Hogere Graad - Specialisatie Graad Deeltijds Kunstonderwijs Studierichting Beeldende Kunst algemeen gedeelte. Leerplan ONTWIKKELINGSGEBIEDEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hogere Graad - Specialisatie Graad Deeltijds Kunstonderwijs Studierichting Beeldende Kunst algemeen gedeelte. Leerplan ONTWIKKELINGSGEBIEDEN"

Transcriptie

1 INHOUD VOORWOORD Hogere Graad - Specialisatie Graad Deeltijds Kunstonderwijs Studierichting Beeldende Kunst algemeen gedeelte Leerplan DEEL 1 DEEL 2 DEEL 3 ONTWIKKELINGSGEBIEDEN RICHTLIJNEN HET CONCRETE LEERPLAN specifiek gedeelte (aparte bundels per optie) BEELDHOUWKUNST SCHILDERKUNST TEKENKUNST specifiek gedeelte (aparte bundels per vak) BEDRIJFSBEHEER BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4 BEGRIPPENKADER OVERZICHT VAN DIVERSE TECHNIEKEN VOORBEELDSCHEMA S BIBLIOGRAFIE

2 BIJLAGE 1 BEGRIPPENKADER Apertuurkleur: kleur die niet op een bepaalde afstand gelokaliseerd kan worden en niet gestoord wordt door omgevende kleuren. De apertuurkleur is volkomen homogeen van kleurtoon, verzadiging en lichtheid. Het is de zelfstandige kleur zonder invloeden. Amateuristisch: natuurlijke drang om zich te uiten, met muzische middelen, in de vrije tijd. Artistiek/Artisticiteit: gevoelig zijn voor kunst, met kunstsmaak, getuigend van kunstvaardigheid. Attitude: verworven (na te streven) toestand die de keuze van het gedrag van een individu tegenover concrete personen, objecten en gebeurtenissen, en tegenover zichzelf beïnvloedt. In een attitude zijn cognitieve, affectieve en actiecomponenten onverbrekelijk met elkaar verbonden. Een attitude wordt op een concrete, operationele (werkbare) wijze geformuleerd. Basiscompetenties: zijn doelen met betrekking tot vaardigheden, specifieke kennis, inzichten, vaardigheden en attitudes waarover iedere leerling van het (secundair) onderwijs beschikt (dient te beschikken) om vervolgonderwijs aan te vatten en/of als beginnend beroepsbeoefenaar te kunnen fungeren. Beeld: niet in de enge maar in de ruime zin te begrijpen, bijv. fantasiewereld, teeveebeeld, stripverhaal, visie, levensbeeld, enz. Complementair onderwijs/complementariteit: aanvullend; in de context van het leerplan betekent complementariteit: aanvullend t.o.v. het leerplichtonderwijs, meer bepaald m.b.t. de domeinen beeld, media,... Cognitief: met betrekking tot de kennis (waarneming, taal, denken). Conceptueel denken: het opbouwen van een eigen logica in, door, voor een werkstuk (verwoorden van een visie). Creativiteit: het scheppend en herscheppend vermogen van de mens. Creatieve expressie: vermogen om zich (her)scheppend te uiten in diverse expressievormen. Opvoedend doel : problemen willen, durven en kunnen oplossen en dat willen, durven en kunnen uiten op welke manier dan ook. Curriculum: verwijst in zijn oorspronkelijke betekenis naar renbaan of loopbaan, maar heeft in de loop van de tijd en zeker de laatste dertig jaar, in het onderwijs, de betekenis gekregen van een document waarin de leerwegen van leerlingen doorheen de schoolloopbaan naar inhoud, organisatie, werkvorm en tijdsduur geschetst en vastgelegd worden. Een curriculum bestaat doorgaans uit teksten die gelezen, uitgelegd en toegelicht, of vertaald moeten worden. Het curriculum kan de vorm aannemen van een plaatjesboek, waarin de leerwereld wordt uitgelegd of inzichtelijk gemaakt, of waarin de middelen te vinden zijn om effectief en efficiënt met leerstof en leertijd om te gaan. Het curriculum kan eveneens voorkomen in de vorm van tekstboeken, modulen, courseware, werkboeken, losbladig of gebonden, en in alle mogelijke multimediale vormen. Curricula worden steeds meer gehanteerd bij de veranderingen in scholen, schoolstructuur en samenleving. Deze ontwikkeling geeft aan dat het curriculum, in de vorm van onderwijsleerpakketten, een krachtig middel is geworden voor scholen en leraren. Een school zonder onderwijsleerpakketten kan in onze samenleving nauwelijks nog functioneren. Er wordt in het onderwijs een onderscheid gemaakt tussen drie soorten curricula met een eigen betekenis en te situeren op drie niveaus: overheid, school en klas (leergroep). Op elk van die niveaus heeft het curriculum een andere betekenis en een andere inhoud: 1. Op het niveau van de overheid gaat het om een onderwijsleerplan, waarin meestal eind-

3 termen, verplichte leerinhouden, leertijd en soms de organisatievorm zijn opgenomen. 2. Op het niveau van de school gaat het om een schoolwerkplan, waarin de doelen voor de school afgeleid zijn van de eindtermen. Er wordt een concrete lessentabel gemaakt voor de school, de manier van toetsen wordt vastgelegd en er wordt een verdeling van leerstof over leerjaren gemaakt. Ook wordt de wijze van werken, zowel didactisch als organisatorisch, vastgelegd. 3. Op het niveau van de klas of leergroep spreken we van een onderwijsleerpakket (jaarplan), ook wel methode of leergang genoemd. Een onderwijsleerpakket is in principe ontworpen als middel voor de leraar om effectief te onderwijzen en als middel voor de leerling om efficiënt te leren. Differentiatie: verscheidenheid; als onderwijsmethodiek: een op individueel niveau aangeboden persoonsgerichte leerinhoud. Disciplineoverstijgend: combineren van twee of meerdere disciplines op grond van evenwaardigheid, met als vertrekpunt een bepaalde discipline (voor het DKO - BK = het beeldende als vertrekpunt). Dynamisch -affectief: verbonden met gevoelens en gemoed (levendig). Expressie: het kenbaar maken, weergeven van wat er in je omgaat. Einddoel: vaardigheden, kennis en attitudes zoals beschreven in het opleidingsprofiel. Eindterm: minimumdoel dat noodzakelijk en bereikbaar wordt geacht (door de overheid) voor een bepaalde leerlingenpopulatie/-groep. Heuristiek: de leer van het vinden (via methodische weg tot ontdekking/uitvinding komen, bv. bronnen onderzoek of methodisch experimenteren,...), systematische zoekstrategie voor het oplossen van problemen. Intercultureel: omgang met individuen en/of groepen met een andere sociale en/of culturele achtergrond, rekeninghoudend met gelijkenissen en verschillen. Kunsteducatie: leren van, met en over kunsten. N.B.: in Nederland is onze omschrijving voor muzische vorming de begripsinvulling voor kunstzinnige vorming, zo ook komt het begrip kunsteducatie overeen met onze omschrijving voor muzische vorming! (deeltijds) Kunstonderwijs: georganiseerde kunstvorm, gericht op één of meerdere kunstdisciplines. Kunstzinnige vorming: educatief proces, gebruikmakend van middelen voortkomend uit de kunsten, gericht op het werken aan en verwerken van de wereld via de expressiemogelijkheden (kunstzinnig = voortbouwen op estethische afspraken. Leerdoel: concretisering van een eindterm, doel dat in een deel van een didactisch proces kan worden gerealiseerd (te bereiken is). Leerdomein / Leergebied: samenhangend geheel van leerinhouden. Leerinhoud: hetgeen dat wordt (kan) aangeleerd (worden). Leerlijn: een ontwikkelingsgang - in één of over meerdere leerjaren - van een bepaalde leerinhoud waarbij de moeilijkheidsgraad verschuift en de opdrachten complexer worden (van ontdekkend leren naar het trainen van vaardigheden) en/of waarbij de kennis/vaardigheden omtrent bedoelde leerinhoud wordt uitgebreid, aangevuld.. Leerproces: het proces, verloop van een leeractiviteit (van onderricht tot verwerving/beheersing van het aangeleerde).

4 Leerplan: een plan waarin de doelen voor de leerlingen zijn geformuleerd. Werkdocument dat op herkenbare wijze: de vakgebonden eindtermen, de vakgebonden ontwikkelingsdoelen en basiscompetenties, voor zover ze bepaald zijn, doelen vanuit het eigen opvoedingsproject van de inrichtende macht (en/of koepel), bevat. Een leerplan moet voldoende ruimte laten voor de inbreng van leraren, lerarenteams en leerlingen. Leerstofjaarklassensysteem: het systematisch lesgeven - behandelen van aan een jaarklas verbonden leerstof - aan een naar leeftijd quasi homogene groep die successief (jaar na jaar) opklimt naar een hogere leeftijdsklas. Leertraject: de volgorde van de modules binnen een opleiding. Leerweg: de individuele weg waarlangs een lerende de vooropgestelde leerdoelen bereikt/ wijze waarop (deel)kwalificaties kunnen worden gecombineerd en aangeboden. Mimetisch: naar geheugen (mémoire) bewust of onbewust (doen, onthouden) verder bouwen op voorgaande(n) door anderen al verwezenlijkt. Minimumleerplan: het door de overheid goedgekeurd (leer)plan in het DKO - BK dat als werkdocument/basis dient gehanteerd te worden voor de gesubsidieerde onderwijsgeving. Minimumdoel: een minimum aan kennis, inzicht en vaardigheden, bestemd voor een bepaalde leerlingenpopulatie en een minimum aan attitudes die de school nastreeft bij de leerlingen (vastgelegd per onderwijsvorm en per graad). Module: het kleinste deel van een opleiding, samenhangend geheel van einddoelen. Multicultureel: samengesteld uit (elementen van) verschillende culturen. Muzische vorming: ontwikkelen van creativiteit en expressiviteit tot een beter verwerken van en werken aan de eigen wereld. Ontwikkelingsdoelen: minimumdoelen op het vlak van kennis, vaardigheden en attitudes die de overheid wenselijk acht en die de school bij (zo veel mogelijk van) haar leerlingen moet nastreven. Opleiding: een geheel van onderwijs- en andere studieactiviteiten, (vastgesteld/erkend door de overheid,) bestaande uit één of meer van de volgende componenten: basisvorming, en doorstroomgerichte en beroepsgerichte vorming. Ontwikkelingsgebied: leerdomein dat afgebakend wordt om de leerling op specifieke wijze naar de ermee samenhangende leerinhouden te ontplooien. Optie: een samenhangend geheel van vakken dat tot doel heeft een specifieke opleiding te verschaffen. Een differentiatie binnen een opleiding die leidt tot een specifiek geheel van kennis, vaardigheden en attitudes, met afzonderlijke vermelding op een (officieel) studiebewijs. Een optie bestaat uit het fundamenteel gedeelte dat de studierichting bepaalt en eventueel het complementair gedeelte. Orthodidactisch: aanpassen/combineren van onderwijsmethoden ten behoeve van leerlingen met leermoeilijkheden (al dan niet met lichamelijke en/of geestelijke handicap).

5 Orthopedagogisch: gebruik maken van onderwijsmethoden i.f.v. de opvoeding van het geestelijk onvolwaardig of in groei vertraagde kind (leerling). Pedagogisch project: het geheel van onderwijskundige en opvoedkundige uitgangspunten die vanuit een mens- en wereldbeeld door het schoolbestuur worden vastgelegd (verschillende scholen van eenzelfde schoolbestuur of van een koepel kunnen eenzelfde pedago-gisch project hebben). Het artistiek-pedagogisch project van een academie BK is een explicitering van: wat men op het vlak van onderwijs en opvoeding op de academie wenst te bereiken; hoe de academie haar werking hierop zal afstemmen. Het artistiek-pedagogisch project formuleert en verduidelijkt ook: hoe men door middel van beeldtaal een specifieke vorming wenst te bereiken; hoe de academie haar werking hierop zal afstemmen. Naast technische aspecten, attitudevorming en motivatie kunnen specifieke doelstellingen worden opgenomen. Zo kunnen bijv. levensbeschouwelijke, maatschappelijke en individuele factoren die de ontwikkeling van de diverse doelgroepen bevorderen, in het artistiekpedagogisch project worden beschreven. Het artistiek-pedagogisch project van de academie is het uitgangspunt van het schoolwerkplan. Het artistiek-pedagogisch plan wordt ter goedkeuring voorgelegd aan de inrichtende macht. Perspectief: perspectief tekenen betreft een aantal mogelijkheden, om de driedimensionele werkelijkheid weer te geven op een plat vlak met de illusie van een vorm van dieptewerking. De soorten perspectief kunnen afzonderlijk of samen voorkomen in hetzelfde werk, in verschillende doseringen (zie voor meer info: bijlage 2, diverse technieken). Psychomotorisch: beweging, activiteit gestuurd/geleid door emoties en/of hersenprikkels (het denken). Procesevaluatie: vorm van permanente evaluatie waarbij de vorderingen van de leerling (wat voorafgaat aan het bereiken van een resultaat) als norm gehanteerd worden (bv. bij de beoordeling van de leerling(en)/van het optreden van de leerkracht/van de leeractiviteit/...). Productevaluatie: evaluatie van de bereikte resultaten van de leerling/nagaan of de einddoelstellingen werden gerealiseerd. Schooldoorlichting: systematische procedure van dataverzameling en -analyse in en voor de school met de bedoeling zich een beeld te vormen hoe de school-als-geheel bijdraagt tot het realiseren van haar maatschappelijk mandaat onder meer met betrekking tot het bereiken van eindtermen en het nastreven van de ontwikkelingsdoelen. De resultaten van de schooldoorlichting(en) geven informatie aan de overheid maar ook aan de scholen zelf. Schoolwerkplan: document waarin een school haar eigen visie op opvoeding en onderwijs neerschrijft tegen de achtergrond van haar maatschappelijk mandaat. Dit plan door de school opgesteld bevat ten minste volgende elementen:

6 1. de omschrijving van het pedagogisch project, zijnde het geheel van fundamentele uitgangspunten dat door het schoolbestuur wordt vastgelegd; 2. de organisatie van de school en voornamelijk de indeling in leerlingengroepen; 3. de wijze waarop het leerproces van de leerlingen wordt beoordeeld en hoe daarover wordt gerapporteerd; 4. de voorzieningen in het gewoon onderwijs voor leerlingen met een handicap of die leerbedreigd zijn, inclusief de samenwerkingsvormen met andere scholen van gewoon en/of buitengewoon onderwijs. Het schoolwerkplan bevat een eigen pedagogisch-didactische verwerking van het leerplan. Het houdt hierbij rekening met de eigen, specifieke mogelijkheden, grenzen en intenties. Het schoolwerkplan wordt geconcretiseerd in een prioriteitenplan van acties op korte en lange termijn. Het wordt het instrument bij uitstek waaraan alle participanten van de schoolgemeenschap zich kunnen inspireren bij het concreet vormgeven en sturen van het opvoedings- en onderwijsaanbod van de school. Het dient ook als een verantwoordingsplan t.o.v. de overheid over onder meer het eindtermenproces, en de onderwijskundige en organisatorische aspecten van het schoolbeleid (bijv. oriënterings - en aanbodbeleid in regionale context, het algemeen personeelsbeleid, de professionalisering van het personeel, de infrastructurele opties, enz.). Het is een instrument voor effectief en efficiënt lokaal beleid, een actieplan om vooropgestelde doelstellingen te bereiken en bij te sturen. Toonwaarde: gradatie in een toon (bijv. licht -donkergradatie) Vak(werk)groep: team van leerkrachten die hetzelfde vak onderwijzen en daartoe samenwerken. Vakoverstijgend: vakoverstijgend gebeurt meestal binnen een optie, (voor de Middelbare Graad krijg je dan een mogelijke vakoverstijging tussen: architecturale vorming, waarnemingstekenen, vormstudie, kleurstudie, kunstinitiatie, textiele werkvormen, digitale beeldverwerking, initiatieatelier, ). In de Middelbare Graad kan de vakoverstijging eveneens overheen de opties gebeuren en is fundamenteel ook al aanwezig in de optie Oriëntatie Beeldende Kunst (zie overzicht op de volgende pagina). Waarde: de grootte van betekenis dat iets heeft (materieel of geestelijk). Waarneming: waarnemen-, weergeven-, vormgeven dient ruim geïnterpreteerd te worden als zien, voelen, horen, betasten, proeven, ervaren, enz. Zien: bewust waarnemen..., vergelijken van vormen..., het samen zien... het emotioneel beleven van een onderwerp,... Zorgbreedte: aanpak en aanbod zodanig georganiseerd dat elke leerling de kans krijgt zich optimaal en harmonisch te ontplooien. Onderwijs afgestemd op de ontwikkeling van de (individuele) leerlingen. D.w.z. de voortgang voor iedere leerling optimaal maken. Zorgverbreding is er op gericht - door differentiatie enerzijds leerlingen met achterstanden en/of lichte handicaps, en anderzijds meer- en hoogbegaafde leerlingen, in het (reguliere) onderwijs op te vangen.

7 BIJLAGE 2 OVERZICHT VAN DIVERSE TECHNIEKEN Voor een overzicht van ateliergebonden technieken verwijzen we ook naar het Bibliografisch overzicht, waarin verwijzingen naar specifieke vakliteratuur zijn terug te vinden. TECHNIEKEN TEKENKUNST TEKENMOGELIJKHEDEN methode : -doorlopende lijntekening; -silhouetten : positief, negatief, kleur; -visueel inschatten : belangrijker dan meten ; meten ter controle van het schatten; -assen en richtingen; -blind tekenen: proces belangrijker dan product; -negatief tekenen (met vingers, zeemleer, vod, pluim of gom in houtskool); -vlugschetsen; -krabbeltekeningen, al dan niet naar de natuur, kruiscontour; -bewegende beelden, dans; -geheugentekenen: vanuit recente of oude herinnering. inhoud : -anatomie: in functie van het tekenen: medische informatie is niet het doel. Wel bouw en werking skelet en spieren: *het hele lichaam : vaste t.o.v. scharnierende plaatsen, vorm, proportie, richting (begrijpen, zien); *details : van kop tot hoofd tot portret, hand, voet, borst, knie, torso,...; -contra-posto : steunende en losse delen, kantelingen; -dubbelstudie : bijv. skelet naast levend model, plaasteren beeld naast levend model, schedel naast hoofd,...; -houding, gewicht (liggen, zitten), dynamiek, beweging, evenwicht, balans (schouders, bekken). perspectief visie : -meerdere gezichtspunten op een onderwerp: op verschillende bladeren of naast elkaar getekend, of over elkaar heen; licht : -clair-obscur : in combinatie met lijnen of arceringen, of uitsluitend in vlakken werken om de schaduwpartij te tekenen (analoog met het licht op donker papier); -eenvoudige schemata voor verkortingen: meest voorkomende: bijv. dijbeen, onderarm, hand, voet, hoofd, ofwel spectaculaire: bijv. vanuit vogel- en kikvorsperspectief, of bij liggende houding vanaf voeten of hoofd. techniek als uitdrukkingsmiddel : -wassen: penseel, inkt, aquarel, bister, spons, laten uitvloeien, tamponneren,... ; -parallelarceringen: bijv. Mantegna, da Vinci; -kruisarceringen: bijv. Dürer, Rembrandt; -tekening volledig opbouwen met vlakjes (zijkant krijtje); -stileren: vanuit de waarneming naar vereenvoudiging; -abstraheren: ritme, compositie, grijzen, kleurvlakken, texturen, papierhuid, geste; -halfdroog penseel en inkt: traag geeft donkerder en dikker, snel geeft ragfijne haarlijntjes; -tekenen op verschillende soorten papier: formaat, huid, dikte, densiteit, tint of kleur, textuur ontstaan door schepnet (Ingres); -geprepareerd papier: zelf prepareren in grijzen of kleurtinten met gesso of verdunde inkt, of aquarel, latex, ecoline. In één of meerdere lagen, van dekkend tot transparant (glacis of sluier); -wegknippen of wegschilderen van delen van de tekening (volledig of versluieren), eventueel daar opnieuw op tekenen (geraffineerd houtskool : plat vlak, punt), mengtechnieken, bewust hanteren van genuanceerde tekenmethodes); - recycleren van mislukte tekeningen: (gedeeltelijk) overschilderen en opnieuw bewerken of met collage: stimuleert durf en experiment;

8 -schetsboek of schetskaft: gebruik sterk stimuleren voor vrij werk, experiment, thuis leren werken - diversiteit van alle technieken en materialen er zelfstandig in oefenen; -levensgroot of groter werken: tekenen met het hele lichaam, loskomen, afstand nemen; -miniatuur: verfiijning, het delicate; -studeren naar kunstuitingen: prehistorisch, etnisch (Afrikaans, Aboriginals,...), Precolumbiaans, modernisme, hedendaags ; - open visie: zowel tekeningen als schilderijen, keramiek, beeldhouwwerk, architectuur,...; - van kopie tot interpretatie; -röntgentekening: de werkelijkheid wordt a.h.w. transparant, het inwendige wordt zichtbaar; -experimenten: mengen van technieken, scheuren en plooien of verfrommelen van papier, plotse koerswijzigingen in de bewerking, open proces, ongewone formaten en vormen of dragers, frottage, (gedeeltelijk) toeval, vloeitechnieken, wegkrassen van inkt op wasco, tekenen op foto s,.... PERSPECTIEF Hier worden een aantal mogelijkheden opgesomd, om de driedimensionele werkelijkheid weer te geven op een plat vlak met de illusie van een vorm van dieptewerking. De soorten perspectief kunnen afzonderlijk of samen voorkomen in hetzelfde werk, in verschillende doseringen. In de opsomming kwamen de perspectiefvormen vóór «renaissanceperspectief» ook al vroeger voor in de tijd, terwijl die erna pas later werden ontwikkeld. In het modernisme wordt alles dooreengehaspeld. (perspectief als visie = standpunt). -meerdere gezichtspunten: van boven, van opzij en frontaal gezien en weergegeven in hetzelfde beeld. Vb. Egyptenaren, miniaturisten, Vlaamse Primitieven, kinderen; -principe van belangrijkheid: de belangrijkste voorwerpen, namen, onderdelen of figuren worden groter weergegeven. Vb. Egyptenaren, middeleeuwen, etnische kunsten, iconen, kinderen; -principe van reliëf: door figuren of voorwerpen achter elkaar te zetten en de voorste te laten overlappen. Eventueel met een versterkte planwerking, door de achterste donkerder/bleker of kleiner te maken; -kijkdoos: de kamer van een gebouw wordt getoond als een doos, waarbij de voorste wand is weggenomen: - bijv. miniaturisten, Vlaamse primitieven. In de 17de eeuw maakt men echte dozen met een open zijwand, waar het tafereel chaotisch lijkt en een kijkgaatje waardoor ahw. alles normaal op zijn plaats valt; - bijv. Van Hoogstraten; -intuïtieve perspectief: naar elkaar toelopende lijnen in de diepte, soms kruisend in echte verdwijningspunten, maar niet realistisch door verschillende horizonlijnen, te sterke/zwakke verkortingen, bijv. Romeinen, Vlaamse Primitieven; -coulissenperspectief: de realiteit opgedeeld als verschillende vlakken achter elkaar. Als illusie op een plat vlak of in een maquette uitgevoerd met tussenruimten, vgl. het eerste met collage en het tweede met een toneeldecor: diepteplans; -atmosferisch perspectief: wat verderaf staat wordt kleiner, vager, met minder detail, in steeds zachtere grijzen of kleurtinten, vgl. met atmosfeer in een echt landschap, ook toe te passen op de menselijke figuur, interieurs, stillevens, bijv. Van Eyck, da Vinci, Turner; -beperkte ruimte: één of meerdere verdwijningspunten liggen binnen de lijsten van het werk, ofwel zijn er geen punten, maar wijken alle lijnen wel binnenin het werk naar de diepte; -uitgebreide ruimte: één of meerdere verdwijningspunten of wijkende lijnen liggen buiten de lijsten van het werk, waardoor de illusie versterkt wordt dat de ruimte ook effectief doorloopt buiten de lijsten. Dit wordt sinds de 19de eeuw versterkt door coupures onder invloed van de fotografie en de oosterse prenten: monumentaal oogpunt; -doorkijkjes en sprongen in de ruimte: een geschilderd kamervenster met daarin een vergezicht, een holte tussen de bomen of de rotsen met daarin een vergezicht, een plotse diepteschok tussen een object op de voorgrond en een verre achtergrond;

9 -(bolle) spiegel: bijv. Van Eyck, Arnolfini echtpaar en Parmigianino, Zelfportret; -renaissanceperspectief = mathematische perspectief = wiskundige perspectief = lineaire perspectief: het werk is als een venster op de realiteit met slechts één horizonlijn en met één, twee of meerdere verdwijnpunten en een realistische, graduele dieptewerking. Personen of voorwerpen die evenwijdig naast of achter elkaar liggen hebben (een) gemeenschappelijk(e) verdwijningspunt(en). Bijv. een tegelvloer, traptreden, huizen naast de weg. Pioniers: Piero della Francesca, Brunelleschi, Alberti, Uccello; -symbolisch geladen perspectief: da Vinci s Laatste Avondmaal: alle lijnen verdwijnen in het oog van Christus; -kikvorsperspectief: een laag gezichtspunt dat drie verdwijningspunten veroorzaakt: twee op dezelfde lage horizonlijn en één hoog in de lucht; -vogelperspectief: een hoog gezichtspunt dat drie verdwijningspunten veroorzaakt: twee op dezelfde hoge horizonlijn en één diep in de grond; -overdreven perspectief: met opzet de dieptewerking versterken : maniëristen, oa. Tintoretto. Vgl. met een lucifersdoosje dat getekend wordt als een flatgebouw; -verkortingen van lichamen: om de diepte te vermeerderen, om het lichaam in spectaculaire houdingen uit te beelden. Bijv. de dode Christus van Mantegna; -spelen met nabijheid en schaal: hoe dichter we bij een onderwerp staan, hoe sterker de perspectieflijnen worden. Men kan daarmee spelen door bijv. bij een naakt, dat verkort wordt getekend vanaf het hoofd, de schaal lichtjes te veranderen : worden het hoofd wat groter en de voeten wat kleiner getekend dan de waarneming, dan lijken de tekenaar en degene die de tekening bekijken kleiner ten opzichte van een monumentaler naakt; -trompe-l oeil: werken met een grote vaagheid over de grens tussen de echte en de fictieve ruimte. Een gebouw lijkt een extra vleugel te hebben, een kamer lijkt een echte portiek met uitzicht op een landschap te hebben, een hand of voet lijkt uit het kunstwerk naar ons toe te komen. Enkele voorbeelden: Masaccio s H.Drievuldigheid en het landschap in de Villa Farnesina door Peruzzi; -anamorfose: sterke vervormingen die abstract lijken, maar vanuit een bepaalde hoek een herkenbaar beeld vormen. Bijv. de Franse gezanten van Holbein. Ook als bizarre cirkeltaferelen (ze lijken op een langspeelplaat) die bij het centraal plaatsen van een cilindrische spiegel daarop als een normaal beeld verschijnen; -kubistisch perspectief: meerdere gezichtspunten in één werk leiden tot hoekige en (half) abstracte taferelen. Voorloper: Cézanne. Kubisme van Picasso en Braque; -psychologisch perspectief: met opzet erg verwrongen, gespannen of gekwelde vormen, verkortingen en ruimteweergave. Otto Dix, Beckmann. Vaak geïnspireerd door expressieve altaarstukken uit de 16de eeuw (Grünewald, Van der Weyden); -dubbelzinnig perspectief: overdrijvingen, afwijkingen, onmogelijke verbanden die logisch lijken : om verwarring te stichten of om een onwerkelijke, magische sfeer op te roepen: de Chirico, surrealisten, Escher; -papierreliëf: verfrommelde of gevouwen tekeningen met bijv. hoofden erop getekend, waarbij de voorstelling en de gezichtsuitdrukking veranderen vanuit een ander gezichtspunt. MATERIALEN l i j n - v l a k - v l a k - l i j n potloden : - gewone potloden: allerlei soorten; - vulpotloden; - contépotloden. houtskool : -zachte houtskool : alle diktes

10 -geperste houtskool -pluim, vod, zeemleer of (kneed)gom, zachte schouderborstel om negatief te tekenen pentechnieken : -inkt (water- en niet-watervaste) -profielpen, kroontjespen -bamboepen en rietpen : zelf leren snijden -lange rieten stok : staand tekenen, papier op de grond penseeltechnieken : -penselen -penseelstift -fijne en dikke viltstiften (water- en niet-wateroplosbare) -papieren plakband -aquarel -ecoline -verfsoorten voor prepareren en experimenteren : gesso, latex, acryl,... -pastel of wasco -contékrijtjes -spons om te wassen -uitwasbaar potlood (stabilo), aquarelpotloden -meerdere papiersoorten -lijm -cutter en schaar

11 TECHNIEKEN BEELDHOUWKUNST OPBOUW- EN MOULEERMOGELIJKHEDEN het opbouwen van een beeld : -in klei, plaaster, was, (toevoegen) rond een armatuur (ijzer, hout, ); -door middel van het stapelen van materiaal; -in klei in functie van een bakproces (hol opbouwen of uithollen); -in isomo (weghalen, toevoegen) waarna het beeld bekleed wordt (met plaaster, papier, cement, ); het mouleren van een beeld (het omzetten van een beeld in een ander materiaal met behulp van mallen) : -plaasteren wegwerpmal op zachte ondergrond (klei, was, plasticine) moulage in was, plaaster, beton, polyester, vubonite, ; -plaasteren stukmal op harde ondergrond (steen, plaaster, ) voor meervoudig gebruik moulage in was, plaaster; -mal voor het estamperen met klei (meervoudig gebruik); -plaasteren stukmal (meervoudig gebruik) voor gietklei; -mal voor het gieten in brons (verloren wastechniek, zandmal) (éénmalig gebruik); -siliconenmal voor meervoudig gebruik, moulage in was, plaaster, polyester, vubonite; het patineren van een beeld : -kleur geven aan materialen; DIVERSE TECHNIEKEN -bronsgieten: een model wordt omgezet in een bronzen replica (verloren wastechniek, shellcasting, zandtechniek); -houtsnijden: weghalen, -snijden van materiaal met behulp van gutsen en hamers, kettingzaag, in hout; -steenkappen: weghalen, -kappen van materiaal met behulp van beitels en hamers, slijpschijven, in steen; -smeden: verhitten en bewerken van metaal; -solderen: metalen worden verbonden met behulp van een gesmolten toevoegmateriaal (het soldeer), bvb. zink, koper, ; -lassen: basis materiaal en toegevoegd materiaal hebben eenzelfde smelttemperatuur, en vormen na het lassen één geheel, bvb.: smeedlassen: verhit staal wordt met de hamer in elkaar gesmeed; vlamlassen (autogeen lassen): de hitte wordt veroorzaakt door een vlam van acetyleen en zuurstof; booglassen: een elektrische boog levert de warmte voor het smelten (met beklede elektrode/met gas en ononderbroken elektrode, halfautomaat). PRODUCTINFORMATIE Caldic Belguim n.v., Hemiksem Zonhoven, i.s.m. VUBrussel

12 BIJLAGE 3 VOORBEELDSCHEMA S De navolgende modellen zijn bedoeld als voorbeeld en houvast voor degenen die vanuit de ermee verband houdende methodiek wensen te werken (andere modellen zijn ook mogelijk). Deze modellen hebben een ordeningsfunctie, die ook op andere wijze kan tot stand komen, zoals bvb. in een intentieverklaring. B 3.1 INTENTIEVERKLARING Een intentieverklaring is een persoonlijk document van de leerkracht (tekst/verslag). Leerkracht(en) en directie maken aan het begin van het schooljaar hun intentieverklaring. Dit document wordt als praktisch werkinstrument (jaarplan) gedurende het schooljaar gebruikt. Op het einde van het schooljaar wordt de verklaring geëvalueerd i.f.v. het komende schooljaar; in teamoverleg bespreekt men de vorderingen en ontwikkelingen samen met de directie (manier van werken, problemen, conclusies, wijzigingen onder invloed van situaties / gebeurtenissen). Wisselingen, zelfevaluatie en bespreking/overleg voeden op die manier de intentieverklaringen, die refereren naar het Schoolwerkplan (SWP) en Artistiek Pedagogisch Project (APP), waaraan ze ook getoetst worden. Dit document, deze werkwijze biedt de mogelijkheid een openheid in te schrijven die in een strak vooraf gepland schema minder vlot te vatten is. In feite kan je het leerwerkplan als een intentieverklaring beschouwen, waarin beschreven staat hoe men verwacht met de leerlingen te kunnen/zullen samenwerken, wat men hen als leerkracht allemaal zou moeten en kunnen aanleren. Het vermeldt ook waarmee men allemaal rekening moet (kunnen) houden (persoonlijke ervaringen, cultuur waarin de leerling opgroeit/opgegroeid is, taal, leeftijd, enz.). Het onderscheid met andere/klassieke schema s van jaarplan, lesplan, e.a. is dat niet (alleen) de leerkracht vooraf vastlegt wat er en op welke manier het beeldend vormgeven zal gebeuren. De interactie en inbreng van de leerlingen wordt even belangrijk. In de intentieverklaring zal het leerprogramma zo sterk mogelijk worden uitgewerkt, de leerlingen bepalen echter met welk gewicht en in welke volgorde de doelstellingen aan bod zullen komen. De verwachtingen van iedere leerling is van wezenlijk belang. De leerkracht kan in en met de intentieverklaring een eigen lesstructuur opbouwen (die niet per se definitief hoeft te zijn) waarin met alle belanghebbende ontwikkelingsfactoren wordt rekening gehouden. B 3.2 JAARPLAN

13 Hou rekening met de eigenheid en diversiteit naar parallelgroepen toe. Maak een voldoende afweging naar karakter van leerdoelen (cognitie/(psycho-)motoriek/attitude/ ). Suggestie jaarplanschema: Het hier voorgesteld model tracht een mogelijke houvast te bieden, net zoals het omvattend systeem van de intentieverklaring (zie B 3.1), (er zijn natuurlijk nog heelwat andere schema s mogelijk). Compositie: Begrippen: Perspectief Constructie en ruimtelijk doorzicht Toepassing Tekenen/ontwerpen/schetsen/ Anatomie: Bespreking: Deel 1 (algemeen doel, jaaropzet) Deel 2 (jaaragenda) Schooljaar: Academie: LG/MG/HG/SG Atelier: Vak: Periode/Maand/Week Lj Onderwerp (inhoud) Techniek Doelstelling Specifieke voorbereiding Opmerkingen Jaardoel: B 3.3 LESPLAN Lesontwikkelingsschema en/of mogelijke benaderingswijze van de individuele of groepsbegeleiding en proces/productevaluatie gedurende een eventuele klassikale lesactiviteit(en): Beschouwen eigen beeld beeld experiment/beschouwing/inoefening (inhoud - beeldaspect - techniek) Creëren B 3.4 EVALUATIESCHEMA

14 Suggestie evaluatieschema:: Het hier voorgesteld model wil een houvast bieden, net zoals het omvattend systeem van de intentieverklaring (zie B 3.1), (er zijn natuurlijk nog heel wat andere schema s mogelijk). Een voor kinderen/jongeren/volwassenen en leerkrachten interessante evaluatievorm is ook de praatronde voor/tijdens/na de beeldende activiteit, en de zelfevaluatie. CRITERIUMLIJST EVALUATIE Onderstaande opsomming van criteria kan als hulp worden gehanteerd bij het evalueren van leerlingen. Deze lijst is louter informatief en zal altijd onvolledig zijn. Deze criteria kunnen worden gewijzigd, verwijderd, opnieuw geformuleerd of worden aangevuld. Zo kan in gezamenlijk overleg - binnen de werkgroep van de lagere/middelbare/hogere/specialisatie graad - een aantal criteria worden gekozen die in aanmerking komen voor de evaluatie. De gekozen criteria kunnen vervolgens worden opgenomen op de evaluatiefiche. Hieraan kan men dan achteraf bijvoorbeeld nog een vierpuntenschaal koppelen. Creatief gedrag: - het zich willen uiten; - gemakkelijk op ideeën komen (verbeelding/fantasie); - probleemoplossend denken/handelen; - durf voor experiment en niet naar een product toe werken; - inventief gebruik van materialen, technieken en beeldaspecten Kennis van, inzicht in, gevoel voor en beeldend kunnen omgaan met de beeldaspecten: - Licht: lichtbronnen, lichtrichting, schaduw, weerkaatsing - weerspiegeling...; - Ruimte: dimensie, perspectief, suggestie, overlapping, doorzichtigheid...; - Lijn: lijnsoort, lineair, arcering; - Vorm: contour, vlak, geometrisch-organisch, symmetrisch-asymmetrisch, enkelvoudig-samengesteld...; - Kleur: hoofdkleuren, bijkleuren, complementaire kleuren, zuivere en verzadigde kleuren..., optische kleurmenging, kleurcontrast...; - Compositie: vlakverdeling, diagonaal/horizontaal, centraal/gespreid, ritme...; - Textuur: materiaalweergave, structuur...; Waarnemingsvermogen (kleur, lijn, verhoudingen, vormen, ruimte,...); Ontledingsvermogen, onderscheid maken en ordenen (volumes, constructies, composities...); Ontwikkeling van ruimtelijk denken naar tweedimensionaal vormgeven; Emotionele ontwikkeling; Ontwikkeling van grove naar fijne motoriek; Abstraheervermogen (stilering, vereenvoudiging, omzetting...); Interpretatievermogen (inhoud, thema...); Expressievermogen (gevoel, gemoed, sfeer...); Omgang met materiaal ( klei, verf, grafiet, inkt, krijt...) : creatief, ideeën aanpassen aan..., met inzicht...; Omgang met materieel (beitels, penselen, potloden, fototoestel...) : creatief, zorg, onderhoud...; Vaardigheden (beheersing van technieken, materialen en materieel); Inzicht inzake technische begrippen;...

15 Attitudes: Kritische zin; Zin voor objectiviteit; Zin voor authenticiteit/unieke-originele; Breeddenkendheid/respect en belangstelling voor ander werk; Zin voor zelfevaluatie; Zin voor initiatief; Sociale gerichtheid: openheid, hulpvaardigheid, bereidheid tot het werken in teamverband... Zelfstandigheid/onafhankelijkheid; Flexibiliteit en aanpassingsvermogen; Brede belangstelling: kennis en gebruik van informatiebronnen, documentatie opzoeken, kunsthistorische achtergronden... Werktempo: volharding, uithouding, positieve instelling bij mislukking (leert eruit)... Afwerking en nauwkeurigheid; Aandacht: opmerkzaam, aandachtig, geen belangstelling... Concentratievermogen, gaat op in zijn werk; Luisterbereidheid en aanvaarden van raadgevingen; Leergierigheid: algemene, gerichte of brede belangstelling. Inzet; Stiptheid en aanwezigheid; Taalgebruik en beleefdheid;... I.v.m. zelfevaluatie zie Bijv: Peter Van Petegem en Wouter Brandt, IZES, Het instrument voor de zelfevaluatie van scholen, Acco Leuven/Leusden, eerste druk, 2000, ISBN , 63 pp. En: het tijdschrift Vonk, themanummer Alternatieve Evaluatie deel 1 en 2, jaargang 34, oktober 2004 en december 2004

16 BIJLAGE 4 BIBLIOGRAFIE Deze niet-limitatieve lijst kan individueel aangevuld en uitgebreid worden met andere/bijkomende vaktijdschriften, handboeken, schoolboeken, verzamelde werken, tentoonstellingscatalogi, enz. Op deze wijze kan de bibliografielijst een hulp zijn/worden voor de leerkracht bij het voorbereiden van de lessen en/of tijdens de lessen als didactisch hulpmiddel. In verband hiermee kan je opmerken dat het nuttig kan zijn om boeken, reproducties, tijdschriften, e.a. bij de hand te hebben in het klasatelier (klasbibliotheek/-mediatheek). ALGEMEEN PEDAGOGIE DIDACTIEK - FILOSOFIE Beljon, J.J., Ogen open. Grondbeginselen van vormgeving, Uitgeverij de Arbeiderspers, Amsterdam, 1987 Een collectieve herinnering over het leven onder de blote hemel in het oerbos en in holen. Zo verhaalt dit boek hoe deze zaken gezien kunnen worden als prototypes van het bouwen en wonen en dus van het ontwerpen. Hemel, koepel, boom, bos, densiteit, sfeer, doorboren, caviteit, refuseren. In verschillende ontledingen (in hoofdstukken ) van natuurlijke en menselijke bouwsels wordt gezocht naar het wezen van vormgeven. Beljon, J.J., Zo doe je dat, Uitgeverij de Arbeiderspers, Amsterdam, Blok Cor, De werking en interpretatie van visuele beelden, University Press, Amsterdam, 2003, (ISBN: ) Bossuyt, M., De Brabandere, L., De school staat niet alleen, Pelckmans, Kapellen, 1994 De Corte, E., Beknopte didaxologie, Wolters-Noordhoff, Groningen 1976 De Visser Ad, Hardop kijken. Een inleiding tot de kunstbeschouwing. Uitgeverij Sun, Nijmegen, Kunst leren begrijpen is een moeilijk en langdurig proces. Ad de Visser biedt een heldere methode om de uiterlijke verschijningsvormen van kunstwerken systematisch te onderzoeken. In een tiental hoofdstukken leidt de auteur de lezer langs beeldaspecten, waarneming, materialen en technieken: afmetingen, kader, ruimte, licht, kleur, beweging, standpunt, plaatsing, abstractie,... Er wordt uit de doeken gedaan hoe dit alles verband houdt met het ontwikkelen van een persoonlijke voorkeur. Daarom juist leert de kunstbeschouwing ons een manier van zien die ons in staat stelt kunstwerken te bewonderen vanuit een objectiverend standpunt: analyseren, beschouwen door vooral het onderling vergelijken. In Hardop kijken wordt kunstbeschouwing zodoende ontleed vanuit diverse thema s en vragen. Thema s die onder andere aan bod komen zijn: 2-, 3-dimensioneel,, land-art, video, happening, textuur, factuur, schriftuur, de vraag wordt bijvoorbeeld gesteld naar hoe het werk is opgesteld en of er beschouwing volgt (?), ordening, contouren, compositie, restvorm,? Ad de Visser plaatst hier op een originele manier kunststromingen en beeldwijzen tegenover elkaar. De Visser Ad, Kunst met voetnoten. Inhoud en betekenis in de beeldende kunst. Uitgeverij Sun, Nijmegen, 1989, (ISBN: ). Gerritse A., Beginselen van de beeldende vorming, Uitgeverij Cantecleer, de Bilt, Dit boek is voornamelijk een bezinning betreffende het verschijnsel beeldende vorming. Gerritse gaat in zijn beginselen dieper in op het vormingsproces (doel: tekenonderwijs, object van het beeldende ) en het waarnemen. Volgend citaat illustreert zijn visie op tekenen: De aarzeling is essentieel. Tekenen is een zoeken. De visuele wereld is principieel oneindig in zijn dimensies van licht, kleur en ruimte. Ik kan nooit zo getraind zijn dat ik zonder moeite, zonder aarzeling, adequaat kan dialogeren met de visuele wereld. Tekenen is geen routine! Leerplannen OVSG basis- en secundair (, KSO), leerplichtonderwijs, Ravensteingalerij 3 bus 7, Brussel, /1998: Muzische Vorming, domein beeld, domein media,.

17 Lowyck Joost en Nico Verloop, (1995), Onderwijskunde. Een kennisbasis voor professionals, Wolters Leuven, (ISBN: ) Een opvolger van het standaardwerk Beknopte Didaxologie m.b.t. het onderwijzen en het leren. I.v.m het onderwijzen worden gevestigde onderwijsmodellen in vraag gesteld, er wordt aandacht gevraagd voor andere types kennis die het handelen kunnen sturen. Met betrekking tot het leren wordt het belang van het zelf actief met leerstof en leerproces bezig zijn i.f.v. het kennis-constructieproces beklemtoond. Het boek is geschreven in een leesbare stijl, met wetenschappelijk gehalte. Dit standaardwerk bevat zowel verhelderende voorbeelden, excursies, overzichtschema s en samenvattingen, als een omvangrijk gedeelte verklaringen en bibliografische verwijzingen, bedoeld voor verdieping en mogelijk verdere studie. Ministerie van Onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap, Minimumleerplannen HG en SG DKO, Brussel, 1990 Rowland K., Over het bereik van de beeldende vorming, Uitgeverij Wolters-Noordhoff, Waar de beeldende vorming goed voor is, dat is de vraag die het boek behandelt, een kwestie die actueler is dan ooit. Zodra er in het onderwijs hervormingen op til zijn, komt onvermijdelijk de zwakke positie van de beeldende vakken aan het licht. De oorzaak van die kwetsbaarheid wordt gekweten aan het onderschatten van de waarden en mogelijkheden die de beeldende vakken te bieden hebben voor de persoonlijkheidsontwikkeling. Deze scriptie gaat over die waarden en mogelijkheden. Er wordt geen beschouwing van kunstzinnige producten gegeven, maar men laat zien hoe leerlingen door beeldende vorming een creatieve houding kunnen verwerven tegenover een veranderende omgeving (een houding die voor steeds meer mensen van belang kan zijn). Sweet Nothings, Marlene Dumas, uitgeverij De Balie, Amsterdam 1998 Van Geert P., L. Verhofstadt-Denève, A. Vyt, Handboek ontwikkelingspsychologie, Grondslagen en theorieën, Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem, vierde druk, 1995 Dit handboek geeft een volledig geactualiseerd en geïntegreerd overzicht van de belangrijkste theorieën op het vlak van ontwikkelingspsychologische. Uitgebreide praktijkvoorbeelden geven het nut aan van de besproken bevindingen voor opvoeding, onderwijs, klinisch-therapeutische situaties en interpretatie van dagelijks gedrag. Van Petegem Peter, Schoolwerkplan Van Petegem Peter en Wouter Brandt, IZES, Het instrument voor de zelfevaluatie van scholen, Acco Leuven/Leusden, eerste druk, 2000, ISBN , 63 pp. Westerop Henk, Tips voor teamleden, collegiaal zijn en toch jezelf blijven, Uitgeverij Lurijsen, BV Tilburg, 1996 Dit boek handelt over hoe een hecht en open team kans maakt op succesvol onderwijs. Er wordt ook aangehaald dat de leerkracht naast teamlid ook personeelslid, medewerker, en collega is. Vanuit deze standpunten behandelt het werk verder het fragiele web van leerkrachten t.o.v. elkaar en t.o.v. de directie. De auteur geeft praktische tips om een zogenaamde eilanden school te vermijden waar iedereen zijn eigen gang gaat zonder op de hoogte te zijn van wat anderen doen.

18 BEELDHOUWKUNST Witkower Rutger, Sculpture, Proces and principles, Penguin Books, 288pp. Beschrijft de evolutie van beeldhouwen van de antieken tot de jaren zestig aan de hand van de evolutie van de techniek. Tucker William, The language of sculture, Thames and Hudson, (nederlandse vertaling: De taal van de beeldhouwkunst, Sun), 174pp. Het boek behandelt de verschuiving in de moderne beeldhouwkunst van afbeelding naar verbeelding, aan de hand van een aantal essays over Rodin, Degas, Matisse, Brancussi, Gonzales, Picasso, Read Herbert, Modern Sculpture, a concise history, Thames and Hudson, 310pp. Een persoonlijke en interessante visie op de geschiedenis van de moderne beeldhouwkunst van Rodin tot de jaren zeventig. Curtis Penelope, Sculpture , Oxford History of Art, 299pp. Een thematische behandeling van de Europese en Amerikaanse beeldhouwkunst (publieke kunst, het monument, benadering van verschillende materialen, het object, ). Causy Andrew, Sculpture since 1945, Oxford History of Art, 299pp. Een bespreking van de naoorlogse vernieuwende beeldhouwkunst. Zoveel mogelijk elementen worden hierbij betrokken (tijdsgeest, functie van het museum, de publieke ruimte, opdrachten, ). Rosier Pascal, Le moulage. Demain et Tolza, 158pp. Zeer volledig en didactische overzicht van oude en moderne giettechnieken. Overvloedig geïllustreerd. Declerck G., H. Thoen, Technologie van het lassen, Standaard uitgeverij, 320pp. Een zeer didactisch handboek waar vrij diepgaand alle klassieke lasprocessen worden besproken. Voor professioneel tot doe-het-zelver. Baudry MT, e.a., La sculpture. Methode et vocabulaire, Een zeer grondig overzicht van de traditionele beeldhouwtechnieken. Sculpture, th. St. NW Washington, DC 20036, Rijk geïllustreerd Amerikaans magazine (maandelijks). Behandelt de internationale actualiteit van de beeldhouwkunst in ruime betekenis. MUSEA, stichtingen: Le musée Zadkine, 100 bis, rue d Arras, Paris, FRANKRIJK, tel Museum van het atelier van de beeldhouwer Zadkine. Stichting Manzù, Via Laurentina, km Ardea ITALIE, tel Museum van het werk van de beeldhouwer Manzu. Lehmbruck Museum, Friedrich-Wilhelm-Strasse 4, Duisburg, DUITSLAND, tel Museum met als kern een volledig overzicht van het werk van de beeldhouwer Lehmbruck.

19 The Henry Moore Foundation, Desse Tree House, Perry Green, Much Hadkorn, Hertfordshire S610, 6EE, ENGELAND, tel. (0279) Museum van het atelier van Henry Moore en stichting voor de promotie van beeldhouwkunst. La Fonderie, Rue Rensport 27, 1000 Brussel, BELGIE, tel Museum en documentatiecentrum van de voormalige bronsgieterij Compagnie des Bronzes. Fondazione Marino Marini, Corso S. Fedi, 30 Pistora, ITALIE, tel Museum en stichting over het werk van de beeldhouwer Marino Marini. Kröller-Müller Museum, Houtkampweg 6, Postbus AA Otterlo, NEDERLAND, tel Museum met openluchtbeeldenpark met werk van internationale kunstenaars. George-Kolbe-Museum, Sensburger Allee 25, Berlin (Charlottenburg-Westend), DUITSLAND, tel , Museum van het atelier van de beeldhouwer G. Kolbe. Stiftung für Bildhauerei, Sensburger Allee 26, Berlin, DUITSLAND, tel , Stichting ter promotie van beeldhouwkunst. Fondation Dina Vierny, Musée Maillol, rue de Grenelle, Paris, FRANKRIJK, tel.(1) Stichting en museum van het werk van de beeldhouwer Maillol. Musée antoine Bourdelle, Rue Antoine Bourdelle 16, Paris, FRANKRIJK, tel Museum van het atelier van de beeldhouwer Bourdelle. Skulpturenpark, Riehler Strasse/Elsa-Brandström Strasse, Köln, DUITSLAND, tel , Openluchtpark met werk van internationale kunstenaars. Middelheim, Middelheimlaan 61, 2020 Antwerpen, BELGIE, tel Openluchtpark, documentatiecentrum met werk van internationale kunstenaars. Afgietwerkplaats, Jubelpark 10, 1000 Brussel, BELGIE, tel Vierduizend gietvormen van kunstwerken van de préhistorie tot de 18 de eeuw. Constatin Meunier Museum, Abdijstraat 59, 1000 Elsene, BELGIE, tel Museum van het atelier van de beeldhouwer Constatin Meunier. Stichting George Grard, Ekestraat 1, 8691 Gijverinkhove, BELGIE, tel Museum van het atelier van de beeldhouwer George Grard. Musée Rodin, 77, rue de Varenne PARIS. Téléphone : Télécopie : Messagerie :

20 BOUWKUNST Bouwkunst, Sesam Junior boek, Lemen hutten, glazen paleizen, wolkenkrabbers van staal en beton, Uit de reeks: Kaleidoscoop van de kunst, Uitgeverij Bosch & Keuning, Baarn/Lannoo, Tielt, 1995, (ISBN: ) De geschiedenis van het bouwen wordt in een kleurig en aantrekkelijk (uitklap)boekje van 46pp. voorgesteld. De oorspronkelijke titel, 1994, luidt L art de construire, en is een uitgave van Gallimard Jeunesse. Andere titels uit deze reeks zijn: De uitvinding van de schilderkunst - Muziekinstrumenten - Vuur, vriend of vijand? - De hemel boven ons hoofd - Bossen en bomen, Theaters - Wind, wolken en het weer. Ching, Francis D.K. en Cassandra Adams, Building Construction Illustrated, second edition, Van Nostrand Reinhold Thompson Publishing GmbH, N. York - London - Bonn - South Melbourne - Scarborough - Singapore - Tokyo, 1991, (ISBN: ) Het boek zelf volgt in de beschrijving ook het typisch design-proces : van selectie van bouwplaats (omgeving) tot afwerking en eventuele verdere nazorg. Het behandelt vrij gedetailleerd trapconstructies, tussenverdiepingen, opbouw, materiaalbesprekingen (hout, steen, beton, ). Nadelig is de weergave van de maten in inches. Ook het technologisch aspect komt aan bod. Naast deze uitgave verscheen er van Ching ook de volgende boeken: Drawing, a creative process - Architecture, form, space and order - Home renovation - Interior design illustrated. Eissen Koos, Architectuur presentatie, Uitgeverij Waltman, Delft, Je vindt hier vooral beschrijvingen van hoe je interieurs en gebouwen in tekeningen kunt presenteren voor het bouw-, kijkpubliek en de gebruiker. Het boek bevat een uitgebreide beschrijving van de mediatechnieken die in de bouwpraktijk gebruikt worden, met extra aandacht voor het perspectieftekenen. Betrouwbare perspectieftekeningen geven duidelijke informatie over bouwwerken. En oefeningen in het perspectieftekenen bevorderen het voorstellingsvermogen. De illustraties in het boek zijn overwegend tekeningen gemaakt met een CAD-programma. Hulsman Bernard en Theo van Oeffelt, Mijn gebouw wordt zo - Architectuur voor jongeren, BNA en NAi uitgevers, Rotterdam, 1997, (ISBN: / ) Overheen 88pp. wordt de Nederlandse urbanisatie gedachte en constructieprincipe verduidelijkt. (Een aansluitend museumbezoek aan het Rotterdams Architectuurinstituut is hierbij een aanrader). Janssens-Vos, F., Den Dikken, N., Werken met materialen, Van Gorcum, Assen/Maastricht, 1990 Dit boek concentreert zich op de vraag welke ontwikkelingsmaterialen (van nu) zinvol zijn: omgevormde materialen (zand en water), vormgevende materialen (om te tekenen, schilderen, te werken met papier), bouw- constructiematerialen, spullenmaterialen, mogelijke werkvormen, leiding en begeleiding, voorbeelden van activiteiten en materialen. LEGO, L architecture est un jeu magnifique (La Corbusier), Tentoonstellingsproject in Centre Pompidou, Parijs, juli 1985 Tien toenmalige Nederlandse jonge architecten (min 40 jaar) stelden een 30-tal concepten voor. Het betrof een mix van architecturale constructies, fabuleuze, beroemde gebouwen, naast eigen ontwerpen uitgevoerd in lego.

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS Guimardstraat 1-1040 BRUSSEL LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS KUNSTINITIATIE ETALAGE EN STANDENDECORATIE PUBLICITEITSGRAFIEK Derde graad BSO Brussel -Licap

Nadere informatie

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek :

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis. Klas 3 Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Hoe moet je leren??? De begrippen zijn bij deze toets gekoppeld aan de kunststromingen van de kunstpromotie.

Nadere informatie

Schilderkunst. 1. Definitie TOEGEPAST. Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. SCHILDERIJ: FIGURATIEF ABSTRACT:

Schilderkunst. 1. Definitie TOEGEPAST. Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. SCHILDERIJ: FIGURATIEF ABSTRACT: Schilderkunst Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. 1. Definitie SCHILDERIJ: tweedimensionaal vlak iets wordt voorgesteld kleur- en vormmiddelen FIGURATIEF ABSTRACT: figuratief: verwijst

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Gemeentelijke basisschool De Knipoog Cardijnlaan 10 2290 Vorselaar 014/51 27 00 0478/28 82 63 014/ 51 88 97 directie@deknipoog.be

Gemeentelijke basisschool De Knipoog Cardijnlaan 10 2290 Vorselaar 014/51 27 00 0478/28 82 63 014/ 51 88 97 directie@deknipoog.be Gemeentelijke basisschool De Knipoog Cardijnlaan 10 2290 Vorselaar 014/51 27 00 0478/28 82 63 014/ 51 88 97 directie@deknipoog.be Elementen van een pedagogisch project 1 GEGEVENS M.B.T. DE SITUERING VAN

Nadere informatie

Samengevat door Lieve D Helft ICT-coördinator Scholengemeenschap InterEssen

Samengevat door Lieve D Helft ICT-coördinator Scholengemeenschap InterEssen Samengevat door ICT-coördinator Scholengemeenschap InterEssen Eindtermen ICT Vanaf het schooljaar 2007-2008 zijn er eindtermen voor ICT in het lager onderwijs, dus zal men ICT meer en meer moeten integreren

Nadere informatie

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar Ursula Gareis CREATIEF WERKEN MET PORTRET EN ZELFPORTRET Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken Voor kinderen van 6 12 jaar Elke pagina van dit

Nadere informatie

OLYMPIASCHOOL. Schoolmaatplan Beeldend. Huidige situatie beeldend onderwijs

OLYMPIASCHOOL. Schoolmaatplan Beeldend. Huidige situatie beeldend onderwijs OLYMPIASCHOOL Schoolmaatplan Beeldend Beeldend onderwijs is goed vertegenwoordigd op de Olympischool. Bij de kleuters wordt er dagelijks beeldend gewerkt en van groep 3 tot en met 8 hebben de kinderen

Nadere informatie

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs 1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs Het Vlaams parlement legde de basiscompetenties die nagestreefd en gerealiseerd moeten worden tijdens de opleiding vast. Basiscompetenties zijn een

Nadere informatie

WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE

WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE Concept: Annelinde de Jong Tekst: Annelinde de Jong en Kevin Aerts Annelinde de Jong, 2012 1 WAARNEMEN Check,

Nadere informatie

OVERDRACHTSKUNDE. Stichting Kwaliteitscentrum Schoonheidsverzorging Utrecht

OVERDRACHTSKUNDE. Stichting Kwaliteitscentrum Schoonheidsverzorging Utrecht OVERDRACHTSKUNDE EXAMENEISEN THEORIE SCHOONHEIDSVERZORGING B VERSIE JULI 2010 STICHTING KWALITEITSCENTRUM SCHOONHEIDSVERZORGING Exameneisen STRUCTUUR THEORIE-EXAMEN: OVERDRACHTSKUNDE Examen Overdrachtskunde

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

Lijst van de gebruikte leerplannen binnen het katholiek onderwijs

Lijst van de gebruikte leerplannen binnen het katholiek onderwijs Lijst van de gebruikte leerplannen binnen het katholiek onderwijs 1. Specifiek voor het kleuteronderwijs: (Ook de ander leerplannen gelden voor het kleuteronderwijs) November 2008 Ontwikkelingsplan nieuw

Nadere informatie

<.ci.ic.ic ~ri(crit11.1t1.t1.r ilil.t...tl

<.ci.ic.ic ~ri(crit11.1t1.t1.r ilil.t...tl <.ci.ic.ic ~ri(crit11.1t1.t1.r ilil.t...tl 1 0 + ++ Volgt het schoolboek het nieuwe leerplan en dus ook de vakgebonden eindtermen en ontwikkelingsdoelen die in de leerplannen werden opgenomen? Hierbijgaan

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

SPIEGEL AAN SCHERVEN

SPIEGEL AAN SCHERVEN V5 tekenen opdracht: zelfportret Vanaf de renaissance maken kunstenaars zelfportretten. Na de middeleeuwen werd het individu belangrijker, kunstenaars werden zelfbewust. Kunstenaars maken geen zelfportretten

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid

Nieuwsbrief. Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid Tijdens het schooljaar 2009 2010 werkte het Steunpunt Diversiteit & Leren samen met RVO - Society,

Nadere informatie

Taalvaardigheid Preventie en remediëring. -betrokkenheid verhogende werkvormen creëren -een maximale -herformuleren de lln het probleem

Taalvaardigheid Preventie en remediëring. -betrokkenheid verhogende werkvormen creëren -een maximale -herformuleren de lln het probleem Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VOET LEREN LEREN EN GOK Voet@2010 leren leren en thema s gelijke onderwijskansen Socio-emotionele ontwikkeling (1ste graad)

Nadere informatie

O/archief0809/MW/not 16/11/09 1. Hogere Graad - Specialisatie Graad Deeltijds Kunstonderwijs Studierichting Beeldende Kunst algemeen gedeelte

O/archief0809/MW/not 16/11/09 1. Hogere Graad - Specialisatie Graad Deeltijds Kunstonderwijs Studierichting Beeldende Kunst algemeen gedeelte O/archief0809/MW/not 16/11/09 1 INHOUD VOORWOORD Hogere Graad - Specialisatie Graad Deeltijds Kunstonderwijs Studierichting Beeldende Kunst algemeen gedeelte Leerplan DEEL 1 DEEL 2 DEEL 3 ONTWIKKELINGSGEBIEDEN

Nadere informatie

Lesvoorbereidingsformulier

Lesvoorbereidingsformulier UC Leuven Limburg Lerarenopleiding kleuter- en lager onderwijs Lesvoorbereidingsformulier Het mentaal en schriftelijk voorbereiden van een les is iets anders dan het invullen van een lesvoorbereidingsformulier.

Nadere informatie

theorie tekenen onderbouw

theorie tekenen onderbouw theorie tekenen onderbouw inhoud deel 1 technieken en materialen deel 2 ruimtelijkheid deel 3 vorm deel 4 ruimte en licht deel 5 kleur deel 6 compositie deel 7 inleiding kunstgeschiedenis schriftelijke

Nadere informatie

ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE!

ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE! ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE! In Atheneum Brussel gaat een heel specifieke onderwijswereld voor je open. Met lessen die het klaslokaal overstijgen, kleine leerlingengroepen,

Nadere informatie

KIJKWIJZER BEELDASPECTEN

KIJKWIJZER BEELDASPECTEN KIJKWIJZER BEELDASPECTEN SCHOOL: NAAM: Deze kijkwijzer kun je gebruiken voor elk kunstwerk of voorwerp van je keuze. Ga op zoek naar een kunstwerk wat je aanspreekt en vul aan de hand daarvan deze kijkwijzer

Nadere informatie

Onderzoekscompetenties. Schooljaar 2015-2016. GO! atheneum Campus Kompas Noordlaan 10 9230 Wetteren 09 365 60 60

Onderzoekscompetenties. Schooljaar 2015-2016. GO! atheneum Campus Kompas Noordlaan 10 9230 Wetteren 09 365 60 60 GO! atheneum Campus Kompas Noordlaan 10 9230 Wetteren 09 365 60 60 Schooljaar 2015-2016 E-mail: ka.wetteren@g-o.be atheneum@campuskompas.be Website: www.campuskompas.be/atheneum Scholengroep Schelde Dender

Nadere informatie

Verslag denktank 2013/2014

Verslag denktank 2013/2014 Verslag denktank 2013/2014 Deelnemers: HKU team: Salome Nobel, Jolanda Schouten, Nelly van de Geest; UCK: Haike de Visser; Culturele partners: KOPA: Manja Eland en Linda Rosink; Click F1: Alice Erens.

Nadere informatie

Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep geschiedenis en/of esthetica

Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep geschiedenis en/of esthetica Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep geschiedenis en/of esthetica In kolom 1 vind je 69 items waaraan je eventueel kan werken in de vakgroep geschiedenis/esthetica. Ze zijn ingedeeld in 8 categorieën.

Nadere informatie

GIBO HEIDE. pedagogisch project

GIBO HEIDE. pedagogisch project GIBO HEIDE pedagogisch project gemeenteraadsbesluit van 26 mei 2015 Het pedagogisch project is de vertaling van de visie van directie en leerkrachten die betrekking heeft op alle aspecten van het onderwijs

Nadere informatie

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. beeldende vormgeving Naam:...Klas... thema 6: De mens Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. Zolang de mens zich bezig gehouden heeft met kunst, heeft hij

Nadere informatie

U vraagt voor de expositie natuurlijk ook enkele (installatie)gidsen. Wedden dat de bezoekers nog nooit zo n visueel wereldbeeld konden ervaren?

U vraagt voor de expositie natuurlijk ook enkele (installatie)gidsen. Wedden dat de bezoekers nog nooit zo n visueel wereldbeeld konden ervaren? Het verhaal Het kunstwerk op de rotonde: is het een installatie, een assemblage of een beeldhouwwerk? Vergelijken met kunstinstallaties of art-installations op internet. Meteen de hedendaagse maatschappelijke

Nadere informatie

Openingsuren en bereikbaarheid: Ma Di Wo Do Vrij ZA

Openingsuren en bereikbaarheid: Ma Di Wo Do Vrij ZA PEDAGOGISCHE FICHE Laatst gewijzigd op: 27/Mar/09 ORGANISATIE: ECUADORGALLERY METHODIEK: CREATIEVE SCHILDEREN 1. Algemene info Adres: Bretagnestraat 25, 17 1200 Brussel Tel: 027704310-0494486164 Fax: /

Nadere informatie

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen WORKSHOP LEERLIJNEN Welkom en inleiding Wat is een leerlijn? Voorbeelden en achtergronden van leerlijnen cultuuronderwijs Leerlijnen in Flevoland: KIDD en De Culturele Haven Hoe bouw je een leerlijn? WORKSHOP

Nadere informatie

Vakdidactiek: inleiding

Vakdidactiek: inleiding Vakdidactiek: inleiding Els Tanghe 1 1. Inleiding Een specialist in de wiskunde is niet noodzakelijk een goede leraar wiskunde. Een briljant violist is niet noodzakelijk een goede muziekleraar. Een meester-bakker

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3.

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Reader/begrippenlijst periode 3 toetsweek : Hoe moet je leren??? 1. In de tekst worden belangrijke begrippen aangegeven met een*. Deze begrippen moet je

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Atelier aan Zee Atelier aan Zee

Atelier aan Zee Atelier aan Zee Atelier aan Zee Atelier aan Zee Teambuilding door creativiteit KUNST OP DE WERKVLOER Ine Koopmans Beeldend kunstenaar Galjoen 19 3863 EM Nijkerk Gld 033-7370004 INHOUDSOPGAVE 2 VOORWOORD 3 DOELSTELLING

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8 Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851 Primair Onderwijs groep 7 en 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling

Nadere informatie

Uitgedaagd! De verveling voorbij.

Uitgedaagd! De verveling voorbij. Uitgedaagd! De verveling voorbij. E V A V E R L I N D E N L I E F V A N D U F F E L Inhoud 1. Theoretisch gedeelte Wat is hoogbegaafdheid? Kenmerken van hoogbegaafde leerlingen Niet elke hoogbegaafde is

Nadere informatie

Wij gaan met plezier naar school.

Wij gaan met plezier naar school. www.schoolbranst.be Wij gaan met plezier naar school. 3...onze visie Onze school is een landelijk gelegen dorpsschool, een groene school, waar we leven in verbondenheid met de natuur en met elkaar en handelen

Nadere informatie

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum Derde graad LO A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 Lichamelijke opvoeding Motorische competenties 1.1 De motorische basisbewegingen

Nadere informatie

Ze hebben daarbij o.a. kennis opgedaan over diverse beeldaspecten op het gebied van kleurtoepassing en compositie, ruimte en perspectief.

Ze hebben daarbij o.a. kennis opgedaan over diverse beeldaspecten op het gebied van kleurtoepassing en compositie, ruimte en perspectief. Kijkwijzer beeldaspecten Groep 7 Leerkrachtenblad Vooraf Voorafgaand hebben de leerlingen van groep 7 de KunstKabinetsen 7.10 Complementaire kleuren en 7.14 Vogel of kikvors? in groepjes of klassikaal

Nadere informatie

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT VISIE PEDAGOGISCH PROJECT van daltonschool De Kleine Icarus Algemene visie De opdracht van daltonschool De Kleine Icarus bevat naast het onderwijskundig eveneens een maatschappelijk aspect Wij brengen

Nadere informatie

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD'

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD' RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD' School : basisschool 'Pater van der Geld' Plaats : Waalwijk BRIN-nummer : 13NB Onderzoeksnummer : 94513 Datum schoolbezoek : 12 juni

Nadere informatie

Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen.

Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen. Vak: MUVO Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen. Doelen: Eindtermen: Muvo 1.2 De leerlingen kunnen door betasten en voelen (tactiel), door kijken

Nadere informatie

HET CONCRETE LEERPLAN

HET CONCRETE LEERPLAN 1 DEEL 3 HET CONCRETE LEERPLAN specifiek gedeelte (aparte bundels) BEELDHOUWKUNST SCHILDERKUNST TEKENKUNST Vrije Grafiek 3.1 INLEIDING (p. 2) 3.2 OPTIEVAKKEN SAA (p. 4) 3.2.1 Optievak Specifiek Artistiek

Nadere informatie

OPVOEDINGSPROJECT DE LINDE

OPVOEDINGSPROJECT DE LINDE OPVOEDINGSPROJECT DE LINDE DOELSTELLING De Linde is een school voor buitengewoon lager onderwijs. Onze doelstelling kadert volledig binnen de algemene doelstelling van de Vlaamse Overheid met betrekking

Nadere informatie

Enkele krachtlijnen voor kwalitatieve muzische vorming MUZISCHE GRONDHOUDING ONTWIKKELEN MUZISCHE EXPRESSIEVORMEN ONTDEKKEN

Enkele krachtlijnen voor kwalitatieve muzische vorming MUZISCHE GRONDHOUDING ONTWIKKELEN MUZISCHE EXPRESSIEVORMEN ONTDEKKEN Enkele krachtlijnen voor kwalitatieve muzische vorming Kristof Dupont kristof.dupont@vsko.be MUZISCHE GRONDHOUDING ONTWIKKELEN MUZISCHE EXPRESSIEVORMEN ONTDEKKEN 1 KRACHTLIJNEN Ontplooien unieke persoon

Nadere informatie

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ 1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 De cursus niet-confessionele zedenleer (NCZ) in de opleiding leraar secundair onderwijsgroep 1 (LSO-1) sluit aan bij de algemene

Nadere informatie

Eerste graad-beroepsvoorbereidend Leerjaar: Decoratie. (2005, September 1). Leerplan Secundair Onderwijs. OVSG.

Eerste graad-beroepsvoorbereidend Leerjaar: Decoratie. (2005, September 1). Leerplan Secundair Onderwijs. OVSG. Lesvoorbereiding Student: Fien Bombeke 3 Baso PO-PKV tel. E-mail: Datum stage: School: Klassengroep: 2 BEROEPSVOORBEREIDEND LEERJAAR Lokaal: Mentor: Uur: Aantal lln.: Vak: Decoratie Docent: Lesonderwerp

Nadere informatie

KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010

KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010 KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010 De workshops worden gegeven door Wim de Goede (kunstenaar) en zijn ontwikkeld ism Hetty Kienhuis (docente). Alle workshops worden in overleg met

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist)

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Klas: 1ste graad secundair onderwijs Leervak: Techniek Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren en specifiek

Nadere informatie

Schoolcultuur: een inleiding

Schoolcultuur: een inleiding Schoolcultuur: een inleiding De Academie voor Beeldende Kunsten in Aalst is de plaats bij uitstek waar je in een programma van voltijds secundair onderwijs een opleiding in de beeldende kunsten krijgt.

Nadere informatie

Visie op ouderbetrokkenheid

Visie op ouderbetrokkenheid Visie op ouderbetrokkenheid Basisschool Lambertus Meestersweg 5 6071 BN Swalmen tel 0475-508144 e-mail: info@lambertusswalmen.nl website: www.lambertusswalmen.nl 1 Maart 2016 Inleiding: Een beleidsnotitie

Nadere informatie

-Onze school behoort tot het officieel gesubsidieerd onderwijsnet. Het schoolbestuur is de gemeente Olen.

-Onze school behoort tot het officieel gesubsidieerd onderwijsnet. Het schoolbestuur is de gemeente Olen. Pedagogisch project 1. situering onderwijsinstelling 2. levensbeschouwelijke uitgangspunten 3. visie op ontwikkeling en opvoeding 4. het schoolconcept 1. Situering onderwijsinstelling 1.1 Een gemeenteschool:

Nadere informatie

Kunst- en cultuureducatie Recente beleidsopties

Kunst- en cultuureducatie Recente beleidsopties Kunst- en cultuureducatie Recente beleidsopties 30 november Jos Thys Instellingen & Leerlingen Basisonderwijs & Deeltijds Kunstonderwijs Ine Vos CANON Cultuurcel Kunst- en cultuureducatie & beleid Beleidstraject

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Scheffer aan het werk in het grote atelier bij zijn woonhuis te Parijs Lamme, Ary Johannes 1851 Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud

Nadere informatie

Mens in actie. Zo groot ben jij!

Mens in actie. Zo groot ben jij! Handvaardigheid klas 2H/V februari 2015 Mens in actie Op de foto hiernaast is een bronzen beeld van een schaatser te zien, aangebracht aan de muur van het stadhuis van Haastrecht. Het beeld is gemaakt

Nadere informatie

Lesvoorbereidingsformulier

Lesvoorbereidingsformulier Lerarenopleiding Thomas More Kempen Campus Turnhout Campus Blairon 800 2300 Turnhout Tel: 014 80 61 01 Fax: 014 80 61 02 Campus Vorselaar Lepelstraat 2 2290 Vorselaar Tel: 014 50 81 60 Fax: 014 50 81 61

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS WISKUNDE. Derde graad BSO Derde leerjaar: 1 of 2 uur/week

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS WISKUNDE. Derde graad BSO Derde leerjaar: 1 of 2 uur/week VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS WISKUNDE Derde graad BSO Derde leerjaar: 1 of 2 uur/week Licap - Brussel - september 1995 INHOUD 1 BEGINSITUATIE... 5 2

Nadere informatie

Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3

Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3 Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3 = herhaling van een begrip van begrippenlijst 1, 2, 3, 4 of 5 Computeranimatie Massamedia Animatie op de computer gemaakt. Animatie is een film die gemaakt is door foto

Nadere informatie

Strijlandstraat 40 1755 Gooik-Strijland Tel. 054/56 78 05 Fax. 054/56 86 10

Strijlandstraat 40 1755 Gooik-Strijland Tel. 054/56 78 05 Fax. 054/56 86 10 Strijlandstraat 40 1755 Gooik-Strijland Tel. 054/56 78 05 Fax. 054/56 86 10 Pedagogisch project Gemeentelijke lagere school De Oester met extra sportaanbod blz. 2 Pedagogisch project : Element 1: Gegevens

Nadere informatie

Insecten, lijnenspel in zwart-wit

Insecten, lijnenspel in zwart-wit tekenen en schilderen AVO viltstift, Oost-Indische inkt onderbouw Henk Janssen Insecten, lijnenspel in zwart-wit In deze opdracht hebben leerlingen zich geconcentreerd op de lijnen en structuren die je

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Het decreet betreffende de Vlaamse kwalificatiestructuur: aandachtspunten

Het decreet betreffende de Vlaamse kwalificatiestructuur: aandachtspunten VVKSO STAF/DOC/15/42 CODIS/DOC/15/05 2015-02-25 Het decreet betreffende de Vlaamse kwalificatiestructuur: aandachtspunten en voorstellen 1 Bedenkingen 1.1 Finaliteit VKS finaliteit onderwijs Het eenzijdig

Nadere informatie

Overzicht rapportmodule

Overzicht rapportmodule Overzicht rapportmodule zoals steeds: alles is aanpasbaar in de maintenance module. Bepaal zelf Uw vakonderdelen - punten - periodes - maatregelen...enz. Zachte evaluatie: bepaal de leergebieden en vragen,

Nadere informatie

ONS STUDIEAANBOD. 1ste graad A

ONS STUDIEAANBOD. 1ste graad A ONS STUDIEAANBOD 1ste graad A 1ste jaar A met keuze Latijn / economie - wetenschappelijk werk / taalverrijking 2de jaar A met optie Latijn / moderne wetenschappen / artistieke vorming 2de graad ASO met

Nadere informatie

Samen leren jezelf te zijn, kansrijk en uniek Wij maken werk van talent!

Samen leren jezelf te zijn, kansrijk en uniek Wij maken werk van talent! De missie van onze school: Samen leren jezelf te zijn, kansrijk en uniek Wij maken werk van talent! De visie van onze school: A: Goed onderwijs, opbrengstgericht Door middel van een gevarieerd lesaanbod

Nadere informatie

Raad Hoger Onderwijs IDR / 12 juni 2012 RHO-RHO-ADV-010. Advies instapprofiel van de student hoger onderwijs

Raad Hoger Onderwijs IDR / 12 juni 2012 RHO-RHO-ADV-010. Advies instapprofiel van de student hoger onderwijs Raad Hoger Onderwijs IDR / 12 juni 2012 RHO-RHO-ADV-010 Advies instapprofiel van de student hoger onderwijs Raad Hoger Onderwijs IDR / 12 juni 2012 RHO-RHO-ADV-010 bijlage 1 Bijlage 1: Algemene instapcompetenties

Nadere informatie

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS MULTIMEDIATECHNIEKEN. Derde graad TSO Eerste en tweede leerjaar

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS MULTIMEDIATECHNIEKEN. Derde graad TSO Eerste en tweede leerjaar VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS MULTIMEDIATECHNIEKEN Derde graad TSO Eerste en tweede leerjaar Licap - Brussel september 1998 MULTIMEDIATECHNIEKEN Derde

Nadere informatie

kunstbv beeldende vorming Afsluiting kunstbv 5 Havo / 6VWO afsluiting Naam:... Klas...

kunstbv beeldende vorming Afsluiting kunstbv 5 Havo / 6VWO afsluiting Naam:... Klas... Naam:... Klas... Afsluiting 5 Havo / 6VWO In periode 2, 3 en 4 gaan jullie werken aan een eigen thema om het vak af te sluiten. De volgende onderdelen zullen aan bod komen: - eigen werk rond thema + logboek

Nadere informatie

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting Klassieke culturele vorming Staatsexamen vwo Programma van toetsing en afsluiting 2006 Inhoudsopgave Opzet van het examen...3 Het examenprogramma...3 Het commissie-examen...3 Formaat werkstuk (verslag)...4

Nadere informatie

Wim Suermondtprijs 2014

Wim Suermondtprijs 2014 Wim Suermondtprijs 2014 Het thema: Water en Vuur natuur warmte spanning passie...water... tegenstellingen gevecht botsing...vuur... karakter beleving fantasie kracht Maak een kunstwerk met als thema Water

Nadere informatie

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting Klassieke culturele vorming Staatsexamen vwo Programma van toetsing en afsluiting 2008 Inhoudsopgave Opzet van het examen... 3 Het examenprogramma... 3 Het commissie-examen... 3 Formaat praktische opdracht

Nadere informatie

BREED EN AVONTUURLIJK KIJKEN! - 3 min.

BREED EN AVONTUURLIJK KIJKEN! - 3 min. HOE WORD IK EEN DETECTIVE? NAAM leerling: KLAS: Docent: Samengewerkt met (naam leerling: Kijk je wel eens naar een detectiveserie? Je ziet dan hoe een detective heel nauwkeurig observeert en onderzoekt

Nadere informatie

Parallellen tussen de peilingtoetsen en de OVSG-toets. Walter Dons Pedagogisch adviseur

Parallellen tussen de peilingtoetsen en de OVSG-toets. Walter Dons Pedagogisch adviseur Parallellen tussen de peilingtoetsen en de OVSG-toets Walter Dons Pedagogisch adviseur inhoud De OVSG-toets -Wat? Waarom? Hoe? -Voor wie? -Evolutie in onze toets Parallellen met de peilingstoetsen OVSG-toets

Nadere informatie

Resonans geletterdheidsmodules

Resonans geletterdheidsmodules Resonans geletterdheidsmodules Provinciaal Onderwijs Vlaanderen 8 mei 2014 Inhoud 1. Wat 2. Ontwikkeling 3. Stand van zaken 4. Mogelijkheden en beperkingen 5. Organisatie 6. Vragenronde 7. Inhoudelijke

Nadere informatie

Voorscholingstraject: visie op leren. Sessie 2

Voorscholingstraject: visie op leren. Sessie 2 Voorscholingstraject: visie op leren Sessie 2 Dagindeling Visie op leren: uiteenzetting Inoefenen m.b.t. visie op leren Opdracht: Uitwisseling praktijkvoorbeelden in functie van nieuw leerplan (reeds vertrouwde

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Educatieprogramma Sprekende Portretten Wouter van Riessen, zelfportret met luchtbel, aankoop 2000 Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud Het Dordrechts Museum.... p. 3 Algemene

Nadere informatie

Tekenen - Begrippenlijst

Tekenen - Begrippenlijst Tekenen - Begrippenlijst Hoofdstuk 1: Betekenis Betekenis Beeld Plat Tweedimensionaal Ruimtelijk Driedimensionaal Symbool Afgebeeld Verbeeld De bedoeling, datgene wat de maker duidelijk wil maken. Nabootsering

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Sprekende Portretten Sprekende Portretten Jacob Cuyp, Michiel Pompe van Slingelandt, 1649 Primair Onderwijs Groep 4 t/m 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling programma..

Nadere informatie

eindtermen basisonderwijs

eindtermen basisonderwijs STAM op schoolmaat eindtermen basisonderwijs inhoudstafel 1. inleiding...3 2. leergebied overschrijdende eindtermen...3 2.1. ICT...3 2.2. sociale vaardigheden...3 3. eindtermen leergebieden...4 3.1. muzische

Nadere informatie

Beleid VPCO - Plusklas

Beleid VPCO - Plusklas Beleid VPCO - Plusklas Versie 24-09- 2015 07 Inleiding Beide scholen van VPCO Rhenen hebben hun eigen Beleidsplan Meerbegaafdheid. Dit document is een bijlage bij deze school-specifieke beleidsplannen

Nadere informatie

WORKSHOP. NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP. NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Cultuur in de Spiegel

Cultuur in de Spiegel Cultuur in de Spiegel Naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs Barend van Heusden Afdeling Kunsten, Cultuur en Media 14 september 2011 Aanleiding Vragen vanuit het werkveld over: Inhoud cultuureducatie

Nadere informatie

DAG VAN MAVO EN PAV op ZATERDAGVOORMIDDAG 28 FEBRUARI 2015

DAG VAN MAVO EN PAV op ZATERDAGVOORMIDDAG 28 FEBRUARI 2015 DIOCESANE PEDAGOGISCHE BEGELEIDINGSDIENST BISDOM BRUGGE jan.bonne@vsko.be SECUNDAIR ONDERWIJS VAKBEGELEIDING PAV Brugge, 30-01-2015 Ter kennisgeving aan alle directies van scholen met PAV Gelieve een kopie

Nadere informatie

Eerste graad A-stroom

Eerste graad A-stroom EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Vijverbiotoopstudie Eerste graad A-stroom Vakgebonden eindtermen aardrijkskunde Het natuurlijk milieu Reliëf 16* De leerlingen leren respect opbrengen voor de waarde van

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT UNIEK? WAAROM De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool in Nederland een grote mate van

Nadere informatie

Cursusaanbod en workshops 2012-2013

Cursusaanbod en workshops 2012-2013 Cursusaanbod en workshops 2012-2013 Marc Kuyper Hans van der Pas Atelier: Wateringweg 155 email : art@marckuyper.com en hvdp@telfort.nl 2031EG Haarlem telefoon 06-11204994 (inspreken) Volop gratis parkeergelegenheid

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS CONFERENTIE STEUNPUNT GOK: De lat hoog voor iedereen!, Leuven 18 september STROOM KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen

Nadere informatie

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE _ Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Jongeren in Afrika DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type

Nadere informatie

Basisschool De Reinpad Gelieren: Waar kinderen op handen gedragen worden!

Basisschool De Reinpad Gelieren: Waar kinderen op handen gedragen worden! Basisschool De Reinpad Gelieren: Waar kinderen op handen gedragen worden! 1. Wie zijn wij? Onze school telt twee vestigingsplaatsen, elk met hun eigen karakter. Zowel in De Reinpad als in Gelieren zijn

Nadere informatie

WERKING KIJKWIJZER BELEIDSVOEREND VERMOGEN: TOEGEPAST OP LOOPBAANBEGELEIDING IN DE SCHOLENGEMEENSCHAP

WERKING KIJKWIJZER BELEIDSVOEREND VERMOGEN: TOEGEPAST OP LOOPBAANBEGELEIDING IN DE SCHOLENGEMEENSCHAP WERKING KIJKWIJZER BELEIDSVOEREND VERMOGEN: TOEGEPAST OP LOOPBAANBEGELEIDING IN DE SCHOLENGEMEENSCHAP WAT? Voor u ligt een kijkwijzer om het beleidsvoerend vermogen van uw school in kaart te brengen. De

Nadere informatie