De reflectie leerlijnopbouw rond actieve werkvormen, historische vaardigheden, vaardigheden ICT en evaluatie heeft een dubbele functie.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De reflectie leerlijnopbouw rond actieve werkvormen, historische vaardigheden, vaardigheden ICT en evaluatie heeft een dubbele functie."

Transcriptie

1 GESCHIEDENIS WORD Dit schooljaar focussen we verder op de belangrijke leerlijnopbouw binnen ons vak in de eigen school, maar tegelijk ook op de samenwerking binnen de scholengemeenschap. Voorts kijken we naar de plaats van geschiedenis bij de realisatie van de nieuwe VOET, het waardevolle project Namenlijst van het In Flanders Fields Museum (IFFM) waaraan wij graag meewerken en de interessante Junior Colleges geschiedenis (K.U. Leuven/Kortrijk). De reflectie leerlijnopbouw rond actieve werkvormen, historische vaardigheden, vaardigheden ICT en evaluatie heeft een dubbele functie. Eén: als instrument voor de zelfevaluatie van de eigen vakwerkgroep. Uit die sterkte-zwakte-analyse kan de vakwerkgroep desgevallend een actie- of stappenplan opmaken op korte, middellange of lange termijn. Twee: als uitgangsbasis voor samenwerking rond vakgebonden competenties en evaluatie binnen de scholengemeenschap. Leraren uit dezelfde scholengemeenschap worden per graad bijeengebracht om te leren aan en van elkaar. Vakgroepwerking is en blijft m.a.w. de hoeksteen van professioneel werken én van welbevinden. Voor ondersteuning bij deze twee casussen kun je terecht bij de vakbegeleider. 1

2 Ook dit schooljaar worden er weer twee Dagen van Geschiedenis georganiseerd: voor de eerste en tweede graad op dinsdag 18 oktober 2011 en voor de tweede en derde graad op dinsdag 13 maart 2012, telkens in d Abdij DPB Brugge in Assebroek - Brugge. Ook nu weer zorgt de diocesane stuurgroep geschiedenis voor een gezonde mix van referaten en werkwinkels. Op 13 maart 2012 zorgt overigens een populaire Vlaamse politicus en historicus voor een plenumreferaat. Ik hoop jullie dan ook weer talrijk te mogen begroeten op een van deze nascholingsdagen. 2

3 I Leerlijnopbouw als: werkinstrument voor zelfevaluatie van de vakwerkgroep Een adequate leerplanrealisatie kan er maar komen als een vakwerkgroep zichzelf eens tegen het licht houdt: waar staan wij, waar zijn we goed in en aan welke punten kunnen we (nog) werken? Via het onderstaande bijgewerkte instrument kan op een eenvoudige wijze nagegaan worden welke aspecten per jaar en/of per graad aan bod kunnen komen. Bedoeling is uiteraard hieruit besluiten te trekken en vooral te verhinderen dat er grote verschillen zijn binnen de graad, maar ook van graad tot graad. Zoniet wordt de noodzakelijke leerlijnopbouw onderbroken. Dit instrument werkt bevestigend en/of wijst werkpunten aan. Het is aan de vakwerkgroep om uit deze gegevens een actie- of stappenplan op te maken. Wat zijn onze prioriteiten op korte, middellange en lange termijn? Waar willen we finaal naar toe? Hoe kunnen we evolueren van vakwerkgroep naar leergroep? Zo wordt een gezamenlijke visie ontwikkeld: hoe verloopt historische vorming op onze school? Dit instrument helpt ons om de driehoek werkvormen - evaluatie - leerinhouden in kaart te brengen. Welke leerinhouden brengen we in de klas, m.a.w. hoe selecteren we kennis? Welke werkvormen hanteren we? Welke evaluatiemethoden passen we toe op die tandem werkvormen - evaluatie? Met de vakcollega s maken we uit welke inhoud(en) we met welke werkvorm(en) verbinden en wat dan hierbij de gepaste evaluatiemethode is. uitgangsbasis voor samenwerking binnen de scholengemeenschap Dezelfde bevraging kan leiden tot een vlotte samenwerking tussen de leraren van dezelfde scholengemeenschap. Samenwerking op het niveau van de scholengemeenschap kan een meerwaarde bieden. De informatieverstrekking en het overleg rond evaluatie van historische vorming kan soms efficiënter verlopen als ze voor een grotere doelgroep gebeuren. Leden van grotere vakgroepen kunnen dan deelthema s van hun vakgebied schooloverstijgend bespreken, bijvoorbeeld na een initiatief van de pedagogische begeleiding. Dit is een naar geschiedenis toe vertaalde passage uit de Mededeling van het VVKSO rond Vakgroepwerking op school en in de scholengemeenschap (juli 2009). 3

4 Alle scholen van een scholengemeenschap kunnen uitgenodigd worden voor een verkennend gesprek met de vakbegeleider rond de bevraging leerlijnopbouw. De interne resultaten van deze bevraging (rond actieve werkvormen, historische vaardigheden en competenties, vaardigheden ICT en evaluatie) brengen leraren per graad bijeen. Zo leren ze aan en van elkaar. Elke school/vakwerkgroep heeft immers specifieke competenties en kan hierdoor een helpende hand reiken aan de andere scholen/vakwerkgroepen van de scholengemeenschap. Vanuit de bevraging wordt voor elke school een specifieke werkvorm en een specifiek evaluatiepunt aangestipt als interessante items voor de collega s. Bedoeling is dat elke school beide kort voorstelt op de bijeenkomst per graad. Elke school krijgt ongeveer 20 minuten om dit (liefst visueel) te tonen aan de collega s. Als blijkt dat de beschikbare tijd te kort is en er vraag is naar meer input rond evaluatie en/of werkvormen kun je nog een tweede treffen organiseren in een volgend schooljaar. De ambitie is te evolueren naar leergroepen en alle getoonde materialen te bundelen en ter beschikking te stellen van alle scholen van de scholengemeenschap (eventueel via een sharepoint op de website van de DPB). 1.1 Historische vaardigheden Historische vorming behelst meer dan alleen maar kennis opdoen van het verleden. Vanuit de vaststelling dat kennis in het algemeen en over het verleden in het bijzonder alleen maar explosief toeneemt, is het noodzakelijk dat je de leerlingen aanleert hoe kennis over het verleden kan worden verworven. Het is m.a.w. de taak van de leraar om de leerlingen die vaardigheden bij te brengen, die hen in staat moeten stellen om zelf op zoek te gaan naar kennis van het verleden en dat zelfstandig op te nemen, te verwerken, kritisch te analyseren en te begrijpen. Uiteraard mag van leerlingen niet verwacht worden dat zij kunnen lopen vooraleer te kunnen stappen. Daarom worden die historische vaardigheden geleidelijk geoefend bij de leerlingen. Het is dan ook onze bedoeling om een graduele evolutie te realiseren, zowel in het aantal te beheersen vaardigheden als in de moeilijkheidsgraad. Hieronder volgt een overzicht. De grijze blokjes geven aan dat die vaardigheden misschien wat minder relevant zijn voor die graad of dat specifieke leerjaar. Maar hierover kan de leraar of de vakwerkgroep uiteraard zelf beslissen! 4

5 Nr. Historische vaardigheden Intrinsieke interesse opbrengen voor geschiedenis. 2 Inzicht verwerven in de plaats- en tijdsgebondenheid en socialiteit van het menselijke handelen. 3 Inzicht verwerven in de evolutie en de complexiteit van het maatschappelijke en menselijke gebeuren. 4 Inzicht verwerven in de verwevenheid van lokale, regionale, nationale en algemene geschiedenis. 5 Continuïteit - discontinuïteit en langetermijngeschiedenis vatten. 6 Historisch inlevingsvermogen en betrokkenheid bij de thema s vergroten. 7 Respect opbrengen voor andere culturen. 8 Relativeringsvermogen aan de dag leggen. 9 Vormen van een eigen mening. 10 Rangschikken en klasseren van bronnen, zowel geschreven als ongeschreven. 11 Historische bronnenkritiek leren kennen. 12 Referentiekaders: situeren van historische gebeurtenissen in het juiste tijdvak, het maatschappelijke domein en de aard van de bron. 13 Inhoudelijke en vergelijkende analyse van visuele bronnen maken (prenten, reconstructietekeningen, foto s, bouw- en beeldhouwwerken, schilderijen, tekeningen). 5

6 14 Ontleden van schema s. 15 Vaardig gebruiken van de historische atlas. 16 Kaarten lezen, aanduiden, interpreteren en actualiseren (= kunnen vergelijken met de actuele wereldkaart). 17 Lezen van een stamboom. 18 Analyseren van grafieken, tabellen, cijfergegevens. 19 Verbanden leggen tussen geschreven bronnen en afbeeldingen. 20 Historisch begrippenkader ontwikkelen: definities kennen van een aantal belangrijke historische begrippen. 21 Leesvaardigheid: begrijpen van historische tekstbronnen. 22 Hoofdzaken leren onderscheiden van bijzaken. 23 Lezen en interpreteren van meer ingewikkelde schema s. 24 Vergelijken van plattegronden en schema s. 25 Analyseren van geschreven bronnen. 26 Theorie rond historische kritiek + toepassen op bronnen. 27 Begrijpend lezen koppelen aan historische vraagstelling. (vanuit de leerplandoelstellingen) 28 Historische begrippen over de leerjaren heen met elkaar in verband brengen en de wisselende inhouden van begrippen accentueren. 6

7 29 Uitwerken van historisch onderzoek in groepjes (parallel of complementair). 30 Voorstellen presentatie van eigen onderzoeken. 31 Meer historische onderzoeken uitvoeren (al dan niet maken we gebruik van ICT). 32 Historische kritiek wordt verder uitgebreid. 33 Mondeling toelichten van een opdracht. 34 Zelf schema s laten maken. 35 Een blinde kaart invullen + nagaan welke informatie een historische kaart verschaft. 36 Zelfstandig werk ontwikkelen. 37 Meer integratie van plaatselijke geschiedenis nastreven binnen ruimere regionale, nationale en internationale context. 38 Analyseren naar inhoud en beeld van een visueel fragment. 39 Verder opbouwen van de historische kritiek. 40 Historische kritiek en inhoudelijke analyse van spotprenten. 41 Leesvaardigheid: duidelijk kunnen aangeven van structuur en sleutelelementen. 42 Analyseren en interpreteren van relatieschema s. 43 Onderzoeksvaardigheden ontwikkelen (zelfstandig verwerven en verwerken van informatie) bijvoorbeeld d.m.v. jaarwerk. 44 Presentatie van eigen onderzoeken opdrijven. 7

8 45 Vergelijkende historische kritiek op geschreven bronnen. 46 Het leren inzien van het constructiekarakter van geschiedschrijving. 47 Redactionele vaardigheden in de vorm van een jaarwerk of uitgebreid onderzoek. 48 Spreekvaardigheid via debat, presentatie, redevoering. 49 Inzicht verwerven in de opbouw van kennis. 50 Zelfstandig werk maximaliseren. 51 Zelfstandig opvolgen en analyseren van de actualiteit. 52 Langetermijngeschiedenis nu volledig verwerven. 53 Contextueel denken structureel inbedden. 54 Verklaringsniveau van geschiedenis bereiken. 8

9 1.2 Actieve werkvormen Historische vaardigheden kunnen aangeleerd worden via een verscheidenheid aan werkvormen. De tijd van de exclusief docerende stijl is uiteraard voorbij. De nieuwe visie op historische vorming legt de nadruk op begeleide zelfwerkzaamheid of BZL (begeleid zelfstandig leren) en op de leraar als coach. Eén enkele werkvorm is uiteraard niet zaligmakend: voldoende variatie in werkvormen zorgt voor afwisseling en houdt de lessen boeiend. Want het eerste doel van historische vorming mag nooit uit het oog verloren worden, namelijk dat leerlingen geschiedenis boeiend vinden. Daarom staan wij ook een problematiserende aanpak voor, vaak vertrekkend vanuit actuele situaties (actualiseren) die als (te) vanzelfsprekend worden beschouwd, maar die hun wortels in het verleden hebben. Het stellen van waaromvragen maakt de leerlingen duidelijk dat de geschiedenislessen ons (hen) iets kunnen bijbrengen. Problematiserend geschiedenisonderwijs daagt de leerlingen uit en kan zo bijdragen tot een grotere historische interesse Onderzoekend leren wil niet zeggen dat het verhaal en de doceermethode gebannen moeten worden uit de geschiedenisles. Integendeel, vaak ligt hierin ook de charme van het vak. Geschiedenis is overigens zelf een verhaal over het verleden. Maar de kunst blijft goed uit te kienen welke leerinhouden wij hiertoe best gebruiken en welke hiervoor minder in aanmerking komen; cf. supra. Opnieuw is het zo dat van het 1ste tot en met het 6de jaar voor een groot deel dezelfde werkvormen worden gehanteerd, maar dat gradueel de moeilijkheidsgraad oploopt. Daarnaast komen er per graad enkele werkvormen bij. Nr. Actieve werkvormen Leergesprek. 2 Groepswerk in de klas (parallel). 3 Groepswerk in de klas (complementair). 4 Korte mondelinge presentatie van onderzoeksresultaten. 9

10 5 Zelfwerkzaamheid in de klas en thuis. 6 Doceren. 7 Rollenspel. 8 Beeldvorming: film en geschiedenis. 9 Lessen ICT (cf. visietekst ICT en geschiedenis). 10 Hoekenwerk, contractwerk, werken met wiki. 11 Mogelijkheid tot vakoverschrijdend werken. 12 Excursie. 13 Het historisch verhaal. 14 Parallel of complementair groepswerk met een mondelinge presentatie. 15 Contact met museum / archief / erfgoed. 16 Inlevingsoefening (contextueel denken). 17 Integratie plaatselijke en/of regionale geschiedenis. 18 Onderzoekend leren en probleemoplossend denken worden opgevoerd: grondige onderzoeken. 19 Mondelinge presentatie structureel inbouwen na (vooral) complementair groepswerk. 20 Debatten. 10

11 21 Simulatiespel. 22 Ruime onderdelen verwerken via begeleide zelfwerkzaamheid. 23 Oral history. 24 Werken met forum / wiki / blog. 1.3 ICT Cf. Raamplan 1ste graad en visietekst geschiedenis en ICT Raamplan 1ste graad: Nr. Punten in het raamplan ICT De leerlingen hebben een positieve houding tegenover ICT en zijn bereid ICT te gebruiken om hen te ondersteunen bij het leren. 2 De leerlingen gebruiken ICT op een veilige, verantwoorde en doelmatige manier. 3 De leerlingen kunnen zelfstandig oefenen in een door ICT ondersteunde leeromgeving. 4 De leerlingen kunnen zelfstandig leren in een door ICT ondersteunde leeromgeving. 5 De leerlingen kunnen ICT gebruiken om eigen ideeën creatief vorm te geven. 6 De leerlingen kunnen met behulp van ICT digitale informatie opzoeken, verwerken en bewaren. 11

12 7 De leerlingen kunnen ICT gebruiken bij het voorstellen van informatie aan anderen. 8 De leerlingen kunnen ICT gebruiken om op een veilige, verantwoorde en doelmatige manier te communiceren. 9 De leerlingen kunnen afhankelijk van het te bereiken doel adequaat kiezen uit verschillende toepassingen ICT. 10 De leerlingen zijn bereid hun handelen bij te sturen na reflectie over hun eigen en elkaars gebruik van ICT. Visietekst geschiedenis en ICT In het didactisch proces zijn er een viertal situaties waarbij ICT aan bod kan komen: Nr. Situaties De leraar maakt gebruik van ICT bij de lesvoorbereidingen. 2 De leraar gebruikt één computer in de klas om zijn les vorm te geven. 3 De leerlingen werken op school gezamenlijk met meerdere computers aan een opdracht. 4 De leerlingen werken onafhankelijk, buiten klasverband met een computer. 12

13 ICT kan toegepast worden in een vijftal functies. Nr. Functies Informatie vinden Via ICT is toegang tot informatie mogelijk op een schaal en wijze die met traditionele middelen niet denkbaar is. Ook kan informatie gemakkelijk worden verwerkt. Historische methode toepassen op ICT! 2 Informatie presenteren Via ICT kan (verzamelde en verwerkte) informatie worden gepresenteerd. 3 Informatie verwerken en ermee oefenen: de computer als leerinstrument Via ICT kunnen leerlingen werken aan opdrachten die intensieve leerprocessen mogelijk maken. 4 Communicatie Contact onderhouden gaat met ICT anders, vaak intensiever, dan zonder dit middel. Andere contacten tussen docent en leerling en tussen leerlingen onderling, maken andere leerprocessen mogelijk. 5 Toetsing Met elektronische toetsing zijn een heel andere systematiek van toepassing en evaluatie in het onderwijs denkbaar. 13

14 1.4 Evaluatie Het is aan de vakwerkgroep (en deels vanuit het pedagogisch project van de school) om te bepalen op welke manier historische vorming geëvalueerd wordt op school. Enkele vragen als mogelijk richtsnoer daarvoor. - Wordt permanente evaluatie overwogen? - Is de vakwerkgroep ervan overtuigd dat gespreide evaluatie, inclusief een proefwerk, de meest adequate manier is om af te toetsen wat leerlingen moeten kennen en kunnen? - In welke mate tellen punten voor onderzoeken, werken, e.a. mee voor het examen? - Is er ruimte genoeg voor actualisering van leerinhouden op het examen? - Wat is de frequentienorm voor schriftelijke beurten? - Hoe worden de punten voor dagelijks werk bepaald? Door toetsen, aangevuld met quotaties voor werken, huiswerken, zelfstandig individueel werk, presentaties e.a.? - Worden openboektoetsen en een openboekexamen overwogen? Past dit dan wel in een leerlijn? - Streeft de vakwerkgroep naar het opstellen van gezamenlijke examens? Staan er hierbij enkele vragen open voor het individueel invullen per leraar? - Is er (genoeg) aandacht voor de honorering van historische attitudes (bijvoorbeeld oefeningen op situering binnen de referentiekaders van tijd, ruimte, domein + aard van de bronnen)? - Staat de puntenverdeling bij toetsen en examens telkens duidelijk vermeld bij de vragen? - Gebeurt de vraagstelling en puntenverdeling in evenredigheid met de aandacht voor het thema en/of de vaardigheid tijdens de lessen? - Is er eventueel een tijdsaanduiding om de leerlingen te begeleiden in de tijdsbesteding binnen een examen? - Is het mondeling evalueren van geschiedenis (genoeg) leerplandoelgericht van aard? - In welke mate ondersteunt de evaluatie de evolutie naar competentieontwikkelend leren? Deze vragen kunnen ook als uitgangsbasis dienen voor een uitwisseling van ervaringen bij overlegmomenten op niveau van de scholengemeenschap! Ook hier pleiten we voor een graduele opbouw. Een overzicht. 14

15 Nr. Evaluatie(methode) kaart- en atlasoefeningen 2 referentiekader van tijd, ruimte, domein + bronnen 3 combinatieoefeningen 4 bronnen vergelijken en interpreteren: historische kritiek toepassen 5 open vragen 6 reproductievragen 7 meerkeuzevragen 8 opsommingvragen 9 waar of niet waar en verklaar waarom 10 afbeeldingen (karikaturen, foto s, schilderijen, gebouwen enz.) bespreken, analyseren, situeren 11 invuloefeningen 12 chronologisch ordenen 13 formuleren van een eigen mening 14 sorteren onder de juiste noemer 15 benoemen of omschrijven van belangrijke historische figuren 15

16 16 uitleggen van historische begrippen 17 schema s aanvullen 18 geef een andere naam voor 19 welk woord past niet in de rij en waarom 20 zeg het in één rake term 21 tekstuele documenten concreet bevragen 22 grafieken, tabellen en cijfermateriaal concreet bevragen 23 bronnen catalogeren volgens historisch tijdvak of maatschappelijk domein 24 streven naar 50/50 verdeling kennis/inzicht vakspecifieke vaardigheden 25 genoeg punten plaatsen op werkjes en/of mondelinge presentatie 26 aanzetten geven tot zelfevaluatie, peer- evaluatie of co-evaluatie 27 zoek de fouten in de tekst en verbeter 28 meer open vragen 29 uitbreiding atlasgebruik (oefeningen op blinde kaarten; atlasgebruik als attitude door bv. niet te vermelden dat voor een bepaalde vraag de atlas nodig is ) 30 ongeziene bronnen analyseren 31 peilen naar inzicht in verbanden tussen verschillende leerstofonderdelen 16

17 32 pistes oorzaak/gevolg opmaken 33 verbanden ontdekken in een veelheid aan gerelateerde begrippen 34 inzicht toetsen aan de hand van een ongeziene tekst 35 grafieken interpreteren 36 historische kritiek op ongeziene teksten, visuele bronnen enz. 37 structureren van ongeziene teksten 38 interpreteren ongeziene tabellen, grafieken, visuele bronnen enz. 39 toetsen van de actualiteit 40 nadruk op de evaluaties van zelfwerkzaamheid, onderzoeken, taken en presentaties 41 toetsen met de openboekformule 17

18 18

19 2 Geschiedenis en VOET Per 1 september 2010 traden de nieuwe vakoverschrijdende eindtermen (VOET) in werking en vanaf 1 september 2011 zal de doorlichting de VOET meenemen in de focus van de scholen. De VOET moeten schoolsgewijs en dus niet meer per graad nagestreefd worden. (Gradueel opgebouwde verticale leerlijnen verhogen het duurzame leereffect bij de leerlingen. Dit geldt zowel voor de context, de vakoverschrijdende projecten en activiteiten als voor de vakken.) Dit geldt niet voor leren leren, ICT 1ste graad en technischtechnologische vorming aso 2de/3de graad die wél nog graadsgewijs verankerd blijven. Dit is niet onbelangrijk voor het verband VOETgeschiedenis. Globaal verwijzen we naar de publicaties en Vakoverschrijdende eindtermen in het secundair onderwijs van het Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming. Daarnaast is er ook het servicedocument Relatie VOET en vakgerichte eindtermen van het VVKSO. Ons vak geschiedenis neemt in het hele VOET-verhaal een prominente rol in. Drie van de 7 contexten sporen met de domeinen van de socialiteit en ook de stam bevat competenties die sterk aanwezig zijn in onze leerplandoelstellingen. Een doorgedreven leerplanstudie is dus aangewezen voor zowel de leerplanrealisatie als voor de inbreng van geschiedenis binnen de VOET-realisatie op school. Bij gebeurlijke vragen van directies naar verbanden VOET-geschiedenis vertrekt men best van wat de leerkrachten sowieso doen (en dat is niet gering!) en lijst men op met welke andere initiatieven (projecten) buiten het vak leerkrachten bezig zijn. Als stelregel kan gebruikt worden: welke VOET komen overduidelijk en zeer regelmatig aan bod (zijn a.h.w. ingebed in de natuurlijke biotoop van het vak geschiedenis)? 19

20 Waarin is geschiedenis bijzonder, verschillend van andere vakken? Wat kan geschiedenis aanleveren aan de school m.b.t. de VOET-realisatie? Het resultaat van deze bevraging vanuit geschiedenis kan daarom heel verschillend zijn van school tot school, conform de schoolcultuur. Hierna brengen we een viertal documenten (stam en contexten, leren leren, ICT, technisch - technologische vorming) die de vakwerkgroep geschiedenis kunnen helpen bij de bevraging rond VOET en geschiedenis. Het is duidelijk dat dit enkel maar kan kaderen binnen het eigen algemeen stappenplan van de school in haar inspanningsverplichting voor de VOET. De begeleiders geschiedenis helpen de vakwerkgroepen geschiedenis hier graag bij. Ter info: een goede VOET-werking impliceert volgende stappen: 1 Het eigen opvoedingsproject van de school. Dit staat centraal in elke school. Heeft een school al gezocht op linken met de VOET? Waar zijn er aanknopingspunten of waar niet? 2 Context. Welke aanzetten voor de realisatie van VOET vloeien quasi automatisch voort uit de schoolcontext (ligging van de school, inbedding van de school in de omgeving, schoolcultuur, leerlingenprofiel )? 3 Vakoverschrijdende projecten en activiteiten op school-, graad- en/of klasniveau. Geen voetwerking zonder vakoverschrijdende werking. Welke meerwaarde bieden deze projecten voor de VOET-werking: samenwerking, inhoud, methodiek? 4 Vak- en of studiegebied. De natuurlijke biotoop van een vak en/of studiegebied heeft tot gevolg dat het in meerdere of mindere mate bijdraagt tot de VOET. Hoe draagt het vak daartoe bij? Waar zijn linken te vinden tussen vakken? Hoe wordt de samenwerking over de vakken heen bevorderd? Stap 4 is altijd de laatste in het proces. 20

21 Servicedocument nieuwe VOET: werken aan stam en contexten in de vakken Vak: geschiedenis Hoe werken met dit document? Dit document bevat een aantal sleutelcompetenties (stam) en contexten die in het vak geschiedenis aan bod komen. Door overleg binnen de vakgroep zal blijken dat onderstaande sleutelcompetenties/contexten voor jullie van toepassing zijn. Markeer die sleutelcompetenties/contexten waaraan jullie werken. Markeer die sleutelcompetenties/contexten waaraan jullie willen werken. Leg prioriteiten vast De natuurlijke biotoop van het vak geschiedenis heeft tot gevolg dat het in meerdere mate bijdraagt tot de VOET. De vakgroep beraadt zich hierover. Hoe draagt het vak daartoe bij? Waar zijn linken te vinden tussen vakken? Hoe wordt de samenwerking over de vakken heen bevorderd? Denk niet te selectief maar creatief: er kunnen ook VOET aan bod komen waar we op het eerste gezicht niet aan denken, bijvoorbeeld i.v.m. lichamelijke gezondheid en veiligheid (bv.: demografische explosie en anticonceptie; ontwikkeling van de sport en lichamelijke ontwikkeling). Welke van de hieronder opgesomde sleutelvaardigheden en contexten kunnen aan bod komen tijdens een excursie waarbij geschiedenis betrokken is? 21

22 Werken aan sleutelvaardigheden (STAM) tijdens groepswerk /interactieve lessen creativiteit, empathie, esthetische bekwaamheid, flexibiliteit, initiatief, kritisch denken, mediawijsheid, open en constructieve houding, respect, samenwerken, verantwoordelijkheid en zorgzaamheid. Werken aan CONTEXTEN tijdens groepswerk / interactieve lessen - context 2 (Mentale gezondheid), 8: de leerlingen herkennen de impact van cultuur- en kunstbeleving op het eigen gevoelsleven en gedrag en dat van anderen. - context 3 (Sociorelationele ontwikkeling), 2: de leerlingen erkennen het bestaan van gezagsverhoudingen en het belang van gelijkwaardigheid, afspraken en regels in relaties. - context 3, 6: de leerlingen doorprikken vooroordelen, stereotypering, ongepaste beïnvloeding en machtsmisbruik. - context 3, 7: de leerlingen bespreken opvattingen van medische, psychische en sociale aspecten van samenlevingsvormen, veilig vrijen, gezinsplanning, zwangerschap en zwangerschapsafbreking. - context 3, 11: de leerlingen gebruiken cultuur- en kunstuitingen om begrip op te brengen voor de leefwereld van anderen. - context 4 (Omgeving en duurzame ontwikkeling), 2: de leerlingen herkennen in duurzaamheidvraagstukken de verwevenheid tussen economische, sociale en ecologische aspecten en herkennen de invloed van techniek en beleid. - context 4, 5: de leerlingen tonen interesse en uiten hun appreciatie voor de natuur, het landschap en het cultureel erfgoed (herinneringseducatie). - context 5 (Politiek-juridische samenleving), 5: de leerlingen tonen aan dat het samenleven in een democratische rechtsstaat gebaseerd is op rechten en plichten die gelden voor burgers, organisaties en overheid. - context 5, 7: de leerlingen illustreren de rol van de media en organisaties in het functioneren van ons democratisch bestel. 22

23 - context 5, 9: de leerlingen toetsen het samenleven in een democratisch bestel aan het samenleven onder andere regeringsvormen. - context 5, 10: de leerlingen illustreren hoe een democratisch beleid het algemeen belang nastreeft en rekening houdt met ideeën, standpunten en belangen van verschillende betrokkenen. - context 5, 13: de leerlingen geven voorbeelden die duidelijk maken hoe de mondialisering voordelen, problemen en conflicten inhoudt. - context 6 (Socio-economische samenleving), 1: de leerlingen leggen met voorbeelden uit hoe welvaart wordt gecreëerd en hoe een overheid inkomsten verwerft en aanwendt. - context 6, 3: de leerlingen zetten zich in voor de verbetering van het welzijn en de welvaart in de wereld. - context 6, 5: de leerlingen geven voorbeelden van het veranderlijke karakter van arbeid en economische activiteiten. - context 6, 8: de leerlingen geven kenmerken, mogelijke oorzaken en gevolgen van armoede aan. - context 7 (Socioculturele samenleving), 1: de leerlingen beschrijven de dynamiek in leef- en omgangsgewoonten, opinies, waarden en normen in eigen en andere sociale en culturele groepen. - context 7, 2: de leerlingen gaan constructief om met verschillen tussen mensen en levensopvattingen. - context 7, 4: de leerlingen trekken lessen uit historische en actuele voorbeelden van onverdraagzaamheid, racisme en xenofobie. - context 7, 5: de leerlingen geven voorbeelden van de potentieel constructieve en destructieve rol van conflicten. - context 7, 7: de leerlingen illustreren de wederzijdse beïnvloeding van kunst, cultuur en techniek, politiek, economie, wetenschappen en levensbeschouwing. Werken aan sleutelvaardigheden (STAM) tijdens een EXCURSIE Werken aan CONTEXTEN tijdens een EXCURSIE 23

24 Realiseren van VOET in geschiedenis: leren leren I II III Leren leren Welke afspraken worden gemaakt om geschiedenis te studeren? Wordt dit opgevolgd per graad en van graad tot graad? Leren leren blijft graadsgewijs te realiseren: hoe dit aanpakken binnen geschiedenis? O.a. via een begrippenlijst? Wanneer leerlingen een inhoudstafel laten maken? Wat moeten ze opschrijven in de les? Steekt er een leerlijn noteren in van graad tot graad? Hoe systematiseren, structureren in teksten: patronen aanleren, attitudevorming? Welke visie hier rond steekt in de leerplannen (cfr. gevallenstudies, doorlopers)? Hoe hoofdzaken onderscheiden van bijzaken? Welke antwoordstructuren hanteren? 24

25 1 De leerlingen werken ordelijk. De leerling: 1 De leerlingen werken planmatig. De leerlingen: 1 De leerlingen werken systematisch. De leerlingen: B12 is nauwkeurig bij het verzamelen, ordenen, analyseren en interpreteren van informatie over de historische en actuele werkelijkheid; (werken (vaardig worden) met bronnen) 8 verdiepen, verfijnen en verruimen de toepassing van elementaire aspecten van de historische methode (heuristiek, kritiek en synthese); (vaardigheid) 17 zijn nauwkeurig bij het verzamelen, ordenen, analyseren en interpreteren van informatie over de historische en actuele werkelijkheid; (attitude) 15 verdiepen, verfijnen en verruimen de vaardigheden van de eerste en de tweede graad m.b.t. het ordenen van informatie in tijd, ruimte en socialiteit, met het structureren van informatie en met het formuleren en toepassen van elementaire aspecten van de historische methode (heuristiek, kritiek en synthese); (vaardigheid) 20 kunnen de diverse etappes van de historische methode toepassen: het zelfstandig selecteren, kritisch wegen en ordenen van historische en 25

26 actuele informatie in functie van een probleemstelling, met het oog op analyse, toetsing van een hypothese, het leggen van zinvolle verbanden, het formuleren van een conclusie of een waardeoordeel; (vaardigheid) 21 tonen in diverse onderzoeksetappes dat ze zowel geleid als zelfstandig probleemoplossend kunnen redeneren. Ze kunnen dat individueel en ook in groep. Ze kunnen zelf de te volgen procedure vinden; (vaardigheid) 2 De leerlingen kiezen hun leerstrategieën gericht met het oog op te bereiken doelen. 20 kunnen de diverse etappes van de historische methode toepassen: het zelfstandig selecteren, kritisch wegen en ordenen 26

27 van historische en actuele informatie in functie van een probleemstelling, met het oog op analyse, toetsing van een hypothese, het leggen van zinvolle verbanden, het formuleren van een conclusie of een waardeoordeel. Voor alle beslissingen van elke etappe moeten de leerlingen een verantwoording kunnen formuleren met valabele argumenten. Leerlingen moeten zelfstandig relevante vragen kunnen ontwikkelen die ze aan diverse soorten bronnen moeten stellen. Deze vragen situeren zich zowel op inhoudreconstruerend, het structurerend als op het kritisch vlak. Leerlingen moeten hun methode kunnen evalueren en 27

28 eventueel bijsturen; (vaardigheid) 26 kunnen functioneren binnen diverse soorten actieve werkvormen; (vaardigheid) 27 zijn nauwkeurig bij het verzamelen, ordenen, analyseren en interpreteren van informatie over de historische en actuele werkelijkheid; (attitude) 3 De leerlingen kunnen gegevens memoriseren door gebruik te maken van hulpmiddelen. S 2.1 kent de belangrijkste kenmerken van de bestudeerde samenlevingen; (de mens en de samenleving) T 2.1 kent de gebruikelijke westerse benamingen voor de periodisering van de geschiedenis: prehistorie, oude nabije oosten, klassieke oudheid, 3 De leerlingen kunnen uitgegeven informatiebronnen en - kanalen kritisch kiezen en deze raadplegen met het oog op te bereiken doelen. 8 verdiepen, verfijnen en verruimen de toepassing van elementaire aspecten van de historische methode (heuristiek, kritiek en synthese); (vaardigheid) 10 formuleren een beargumenteerde historische redenering: het selecteren en ordenen van gegevens met het oog op analyse, toetsing van een hypothese, het leggen 3 De leerlingen kunnen uitgegeven informatiebronnen en - kanalen kritisch kiezen en deze raadplegen met het oog op te bereiken doelen. 7 koppelen nieuwe inzichten aan al verworven inzichten, krijgen een duidelijk beeld van de weg die ze hebben afgelegd en ontwikkelen een gestructureerd historisch inzicht; (inzicht) 15 verdiepen, verfijnen en verruimen de vaardigheden van de eerste en de tweede graad 28

29 middeleeuwen, nieuwe tijd, nieuwste tijd, eigen tijd; (de indeling van de geschiedenis) T 2.2 kent de gebruikelijke scharnierdata van de periodisering en kan ze verduidelijken; (de indeling van de geschiedenis) van zinvolle verbanden, het formuleren van conclusie of waardeoordeel; (vaardigheid) m.b.t. het ordenen van informatie in tijd, ruimte en socialiteit, met het structureren van informatie en met het formuleren en toepassen van elementaire aspecten van de historische methode (heuristiek, kritiek en synthese); (vaardigheid) 28 geven blijk van een kritische houding bij het gebruik van informatie over de historische en actuele werkelijkheid; (attitude) 4 De leerlingen kunnen verwerkte informatie vakoverstijgend en in verschillende situaties functioneel toepassen. 21 tonen in diverse onderzoeksetappes dat ze zowel geleid als zelfstandig probleemoplossend kunnen redeneren. Ze kunnen dat individueel en ook in groep. Ze kunnen zelf de te volgen procedure vinden. De leerlingen kunnen het 29

30 probleemoplossend denken toepassen op zowel een historische als op een actuele maatschappelijke relevante probleemstelling. Ze nemen hieromtrent zelf initiatieven. Met hun medeleerlingen spreken ze een doelmatige historische methodiek af; (vaardigheid) 25 kunnen diverse soorten primaire en secundaire bronnen herkennen. Ze kunnen historische en algemene vaardigheden toepassen op uiteenlopende soorten bronnen; (vaardigheid) 5 De leerlingen maken adequaat gebruik van inhoudstafel en register. R2.1 kan aan de hand van gerichte vragen: kaarten lezen en de informatie eruit halen door middel van legende, oriëntatie, schaal, 5 De leerlingen kunnen gegeven informatie onder begeleiding kritisch analyseren en samenvatten. 5 koppelen nieuwe inzichten aan reeds verworven inzichten, krijgen een duidelijk beeld van de weg die is afgelegd, ontwikkelen stilaan een wetenschappelijk 5 De leerlingen kunnen informatie samenvatten. 21 tonen in diverse onderzoeksetappes dat ze zowel geleid als zelfstandig probleemoplossend kunnen redeneren. Ze kunnen dat 30

31 symbolen; register van een geschiedenisatlas gebruiken; titel/inhoud van een kaart met elkaar vergelijken; door vergelijking van kaarten veranderingen en constanten ontdekken; (werken (vaardig worden) met de ruimte) B3 kan informatie over de bestudeerde beschavingen en over de eigen tijd opzoeken op basis van concrete opdrachten; (werken (vaardig worden) met bronnen) historisch inzicht; (inzicht) 18 geven blijk van een kritische houding bij het gebruik van informatie over de historische en actuele werkelijkheid; (attitude) individueel en ook in groep. Ze kunnen zelf de te volgen procedure vinden. De leerlingen kunnen het probleemoplossend denken toepassen op zowel een historische als op een actuele maatschappelijke relevante probleemstelling. Ze nemen hieromtrent zelf initiatieven. Met hun medeleerlingen spreken ze een doelmatige historische methodiek af; (vaardigheid) 6 De leerlingen raadplegen adequaat een documentatiecentrum, bibliotheek en multimedia. B3 kan informatie over de bestudeerde beschavingen en over de eigen tijd opzoeken op basis van concrete opdrachten; (werken (vaardig worden) met de bronnen) 6 De leerlingen kunnen op basis van hypothesen en verwachtingen mogelijke oplossingswijzen realistisch inschatten en uitvoeren. 20 kunnen de diverse etappes van de historische methode toepassen: het zelfstandig selecteren, kritisch wegen en ordenen van historische en actuele informatie in functie van een 31

32 probleemstelling, met het oog op analyse, toetsing van een hypothese, het leggen van zinvolle verbanden, het formuleren van een conclusie of een waardeoordeel. Voor alle beslissingen van elke etappe moeten de leerlingen een verantwoording kunnen formuleren met valabele argumenten. Leerlingen moeten zelfstandig relevante vragen kunnen ontwikkelen die ze aan diverse soorten bronnen moeten stellen. Deze vragen situeren zich zowel op het inhoudreconstruerend, het structurerend als op het kritisch vlak. Leerlingen moeten hun methode kunnen evalueren en eventueel bijsturen; 32

33 (vaardigheid) 7 De leerlingen kunnen een realistische werkplanning op korte termijn maken. 8 verdiepen, verfijnen en verruimen de toepassing van elementaire aspecten van de historische methode (heuristiek, kritiek en synthese); (vaardigheid) 17 zijn nauwkeurig bij het verzamelen, ordenen, analyseren en interpreteren van informatie over de historische en actuele werkelijkheid; (attitude) 7 De leerlingen evalueren de gekozen oplossingswijze en de oplossing en gaan eventueel op zoek naar een alternatief. 20 kunnen de diverse etappes van de historische methode toepassen: het zelfstandig selecteren, kritisch wegen en ordenen van historische en actuele informatie in functie van een probleemstelling, met het oog op analyse, toetsing van een hypothese, het leggen van zinvolle verbanden, het formuleren van een conclusie of een waardeoordeel. Voor alle beslissingen van elke etappe moeten de leerlingen een verantwoording kunnen formuleren met valabele argumenten. Leerlingen moeten zelfstandig relevante vragen kunnen ontwikkelen die ze aan diverse soorten bronnen moeten stellen. 33

34 Deze vragen situeren zich zowel op het inhoudreconstruerend en het structurerend als op het kritisch vlak. Leerlingen moeten hun methode kunnen evalueren en eventueel bijsturen; (vaardigheid) 8 Bij het leren van samenhangende informatie: -stellen de leerlingen vragen bij de leerstof en beantwoorden deze; -brengen in korte, gestructureerde teksten tekstmarkeringen aan; -vervolledigen een schema aan de hand van geboden informatie; -leggen verbanden tussen elementen van de leerstof. S1.4 kan begrippen van socialiteit verruimen door ze te plaatsen in andere periodes (vooral de eigen tijd) en andere ruimtes (waar relevant ook Vlaanderen) van het referentiekader; (begrippen van socialiteit) T1.4 kan begrippen van tijd verruimen door ze te plaatsen in andere periodes (vooral de eigen tijd) en andere ruimtes (waar relevant ook Vlaanderen) van het referentiekader; (begrippen van tijd) R1.4 kan begrippen van ruimte verruimen door ze te plaatsen in andere periodes (vooral de eigen tijd) 8 De leerlingen kunnen onder begeleiding hun leerproces sturen, beoordelen op doelgerichtheid en zo nodig aanpassen. 5 koppelen nieuwe inzichten aan al verworven inzichten, krijgen een duidelijk beeld van de weg die is afgelegd, ontwikkelen stilaan een wetenschappelijk historisch inzicht; (inzicht) 17 zijn nauwkeurig bij het verzamelen, ordenen, analyseren en interpreteren van informatie over de historische en actuele werkelijkheid; (attitude) 18 geven blijk van een kritische houding bij het gebruik van informatie over de historische en actuele werkelijkheid; (attitude) 8 De leerlingen kunnen een realistische werkplanning maken op langere termijn. 21 tonen in diverse onderzoeksetappes dat ze zowel geleid als zelfstandig probleemoplossend kunnen redeneren. Ze kunnen dat individueel en ook in groep. Ze kunnen zelf de te volgen procedure vinden. De leerlingen kunnen het probleemoplossend denken toepassen op zowel een historische als op een actuele maatschappelijke relevante probleemstelling. Ze nemen hieromtrent zelf initiatieven. Met 34

35 en andere ruimtes (waar relevant ook Vlaanderen) van het referentiekader. (begrippen van ruimte) hun medeleerlingen spreken ze een doelmatige historische methodiek af; (vaardigheid) 9 De leerlingen sturen hun leerproces, beoordelen het op doelgerichtheid en passen het zo nodig aan. 20 kunnen de diverse etappes van de historische methode toepassen: het zelfstandig selecteren, kritisch wegen en ordenen van historische en actuele informatie in functie van een probleemstelling, met het oog op analyse, toetsing van een hypothese, het leggen van zinvolle verbanden, het formuleren van een conclusie of een waardeoordeel. Voor alle beslissingen van elke etappe moeten de leerlingen een verantwoording kunnen formuleren met valabele argumenten. Leerlingen moeten zelfstandig 35

36 relevante vragen kunnen ontwikkelen die ze aan diverse soorten bronnen moeten stellen. Deze vragen situeren zich zowel op het structurerend als op het kritisch vlak. Leerlingen moeten hun methode kunnen evalueren en eventueel bijsturen; (vaardigheid) 10 De leerlingen kunnen feedback geven en ontvangen over hun leerervaringen. 22 kunnen deelaspecten van een onderzoek en globale conclusies zowel schriftelijk als mondeling, op een heldere manier weergeven voor het publiek van de eigen klas. Ze kunnen hiervoor traditionele en creatieve vormen en middelen hanteren. (vaardigheid) 36

37 Realiseren van VOET in geschiedenis: ICT 1ste graad Voor de VOET ICT voor basisonderwijs en voor de 1ste graad van het secundair onderwijs: - ICT 2: de leerlingen gebruiken ICT op een veilige, verantwoorde en doelmatige manier; - ICT 6: de leerlingen kunnen met behulp van ICT digitale informatie opzoeken, verwerken en bewaren; - ICT 7: de leerlingen kunnen ICT gebruiken bij het voorstellen van informatie aan anderen. 37

38 Realiseren van VOET in geschiedenis: Technisch - technologische Vorming aso 2de + 3de graad 1 De leerlingen kunnen effecten van techniek op mens en samenleving illustreren en in historisch perspectief plaatsen. 2 De leerlingen kunnen effecten van techniek op menselijke gedragingen, houdingen, waarden en normen illustreren. 4 De leerlingen kunnen gefundeerd oordelen over de rol van ondernemingen/organisaties in en voor de samenleving bijvoorbeeld m.b.t. welvaart, ontwikkeling, welzijn 4 leggen verbanden tussen de dimensies tijd, ruimte en socialiteit, tussen de verschillende domeinen binnen de socialiteit, tussen de geschiedenis van onze gewesten en de algemene Europese en mondiale geschiedenis, tussen de westerse cultuur en de niet-westerse culturen, tussen de eigentijdse maatschappelijke problemen en deze van vroeger; (kennis) 30 beseffen dat de fundamentele problemen van mens en samenleving dezelfde blijven maar dat de oplossingen veranderlijk zijn en met de historische context verbonden; (attitude) 4 leggen verbanden tussen de dimensies tijd, ruimte en socialiteit, tussen de verschillende domeinen binnen de socialiteit, tussen de geschiedenis van onze gewesten en de algemene Europese en mondiale geschiedenis, tussen de westerse cultuur en de niet-westerse culturen, tussen de eigentijdse maatschappelijke problemen en deze van vroeger; (kennis) 30 beseffen dat de fundamentele problemen van mens en samenleving dezelfde blijven maar dat de oplossingen veranderlijk zijn en met de historische context verbonden; (attitude) 33 hebben een open geesteshouding ten aanzien van de historische en actuele werkelijkheid; (attitude) 36 zijn bereid vanuit het historisch besef dat individuen en groepen interfereren in maatschappelijke processen, actief en constructief te participeren aan de evoluerende maatschappij; (attitude) 38

39 39

40 3 De NAMENLIJST van alle militairen en burgers op Belgische bodem omgekomen tijdens de Eerste Wereldoorlog Dit is een groot participatieproject voor jongeren in eerste instantie, als een groot instrument van algemene bewustwording in het kader van het cultuurproject Gone West Vanuit de begeleiding werken we graag mee aan dit initiatief van het In Flanders Field Museum (IFFM), dat overigens goed ingepast kan worden in de leerplandoelstellingen geschiedenis 3de graad. Bovendien kan de inzet van leerlingen voor dit project ook vakoverschrijdend (geschiedenis, Frans, humane wetenschappen) georganiseerd worden. Waarom streven naar een geïntegreerde namenlijst? Bijna 100 jaar na het einde van de oorlog die aan alle oorlogen een einde moest maken, en die de Westhoek, ons land, Europa en de wereld blijvend heeft beïnvloed, is nog altijd geen geïntegreerde namenlijst voorhanden van alle slachtoffers die in de Westhoek, laat staan in het hele land, vielen. Er bestaan bij veel diverse instanties veel gedeeltelijke lijsten. Daarvoor werden en worden grote inspanningen gedaan. Maar, hoe goed bedoeld ook, deze deellijsten geven geen overzicht, en omdat ze zonder uitzondering nationaal zijn, zijn ze exclusief. D.w.z. ze sluiten veeleer andere slachtoffers uit, dan hen deel te maken aan één gemeenschappelijke geschiedenis. Dat alles lijkt 100 jaar later onbegrijpelijk en spijtig, zeker nu de weg naar Europese eenmaking al een halve eeuw onderweg is. Een dergelijke lijst die inclusief is voor alle slachtoffers, militairen zowel als burgers, eigen bevolking, zowel als voormalige bondgenoten als voormalige vijanden, zowel mensen van gekende als van ongekende en vaak heel verre afkomst, is nuttig en nodig om een beter begrip te hebben van de Urkatastrophe die de Eerste Wereldoorlog voor ons land, voor Europa en voor de hele wereld was. Een geïntegreerde namenlijst is even bruikbaar voor historici en vorsers als voor het grote publiek. Zo n namenlijst benoemt alle betrokkenen naar afkomst, per datum en per locatie (van overlijden en/of herdenking), wat op heel duidelijke en eenvoudige wijze een beter inzicht geeft in feiten die zich hebben voorgedaan tijdens de Eerste Wereldoorlog. Tegelijk geeft de lijst inzicht in de verhouding die op vandaag bestaat tussen de strijd van honderd jaar geleden en de actuele herdenking ervan. Ze kan ons ook helpen om te begrijpen hoezeer de gebeurtenissen die het leven van onze voorouders hebben bepaald ook een invloed hadden op mensen en volkeren heel ver weg, ergens anders in de wereld. 40

41 Precies omwille van die band tussen onszelf als kleine entiteit(en) en de wereld (als dé andere(n) is de Namenlijst een instrument dat heel belangrijk kan zijn in de hedendaagse samenleving. De lijst geeft inzicht in onze gemeenschappelijke geschiedenis, in gebeurtenissen die ons verbinden en ons identiteit verlenen. Dat geldt niet alleen voor de gekende bevolkingsgroepen van Europa, maar met name ook voor de vele nieuwe bewoners in al onze Europese landen. Jonge mensen zouden moeten beseffen dat de oorlogsgebeurtenissen over de grenzen heen met elkaar verweven waren. Nu de generaties die beide wereldoorlogen hebben meegemaakt verdwenen zijn (voor WO1) of heel oud worden (WO2), is het nodig dat zij langs andere wegen leren inzien hoe we moeten kunnen leren van de eigen fouten uit het verleden. Een grote opdracht De gedachte is verheven, maar dat maakt de opdracht niet kleiner. Hoewel veel gedeeltelijke lijsten bestaan, is het geen eenvoudige opdracht om alle lijsten onder één noemer te brengen, noch om de hiaten in de bestaande lijsten op te vullen. Wellicht is volledigheid onmogelijk en zal de Namenlijst nooit volledig juist, noch volledig af zijn. Ook kan de opdracht onmogelijk door weinig mensen worden uitgevoerd. Dat heeft meerdere redenen: de verschillende wijzen waarop lijsten zijn aangelegd en bijgehouden is belangrijk, maar evenzeer wordt het werk bemoeilijkt door de enorme aantallen slachtoffers. Het gaat over vele honderdduizenden; naar schatting ongeveer voor heel België. Daarvan viel een heel groot gedeelte (meer dan ) aan het front in de provincie West-Vlaanderen. De inspanning die bijkomend nodig is om de slachtofferaantallen voor heel het land op te sporen (terwijl we alleen die van West-Vlaanderen nodig hebben) wordt goedgemaakt door het feit dat de volledige cijfers veel relevanter zijn voor het algemeen historisch onderzoek. Een initiatief van het IFFM en Gone West Om al deze redenen heeft het In Flanders Fields Museum uit Ieper, gewijd aan de geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog in de Westhoek, een vraag geformuleerd aan de Provincie West-Vlaanderen, om via een groot gezamenlijk participatieproject met duizenden West-Vlaamse scholieren, deze geïntegreerde Namenlijst aan te maken. Het opstellen van de Namenlijst wordt de start van Gone West, de naam die de provincie heeft gekozen voor een groot cultureel project rondom de eeuwherdenkingen De provincie is er immers van overtuigd dat culturele 41

42 manifestaties in West-Vlaanderen n.a.v. de honderdste verjaardag van het begin en daarna het einde van de Eerste Wereldoorlog, slechts zinvol kunnen zijn indien de eigen bevolking betrokken kan zijn. Zowel door haar oorsprong als door haar omgeving is de West-Vlaamse bevolking immers de meest rechtstreekse drager van deze geschiedenis. In West-Vlaanderen woedde het oorlogsgeweld vier jaar lang en daardoor viel veruit daar het grootste aantal slachtoffers. De herdenking na de oorlog vindt dan ook vooral in West-Vlaanderen op grote schaal plaats. Nog jaarlijks bezoeken honderdduizenden de regio van de Westhoek. De potentiële betrokkenheid bij herdenkingen n.a.v. (vele) honderdste verjaardagen is daarom uitzonderlijk groot, maar kan slechts bewerkstelligd worden indien de bevolking ook actief kan deelnemen. Op die manier kan zij zich opnieuw bewust worden van haar eigen verleden, en beseffen dat de passage van WO1 als een DNA in de regio zit verankerd. Tegelijk kan het bewustzijn groeien dat deze identiteit een betekenis voor en een uitstraling over het hele land, over Europa, en zelfs de hele wereld kan hebben. Daarom slaat Gone West de handen in elkaar met het IFFM en met alle secundaire scholen in West-Vlaanderen voor de opmaak van deze Namenlijst tijdens het schooljaar Aansluitend daarop zal de lijst verder worden gebruikt tijdens de jaren van de herdenking, enerzijds voor veel pedagogische projecten door de betrokken scholen, en anderzijds voor de realisatie van een groot project van plastische kunsten. Alle informatie is beschikbaar bij: Stedelijke Musea Janseniusstraat 9 BE-8900 Ieper België Tel: +32 (0) Fax: +32 (0) Denk aan het milieu vooraleer je dit bericht of de bijlagen afdrukt. Disclaimer 42

43 4 Junior Colleges Geschiedenis K.U. Leuven Junior College Geschiedenis voorziet gemotiveerde en Het Junior College is een initiatief dat gemotiveerde groepen leerlingen uit het secundair onderwijs gedurende een aantal weken binnen het reguliere programma, zoals bijvoorbeeld tijdens de uren vrije ruimte in het laatste jaar, wil betrekken bij een projectvak dat gezamenlijk wordt opgezet en ondersteund door leraren van de school en docenten van de universiteit. Het Junior College probeert leerlingen een inhoudelijk uitdagend programma aan te bieden in een inspirerende leeromgeving. Tegelijk ambieert het om een platform te worden waar leerlingen, leraren en universitaire docenten met eenzelfde interesse rond inhoudelijke thema s of vakken elkaar vinden en kennis uitwisselen. Het Junior College wil zo een brug slaan tussen het secundair onderwijs en de universiteit. Alle info op via deze Junior College Geschiedenis stelt zich tot doel: het verkleinen van de kloof tussen secundair en universitair onderwijs; de verschillende vormen van historisch denken bij de leerlingen versterken en hen scherpere inzichten bieden in de constructie van het verleden en van het heden en getalenteerde leerlingen inhoudelijk uitdagen; een netwerk uitbouwen tussen gemotiveerde docenten en leraren van universiteit en secundair onderwijs. Junior College Geschiedenis biedt gemotiveerde en getalenteerde leerlingen en leraren: boeiende (gratis) lessenpakketten in seminarievorm (met gevarieerd en kant-en-klaar lesmateriaal) op universitair niveau voor de 3de graad in de vrije ruimte; een inspirerende historisch-wetenschappelijke invulling van de onderzoekscompetenties met oog voor verdieping en interdisciplinariteit; een inleidend en afsluitend hoorcollege in de gebouwen van de K.U. Leuven of KULAK; video-opnames en/of video-conferencing met specialisten uit binnen- en buitenland. Junior College Geschiedenis verwacht van de deelnemende scholen: dat ze het inleidend en afsluitend hoorcollege in het 1ste en/of 2de semester volgen in Leuven of Kortrijk (data hiervan volgen nog); is dat niet mogelijk, dan biedt het volgen via video-conference (in real time of nadien) soelaas; dat ze zorgen voor beschikbaarheid van pc-infrastructuur in de eigen school (i.c. pc-klas met projectiemogelijkheid). 43

44 THEMA 1: De verschuivende herinnering aan de Jodenvervolging in Vlaams en internationaal perspectief THEMA 2: De eerste wereldoorlog anders bekeken. Aspecten van de Groote Oorlog nader onderzocht. Ik wens jullie van harte een boeiend nieuw schooljaar toe! Johan Vankeersbilck, 44

45 Dag van geschiedenis (eerste en tweede graad) Doelgroep: leraren geschiedenis eerste en tweede graad Docent: diverse docenten Datum en uur: dinsdag 18 oktober 2011 van u. tot u. Plaats: DPB-centrum d'abdij, Baron Ruzettelaan 435, 8310 Assebroek Inschrijfprijs: 65 (inclusief broodjeslunch) Cursuscode: S12/103/A Dag van geschiedenis (tweede en derde graad) dinsdag 13 maart 2012 (volledige dag) DPB-centrum d'abdij, Baron Ruzettelaan 435, 8310 Assebroek 45

Geschiedenis en VOET

Geschiedenis en VOET Geschiedenis en VOET Per 1 september 2010 traden de nieuwe vakoverschrijdende eindtermen (VOET) in werking en vanaf 1 september 2011 zal de doorlichting de VOET meenemen in de focus van de scholen. De

Nadere informatie

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen)

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) (VAN KRACHT VANAF SEPTEMBER 200) VOOR DE EERSTE GRAAD 2 2 AANSLUITING BIJ DE VAKKEN aardrijkskunde biologie sociaal-economische initiatie

Nadere informatie

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen)

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) (VAN KRACHT VANAF SEPTEMBER 00) VOOR DE DERDE GRAAD AANSLUITING BIJ DE VAKKEN De ethische matri aardrijkskunde biologie ecologie economie

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Taalvaardigheid Preventie en remediëring. -betrokkenheid verhogende werkvormen creëren -een maximale -herformuleren de lln het probleem

Taalvaardigheid Preventie en remediëring. -betrokkenheid verhogende werkvormen creëren -een maximale -herformuleren de lln het probleem Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VOET LEREN LEREN EN GOK Voet@2010 leren leren en thema s gelijke onderwijskansen Socio-emotionele ontwikkeling (1ste graad)

Nadere informatie

DOCUMENT. Servicedocument VOET voor het vak ICT/Informatica. Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VVKSO

DOCUMENT. Servicedocument VOET voor het vak ICT/Informatica. Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VVKSO Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel DOCUMENT VVKSO Servicedocument VOET voor het vak ICT/Informatica Dit document is een aanvulling op het algemeen servicedocument

Nadere informatie

DOCUMENT. Servicedocument VOET voor het vak ICT/Informatica. Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VVKSO

DOCUMENT. Servicedocument VOET voor het vak ICT/Informatica. Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VVKSO Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel DOCUMENT VVKSO Servicedocument VOET voor het vak ICT/Informatica Dit document is een aanvulling op het algemeen servicedocument

Nadere informatie

Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept (stam + contexten)?

Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept (stam + contexten)? Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VOET EN STUDIEGEBIED ASO STUDIERICHTING : ECONOMIE Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept

Nadere informatie

Geschiedenis. Leerlijnopbouw en instrument voor zelfevaluatie van de vakwerkgroep WORD

Geschiedenis. Leerlijnopbouw en instrument voor zelfevaluatie van de vakwerkgroep WORD Geschiedenis WORD Dit schooljaar focussen we ons op de leerlijnopbouw binnen ons vak, de nieuwe VOET en geschiedenis, geschiedenis en taalbeleid en een algemene kijkwijzer voor onze vakgroepwerking. We

Nadere informatie

Junior College EEN INITIATIEF VAN

Junior College EEN INITIATIEF VAN Junior College EEN INITIATIEF VAN Junior College is een initiatief van de KU Leuven en KU Leuven Kulak om wetenschap op hoog niveau tot in de klas te brengen. Modules rond wiskunde, geschiedenis en taal

Nadere informatie

Eerste graad A-stroom

Eerste graad A-stroom EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Vijverbiotoopstudie Eerste graad A-stroom Vakgebonden eindtermen aardrijkskunde Het natuurlijk milieu Reliëf 16* De leerlingen leren respect opbrengen voor de waarde van

Nadere informatie

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum Derde graad LO A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 Lichamelijke opvoeding Motorische competenties 1.1 De motorische basisbewegingen

Nadere informatie

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE TITEL WORKSHOP STUDIO GLOBO Danke Blanke Danke DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type ASO TSO BSO KSO DBSO BuSO KORTE

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL. Beleef de schoonheid in Afrika DOELGROEP : Kleuter / Lager Onderwijs 3

Nadere informatie

Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep geschiedenis en/of esthetica

Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep geschiedenis en/of esthetica Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep geschiedenis en/of esthetica In kolom 1 vind je 69 items waaraan je eventueel kan werken in de vakgroep geschiedenis/esthetica. Ze zijn ingedeeld in 8 categorieën.

Nadere informatie

DIOCESANE PEDAGOGISCHE BEGELEIDINGSDIENST BISDOM BRUGGE

DIOCESANE PEDAGOGISCHE BEGELEIDINGSDIENST BISDOM BRUGGE DIOCESANE PEDAGOGISCHE BEGELEIDINGSDIENST BISDOM BRUGGE SECUNDAIR ONDERWIJS MEDEDELINGEN Beste collega, Graag breng ik u nog eens het project Junior College onder de aandacht. Hiermee krijgen 17- en 18-

Nadere informatie

WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken

WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost- Afrikaanse keuken DOELGROEP : Kleuter

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

ICT en geschiedenis 1 ste graad

ICT en geschiedenis 1 ste graad ICT en geschiedenis 1 ste graad In de Vroege Middeleeuwen was een gedegen intellectuele ontwikkeling het voorrecht van de clerus die de Latijnse taal beheerste. Later werd deze geprivilegieerde situatie

Nadere informatie

Raad Hoger Onderwijs IDR / 12 juni 2012 RHO-RHO-ADV-010. Advies instapprofiel van de student hoger onderwijs

Raad Hoger Onderwijs IDR / 12 juni 2012 RHO-RHO-ADV-010. Advies instapprofiel van de student hoger onderwijs Raad Hoger Onderwijs IDR / 12 juni 2012 RHO-RHO-ADV-010 Advies instapprofiel van de student hoger onderwijs Raad Hoger Onderwijs IDR / 12 juni 2012 RHO-RHO-ADV-010 bijlage 1 Bijlage 1: Algemene instapcompetenties

Nadere informatie

VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS

VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS VAK: GESCHIEDENIS Dit is een vakfiche voor alle studierichtingen 3 de graad bso. Let op: de inhoud van een vakfiche wordt jaarlijks aangepast. Deze vakfiche

Nadere informatie

eindtermen basisonderwijs

eindtermen basisonderwijs STAM op schoolmaat eindtermen basisonderwijs inhoudstafel 1. inleiding...3 2. leergebied overschrijdende eindtermen...3 2.1. ICT...3 2.2. sociale vaardigheden...3 3. eindtermen leergebieden...4 3.1. muzische

Nadere informatie

WERKEN AAN DE VOET IN DE LESSEN LATIJN EN GRIEKS

WERKEN AAN DE VOET IN DE LESSEN LATIJN EN GRIEKS Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel WERKEN AAN DE VOET IN DE LESSEN LATIJN EN GRIEKS 1. Talenonderwijs binnen een schoolbreed beleid De school werkt aan de

Nadere informatie

Studiedag Duurzame Ontwikkeling

Studiedag Duurzame Ontwikkeling Studiedag Duurzame Ontwikkeling Wanneer je een schip wilt bouwen, breng dan geen mensen bij elkaar om hout aan te slepen, werktekeningen te maken, taken te verdelen en werk te plannen, maar leer de mensen

Nadere informatie

Project wiskunde: iteratie en fractalen. Naam:

Project wiskunde: iteratie en fractalen. Naam: Project wiskunde: iteratie en fractalen Naam: Klas: 6EW-6LW-6WW 1 Doelstellingen De leerlingen leren zelfstandig informatie verwerven en verwerken over een opgelegd onderwerp. De leerlingen kunnen de verwerkte

Nadere informatie

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie RLLL-RLLL-EXT-ADV-007bijl10 Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie Opleiding Cultuur AO BE 027 (Ontwerp) Versie {1.0} (Ontwerp) Pagina 1 van 9 Inhoud Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming

Nadere informatie

WORKSHOP. NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP. NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist)

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Klas: 3 e graad basisonderwijs Leervak: WO Technologie - Maatschappij Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren

Nadere informatie

1. De leerlingen hebben een positieve houding tegenover ICT en zijn bereid ICT te gebruiken ter ondersteuning van hun leren.

1. De leerlingen hebben een positieve houding tegenover ICT en zijn bereid ICT te gebruiken ter ondersteuning van hun leren. Eindtermen ICT 1. De leerlingen hebben een positieve houding tegenover ICT en zijn bereid ICT te gebruiken ter ondersteuning van hun leren. 2. De leerlingen gebruiken ICT op een veilige, verantwoorde en

Nadere informatie

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE _ Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Jongeren in Afrika DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type

Nadere informatie

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs 1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs Het Vlaams parlement legde de basiscompetenties die nagestreefd en gerealiseerd moeten worden tijdens de opleiding vast. Basiscompetenties zijn een

Nadere informatie

Onderzoekscompetenties. Schooljaar 2015-2016. GO! atheneum Campus Kompas Noordlaan 10 9230 Wetteren 09 365 60 60

Onderzoekscompetenties. Schooljaar 2015-2016. GO! atheneum Campus Kompas Noordlaan 10 9230 Wetteren 09 365 60 60 GO! atheneum Campus Kompas Noordlaan 10 9230 Wetteren 09 365 60 60 Schooljaar 2015-2016 E-mail: ka.wetteren@g-o.be atheneum@campuskompas.be Website: www.campuskompas.be/atheneum Scholengroep Schelde Dender

Nadere informatie

STAM op schoolmaat. eindtermen secundair onderwijs

STAM op schoolmaat. eindtermen secundair onderwijs STAM op schoolmaat eindtermen secundair onderwijs inhoudstafel 1. 2. inleiding...3 VOETEN...3 3. vakgebonden eindtermen - 1ste graad...4 3.1. A-stroom...4 3.1.1. 3.1.2. aardrijkskunde...4 artistieke /

Nadere informatie

1 JAARPLAN. De vierde en ook laatste kolom geeft de eindtermen, opgesteld door het Vlaamse Ministerie van Onderwijs, weer.

1 JAARPLAN. De vierde en ook laatste kolom geeft de eindtermen, opgesteld door het Vlaamse Ministerie van Onderwijs, weer. 1 JAARPLAN Het volgende jaarplan is een uitgebreid document dat in detail weergeeft hoe er in Pionier 4 gewerkt wordt rond de leerplandoelstellingen (VVKSO) en de eindtermen geschiedenis. Het document

Nadere informatie

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie (MO)

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie (MO) RLLL-RLLL-EXT-ADV-007bijl3 Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie (MO) Opleiding AO BE 20 (Ontwerp) Versie {1.0} (Ontwerp) Pagina 1 van 11 Inhoud Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming 15

Nadere informatie

a. vakgebonden eindtermen p. 2 b. leerplandoelstelllingen in het vrij onderwijs (VSKO) p. 3

a. vakgebonden eindtermen p. 2 b. leerplandoelstelllingen in het vrij onderwijs (VSKO) p. 3 VELDWERK LANDSCHAP DOELEN Met dit educatief pakket, ontwikkeld door de natuur- en milieueducatie dienst van de Provincie West-Vlaanderen worden belangrijke doelen en leerplandoelstellingen bereikt in het

Nadere informatie

Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep Moderne Vreemde Talen

Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep Moderne Vreemde Talen Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep Moderne Vreemde Talen In kolom 1 vind je 49 items waaraan je eventueel kan werken in de vakgroep MVT (Frans, Engels, Duits). Ze zijn ingedeeld in 8 categorieën.

Nadere informatie

EINDTERMEN HERINNERINGSEDUCATIE

EINDTERMEN HERINNERINGSEDUCATIE EINDTERMEN HERINNERINGSEDUCATIE Door aan herinneringseducatie te werken, besteed je aandacht aan verschillende eindtermen van de hele schoolloopbaan. Voor de leerlingen van het basisonderwijs zijn de meest

Nadere informatie

WORKSHOP DOELGROEP. Lager Onderwijs 3 e graad. Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad. Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP DOELGROEP. Lager Onderwijs 3 e graad. Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad. Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE TITEL WORKSHOP STUDIO GLOBO Aan Tafel! DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type ASO TSO BSO KSO DBSO BuSO KORTE OMSCHRIJVING

Nadere informatie

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO DBSO (mits afstemming vooraf)

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO DBSO (mits afstemming vooraf) WORKSHOP NAAM ORGANISATIE TITEL WORKSHOP Studio Globo En... Actie?! DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type ASO TSO BSO KSO DBSO (mits afstemming

Nadere informatie

Jonge reporters in het Federaal Parlement

Jonge reporters in het Federaal Parlement 1 Inleiding Met de DVD Jonge reporters en de bijbehorende website zijn het Federaal Parlement en de Koning Boudewijnstichting de uitdaging aangegaan om jongeren van de derde graad secundair onderwijs (bso,

Nadere informatie

TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning. Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht

TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning. Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning Bjorn Carreyn Filip Dehaene Hendrik Despiegelaere Mieke Theys Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist)

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Klas: 1ste graad secundair onderwijs Leervak: Techniek Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren en specifiek

Nadere informatie

Samengevat door Lieve D Helft ICT-coördinator Scholengemeenschap InterEssen

Samengevat door Lieve D Helft ICT-coördinator Scholengemeenschap InterEssen Samengevat door ICT-coördinator Scholengemeenschap InterEssen Eindtermen ICT Vanaf het schooljaar 2007-2008 zijn er eindtermen voor ICT in het lager onderwijs, dus zal men ICT meer en meer moeten integreren

Nadere informatie

Eindtermen en ontwikkelingsdoelen voor explorer in de B-stroom. Gemeenschappelijke vakoverschrijdende eindtermen

Eindtermen en ontwikkelingsdoelen voor explorer in de B-stroom. Gemeenschappelijke vakoverschrijdende eindtermen Eindtermen en ontwikkelingsdoelen voor explorer in de B-stroom Gemeenschappelijke vakoverschrijdende eindtermen Gemeenschappelijke stam : (communicatief vermogen) brengen belangrijke elementen van communicatief

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid

Nieuwsbrief. Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid Tijdens het schooljaar 2009 2010 werkte het Steunpunt Diversiteit & Leren samen met RVO - Society,

Nadere informatie

Pagina 1 van 5 EVALUEREN. 1 Procesevaluatie versus productevaluatie

Pagina 1 van 5 EVALUEREN. 1 Procesevaluatie versus productevaluatie Pagina 1 van 5 1 Procesevaluatie versus productevaluatie Procesevaluatie: richt zich op de kwaliteit van het leerproces en probeert dus het leerproces van de leerlingen en het onderwijsproces (het didactisch

Nadere informatie

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Afgestudeerden van de opleiding hebben de onderstaande eindkwalificaties bereikt: I. Kennis Basiskennis en inzicht: 1. kennis van en inzicht in het

Nadere informatie

Parallellen tussen de peilingtoetsen en de OVSG-toets. Walter Dons Pedagogisch adviseur

Parallellen tussen de peilingtoetsen en de OVSG-toets. Walter Dons Pedagogisch adviseur Parallellen tussen de peilingtoetsen en de OVSG-toets Walter Dons Pedagogisch adviseur inhoud De OVSG-toets -Wat? Waarom? Hoe? -Voor wie? -Evolutie in onze toets Parallellen met de peilingstoetsen OVSG-toets

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Chemie, kunststoffen en life-sciences (beroep: Onderzoeker)

Lesvoorbereiding: Chemie, kunststoffen en life-sciences (beroep: Onderzoeker) Lesvoorbereiding: Chemie, kunststoffen en life-sciences (beroep: Onderzoeker) Klas: 3de graad basisonderwijs Leervak: WO techniek maatschappij Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssector Chemie, kunststoffen

Nadere informatie

Lesvoorbereiding : Voedingsindustrie (beroepen : kwaliteitsverantwoordelijke, productieoperator en onderhoudstechnicus)

Lesvoorbereiding : Voedingsindustrie (beroepen : kwaliteitsverantwoordelijke, productieoperator en onderhoudstechnicus) Lesvoorbereiding : Voedingsindustrie (beroepen : kwaliteitsverantwoordelijke, productieoperator en onderhoudstechnicus) Klas: 1ste graad secundair onderwijs Leervak: Techniek Onderwerp: Atelier i.v.m.

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Chemie, kunststoffen en life-sciences (beroep: Onderzoeker)

Lesvoorbereiding: Chemie, kunststoffen en life-sciences (beroep: Onderzoeker) Lesvoorbereiding: Chemie, kunststoffen en life-sciences (beroep: Onderzoeker) Klas: 1ste graad secundair onderwijs Leervak: Techniek Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren en specifiek over de sector

Nadere informatie

Educatief materiaal om te werken rond relaties en seksualiteit met de bijhorende VOET

Educatief materiaal om te werken rond relaties en seksualiteit met de bijhorende VOET 1 Educatief materiaal om te werken rond s en seksualiteit met de bijhorende VOET Beddengoed, voorbehoedmiddelengids voor jongeren Een heldere en leerrijke brochure, bruikbaar in klasverband. Het boekje

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Grafische sector (beroep: drukker)

Lesvoorbereiding: Grafische sector (beroep: drukker) Lesvoorbereiding: Grafische sector (beroep: drukker) Klas: 3 de graad basisonderwijs Leervak: WO technologie maatschappij Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren en specifiek over de Grafische sector

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Transport en logistiek (beroepen: planner, magazijnmedewerker en vrachtwagenchauffeur)

Lesvoorbereiding: Transport en logistiek (beroepen: planner, magazijnmedewerker en vrachtwagenchauffeur) Lesvoorbereiding: Transport en logistiek (beroepen: planner, magazijnmedewerker en vrachtwagenchauffeur) Klas: 1ste graad secundair onderwijs Leervak: Techniek Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren

Nadere informatie

PROJECT BESTEMMING REISLEIDER EUROPA

PROJECT BESTEMMING REISLEIDER EUROPA MODULE PROJECT BESTEMMING REISLEIDER EUROPA Afstudeerrichting: reisleider Code: 25 Academiejaar: vanaf 2014-2015 Niveau: specialisatiemodule Periode binnen het modeltraject: semester 1 Start binnen de

Nadere informatie

De competenties die prioritair aan bod komen tijdens dit opleidingsonderdeel zijn:

De competenties die prioritair aan bod komen tijdens dit opleidingsonderdeel zijn: Specifieke lerarenopleiding C ECTS-fiche opleidingsonderdeel vakdidactische oefeningen 2 Code: 10375 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Studietijd: 120 à 150 uur Deliberatie: mogelijk Vrijstelling:

Nadere informatie

www.deandereverbeeld.wordpress.com

www.deandereverbeeld.wordpress.com Tentoonstelling 24/04/2014 22/05/2014 BERINGEN www.deandereverbeeld.wordpress.com 1. Wie is KMS? Kerkwerk Multicultureel Samenleven (KMS) is een open socioculturele organisatie met als opdracht te sensibiliseren,

Nadere informatie

<.ci.ic.ic ~ri(crit11.1t1.t1.r ilil.t...tl

<.ci.ic.ic ~ri(crit11.1t1.t1.r ilil.t...tl <.ci.ic.ic ~ri(crit11.1t1.t1.r ilil.t...tl 1 0 + ++ Volgt het schoolboek het nieuwe leerplan en dus ook de vakgebonden eindtermen en ontwikkelingsdoelen die in de leerplannen werden opgenomen? Hierbijgaan

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Mogelijke opdrachten voor de vakwerkgroep Personenzorg (component verzorgende vakken)

Mogelijke opdrachten voor de vakwerkgroep Personenzorg (component verzorgende vakken) Mogelijke opdrachten voor de vakwerkgroep Personenzorg (component verzorgende vakken) De vakgroep kan bestaan uit : 1 leraren die vak geven vanuit dezelfde discipline (vb. gezondheidsopvoeding, verzorging,

Nadere informatie

OVERZICHT MODULES PAV

OVERZICHT MODULES PAV OVERZICHT MODULES PAV Inhoud PAV 3(2) Functionele rekenvaardigheid... 2 PAV 3(2) Functionele taalvaardigheid... 3 PAV 3(2) Maatschappelijk en ethisch bewustzijn, weerbaarheid en verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie RLLL-RLLL-EXT-ADV-007bijl7 Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie Opleiding AO BE 024 (Ontwerp) Versie {1.0} (Ontwerp) Pagina 1 van 11 Inhoud Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming 15 januari

Nadere informatie

Verslag over de opvolgingsdoorlichting van het Sint- Barbaracollege te Gent

Verslag over de opvolgingsdoorlichting van het Sint- Barbaracollege te Gent Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming Onderwijsinspectie Hendrik Consciencegebouw Koning Albert II-laan 15 1210 BRUSSEL doorlichtingssecretariaat@ond.vlaanderen.be www.onderwijsinspectie.be Verslag

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

ENGELS. Zijn er nog vragen?

ENGELS. Zijn er nog vragen? ENGELS Zijn er nog vragen? Als begeleider talen krijgen we dagelijks vragen en bedenkingen rond leerplannen, ondersteunende documenten, extra informatie over het vak, evaluatie, didactiek, zorg en taalpedagogiek.

Nadere informatie

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs. Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs. Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs. Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Vademecum Techniek (2013-2014) In het vademecum geef ik jullie graag een overzicht van de begrippen

Nadere informatie

BEOORDELING STAGE DOOR DE VAKMENTOR

BEOORDELING STAGE DOOR DE VAKMENTOR Opleidingsinstelling Adres Telefoon fax BEOORDELING STAGE DOOR DE VAKMENTOR Identificatie Naam student/cursist: Opleidingsonderdeel/module: Stageplaats: Vakmentoren: naam en contactgegevens Periode: O

Nadere informatie

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie Opleiding Maatschappijoriëntatie - Samen leven 025 Versie 1.0 BVR Pagina 1 van 19 Inhoud 1 Opleiding... 3 1.1 Relatie opleiding referentiekader... 3 1.2

Nadere informatie

Lessenpakket Tulpen uit? : Ottomanen en Europa 1400-1800

Lessenpakket Tulpen uit? : Ottomanen en Europa 1400-1800 Lessenpakket Tulpen uit? : Ottomanen en Europa 1400-1800 Dit lessenpakket, bestaande uit twee uitgewerkte lessen, behandelt de Ottomaanse maatschappij van ca. 1500 tot 1800. Niet alleen de politieke, culturele

Nadere informatie

Verslag over de opvolgingsdoorlichting van Vrije Handelsschool Sint-Joris te GENT

Verslag over de opvolgingsdoorlichting van Vrije Handelsschool Sint-Joris te GENT Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming Onderwijsinspectie Hendrik Consciencegebouw Koning Albert II-laan 15 1210 BRUSSEL doorlichtingssecretariaat@ond.vlaanderen.be www.onderwijsinspectie.be Verslag

Nadere informatie

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ 1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 De cursus niet-confessionele zedenleer (NCZ) in de opleiding leraar secundair onderwijsgroep 1 (LSO-1) sluit aan bij de algemene

Nadere informatie

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek 1 kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en ontwikkelingsdoelen techniek 2 Ontwikkelingsdoelen techniek Kleuteronderwijs De kleuters kunnen 2.1

Nadere informatie

Verslag over de opvolgingsdoorlichting van Vrij Instituut voor Secundair Onderwijs te Gent

Verslag over de opvolgingsdoorlichting van Vrij Instituut voor Secundair Onderwijs te Gent Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming Onderwijsinspectie Hendrik Consciencegebouw Koning Albert II-laan 15 1210 BRUSSEL doorlichtingssecretariaat@ond.vlaanderen.be www.onderwijsinspectie.be Verslag

Nadere informatie

2.3 Literatuur. 1.4.2 Schriftelijke vaardigheden 1.4.2.1 Lezen LES GODVERDOMSE DAGEN OP EEN GODVERDOMSE BOL LEERPLAN ALGEMEEN:

2.3 Literatuur. 1.4.2 Schriftelijke vaardigheden 1.4.2.1 Lezen LES GODVERDOMSE DAGEN OP EEN GODVERDOMSE BOL LEERPLAN ALGEMEEN: LES GODVERDOMSE DAGEN OP EEN GODVERDOMSE BOL ALGEMEEN: p.8 2.3 Literatuur In onze leerplannen is literatuur telkens als een aparte component beschouwd, meer dan een vorm van leesvaardigheid. Na de aanloop

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Bouw (tegelzetter, metselaar, schilder)

Lesvoorbereiding: Bouw (tegelzetter, metselaar, schilder) Lesvoorbereiding: Bouw (tegelzetter, metselaar, schilder) Klas: 1ste graad secundair onderwijs Leervak: Techniek Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren en specifiek over de sector Bouw Beginsituatie:

Nadere informatie

Kijkwijzer techniek. Kijkwijzer leerlingencompetenties, materiaal uit traject Talenten breed evalueren, dag 1 Pagina 1

Kijkwijzer techniek. Kijkwijzer leerlingencompetenties, materiaal uit traject Talenten breed evalueren, dag 1 Pagina 1 Kijkwijzer techniek Deze kijkwijzer is een instrument om na te gaan in welke mate leerlingen een aantal competenties bezitten. Door middel van deze kijkwijzer willen we verschillende doelen bereiken: Handvatten

Nadere informatie

Cocaïne is geen fair trade Lessenpakket

Cocaïne is geen fair trade Lessenpakket Cocaïne is geen fair trade Lessenpakket Wat beogen wij met preventie Uitstellen van het eerste gebruik Verminderen van de verslavingsproblematiek Beperken van de schade veroorzaakt door gebruik Uitstellen

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

De Oude Kaasmakerij. Algemeen

De Oude Kaasmakerij. Algemeen Lesbrief De Oude Kaasmakerij Algemeen Deze lesbrief is opgemaakt voor het lager onderwijs. Voor leerlingen uit eerste, tweede en derde graad van het basisonderwijs werd een specifieke rondleiding uitgewerkt

Nadere informatie

Naam leerlingen. Groep BBL1 Mens & Maatschappij. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment

Naam leerlingen. Groep BBL1 Mens & Maatschappij. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment Groep BBL1 Mens & Maatschappij Leertijd; 3 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 3 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten. Verdieping op de basisdoelen

Nadere informatie

ONTDEK WOI MET JE KLAS in drie boeiende apps!

ONTDEK WOI MET JE KLAS in drie boeiende apps! ONTDEK WOI MET JE KLAS in drie boeiende apps! ONTDEK WOI MET JE KLAS in drie boeiende apps! Wil je met je klas een project uitwerken rond WOI en gebruik maken van nieuwe media? Dan zijn deze drie apps

Nadere informatie

Curriculum mapping als wegwijzer voor docent en opleiding

Curriculum mapping als wegwijzer voor docent en opleiding Curriculum mapping als wegwijzer voor docent en opleiding Nicole Totté Ann Pittomvils Dienst Onderwijsprofessionalisering en ondersteuning KU Leuven 14 september Samenhang Hoe helder verwoorden wat de

Nadere informatie

Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches. ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6

Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches. ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Studietijd: 120 à 150 uur Deliberatie: mogelijk Vrijstelling: niet

Nadere informatie

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord)

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Login eduroam r0xxxxxx@student.kuleuven.be (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Onthaal 2015-2016 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Kennismaking Monitoren Charlotte Verrydt

Nadere informatie

PRAKTISCH. BIOLOGIE 2e GRAAD ASO OVERZICHT. Telefoon: 015 36 36 36 Fax: 015 36 36 37 Bezoek onze website: www.plantyn.com

PRAKTISCH. BIOLOGIE 2e GRAAD ASO OVERZICHT. Telefoon: 015 36 36 36 Fax: 015 36 36 37 Bezoek onze website: www.plantyn.com WAT OMVAT BIO NATURALIS 3 VOOR DE LEERLING? Leerwerkboek: Laboboek: Een algemene inhoudstafel en methodewijzer Onderzoeksvragen die elk nieuw onderwerp inluiden Actieve leermethode: gevarieerde werkvormen,

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Sociaal-Cultureel werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Graduaat Sociaal-Cultureel werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Module Code Lestijden Studiepunten Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot Graduaat Sociaal-Cultureel werk Samenwerkingsvaardigheden AC2 40

Nadere informatie

1.De leerlingen kunnen losse gegevens verwerven en gebruiken door ze betekenis te geven en te memoriseren.

1.De leerlingen kunnen losse gegevens verwerven en gebruiken door ze betekenis te geven en te memoriseren. 1.De leerlingen kunnen losse gegevens verwerven en gebruiken door ze betekenis te geven en te memoriseren. De leerlingen kunnen betekenis geven aan losse gegevens door ze te situeren in een context; door

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Cartografische competenties

Cartografische competenties Cartografische competenties Omgaan met competentiegericht onderwijs, leerlijnontwikkeling en gedifferentieerd leren via kaartwerk Mercatorsymposium, 28 april 2012 Dirk Coolsaet = bekwaamheid tot efficiënt

Nadere informatie

Voor alle leraren Nederlands. 'Vergelijkend schema', eindtermen vaardigheden van de 3 graden: tekstsoorten, procedures/strategieën en attitudes.

Voor alle leraren Nederlands. 'Vergelijkend schema', eindtermen vaardigheden van de 3 graden: tekstsoorten, procedures/strategieën en attitudes. Voor alle leraren Nederlands 'Vergelijkend schema', eindtermen vaardigheden van de 3 graden:, procedures/strategieën en attitudes. 1 Luisteren 1e graad 2e graad 3e graad uiteenzetting leerstofonderdeel

Nadere informatie

INFORMATIE VOOR DE LEERKRACHT TEKST IN BEELD

INFORMATIE VOOR DE LEERKRACHT TEKST IN BEELD INFORMATIE VOOR DE LEERKRACHT TEKST IN BEELD Leerlijn Mediacultuur Thema Identiteit Groep 3 en 4 Maart 2016 Cultuuronderwijs op zijn Haags Leerlijn Mediacultuur Thema Identiteit Groep 3 en 4 Maart 2016

Nadere informatie

Mensenrechteneducatie in geschiedenis

Mensenrechteneducatie in geschiedenis Mensenrechteneducatie in geschiedenis Mensenrechteneducatie in de les geschiedenis Algemene inleiding Onze jarenlange ervaring met mensenrechteneducatie in onderwijs leert ons dat mensenrechten op school

Nadere informatie

Documenten van de leraar

Documenten van de leraar 1 DIOCESANE PEDAGOGISCHE BEGELEIDINGSDIENST BRUGGE Secundair onderwijs Baron Ruzettelaan 296 8310 Assebroek tel. (050) 37 26 75 fax: (050) 35 45 08 e-mail: dpb@dpbbrugge.be www.dpbbrugge.be Documenten

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Social profit (begeleider in de kinderopvang, optieker, radioloog, verpleegkundige, sociocultureel werker)

Lesvoorbereiding: Social profit (begeleider in de kinderopvang, optieker, radioloog, verpleegkundige, sociocultureel werker) Lesvoorbereiding: Social profit (begeleider in de kinderopvang, optieker, radioloog, verpleegkundige, sociocultureel werker) Klas: 3de graad basisonderwijs Leervak: WO technologie maatschappij Onderwerp:

Nadere informatie

WORKSHOP. HAKUNA MATATA kennismaking met de Swahili taal en cultuur. kennismaking met de Swahili taal en cultuur

WORKSHOP. HAKUNA MATATA kennismaking met de Swahili taal en cultuur. kennismaking met de Swahili taal en cultuur WORKSHOP HAKUNA MATATA kennismaking met de Swahili taal en cultuur NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP : HAKUNA MATATA kennismaking met de Swahili taal en cultuur DOELGROEP : Kleuter /

Nadere informatie