Passend onderwijs vanuit een internationaal perspectief Hans Schuman. Appropriate Education from an international perspective

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Passend onderwijs vanuit een internationaal perspectief Hans Schuman. Appropriate Education from an international perspective"

Transcriptie

1 Passend onderwijs vanuit een internationaal perspectief Hans Schuman Appropriate Education from an international perspective About the author Dr. Hans Schuman is lector at Fontys University of Applied Sciences for Interprofessional Education and Collaborative Practice. Heliomare rehabilitation and education is co-financing the research group. Employees of Heliomare carry out practice-oriented research, aiming at improving everyday practice. Abstract Acknowledging, managing and supporting diversity in education is a huge and complex challenge for countries worldwide. This also applies to the Netherlands. Appropriate education is a new policy initiative aiming at decreasing the numbers of students with disabilities in special schools and supporting their inclusion in mainstream schools. International developments also have an impact on these developments. In the coalition agreement of 2012 the coalition parties intend to ratify the UN Convention of 2006 on the Rights of People with Disabilities. The concepts and models which have been developed worldwide and which influenced for example this UN treaty, may also be important for Dutch professional and their understanding of current developments in social welfare, rehabilitation and education and for example regarding appropriate education. We will discuss the social model of disability, the support model of the American Association on Intellectual and Developmental Disabilities, Quality of Life, the International Classification of Functioning, interprofessional education and collaborative practice, eliminating barriers to learning and participation and the use of People First Language and Person Centered Planning. Keywords: appropriate education, international perspective, models of disability, quality of life and individualised supports, International Classification of Functioning, interprofessional education, collaborative practice, person centered planning Over de auteur Dr. Hans Schuman is lector bij Fontys Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg voor het onderzoeksthema 'Interdisciplinair werken in de context van onderwijs en zorg. Het lectoraat wordt mede gefinancierd door Heliomare, een organisatie met onder vier scholen voor speciaal onderwijs, een dienst ambulante begeleiding en een revalidatieinstelling. Medewerkers van Heliomare participeren in de kenniskring en doen praktijkgericht onderzoek met het doel de eigen beroepspraktijk te verbeteren. 1

2 Samenvatting Omgaan met en inspelen op de diversiteit van hun leerlingenpopulatie stellen landen wereldwijd voor grote en complexe uitdagingen. Dit geldt ook voor Nederland. Passend Onderwijs is het meest recente beleidsinitiatief met als doel het aantal verwijzingen naar het speciaal onderwijs te beperken en leerlingen met specifieke ondersteuningsbehoeften te integreren in het reguliere onderwijs. Internationale ontwikkelingen en perspectieven bepalen mede wat er in Nederland gebeurt. In het regeerakkoord bijvoorbeeld is de intentie uitgesproken in deze kabinetsperiode het VN verdrag van 2006 over de rechten van mensen met een beperking te ratificeren. De modellen en de conceptuele kaders die internationaal zijn ontwikkeld en die mede bepalend zijn geweest voor het betreffende VN verdrag, kunnen belangrijk zijn voor het beter begrijpen van de actualiteit in Nederland, lees de ontwikkeling van Passend Onderwijs. Het gaat hier bijvoorbeeld om het sociale of burgerschapsmodel als alternatief voor het medische model, het ondersteuningsmodel van de American Association on Intellectual and Developmental Disabilities, de International Classification of Functioning, het denken over de Quality of life van mensen met een beperking, de noodzaak van interdisciplinair samenwerken, het identificeren van barrières die leren en participeren in de weg staan, het gebruik van People first language, het luisteren naar de stem van de leerling en het vormgeven van een meer persoonlijk geregisseerde toekomstplanning. Kernwoorden: Passend Onderwijs, internationaal perspectief, modellen m.b.t. beperking, kwaliteit van bestaan en individuele ondersteuning, International Classification of Functioning, interdisciplinair opleiden en samenwerken, person centered planning Inleiding In de voorbije decennia zagen we in heel Europa een worsteling in het onderwijs hoe om te gaan met diversiteit. Steeds meer en steeds vaker werden vraagtekens gezet bij de strikte scheiding van regulier en speciaal onderwijs (bijvoorbeeld Pijl, Meijer & Hegarty, 1997). Vanuit een internationaal perspectief wordt langzaam maar zeker duidelijk dat een vorm van inclusief onderwijs de trend is. Dit komt tot uitdrukking in bijvoorbeeld de verklaring van Salamanca (UNESCO, 1994), de VN Conventie van 2006 over de rechten van mensen met een beperking (UN, 2006) en Resolutie 1761 van de Raad van Europa (2010). Binnen de Nederlandse context waren Doornbos en Stevens (1987; 1988) met hun onderzoeken naar de groei van het speciaal onderwijs mede verantwoordelijk voor nieuwe beleidsontwikkelingen die gericht waren op integratie van leerlingen met een beperking in het reguliere onderwijs. Ook ouders van kinderen met een beperking hebben hieraan een belangrijke bijdrage geleverd (Schuman, 2007; 2010). De wens tot integratie resulteerde in 1992 in Weer Samen Naar School. In 2005 werden de eerste ideeën met betrekking tot Passend Onderwijs gepresenteerd (Schuman, 2010). Internationaal stond vanaf het begin van de jaren tachtig het begrip integratie centraal. Vanaf de jaren negentig is steeds meer gebruik gemaakt van het begrip inclusie (Dyson, 2001). Deze ontwikkelingen werden ondersteund door de internationale verklaringen en verdragen, zoals hiervoor genoemd. 2

3 Vertegenwoordigers van belangenverenigingen, universiteiten en hogescholen en professionals die werkzaam waren in de zorg, de dienstverlening en in het onderwijs hebben, vaak uitgedaagd en ondersteund door ouders, modellen, concepten en theorieën ontwikkeld om richting en sturing te geven aan deze ontwikkelingen. Deze modellen, concepten en theorieën hebben bijgedragen aan het beter begrijpen van actuele ontwikkelingen met betrekking tot de positie van mensen met een beperking in onze samenleving, bewustwording onder grote delen van de bevolking dat de rechten van mensen met een beperking niet altijd goed zijn gewaarborgd en dat uitsluiting veelvuldig voorkomt. Vernieuwing van de ondersteuning, de dienstverlening en het onderwijs in de richting van internationaal bepleite doelstellingen lijkt fundamenteel om uitsluiting in Nederland tegen te gaan. In dit artikel proberen we aan te geven over welke modellen, concepten en theorieën het dan gaat, over hoe deze de ontwikkelingen van Weer Samen Naar School en Passend hebben beïnvloed en op welke wijze deze toekomstige ontwikkelingen kunnen stimuleren. Korte terugblik op Weer Samen Naar School Na de onderzoeken van Doornbos en Stevens (1987; 1988) over de groei van het speciaal onderwijs ontwikkelde het Ministerie van OC&W het Weer Samen Naar School (WSNS) beleid (OC&W, 1990). De doelstelling van dit beleid was enerzijds beteugeling van de groei van het speciaal onderwijs en anderzijds tegemoet komen aan de wensen van ouders, die hun kind met een beperking wilden zien opgroeien in een reguliere omgeving. De inrichting van samenwerkingsverbanden van reguliere basisscholen en speciale basisscholen, als onderdeel van het WSNS beleid, was erop gericht aan leerlingen die extra zorg nodig hadden deze zorg zoveel mogelijk te bieden in de reguliere basisschool. Het ging er hierbij om de zorg naar de leerling te brengen in plaats van de leerling naar de zorg (OC & W, 1996, p. 9). In het voortgezet onderwijs (VO) zagen we een vergelijkbare ontwikkeling met een vergelijkbare doelstelling, resulterend in de omzetting van het onderwijs aan jongeren boven de twaalf jaar die moeite hadden met het standaardprogramma naar praktijkonderwijs (PrO); de mogelijkheid leerwegondersteuning in het VMBO te bieden aan leerlingen die een steuntje in de rug nodig hadden; de invoering van de basisvorming om vroegtijdige selectie te ontmoedigen en de ontwikkeling van samenwerkingsverbanden in het VO (Schuman, 2007; 2010). Een van de hoofddoelstelling van WSNS, het beperken van de groei van het speciaal onderwijs, bleek echter lastig realiseerbaar (onder andere OC&W, 2003; LCTI, 2006; Van Bijsterveldt-Vliegenthart, 2011). Het huidige stelsel voldoet niet meer, schreef de vorige minister van onderwijs Van Bijsterveldt-Vliegenthart (2011, p. 2) dan ook. Het was daarom tijd voor een nieuw initiatief: Passend Onderwijs. Passend Onderwijs Vanaf 2005 is de Nederlandse overheid begonnen nieuw beleid te ontwikkelen als vervolg op WSNS om meer leerlingen met specifieke ondersteuningsbehoeften onderwijs te kunnen 3

4 bieden in reguliere scholen voor basis-, voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs (onder andere Van der Hoeven, 2005; Dijksma, 2009, Van Bijsterveldt-Vliegenthart, 2011). Doelstellingen van Passend Onderwijs zijn, onder andere: versterking van de kwaliteit van het onderwijs aan leerlingen met specifieke ondersteuningsbehoeften, een eenvoudiger stelsel met zorgplicht voor de scholen, nieuwe samenwerkingsverbanden die zowel lichte als zware ondersteuning kunnen bieden, een heldere verantwoordelijkheidsverdeling, budgetfinanciering, versterking van de positie van de ouders, verdere professionalisering van leraren en meer en betere samenwerking in de keten en met gemeenten (Van Bijsterveldt- Vliegenthart, 2011). Het internationale debat over integratie en inclusie Wat opvalt als we naar de internationale ontwikkelingen kijken van de afgelopen dertig jaar is dat wereldwijd een discussie op gang is gekomen over de positie van kinderen, jongeren en volwassenen met een beperking, zowel in het onderwijs (Dyson, 2001; Farrell, 2001; Pijl, Meijer & Hegarty, 1997) als daarbuiten, bijvoorbeeld met betrekking tot het hebben en houden van betaald werk (Corbett & Barton, 1992; Callahan & Bradley Garner, 1997). Aanvankelijk gebruikte men het concept integratie om te komen tot verbetering van de positie van mensen met een beperking, maar in het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw begon men de voorkeur te geven aan het begrip inclusie (Dyson, 2001; Schuman, 2007; 2010). Ook in Nederland werd aanvankelijk het woord integratie gebruikt, maar het begrip inclusie heeft hier, in elk geval in beleidsdocumenten van OC&W, nooit ingang gevonden, ook niet nadat Nederland de verklaring van Salamanca had ondertekend (Schuman, 2010). Het lastige van het begrip inclusie is dat het niet eenduidig gedefinieerd is (Florian, 1998). Toch geven Thomas, Walker & Webb (1998) er de voorkeur aan te spreken over inclusie en inclusief onderwijs, omdat deze begrippen, ondanks interpretatieverschillen, zich goed lenen voor debat en dialoog, zeker in een internationale context, omdat voldoende overeenstemming is over wat deze begrippen in een bepaalde context zouden kunnen betekenen (zie ook Schuman, 2010). De begrippen inclusie en inclusief onderwijs komen dan ook terug in gezaghebbende internationale verklaringen en verdragen, zoals de hiervoor genoemde. Resolutie 1761 van de Raad van Europa (2010) bijvoorbeeld, doet een beroep op de lidstaten van de EU om serieus werk te maken van inclusief onderwijs als basis voor een tolerante en meer inclusieve samenleving en adviseert de lidstaten daarom: een wettelijk en politiek raamwerk te ontwikkelen voor bevordering van inclusief onderwijs, met de nadruk op sector-overstijgende en multidisciplinaire samenwerking, waaraan alle relevante betrokkenen meedoen, met inbegrip van de mensen uit de directe omgeving van het kind (Raad van Europa, 2010, punt 9.2). bij de ontwikkeling van onderwijsbeleid de voorkeur te geven aan een inclusieve onderwijspraktijk door het bestaande systeem en de bijbehorende infrastructuur overeenkomstig te reorganiseren (Idem, punt 9.3). 4

5 Het sociale model en het burgerschapsparadigma In het onderwijs, de zorg en de dienstverlening aan mensen met een beperking overheerste aanvankelijk het medische deficiëntiedenken: de problemen waar mensen met een beperking tegenaan lopen, zijn min of meer uitsluitend het gevolg van hun stoornis of beperking en voor het oplossen van die problemen hebben ze professionals en gespecialiseerde voorzieningen nodig. Waar die verstek laten gaan kan een beroep worden gedaan op charitas (Oliver, 1996). De beperking en de problemen die het individu ondervond, werden gezien als persoonlijk leed, dat door deskundigen verzacht kon worden via individuele behandeling. Langzaam maar zeker is hieruit een dominant paradigma ontstaan met betrekking tot het omgaan met en het verzorgen van mensen met een beperking. Een algemeen gangbare term hiervoor is het medische of defectparadigma (Van Gennep, 2000). Een paradigma bestaat uit een aantal samenhangende, algemeen geaccepteerde en vaak wetenschappelijk onderbouwde opvattingen over hoe we de wereld om ons heen beter kunnen begrijpen (Kuhn, 1970). Oliver (1996) heeft de veelvoorkomende opvattingen, overtuigingen en praktijken die de zorg aan mensen met een beperking tot het begin van de jaren negentig hebben gekenmerkt, geanalyseerd en in een model ondergebracht: de medical model of disability (Idem). Vanwege een aantal van die kenmerken wijst hij vervolgens dit medische model af. Als alternatief stelt hij de social model of disability voor (zie Tabel 1). Dit model lijkt veel op het burgerschapsparadigma dat Van Gennep (2000) in Nederland heeft ontwikkeld om de emancipatie van de zwaksten in de samenleving, mensen met een soms ernstige verstandelijke beperking, te ondersteunen. De verschuiving van onze opvattingen over mensen met een beperking en hun rol in de samenleving, die het sociale model of het burgerschapsmodel van ons vraagt, is waarschijnlijk zo ingrijpend ten opzichte van de opvattingen waaraan we gewend zijn geraakt (het medisch-model-denken), dat het terecht lijkt te spreken van een paradigmaverschuiving. 5

6 Tabel 1 Vergelijking van het medische en het sociale model (in Schuman, 2010) Visie op Het medische model Het sociale of burgerschapsmodel Het individu Het probleem zit in het individu Individu = patiënt of cliënt Zorg centraal Afhankelijk van professionals Passief Maakt nauwelijks zelf keuzes Het probleem zit in de maatschappij Individu = burger met rechten Ondersteuning centraal Gelijkwaardig aan professionals Actief Maakt zelf actief keuzes Zorg en ondersteuning De relatie tussen de professional en het individu Professional is expert Professional is verantwoordelijk Behandeling en verzorging Gericht op aanpassing Top down Eenzijdige afhankelijkheid Eenzijdig gecontroleerde relatie Het individu mag niet lastig zijn Betrokken persoon (of ouder) is coexpert Gedeelde verantwoordelijkheid Dienstverlening en (sociale) actie Gericht op verandering Bottom up. Wederzijdse betrokkenheid Een gelijkwaardige en wederkerige relatie Het individu als betrokken persoon mag lastig zijn Structuren en faciliteiten Gespecialiseerde instituten Grootschalig georganiseerd Geïntegreerde (inclusieve) faciliteiten Herkenbare, kleinschalige eenheden en vangnetvoorzieningen Beleidsbasis Segregatie en exclusie Integratie en inclusie Het sociale model probeert duidelijk te maken dat de sociale omgeving en hoe deze reageert op mensen met een beperking en of deze wel of niet bereid is de fysieke en sociale omgeving ten behoeve van hun participatie positief te beïnvloeden, sterk bepalend is voor de barrières die mensen met een beperking dagelijks tegenkomen, bijvoorbeeld in het onderwijs. 6

7 Barrières die leren en participeren in de weg staan Denkend vanuit het sociale model hebben Booth en Ainscow (2002) in hun Index voor Inclusie besloten niet meer te spreken over speciale onderwijsbehoeften (special educational needs), maar over barrières die het leren en participeren van leerlingen in de weg staan. Je zou dit inzicht de volgende stap kunnen noemen in het denken over inclusie: inclusie plus (zie Figuur 1). Figuur 1 Inclusie en het slechten van barrières Het risico van het gebruik van een begrip als speciale onderwijsbehoefte is nog steeds, ook binnen Passend Onderwijs, dat de verleiding groot is om de moeilijkheden die de leerling op school ondervindt, eenzijdig neer te leggen bij die leerling, c.q. toe te schrijven aan bepaalde leerlingkenmerken. De leerling heeft een probleem, laat bijvoorbeeld ernstig ongewenst gedrag zien, dat van het onderwijssysteem en de professionals speciale ingrepen en aanpassingen vragen. Daarbij is vaak onvoldoende oog voor de invloed van de omgeving op het ontstaan of in stand houden van problemen (bijvoorbeeld een niet toegankelijke leraar, een ontoereikend ingerichte school, het ontbreken van ondersteunende en faciliterende materialen en hulpmiddelen, of een weinig stimulerende leefomgeving van de leerling). Het gebruik van de term speciale onderwijsbehoeften kan dus het ongewenste effect hebben dat betrokkenen primair blijven denken vanuit het medische model. Het gebruik van het begrip barrières echter, kan betrokkenen ervan bewust maken dat de barrières misschien in hun denken of in hun systeem zitten en kan dus helpen meer te denken vanuit het sociale model, gericht op insluiting en inclusie. Interessant is de vraag of het Nederlandse beleid van Weer Samen Naar School en nu Passend Onderwijs het medisch-model-denken heeft losgelaten ten gunste van het burgerschapsdenken met een gerichtheid op zichtbaar-zijn, aanwezig-zijn en participeren (zie Figuur 2). 7

8 Figuur 2 De internationale en de Nederlandse ontwikkeling Het slechten van barrières die leren en participeren van leerlingen in de weg staan, past heel goed binnen handelingsgericht werken (Pameijer, Van Beukering & De Lange, 2009) en het ecologisch perspectief van Bronverbrenner (1977). Beide benaderingen gaan ervan uit dat dat de ondersteuning van leerlingen, gericht op hun ontwikkeling en hun participatie in de gemeenschap van de school, de buurt of de wijk, gebaat is bij afstemming tussen alle betrokkenen die hierin een rol spelen en dat er sprake is van een wisselwerking. Ook het aansluiten op de kwaliteiten van de individuele leerling en het ontwikkelen van diens sterke kanten en de leerling zien als mederegisseur van het eigen leerproces (Pameijer, Van Beukering & De Lange, 2009, p. 35) sluiten aan bij het burgerschapsparadigma en de hoofddoelstellingen van Passend Onderwijs. Alert-zijn is echter op zijn plaats: het lijkt voor professionals lastig het medische-model-denken achter zich te laten, omdat het een integraal onderdeel was en is van hun opvoeding en daarmee van hun intellectuele en culturele bagage (Oliver, 1996). Centraal in het burgerschapsparadigma staat zelfbepaling. Zelfbepaling is ook een belangrijk concept in het Quality of life model van Schalock (Buntinx & Schalock, 2010), waarin hij de factoren, domeinen en indicatoren heeft ondergebracht die belangrijk zijn om de kwaliteit van bestaan van mensen met een verstandelijke beperking te toetsen en te bevorderen. Kwaliteit van bestaan De rechten van mensen met een verstandelijke beperking, en dus het recht op ontwikkeling en participatie, is door Schalock (Buntinx & Schalock, 2010) uitgewerkt in zijn visie op kwaliteit van bestaan (Quality of Life). Internationale verdragen en concepten als het sociale of burgerschapsmodel richten zich op het niveau van wet- en regelgeving, veranderingen in de maatschappij en in organisaties en beïnvloeding van de politieke besluitvorming en beleidsontwikkeling. Het concept kwaliteit van bestaan heeft Schalock ontwikkeld voor de American Association on Intellectual and Developmental Disabilities (AAIDD). Deze 8

9 organisatie heeft heel lang geworsteld met haar naam: nog niet zo lang geleden (tot juni 2006) noemde zij zich nog American Association on Mental Retardation (AAMR). Onder druk van internationale ontwikkeling zoals de ontwikkeling van het sociale model, het streven naar inclusie, de promotie van people first language en de totstandkoming van de VN Conventie van 2006, heeft zij haar naam aangepast. Het model dat Schalock heeft ontwikkeld bestaat uit drie factoren, acht domeinen en indicatoren voor elk domein (zie Tabel 2): Tabel 2 Kwaliteit van bestaan (Buntinx & Schalock, 2010) Ook dit model past in de lijn die wij hier bespreken: meer denken en handelen vanuit het sociale of burgerschapsmodel, een gerichtheid op inclusie, emancipatie, participatie en burgerschap en het slechten van barrières die de totstandkoming hiervan bemoeilijken of verhinderen. Het model van Schalock, dat vooral in de zorg en dienstverlening aan mensen met een verstandelijke beperking ingang heeft gevonden, kan ook onderwijsprofessionals helpen zich meer bewust te worden van de aspecten die een rol spelen bij het bevorderen van de kwaliteit van bestaan van hun leerlingen. Dialoog met de betrokkene(n) en hun sociale netwerk staat hierbij voorop. Voor de zorg en dienstverlening heeft Schalock een aantal instrumenten ontwikkeld waarmee organisaties en instituties na kunnen gaan of de uitkomsten de kwaliteit van bestaan van de betrokkene al dan niet heeft vergroot. Ook deze verschuiving past in de nieuwe ontwikkelingen. Het gaat hierbij dan niet in de eerste plaats om de kwaliteit van de dienstverlening (al is deze vanzelfsprekend belangrijk), maar om wat de dienstverlening toevoegt aan de kwaliteit van bestaan van de betrokkene en zijn/haar omgeving. Vanuit dit perspectief zouden organisaties ook beter in staat moeten zijn zich te 9

10 ontwikkelen van een aanbod-gestuurde naar een echt vraag-gestuurde dienstverlening (Buntinx & Schalock, 2010). Bij de bevordering van kwaliteit van bestaan heeft het begrip ondersteuning (support) een centrale plaats gekregen. Het ondersteuningsmodel van de AAIDD Het begrip ondersteuning vervangt in het burgerschapsparadigma de traditionele term zorg (care) (Buntinx & Schalock, 2010). Ondersteuning omvat alle bronnen en strategieën die erop gericht zijn de ontwikkeling, het leren, de belangen en het persoonlijk welbevinden van het individu te versterken en diens functioneren als mens te vergroten (Schalock et al., 2010, p. 175, geciteerd door Buntinx & Schalock, 2010). Het gaat hier om een samenhangend geheel van ondersteuningsbehoeften, de actuele ondersteuning die geboden wordt en het systeem dat voor de ondersteuning kan zorgen. Dit systeem is niet altijd een door professionals vormgegeven systeem, maar kan ook opgezet worden vanuit de context waarin het individu leeft, opgroeit en zich ontwikkelt (denk aan het ontstaan van de Eigen Kracht beweging). Ondersteuning is gericht op versterking van het menselijk functioneren in allerlei situaties en contexten en is afhankelijk van de verstandelijke mogelijkheden van de persoon, de mogelijkheid het eigen gedrag te beïnvloeden en te veranderen, de gezondheidstoestand, de mate waarin iemand deel kan nemen aan allerlei activiteiten en de context waarin iemand leeft (zie Figuur 3). Figuur 3 Het AAIDD model voor ondersteuning Het is opmerkelijk dat in de nieuwe wetsvoorstellen voor de invoering van Passend Onderwijs alle begrippen waarin het woordje zorg voorkwam, zoals leerlingenzorg en zorgprofiel, plotseling en geruisloos, vervangen zijn door begrippen met het woord 10

11 ondersteuning, bijvoorbeeld ondersteuningsprofiel en leerlingondersteuning. Positief geredeneerd zou je kunnen zeggen dat binnen het ministerie van OC&W zich een begin van paradigmaverschuiving richting het sociale of burgerschapsmodel, en daarmee richting inclusief onderwijs, heeft voorgedaan. Taal lijkt hierin een belangrijke rol te spelen. Cultuur creëert taal, maar taal creëert ook cultuur. De manier waarop bijvoorbeeld over leerlingen en ouders in de school gesproken wordt, zal ook tot uitdrukking komen in de manier waarop leraren hun werk vormgeven, leerlingen ondersteunen en begeleiden en in gesprek gaan met ouders. We zagen hiervoor dat de AAIDD onder druk van haar leden en het ontstaan van een alternatief paradigma (het burgerschapsparadigma) met andere opvattingen over de gewenste positie van mensen met een beperking in de samenleving, niet alleen haar naam heeft veranderd, maar ook alternatieve concepten heeft ontwikkeld (het begrip ondersteuning en kwaliteit van bestaan) om hiermee niet alleen een cultuurverandering in de maatschappij tot stand te brengen (een andere bejegening van mensen met een beperking) maar daadwerkelijk die maatschappij te veranderen in de richting van een samenleving die meer inclusief is dan de samenleving die we nu kennen. In dit proces is taalgebruik belangrijk. Mensen met een beperking zelf bepleiten een ander taalgebruik (people first language) waarbij niet de beperking of de stoornis centraal staat, maar de persoon, de mens (www.disabilityisnormal.com). People first language Bij people first language is het belangrijk dat professionals met respect spreken over personen met een beperking of stoornis. Hierbij staan begrippen als inclusie, vrijheid en respect centraal (www.disabilityisnormal.com). Het gaat erom of ons taalgebruik, soms ongewild en onopgemerkt, de impact van de beperking verder versterkt (a disabling language) of juist de betreffende persoon ondersteunt bij het versterken van zijn/haar mogelijkheden tot ontwikkeling en participatie (an enabling language). Mensen met een beperking geven zelf aan dat [i]t is fundamental to disabled people s lives that disability is recognised as an equality issue.. To challenge discrimination, oppression, and stereotypes, the disability movement both nationally and internationally, has actively promoted its own definitions of disability. These definitions have been borne out of the Social Model of Disability. Most of the information will be common sense and common courtesy. It is important to understand that there are some widely used words and phrases that give offence because they reinforce prejudice and perpetuate discriminatory attitudes and practices among the general public (The London Borough of Barking and Dagenham, 2001, p. 2). Niet langer geaccepteerd zijn bijvoorbeeld termen als de gehandicapte, de dyslect, de autist en een downer. Evenmin omschrijvingen als zij is autistisch, hij is een mongooltje of het gehandicaptentoilet (Idem). In plaats daarvan gebruiken we bijvoorbeeld omschrijvingen als mensen met een beperking, Jan heeft een verstandelijke beperking, 11

12 Anja heeft het syndroom van Down en het toilet is toegankelijk voor mensen met een beperking. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) bepleit eveneens dat professionals, vooral waar het gaat om diagnostiek, een taal gebruiken die niet alleen toegankelijk is voor professionals uit andere disciplines, maar die vooral ook respect toont voor en te begrijpen is door mensen met een beperking, hun familieleden en hun vrienden. Een van de instrumenten die zij hiervoor heeft ontwikkeld is de International Classification of Functioning, Disability and Health (kortweg ICF). De ICF kent ook een versie die speciaal ontwikkeld is ten behoeve van kinderen en jongeren, de International Classification of Functioning, Disability and Health, Children and Youth Version (kortweg ICF C/Y) (RIVM, 2008). ICF C/Y De ICF voor kinderen en jongeren werd ontwikkeld om kenmerken van het ontwikkelende kind en de invloed van de omgeving van het kind te beschrijven (RIVM, 2008, p. ix). De classificatie levert een gemeenschappelijke taal en terminologie voor het beschrijven van problemen met betrekking tot functies en anatomische eigenschappen, beperkingen en participatieproblemen die zich voordoen tijdens zuigelingenperiode, kleutertijd, jeugd en adolescentie en relevante externe factoren (Idem). Clinici, onderzoekers, onderwijsprofessionals, paramedici, bestuurders, ouders en de kinderen en jongeren met een beperking krijgen met de ICF C/Y de beschikking over een gemeenschappelijke taal, die ondersteunend is voor het bevorderen van de groei, de ontwikkeling, de gezondheid en het functioneren en participeren van de kinderen en jongeren met een beperking. De ICF C/Y sluit aan bij actuele internationale overeenkomsten en verdragen en verwijst expliciet naar de VN Conventie over de rechten van het kind uit 1989, de Salamanca Statement over het recht op onderwijs uit 2001 en de VN Conventie over de rechten van mensen met een beperking uit De WHO verwijst voor het gebruik van de ICF C/Y expliciet naar de VN Conventie van 2006: Staten zullen alle noodzakelijke maatregelen nemen om te verzekeren dat kinderen met functioneringsproblemen alle mensenrechten en fundamentele vrijheid op basis van gelijkheid, vergeleken met andere kinderen, kunnen genieten. Bij alle activiteiten met betrekking tot kinderen met functioneringsproblemen zal het belang van het kind op de eerste plaats komen. Staten zullen zeker stellen dat kinderen met functioneringsproblemen het recht hebben om hun mening met betrekking tot alles wat hun aangaat vrijelijk te kunnen uiten. Aan hun mening wordt gewicht toegekend in overeenkomst met hun leeftijd en rijpheid, op gelijkwaardige wijze vergeleken met andere kinderen. Ondersteuning wordt verstrekt in overeenstemming met dit feit (UN, 2006, Artikel 7). Binnen de ICF C/Y staan vier thema s centraal: 12

13 Het kind/de jongere binnen het gezin. Vertraging in de ontwikkeling van functies, anatomische eigenschappen, activiteiten en participatie. Participatie, gedefinieerd als iemands deelname aan het maatschappelijk leven, waaronder het leven op school. De omgeving, gedefinieerd als de fysieke en sociale omgeving waarin iemand leeft (RIVM, 2008). Het voorgaande veronderstelt dat preventie en behandeling ook toegespitst zijn op ondersteuning en verandering van de fysieke, sociale en psychologische omgeving, om daarmee de ontwikkeling, de gezondheid en het welbevinden van kinderen en jongeren te bevorderen. Het gebruik van de ICF C/Y sluit hiermee goed aan bij bijvoorbeeld handelingsgericht werken (Idem). Binnen de ICF C/Y gaat het niet zozeer om het stellen van diagnoses, maar veeleer om het opstellen van een functioneringsprofiel. Doel is om de aard en de ernst van de functioneringsproblemen van het kind/de jongere te beschrijven en de omgevingsfactoren die dat functioneren beïnvloeden, zichtbaar te maken (Idem). Figuur 4 laat zien welke factoren het menselijk functioneren en participeren beïnvloeden. Ook dit model is bedoeld als hulpmiddel om beter te begrijpen hoe de verschillende factoren met elkaar samenhangen en elkaar beïnvloeden. Figuur 4 Het menselijk functioneren en de factoren die dat beïnvloeden Zoal hierboven is besproken hechten de opstellers van de ICF C/Y aan het gebruik van een gemeenschappelijke taal en terminologie, zodat betrokkenen elkaar beter kunnen verstaan en begrijpen. Kinderen en jongeren met een beperking krijgen in hun behandeling en bij de ondersteuning die wordt geboden vaak te maken met verschillende professionals, vaak afkomstig uit verschillende disciplines. Voor de betrokken persoon is het belangrijk dat deze professionals goed met elkaar samenwerken en hun activiteiten op elkaar afstemmen. De 13

14 WHO (2010) spreekt in dit verband van interdisciplinair samenwerken. De internationale literatuur laat zien dat interdisciplinair samenwerken nog niet zo eenvoudig is. Interdisciplinaire samenwerking Er zijn meerdere begrippen in omloop die het samenwerken tussen professionals uit verschillende disciplines beschrijven. Twee veelgebruikte begrippen zijn multidisciplinair en interdisciplinair samenwerken: Bij multidisciplinair samenwerken zijn verschillende disciplines betrokken, maar werkt elke discipline vanuit het eigen perspectief, met een eigen vaktaal en een eigen logica en probeert de eigen doelstellingen te realiseren. Professionals behouden hun autonomie en werken min of meer parallel aan elkaar. Bepaalde disciplines hebben vaak meer status dan andere. Bij interdisciplinair samenwerken formuleren de verschillende disciplines een gezamenlijk doel, hanteren zij een gemeenschappelijke taal, die voor alle betrokkenen toegankelijk en begrijpelijk is, en zien zij de kwaliteiten en perspectieven van de ander als complementair en waardevol. De betrokken professionals leveren als het ware een stukje van hun autonomie (en soms status) in (Schuman, 2012). Interdisciplinair samenwerken vergt een meer dialogische werkwijze, eerst en vooral met de persoon op wie de ondersteuning is gericht en met zijn/haar sociale omgeving (Schuman, 2009, 14). Deze dialogische werkwijze en de bijbehorende ondersteuning worden gekenmerkt door het individuele karakter van de cliëntvragen, de bijpassende dialoog tussen cliënt en professional en het bieden van professionele zorg en ondersteuning gericht op de kwaliteit van bestaan van de cliënt (Buntinx en Bijwaard, 2004, blz.5). Alle betrokken professionals bedienen zich bij hun samenwerking van dezelfde dialogische werkwijze. Een werkwijze die de WHO propageert als instrument om de kwaliteit van de dienstverlening aan mensen met een beperking te verhogen. De WHO (2010) heeft het over interprofessional education en collaborative practice (zie Figuur 5) en benadrukt dat toekomstige professionals al tijdens hun opleiding ervaring op moeten doen in het samenwerken met professionals uit andere disciplines. Hoewel dit model specifiek is uitgewerkt voor de gezondheidszorg, lijkt zij ook van toepassing voor de ondersteuning en begeleiding van kinderen en jongeren met een beperking die onderwijs volgen en die daarbij vaak te maken krijgen met professionals die afkomstig zijn uit een breed scala aan disciplines (huisarts, revalidatiearts, logopedist, fysiotherapeut, ergotherapeut, orthopedagoog, psycholoog, psychiater, verpleegkundige, gedragskundige, leraar, klassenassistent, enzovoort). 14

15 Figuur 5 WHO model voor interprofessioneel opleiden en interdisciplinair samenwerken Competenties interdisciplinair samenwerken De laatste jaren is de aandacht voor versterking van de samenwerking van professionals uit verschillende disciplines bij de ondersteuning en begeleiding van kinderen en jongeren sterk toegenomen. Ingrijpende maatschappelijke gebeurtenissen, zoals de dood van de peuter Savanna in 2004, lieten zien dat samenwerking wellicht voor de hand lag, maar dat dit niet altijd gebeurde: er is niet verzocht om inbreng van extra expertise, noch is voldoende gebruik gemaakt van de expertise van anderen die bij het hulpverleningsproces betrokken waren (Inspectie Jeugdzorg, 2005, p. 2). Meads en Ashcroft (2005) spreken zelfs van een beleidsverplichting (a policy imperative) vanuit de overheid om die samenwerking te versterken en te bevorderen, nadat in Engeland het overlijden van Victoria Klimby in 2000 geleid heeft tot grote ophef in de media. De hulpverlening faalde, omdat organisaties en personen langs elkaar heen werkten. In crisissituaties wordt heel duidelijk zichtbaar of er samengewerkt is en wat die kwaliteit van de samenwerking was. Zoals hiervoor aangegeven zal ook binnen Passend Onderwijs de noodzaak tot samenwerking alleen maar toenemen. Leraren in reguliere scholen zullen meer dan voorheen geconfronteerd worden met professionals die afkomstig zijn uit andere disciplines en/of uit andere organisaties. De competenties die professionals nodig hebben om effectief en efficiënt samen te werken zijn, onder andere: het eigen territorium willen verlaten; nieuwe kennis- en ervaringsdomeinen willen ontdekken; een andere taal leren hanteren; meerdere perspectieven een plaats willen en kunnen geven; ruimte kunnen en willen maken voor de expertise van een ander en de expertise van de ander kunnen erkennen en waarderen als aanvullend en verrijkend (Kaye & Crittenden, 2005). Voor een belangrijk deel 15

16 lijkt het te gaan om een bepaalde professionele attitude en een beroepsethos waarin samenwerking centraal staat en de bereidheid een gemeenschappelijke taal te leren en te gebruiken, die zowel toegankelijk is voor de betrokken professionals, als voor de mensen voor wie de dienstverlening is opgezet, in een onderwijssituatie leerlingen en hun ouders/verzorgers. Bij dit samenwerken wordt het steeds belangrijker dat kinderen en jongeren en hun ouders als mederegisseur betrokken zijn. Hun stem is niet alleen belangrijk bij, maar voorwaardelijk voor een effectieve samenwerking. De stem van de leerling Hiervoor hebben we gezien dat de VN Conventie van 2006 uitdrukkelijk ervoor pleit kinderen te betrekken bij alle besluiten die hen aangaan. Kinderen en jongeren zijn gesprekspartners en aan hun opvattingen wordt gewicht toegekend. Dit impliceert ook zeggenschap over besluiten die worden genomen. De stem van de leerling horen en honoreren lijkt zelfs voorwaardelijk voor verbetering van de beroepspraktijk (Ferguson, Hanreddy & Draxton, 2011). Zij hebben het over een verschuiving van de machtsverhoudingen in de klas, waarbij leerlingen in een dialogisch proces participeren in betekenisvolle besluitvorming met betrekking tot de onderwijsleeromgeving en het klimaat in de klas (Idem, p. 55). Belangrijke thema s zijn zelfbepaling van leerlingen en een autonomie-ondersteunende begeleiding van leraren in plaats van een controlerende begeleiding (Idem, p. 56). In de ondersteuning van volwassenen met een (verstandelijke) beperking wordt Person Centered Planning steeds meer gebruikt als instrument om mensen de mogelijkheid te bieden hun eigen toekomst vorm te geven en de ondersteuning te krijgen die zij daarbij nodig hebben (Dowling, Manthorpe & Cowley in samenwerking met King, Raymond, Perez & Weinstein, 2006). Person Centered Planning Person Centered Planning (PCP) is gebaseerd op dezelfde uitgangspunten die we kunnen onderkennen in bijvoorbeeld het burgerschapsparadigma, het denken in termen van kwaliteit van bestaan en in de VN Conventie van 2006 over de rechten van mensen met een beperking: onafhankelijkheid, keuzes kunnen maken, inclusie, gelijkwaardigheid en empowerment (Idem). Centraal staat de notie dat mensen zelf regie voeren (Dowling et al., 2006). PCP is oorspronkelijk ontwikkeld in de VS en in Canada ten behoeve van mensen met een verstandelijke beperking, maar ook in het Verenigd Koninkrijk is PCP aan een opmars bezig (Idem). De Engelse overheid bijvoorbeeld heeft haar beleid voor een meer persoonsgerichte ondersteuning samengevat in haar programma Valuing people now (Department of Health, 2009), met als doel: [to set] a challenge for public services and everyone who works with people with learning disabilities to take an approach which starts with each individual, their wishes, aspirations and needs, and which seeks to give them control and choice over the support they need and the lives they lead (Idem, p. 5). Het gaat om putting people first, person centered planning en personalisation of services dat wil zeggen om rechten, om participatie op alle levensterreinen, om zelfbepaling en keuzes kunnen maken en om inclusie (Idem, p. 21). Wij denken dat de uitgangspunten, de onderliggende waarden en de ontwikkelde methodieken van PCP ook in het onderwijs kunnen bijdragen aan versterking van de stem van de leerling en het vergroten van zijn/haar betrokkenheid bij het onderwijsleerproces. 16

17 PCP benadrukt het leerproces van alle betrokkenen via gemeenschappelijke activiteiten, het zoeken naar creatieve oplossingen in plaats van leerlingen in het keurslijf van het systeem te persen en intensieve samenwerking gedurende langere tijd met alle betrokkenen. Het doel is voor de persoon betekenisvolle veranderingen in zijn/haar leven, in zijn/haar omgeving en in organisaties tot stand te brengen (Sanderson, 2000). PCP stimuleert de actieve betrokkenheid van niet-professionals, zoals ouders, familieleden, vrienden en anderen die belangrijk zijn in het leven van de leerling. De focus is op keuzes, mogelijkheden en aspiraties in plaats van op de aanwezige beperking (Dowling et al., 2006). Ook bij PCP gaat het uiteindelijk om verschuiving van de macht ten gunste van de persoon in kwestie. Diverse instrumenten zijn ontwikkeld om dit proces te ondersteunen, bijvoorbeeld: Maps (Making Action Plans) een sterk gevisualiseerde werkwijze met het doel zicht te krijgen op de geschiedenis van de betreffende persoon, de actuele situatie, de dromen en nachtmerries, de talenten en persoonlijke kwaliteiten en de ondersteuning die nodig is om de gedroomde toekomst dichterbij te brengen. Van hieruit wordt een actieplan ontwikkeld. De cirkel van ondersteuning: wie zijn de betekenisvolle personen in het leven van de betreffende persoon en wie van hen kan waar, op welke wijze en wanneer ondersteuning bieden als dat nodig en gewenst is? PATH (Planning Alternative Tomorrows with Hope), eveneens een sterk gevisualiseerde werkwijze, vergelijkbaar met Maps. Kenmerkend is ook hier om niet vanuit het verleden of het heden te vertrekken, maar vanuit een toekomstperspectief: de droom van de betreffende persoon, waarin leidend zijn kwaliteit van bestaan, gewaardeerde sociale rollen kunnen vervullen, participatie in de gemeenschap (inclusie) en keuzemogelijkheden hebben. Health Action Plan: samen met de persoon op zoek naar activiteiten en condities die nodig zijn om de persoon fysiek en psychisch gezond te laten zijn. Voor Person Centered Planning geldt hetzelfde als voor de andere thema s die in dit artikel besproken zijn. Verdieping, training en kritische reflectie zijn noodzakelijk voor een adequaat en professioneel gebruik van de gepresenteerde concepten, modellen en werkwijzen. Dit gebruik lijkt op zijn minst een attitudeverandering te vragen van de betrokken professionals. Oliver (1996, p. 71) constateerde al dat [i]n the post 1990 world, the same people, albeit with different job titles and perhaps in plusher buildings, are doing the same things to disabled people although they may now be doing a needs-led assessment or producing a care plan. Uiteindelijk lijkt het erom te gaan of en op welke wijze professionals door hun werk bijdragen aan verhoging van de kwaliteit van bestaan van mensen met een beperking, waarbij kwaliteit van bestaan in eerste plaats gedefinieerd wordt door de betreffende person zelf. Tenslotte Voor het lectoraat Interdisciplinair werken in de context van onderwijs en zorg hebben we het voorgaande samengevat in twee figuren. Zij geven wellicht een goed overzicht van de actuele en internationale ontwikkelingen betreffende het onderwijs, de zorg en de 17

18 dienstverlening aan kinderen, jongeren en volwassenen met een beperking (zie Figuren 6 en 7). Figuur 6 Interdisciplinair samenwerken voor kinderen en jongeren 18

19 Figuur 7 Passend Onderwijs vanuit Internationaal perspectief Geraadpleegde literatuur Barking and Dagenham Council (2001). Disability Language and Etiquette. London: The London Borough of Barking and Dagenham. Booth, T. & Ainscow, M. (2009, 2e herziene druk). Index voor Inclusie Werken aan leren en participeren op school. Antwerpen/Tilburg: Garant/Fontys OSO. Buntinx, W.H.E en Bijwaard, M. (2004). Professionaliteit in de zorg voor mensen met functiebeperkingen Kenmerken, rol, voorwaarden. Utrecht: Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland. Buntinx, W.H.E. & Schalock, R.L. (2010). Models of Disability, Quality of Life, and Individualized Supports: Implications for Professional Practice in Intellectual Disability. In: Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities, Vol. 7, Nr. 4, pp Callahan, Michael J. and Bradley Garner, J. (1997). Keys to the workplace. Skills and supports for people with disabilities. Baltimore, Maryland: Paul H. Brookes Publishing Co. Corbett, J. en Barton, L. (1992). A struggle for choice, students with special educational needs in transition to adulthood. London: Routledge. Department of Health (2009). Valuing People Now: a new three year strategy for people with learning disabilities. London: Department of Health. Dijksma, S.A.M. (2009). Derde voortgangsrapportage Passend Onderwijs. Den Haag: Sdu Uitgevers. Doornbos, K en Stevens, L.M. (1987). De groei van het special onderwijs Analyse van historie en onderzoek. Den Haag: Staatuitgeverij. Doornbos, K en Stevens, L.M. (1988). De groei van het special onderwijs Beeldvorming over theorie en praktijk. Den Haag: Staatsuitgeverij. Dowling, S., Manthorpe, J. & Cowley, S. in samenwerking met King, S., Raymond, V., Perez, W. & Weinstein, P. (2006). Person Centered Planning in Social Care. A Scoping Review. York: Joseph Rowntree Foundation. Dyson, A. (2001). Special Needs in the twenty-first century: where we ve been and where we re going. British Journal of Special Education, Vol. 28, no 1, pp Farrell, P. (2001) Special Education in the last twenty years: have things really got better? British Journal of Special Education, Volume 28, no 1, pp.3-9. Ferguson, D.L., Hanreddy, A. & Draxton, S. (2011). Giving students a voice as a strategy for improving teacher practice. London Review of Education, Vol. 9, Nr. 1, pp Florian, L. (1998) Inclusive practice What, why and how. In: K. Topping en S. Maloney, eds. (2005) The RoutledgeFalmer reader in Inclusive Education. London: RoutledgeFalmer. Hoeven, M. van der (2005). Notitie Vernieuwing van de zorgstructuren in het funderend onderwijs. Kuhn, T.S. (1970). The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: The University of Chicago Press. 19

20 Inspectie Jeugdzorg (2005). Onderzoek naar de kwaliteit van het hulpverleningsproces aan S. Utrecht: Inspectie Jeugdzorg. Kaye, L.W. en Crittenden, J.A. (2005). Playing well with others Interdisciplinary collaboration at a center on aging. In: Social Work Today, 5 (2), pp LCTI (Landelijke Commissie Toezicht Indicatiestelling) (2006). De groei van de deelname aan cluster 4: opvattingen over oorzaken en groeibeperkende maatregelen. Den Haag:LCTI. Meads, G. & Ashcroft, J. (2005). The Case for Interprofessional Collaboration in Health and Social Care. Oxford: Blackwell Publishing Ltd. OC en W (1990). Weer samen naar school Perspectief om leerlingen ook in reguliere scholen onderwijs op maat te bieden. Den Haag: Sdu. OC en W (1996). Weer Samen Naar School - Uitwerkingsnotitie. Den Haag: Sdu. OC en W (2003) OC en W in kerncijfers Den Haag: Sdu. Oliver, M. (1996) Understanding disability, from theory to practice. London: MacMillan Press Ltd. Pameijer, N., Van Beukering, T. & De Lange, S. (2009). Handelingsgericht werken: een handreiking voor het schoolteam. Samen met collega s, leerlingen en ouders aan de slag. Leuven/Den Haag: Acco. Raad van Europa (2010). Resolutie RIVM (2008). Nederlandse vertaling van de International Classification of Functioning, Disability and Health Children and Youth version. Houten: Bohn Stafleu van Loghum. Sanderson, H. (2000). Person Centered Planning: Key Features and Approaches. York: Joseph Rowntree Foundation. Schuman, H. (2007). Passend Onderwijs Pas op de plaats of stap vooruit? Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 46 (2007), Schuman, H. (2009). Being a professional today means becoming interprofessional. Lectorale rede bij de gelegenheid van de installatie tot lector. Tilburg: Fontys OSO. Schuman, H. (2010). Inclusief Onderwijs Dilemma s en uitdagingen. Antwerpen/Apeldoorn: Garant. Schuman, H. (2012). Samenwerken voor kinderen en jongeren. Een onderzoek naar interdisciplinair samenwerken binnen Heliomare onderwijs, de dienst Ambulante begeleiding en Heliomare revalidatie. Interne publicatie. Tilburg/Wijk aan Zee: Fontys OSO/Heliomare. Thomas, G., Walker, D. en Webb, J. (1998). Inclusieve Education The ideals and the practice. In: K. Topping en S. Maloney, eds. (2005) The RoutledgeFalmer reader in Inclusive Education. London: RoutledgeFalmer. United Nations (2006) Convention on the Rights of Persons with Disabilities. (geraadpleegd op ). UNESCO (1994) The Salamanca Statement. 20

EASPD 02 februari 2011 Interdisciplinair werken en inclusie

EASPD 02 februari 2011 Interdisciplinair werken en inclusie EASPD 02 februari 2011 Interdisciplinair werken en inclusie Lectoraat Interdisciplinair werken Lector Hans Schuman Filmfragment Sterre Reflectie op Sterre Inter professionele, interdisciplinaire en interinstitutionele

Nadere informatie

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Feiten New York 13 december 2006 Verdrag + Optioneel Protocol (rechtsbescherming)

Nadere informatie

Blik op de Toekomst Marjolein Herps (M.Herps@vilans.nl) Wil Buntinx (Wil@buntinx.org) 10 april 2014

Blik op de Toekomst Marjolein Herps (M.Herps@vilans.nl) Wil Buntinx (Wil@buntinx.org) 10 april 2014 Blik op de Toekomst Marjolein Herps Wil Buntinx (M.Herps@vilans.nl) (Wil@buntinx.org) 10 april 2014 Ondersteuningsplannen Verleden Heden Toekomst Ondersteuningsplannen Verleden Education for All Handicapped

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de. Dr. W.H.E. Buntinx. 10 jarig Jubileum NIP-NVO 24 september 2009 Huis ter Heide

Ontwikkelingen in de. Dr. W.H.E. Buntinx. 10 jarig Jubileum NIP-NVO 24 september 2009 Huis ter Heide Ontwikkelingen in de Professionele Zorg Dr. W.H.E. Buntinx 10 jarig Jubileum NIP-NVO 24 september 2009 Huis ter Heide 1. Achtergrond Wetenschappelijke ontwikkelingen Maatschappelijke ontwikkelingen (Ontwikkelingen

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Buntinx Training & Consultancy. De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt. St. Michielsgestel. 20 januari 2010

Buntinx Training & Consultancy. De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt. St. Michielsgestel. 20 januari 2010 Buntinx Training & Consultancy Boekpresentatie De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt St. Michielsgestel 20 januari 2010 www.buntinx.org De contextuele professional W.H.E. Buntinx Mission

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Internationale classificatie van het menselijk functioneren of ICF- CY 1

Internationale classificatie van het menselijk functioneren of ICF- CY 1 Internationale classificatie van het menselijk functioneren of ICF- CY 1 ICF 2 staat voor International Classification of Functioning, Disability and Health en is een classificatiesysteem van de Wereldgezondheidsorganisatie.

Nadere informatie

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011 Workshop 3 Digitale inclusie Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa Brussel, 11.10.2011 2 E-inclusion e-inclusie (of digitale inclusie) verwijst naar alle beleidslijneninitiatieven die een inclusieve

Nadere informatie

Professionaliteit in de zorg

Professionaliteit in de zorg Professionaliteit in de zorg vraagt om herwaardering Dr. W.H.E. Buntinx VGN 'Met vertrouwen in de gehandicaptenzorg' 29 september 2009 Bussum Proloog Twee onderzoeken IGZ 2007: Kwaliteit gehandicaptenzorg

Nadere informatie

Gezondheidsraad (1999). Dagbesteding voor mensen met een ernstige meervoudige handicap. Den Haag: Gezondheidsraad.

Gezondheidsraad (1999). Dagbesteding voor mensen met een ernstige meervoudige handicap. Den Haag: Gezondheidsraad. DAGBESTEDING Dagbesteding voor personen met ernstige meervoudige beperkingen is steeds meer en beter uitgewerkt. Dit is een positieve evolutie, gezien het deelnemen aan activiteiten op meerdere manieren

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

LEOZ Generiek competentieprofiel leraar Passend Onderwijs: de ontwikkelscan

LEOZ Generiek competentieprofiel leraar Passend Onderwijs: de ontwikkelscan LEOZ Generiek competentieprofiel leraar Passend Onderwijs: de ontwikkelscan Juni 2013 Erica de Bruïne (Hogeschool Windesheim) Hans van Huijgevoort (Fontys OSO) Hettie Siemons (Hogeschool Utrecht, Seminarium

Nadere informatie

29/05/2013. ICF en indicering ICF

29/05/2013. ICF en indicering ICF en indicering 1 = International Classification of Functioning, disability and health World Health Organisation (2001) is complementair met ICD-10 Wat? Classificatie van gezondheids en gezondheidsgerelateerde

Nadere informatie

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke.vanderScheer@utwente.nl Lieke van der Scheer ISOQOL 14-11-2014 1 De stem van patiënten Elisa Garcia Simone van der Burg (Nijmegen) Lieke van der Scheer

Nadere informatie

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven Voorwoord Erik Sterk Guido Walraven Ondernemende burgers in lokale gemeenschappen kunnen sociale, economische en ecologische impact hebben, zo is de laatste jaren steeds duidelijker geworden. De verschillende

Nadere informatie

welkom informatie bijeenkomst koersnotitie passend onderwijs Barchem november 2012

welkom informatie bijeenkomst koersnotitie passend onderwijs Barchem november 2012 welkom informatie bijeenkomst koersnotitie passend onderwijs Barchem november 2012 programma 1. welkom 2. presentatie: wat is Passend Onderwijs? 3. presentatie: koersnotitie 4. vragen? VRAGENBRIEFJES historie

Nadere informatie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be VIGeZ April 2013 1 Growth 7% Eén van de

Nadere informatie

Coachen... waar bots je op in het coachen van je collega s? Waar gaat het over... Wat is de essentie van coachen? Coachen naar positieve verandering:

Coachen... waar bots je op in het coachen van je collega s? Waar gaat het over... Wat is de essentie van coachen? Coachen naar positieve verandering: Coachen naar positieve verandering: Coachen... waar bots je op in het coachen van je collega s? Focus op het leren van leerkrachten en de school als lerende organisatie. beno.schraepen@plantijn.be, Master

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

op deze informatieavond voor leden van de (gemeenschappelijke) medezeggenschapsraden met als thema : Passend Onderwijs

op deze informatieavond voor leden van de (gemeenschappelijke) medezeggenschapsraden met als thema : Passend Onderwijs op deze informatieavond voor leden van de (gemeenschappelijke) medezeggenschapsraden met als thema : Passend Onderwijs historie Verklaring Salamanca 1994 Those with special educational needs must have

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Samenwerken voor kinderen en jongeren

Samenwerken voor kinderen en jongeren Helioskoop Onderwijs Heliomare Revalidatie R&D Fontys OSO Opleiding en ontwikkelen Lectoraat Interdisciplinair werken Lectoraat Interdisciplinair werken in de context van onderwijs en zorg Samenwerken

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Orthopedagogie Module Categoriaal Werken 5

ECTS-fiche. Graduaat Orthopedagogie Module Categoriaal Werken 5 ECTS-fiche Opzet van de ECTS-fiche is om een uitgebreid overzicht te krijgen van de invulling en opbouw van de module. Er bestaat slechts één ECTS-fiche voor elke module. 1. Identificatie Opleiding Graduaat

Nadere informatie

Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM

Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM Jeanine Gregersen Samenvatting Context : werkdefinities en twee stellingen Focus op interculturele competentie Implicaties voor instellingen Moot court

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie

Het huis met de zeven kamers

Het huis met de zeven kamers Het huis met de zeven kamers Hans van Ewijk Hans.vanewijk@uvh.nl www.hansvanewijk.nl Zeven ramen van sociaal werk Domein Theorieën Ethiek Disciplines Beleid en organisatie Methodes Professionalisering

Nadere informatie

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding Inleiding Het LEOZ (Landelijk Expertisecentrum Onderwijs en Zorg) is een samenwerkingsproject van: Fontys Hogescholen, Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg,

Nadere informatie

Inclusief onderwijs aan kinderen met Downsyndroom. Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland

Inclusief onderwijs aan kinderen met Downsyndroom. Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland Inclusief onderwijs aan kinderen met Downsyndroom Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland www.downsyndroom.nl/reviewinclusive Aantal kinderen met Downsyndroom (4-13 jaar) dat in Nederland naar

Nadere informatie

Helioskoop Onderwijs. Heliomare Revalidatie R&D. Fontys OSO Opleiding en ontwikkelen. Lectoraat

Helioskoop Onderwijs. Heliomare Revalidatie R&D. Fontys OSO Opleiding en ontwikkelen. Lectoraat Helioskoop Onderwijs Heliomare Revalidatie R&D Fontys OSO Opleiding en ontwikkelen Lectoraat Interdisciplinair werken Lectoraat Interdisciplinair werken in de context van onderwijs en zorg Samen sterker?

Nadere informatie

Ben Ik Tevreden? Meetinstrument cliënttevredenheid

Ben Ik Tevreden? Meetinstrument cliënttevredenheid Ben Ik Tevreden? Meetinstrument cliënttevredenheid De kracht van Ben ik tevreden? ligt in het hier en nu. Wensen van cliënten zetten direct aan tot actie. Meten is dus niet alleen weten, maar de start

Nadere informatie

elk kind een plaats... 1

elk kind een plaats... 1 Elk kind een plaats in een brede inclusieve school Deelnemen aan het dagelijks maatschappelijk leven Herent, 17 maart 2014 1 Niet voor iedereen vanzelfsprekend 2 Maatschappelijke tendens tot inclusie Inclusie

Nadere informatie

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Petri Embregts Inhoud Waarom een kans in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking? Inzetbaarheid en effectiviteit

Nadere informatie

Maagdenhuisbezetting 2015

Maagdenhuisbezetting 2015 Maagdenhuisbezetting 2015 Genoeg van de marktwerking en bureaucratisering in de publieke sector Tegen het universitaire rendementsdenken, dwz. eenzijdige focus op kwantiteit (veel publicaties, veel studenten,

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Perspectief op Potenties

Perspectief op Potenties Perspectief op Potenties Jaap van der Stel Jaap van der Stel Lector GGz Hogeschool Leiden Brijder-Parnassia GGZ ingeest Een derde meer herstel? Vereist: brede visie op herstel, inclusief focus op functioneel

Nadere informatie

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Proloog Assessment binnen de context van inclusief onderwijs is een aanpak van assessment binnen het reguliere onderwijs waarbij

Nadere informatie

Pijnpunten PBS. W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g

Pijnpunten PBS. W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g Pijnpunten PBS Programma Welkom en voorstellen Pijnpunten SWPBS - Pijnpunten kort toelichten - World café: pijnpunten verkennen - Plenair inventariseren Wettelijk kader SWPBS Pedagogische kwaliteit van

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Sportopleidingen in Internationaal perspectief

Sportopleidingen in Internationaal perspectief Sportopleidingen in Internationaal perspectief Platform kader Den Haag, 29 maart 2010 Danny Meuken Jan Minkhorst 967 LONDEN DAGEN Het internationale Speelveld GAISF IOC VN (UNESCO) Internationale Sportfederaties

Nadere informatie

Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie

Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie Peter Lelie Europese Commissie - DG EMPL 7-Oct-09 Directoraat-Generaal for Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Gelijke Kansen Eenheid Sociale

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

LEOZ Project 1D. Referentiekaders Taal en Rekenen voor cluster 3 en 4 leerlingen in relatie tot bevordering handelingsbekwaamheden

LEOZ Project 1D. Referentiekaders Taal en Rekenen voor cluster 3 en 4 leerlingen in relatie tot bevordering handelingsbekwaamheden LEOZ Project 1D Referentiekaders Taal en Rekenen voor cluster 3 en 4 leerlingen in relatie tot bevordering handelingsbekwaamheden Doelen LEOZ 1D Onderzoeksdoelen: 1. Definiëren referentiekaders Taal en

Nadere informatie

Kinderrevalidatie: het bereiken van een optimale autonomie en participatie voor kinderen met beperkingen

Kinderrevalidatie: het bereiken van een optimale autonomie en participatie voor kinderen met beperkingen Kinderrevalidatie: het bereiken van een optimale autonomie en participatie voor kinderen met beperkingen Anke Meester-Delver, kinderrevalidatiearts, afd. revalidatie, AMC Definitie kinderrevalidatie Kinderrevalidatie

Nadere informatie

Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking

Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking Het doel van deze beschrijving is om enerzijds houvast te geven voor het borgen van de unieke expertise van de cliëntondersteuner voor

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Geen belangen Disclosure Persbericht 15 oktober 2014 Veranderend zorglandschap vraagt om vernieuwde

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Veel en weinig verwijzende scholen. Annemieke Mol Lous Hogeschool Leiden Cluster Educatie Maart 2012 SKOE Enschede

Veel en weinig verwijzende scholen. Annemieke Mol Lous Hogeschool Leiden Cluster Educatie Maart 2012 SKOE Enschede Veel en weinig verwijzende scholen Annemieke Mol Lous Hogeschool Leiden Cluster Educatie Maart 2012 SKOE Enschede Toename labelling + verwijzing Inmiddels is er iets mis met ruim 10 % van de leerlingen

Nadere informatie

De opleider als rolmodel

De opleider als rolmodel De opleider als rolmodel De opleider als rolmodel programma 14.00 welkom 14.15 voorstelronde/verwachtingen 14.35 excellent teacher en excellent rolemodel 14.55 groepswerk 15.10 plenaire rapportage 15.35

Nadere informatie

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Bert Molewijk (RN,MA, PhD) Voorbij de vrijblijvendheid Programmaleider Moreel Beraad, VUmc Associate professor Clinical Ethics, Oslo VWS, Week

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

Professionalisering Pedagogisch- en didactisch handelen voor assistenten, leraarondersteuners en overig onderwijsondersteunend personeel

Professionalisering Pedagogisch- en didactisch handelen voor assistenten, leraarondersteuners en overig onderwijsondersteunend personeel FACTSHEET Cursus Bijlagen Professionaliseringsplan KOLOM Professionalisering Pedagogisch- en didactisch handelen voor assistenten, leraarondersteuners en overig onderwijsondersteunend personeel Algemeen

Nadere informatie

HOOGBEGAAFD? Verschillende theorieën en modellen; verschil in nadruk

HOOGBEGAAFD? Verschillende theorieën en modellen; verschil in nadruk Enschede, 21 oktober 2014 Hoogbegaafd en. Lianne Hoogeveen HOOGBEGAAFD? Verschillende theorieën en modellen; verschil in nadruk Meest gangbaar op dit moment in Nederland (en daarbuiten): een multidimensionaal,

Nadere informatie

Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland

Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland Andre van Voorst : sr adviseur Kenwerk / Examenwerk Mirjam Hensels : projectleider BPV Handboeken Programma Inleiding

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Onderwijs voor de 21 ste eeuw. Kris Van den Branden

Onderwijs voor de 21 ste eeuw. Kris Van den Branden Onderwijs voor de 21 ste eeuw Kris Van den Branden Is ons onderwijs nog mee met de tijd? Met de deur in huis De wereld is drastisch veranderd, de school niet. En dus falen onze scholen niet. Ze zijn gewoon

Nadere informatie

Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief

Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief - Werkzame preventie door het leven heen - (To Do or not To Do) Openbare les Ton Bakker lector Functiebehoud bij Ouderen in Levensloopperspectief 9 oktober

Nadere informatie

Alternatief voor Regeerakkoord Regie in eigen hand door persoonsgebonden en persoonsvolgende bekostiging

Alternatief voor Regeerakkoord Regie in eigen hand door persoonsgebonden en persoonsvolgende bekostiging 13-0010/mh/rs/ph Alternatief voor Regeerakkoord Regie in eigen hand door persoonsgebonden en persoonsvolgende bekostiging Gevraagde actie: - Deelt u de filosofie van Regie in eigen hand? - Bent u bereid

Nadere informatie

Voor wie een time-out?

Voor wie een time-out? Voor wie een time-out? Problemen met gedrag in een buitengewone context Inhoud Korte introductie ICF-CY Toepassing op doelgroep praktijkboek Gebruik binnen een handelingsgericht diagnostisch traject maar

Nadere informatie

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn noteer in je agenda: 3 maart, 31 maart, 21 april, 19 mei en 16 juni 2015 vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg

Nadere informatie

Zal het VN-verdrag het onderwijs aan leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften beïnvloeden?

Zal het VN-verdrag het onderwijs aan leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften beïnvloeden? Zal het VN-verdrag het onderwijs aan leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften beïnvloeden? Verdrag inzake de Rechten van Personen met een Handicap Dit Verdrag belichaamt de wereldwijde consensus over

Nadere informatie

Health Advisory Services 08-03-06

Health Advisory Services 08-03-06 Health Advisory Services 08-03-06 Oolgaardtlezing 4 maart 2008 Van Disease Management naar levensloopbegeleiding voor mensen met een Autisme Spectrum Stoornis (ASS) Ir. W. (Wine) te Meerman MSc, Managing

Nadere informatie

Formatief toetsen: Randvoorwaarden & concrete handvaten voor in de klas

Formatief toetsen: Randvoorwaarden & concrete handvaten voor in de klas Formatief toetsen: Randvoorwaarden & concrete handvaten voor in de klas Kim Schildkamp Contact: k.schildkamp@utwente.nl Programma Formatief toetsen Voorwaarden voor formatief toetsen Voorbeelden van technieken

Nadere informatie

De professional nieuwe stijl werkt aan participatie en inclusie

De professional nieuwe stijl werkt aan participatie en inclusie De professional nieuwe stijl werkt aan participatie en inclusie Manon Verdonschot en Hans Kröber Vilans Postbus 8228 3503 RE Utrecht Website: www.vilans.nl Contactgegevens Manon Verdonschot: 030 789 2445

Nadere informatie

Tekst: Anita Michgelsen, Magda van der Wulp & Alyce Zandbergen

Tekst: Anita Michgelsen, Magda van der Wulp & Alyce Zandbergen De intern begeleider is een belangrijke professional als het gaat om de kwaliteit van het onderwijs. Je bent de spil in de ondersteuning van leraren bij de begeleiding van hun leerlingen en hebt, afhankelijk

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Samenwerken met families. Mike Doolan, ONZM, MSW, BA; Dip.Soc.Sci, MANZASW

Samenwerken met families. Mike Doolan, ONZM, MSW, BA; Dip.Soc.Sci, MANZASW Samenwerken met families Mike Doolan, ONZM, MSW, BA; Dip.Soc.Sci, MANZASW Mike Doolan 2011 Christchurch Christchurch 12.51pm 22 February 2011 Our national symbols both called kiwi De oorsprong van FGC

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen?

Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen? Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen? Sanneke Bolhuis emeritus lector Fontys Lerarenopleiding senior onderzoeker Radboudumc zetel praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek Stuurgroep

Nadere informatie

De kenniswerker. Prof. Dr. Joseph Kessels. Leuven 31 mei 2010

De kenniswerker. Prof. Dr. Joseph Kessels. Leuven 31 mei 2010 De kenniswerker Prof. Dr. Joseph Kessels Leuven 31 mei 2010 Is werken in de 21 ste eeuw een vorm van leren? Het karakter van het werk verandert: Van routine naar probleemoplossing Van volgend naar anticiperend

Nadere informatie

Betekenisvol Leren Onderwijzen in de werkplekleeromgeving

Betekenisvol Leren Onderwijzen in de werkplekleeromgeving Betekenisvol Leren Onderwijzen in de werkplekleeromgeving Kempelonderzoekscentrum Jeannette Geldens, lector Monique van der Heijden, promovenda-docentonderzoeker Herman L. Popeijus, erelector Doelen en

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 2 onderwijs

Logopedie in het cluster 2 onderwijs Logopedie in het cluster 2 onderwijs mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement gaat over de logopedische

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

(Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten

(Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten (Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten Omschrijving voorzieningen Ons kenmerk: Datum: Oktober 2015 Contactpersoon: Contractbeheer E-mail: contractbeheer@regiogenv.nl INHOUD 1 34118 Behandeling

Nadere informatie

De 7 Competenties van de jobcoach NVS/EUSE

De 7 Competenties van de jobcoach NVS/EUSE Lid en Nederlandse vertegenwoordiger van de European Union of Supported Employment De 7 Competenties van de jobcoach NVS/EUSE Competenties van de jobcoach NVS/EUSE bestaan uit de integratie van Kennis,

Nadere informatie

VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ

VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ Visie Dichterbij: Dichterbij schept voorwaarden waardoor mensen met een verstandelijke beperking: - leven in een eigen netwerk temidden van anderen - een eigen

Nadere informatie

Menslievende Professionalisering. Onderzoek naar de training Menslievende Professionalisering. Petri Embregts, Maaike Hermsen & Lisanne van Alphen

Menslievende Professionalisering. Onderzoek naar de training Menslievende Professionalisering. Petri Embregts, Maaike Hermsen & Lisanne van Alphen Menslievende Professionalisering Onderzoek naar de training Menslievende Professionalisering juni 2015 Petri Embregts, Maaike Hermsen & Lisanne van Alphen Achtergrond Zorgverleners werkzaam in het primaire

Nadere informatie

Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken

Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland

Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland september 13 Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland Als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg. (Albert Einstein, 1879-1955) M e r k c o a

Nadere informatie

Het VN Verdrag inzake de Rechten van Personen met een handicap FOD Sociale Zekerheid Vereniging voor de Verenigde Naties 4 december 2013

Het VN Verdrag inzake de Rechten van Personen met een handicap FOD Sociale Zekerheid Vereniging voor de Verenigde Naties 4 december 2013 Implementing the UNCRPD Het VN Verdrag inzake de Rechten van Personen met een handicap FOD Sociale Zekerheid Vereniging voor de Verenigde Naties 4 december 2013 Wat is het VN-Verdrag? UNCRPD = United Nations

Nadere informatie

Aantrekkelijk werkgeverschap. Drs.ing. Jolanda Willems MBA Maart 2010

Aantrekkelijk werkgeverschap. Drs.ing. Jolanda Willems MBA Maart 2010 Aantrekkelijk werkgeverschap attractive ti workplaces Drs.ing. Jolanda Willems MBA Maart 2010 Doel presentatie is Om binnen eigen vakgroep te bespreken wat het belang is van arbeidshygiëne in advisering

Nadere informatie

Handelingsgerichte diagnostiek, gelijkwaardigheid en transparantie

Handelingsgerichte diagnostiek, gelijkwaardigheid en transparantie Handelingsgerichte diagnostiek, gelijkwaardigheid en transparantie Het multidisciplinair overleg (MDO) tussen ouders, leerlingen en school in Zuid-Kennemerland Met de invoering van passend onderwijs verandert

Nadere informatie

Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming

Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming faculteit economie en bedrijfskunde center for operational excellence 18-05-2016 1 18-05-2016 1 Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming Durk-Jouke van der

Nadere informatie

Ondersteuning Organiseren Is Zelforganisatie de oplossing? emb congres 2015 Jan

Ondersteuning Organiseren Is Zelforganisatie de oplossing? emb congres 2015 Jan Ondersteuning Organiseren Is Zelforganisatie de oplossing? Het eendje kwam boven al wat onder water was stond in zijn ogen (Jösö) EMB ERNSTIG MEERVOUDIG BEPERKT JJ 2015 * Organisatie vg zorg, historie

Nadere informatie

Marjo Maas: fysiotherapeut / docent / onderzoeker Peer assessment De impact van peer assessment op het klinische redeneren en het klinisch handelen van fysiotherapeuten in opleiding en fysiotherapeuten

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

2: Continuüm (regulier separaat tussenvormen) Rechten van het Kind. Knelpunten. Historie en wetgeving. Uitgangspunten.

2: Continuüm (regulier separaat tussenvormen) Rechten van het Kind. Knelpunten. Historie en wetgeving. Uitgangspunten. Rechten van het Kind Passend Onderwijs Handelingsgericht Werken & Ouders Kind heeft recht om samen te leren Kinderen mogen niet uitgesloten worden vanwege een beperking Geen wettelijke reden om kinderen

Nadere informatie

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004 Studiedag De modernisering van het begroten in België Brussel, 11 mei 2004 Internationale trends in overheidsbegroten Prof. dr. Geert Bouckaert A. Internationale trends Inhoud 1. Gebruik van prestatiegegevens

Nadere informatie

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie Petri Embregts Participatie Geplande ratificatie VN verdrag voor rechten van mensen met beperking

Nadere informatie