreekbeurt willen geven Wat een goed idee! Je wilt je spreekbeurt houden over afval, afvalscheiding of recycling. Een super interessant onderwerp

Nadere informatie

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Kinderen die een spreekbeurt willen geven Waar op de wereld wordt het afval nog verwerkt op de manier van vroeger? Wat een goed idee! Je wilt je spreekbeurt

Nadere informatie

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING Aquafin - leerpakket NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN 1. Hoeveel water gebruikt de Vlaming gemiddeld per dag? l 1. 120 liter l 2. 80 liter l 3. 200 liter 2.

Nadere informatie

inhoudsopgave voorwoord Blz. 2 inleiding Blz. 3 hoofdstukken Blz. 4 nawoord Blz. 11 bibliografie Blz. 12

inhoudsopgave voorwoord Blz. 2 inleiding Blz. 3 hoofdstukken Blz. 4 nawoord Blz. 11 bibliografie Blz. 12 Het weer Ruben 6B inhoudsopgave voorwoord Blz. 2 inleiding Blz. 3 hoofdstukken Blz. 4 Temperatuur blz. 4 De seizoenen blz. 5 Wind + windkracht blz. 6 Wolken blz. 7 Neerslag blz. 9 nawoord Blz. 11 bibliografie

Nadere informatie

HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING

HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING Het Wetterskip Fryslân is gestart met versterkingen en verhogingen van verschillende dijken in het beheersgebied. De werkzaamheden maken deel uit van

Nadere informatie

Mijn koeien moeten zo vroeg mogelijk in het voorjaar de wei in

Mijn koeien moeten zo vroeg mogelijk in het voorjaar de wei in 4 Mijn koeien moeten zo vroeg mogelijk in het voorjaar de wei in Het land mag niet te droog of te nat zijn Het hoogheemraadschap van Rijnland zorgt voor het juiste waterpeil 5 De taak Het hoogheemraadschap

Nadere informatie

Werken in de olie- en gasindustrie

Werken in de olie- en gasindustrie Werken in de olie- en gasindustrie Beste gastdocent, Dit lespakket biedt u de handvatten om een leuke en leerzame gastles te kunnen geven in de groepen 6 t/m 8 van het basisonderwijs. Het bestaat uit kant-en-klaar

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING GROEP 5-6

DOCENTENHANDLEIDING GROEP 5-6 1 INLEIdING Droppiewater.nl is al jaren dé kinderwebsite van de Nederlandse waterschappen. Het bekende stripfiguurtje Droppie Water daagt kinderen uit om kennis te maken met alles wat speelt rondom water.

Nadere informatie

WATER TOOLKIT HANDLEIDING

WATER TOOLKIT HANDLEIDING WATER TOOLKIT HANDLEIDING Inhoudsopgave Algemeen Inleiding Materiaal Water Toolkit Digitaal lesmateriaal Groep 1/2 Lesinhoud Werkbladen Groep 3/4 Lesinhoud Werkbladen Groep 5/6 Lesinhoud Werkbladen Groep

Nadere informatie

Lespakket over verantwoorde voeding voor mens, dier en milieu. Inleidend katern Groep 7 & 8

Lespakket over verantwoorde voeding voor mens, dier en milieu. Inleidend katern Groep 7 & 8 Lespakket over verantwoorde voeding voor mens, dier en milieu. Inleidend katern Groep 7 & 8 Voorwoord We willen het wel van de daken schreeuwen: alles wat we weten over verantwoorde en biologische voeding.

Nadere informatie

Draaiboek voor een gastles

Draaiboek voor een gastles Draaiboek voor een gastles Dit draaiboek geeft jou als voorlichter van UNICEF Nederland een handvat om gastlessen te geven op scholen. Kinderen, klassen, groepen en scholen - elke gastles is anders. Een

Nadere informatie

Herfstwerkboekje van

Herfstwerkboekje van Herfstwerkboekje van Herfst werkboekje groep 5 1 De bladeren aan de bomen worden bruin en rood en vallen naar beneden, het is weer herfst! September wordt herfstmaand genoemd, dit omdat op 22 september

Nadere informatie

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 1. ALLES IS WATER Alles is water. We zijn letterlijk omringd door water. Water

Nadere informatie

zo doet u dat! Regenwater afkoppelen? De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer

zo doet u dat! Regenwater afkoppelen? De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer gemeente Ede november 2007 Regenwater afkoppelen? zo doet u dat! De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer van uw dak af te koppelen. Of u bent dit

Nadere informatie

Wat doet het waterschap?

Wat doet het waterschap? Werken aan water Waterschap De Dommel werkt aan schoon, veilig en voldoende water in Midden-Brabant. Hier zorgen 360 medewerkers dat de inwoners in dit gebied kunnen genieten van de prachtige beken zoals

Nadere informatie

Samen werken aan de Waterketen Groningen en Noord-Drenthe

Samen werken aan de Waterketen Groningen en Noord-Drenthe Samen werken aan de Waterketen Groningen en Noord-Drenthe Al 20 jaar woont Jennie Havinga met veel plezier in Appingedam. Ze is blij met haar twee kleine kinderen, die ze elke dag fluitend op de fiets

Nadere informatie

Aanbod N.M.E. in Het Groene Woud

Aanbod N.M.E. in Het Groene Woud Aanbod N.M.E. in Het Groene Woud 1. Paddenstoelen/ Herfstsafari In de herfst voor de groepen 1 Tot in de vorige eeuw werden paddenstoelen gezien als geheimzinnige, duivelse wezens. Ze verschenen plotseling,

Nadere informatie

Stoomkracht Burgers en Stoommachines Groep 8 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen Hoofdopdrachten Materialen;

Stoomkracht Burgers en Stoommachines Groep 8 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen Hoofdopdrachten Materialen; Stoomkracht Burgers en Stoommachines Groep 8 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over burgers en stoommachines. De lesonderdelen

Nadere informatie

Regenwater leid je niet om de tuin!

Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater is te waardevol om direct het riool in te laten lopen. Vang het op en gebruik het goed. Kijk voor tips op www.denhaag.nl/water Regenwater leid je niet om

Nadere informatie

Kun je geluid horen, zien en voelen?

Kun je geluid horen, zien en voelen? Meesterstuk Techniek Kun je geluid horen, zien en voelen? GROEP 6 door: Anne Afman en Anke t Hart Inhoud Inleiding met: Naam van de makers Datum Titel van het meesterstuk Kennisgebied Kerndoel Groep waarvoor

Nadere informatie

LESPROGRAMMA LES 1. INTRODUCTIELES

LESPROGRAMMA LES 1. INTRODUCTIELES LESPROGRAMMA LES 1. INTRODUCTIELES Inhoud In de introductieles gaat u met de leerlingen aan de slag met het thema duurzaam en eerlijk eten. Samen met de leerlingen bekijkt u drie filmpjes die uitleggen

Nadere informatie

Leergebied: Noord. Energie. Aardrijkskunde Nederland. omzetting

Leergebied: Noord. Energie. Aardrijkskunde Nederland. omzetting Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Noord Energie Ontwerpen Aardrijkskunde Nederland omzetting Toepassen Reflectie 1. Ook in de winter kun je sporten in Friesland. Welke tocht schaatsen mensen

Nadere informatie

Regenwater? We hebben er schoon genoeg van

Regenwater? We hebben er schoon genoeg van Concept dd. donderdag 17 februari 2011 Haalbaarheidsstudie: Regenwater? We hebben er schoon genoeg van Samengesteld door: Openbare Basisschool De Molenvliet Stad aan t Haringvliet Leerlingen bovenbouw

Nadere informatie

Het begin van de winter

Het begin van de winter WINTER 21 december WINTER 2 Het begin van de winter Vanaf 21 juni worden de dagen weer langzaam korter. De zomer duurt tot 22 of 23 september. Dan zijn de dag en de nacht overal even lang. Met andere woorden:

Nadere informatie

Mest Boeren gebruiken mest op weilanden en akkers. Ook via de koe zelf komt er mest in een weiland. Via de regen spoelt dit ook in het water van

Mest Boeren gebruiken mest op weilanden en akkers. Ook via de koe zelf komt er mest in een weiland. Via de regen spoelt dit ook in het water van Mest Boeren gebruiken mest op weilanden en akkers. Ook via de koe zelf komt er mest in een weiland. Via de regen spoelt dit ook in het water van sloten, beken en rivieren. Het waterschap meet hoeveel meststoffen

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas en zout in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de provincie

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

H4 weer totaal.notebook. December 13, 2013. dec 4 20:10. dec 12 10:50. dec 12 11:03. dec 15 15:01. Luchtdruk. Het Weer (hoofdstuk 4)

H4 weer totaal.notebook. December 13, 2013. dec 4 20:10. dec 12 10:50. dec 12 11:03. dec 15 15:01. Luchtdruk. Het Weer (hoofdstuk 4) Het Weer (hoofdstuk 4) Luchtdruk Om te begrijpen wat voor weer het is en ook wat voor weer er komt zijn een paar dingen belangrijk Luchtdruk windsnelheid en windrichting temperatuur luchtvochtigheid dec

Nadere informatie

1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE

1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE 1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE Hoofdthema: Water Onderwerp : Waterzuivering Doelgroep: 2 e gr Timing: 2 lestijd(en) De les in het kort: De kinderen worden geconfronteerd met bezoedeld water.

Nadere informatie

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Voor groep 6 tot en met 8 Verdiepende suggesties voor de bovenbouw De volgende lessuggesties zijn veelal gericht op actief coöperatief

Nadere informatie

Verdeelbord van de opdrachten

Verdeelbord van de opdrachten Tentoonstelling H 2 O! De tentoonstelling De tentoonstelling H 2 O! is ontworpen als aanvulling op de film die in het Beeldenpaleis wordt getoond. De film stelt een essentiële vraag: is toegang tot water

Nadere informatie

THEMA 3 WEER & KLIMAAT. LES 1 In het ISS. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook:

THEMA 3 WEER & KLIMAAT. LES 1 In het ISS. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 3 WEER & KLIMAAT LES 1 In het ISS Deze les gaat over: Waterkringloop in het ISS Water-, zuurstof- en energievoorziening in het ISS Bij dit thema horen ook:

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie

Lesmateriaal op school

Lesmateriaal op school Lesmateriaal op school Instructieblad groep 1 & 2 Inhoud pakket - Achtergrondinformatie - Instructieblad groep 1 & 2 - Materialen van het pakket: * memoryspel water * zout * 1 praatplaat het meer * 1 praatplaat

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

Kraanwater! Wat weten kinderen hier eigenlijk van? Mei 2009. ten behoeve van:

Kraanwater! Wat weten kinderen hier eigenlijk van? Mei 2009. ten behoeve van: Kraanwater! Wat weten kinderen hier eigenlijk van? Mei 2009 ten behoeve van: Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1 Inleiding...3 2 Conclusie...4 3 Achtergrond onderzoek...5 3.1 Doelstelling van het onderzoek...

Nadere informatie

WATER. Een waterwandeling door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 1 t/m 4, onder begeleiding van een volwassene.

WATER. Een waterwandeling door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 1 t/m 4, onder begeleiding van een volwassene. 2 WATER Een waterwandeling door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 1 t/m 4, onder begeleiding van een volwassene. 3 4 Een tocht over het Dreuzelpad door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 1

Nadere informatie

BROCHURE TIENER COLLEGE

BROCHURE TIENER COLLEGE BROCHURE TIENER COLLEGE School is niet een voorbereiding op het leven, maar is het leven zelf. John Dewey loopbaan wilt vervolgen. Door het werken met een speciaal voor jou samengesteld programma willen

Nadere informatie

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg Van pot naar pan Groen gas uit Tilburg Even ten noorden van de stad Tilburg ligt de gelijknamige locatie van Attero. De locatie bestaat uit een stortplaats, een overslagstation en een grondbank. Er zijn

Nadere informatie