OP WEG NAAR EEN ZORGSTANDAARD KANKER

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "OP WEG NAAR EEN ZORGSTANDAARD KANKER"

Transcriptie

1 OP WEG NAAR EEN ZORGSTANDAARD KANKER Inventariserend onderzoek NEDERLANDSE FEDERATIE VAN KANKERPATIENTENORGANISATIES KWF KANKERBESTRIJDING INTEGRAAL KANKERCENTRUM NEDERLAND

2 Colofon Titel Op weg naar een Zorgstandaard Kanker Inventariserend onderzoek Opdrachtgever NFK, IKNL, KWF Kankerbestrijding Onderzoek Blaauwbroek bureau voor Vraaggestuurde Zorg Auteurs Drs. E. Visserman, mr. M. Wewer, drs. H.G. Blaauwbroek Datum en Plaats Weesp, januari 2012

3 Inhoud Samenvatting 4 1 Inleiding 6 2 Onderzoeksopzet Doelstelling en onderzoeksvragen Onderzoeksopzet Verantwoording 10 3 Uitkomsten inventarisatie Geïnventariseerde documenten Toelichting matrix Model Zorgstandaard Toelichting matrix Kwaliteitscriteria patiëntenperspectief 17 4 Analyse Analysevragen onderzoeksopzet Mono- of multidisciplinair Dekking van het zorgcontinuüm Betrokkenheid van disciplines Herkenbaarheid van het patiëntenperspectief Ontbrekende bouwstenen 28 5 Conclusies Welke bouwstenen zijn beschikbaar Dekking van het zorgcontinuüm Herkenbaarheid van het patiëntenperspectief De ontbrekende bouwstenen 31 6 Bijlagen Samenstelling Begeleidingscommissie en Stuurgroep Definities Literatuur en documenten 37

4 4 SAMENVATTING De Nederlandse Federatie van Kankerpatiënten- Verenigingen (NFK), het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) en KWF Kankerbestrijding werken aan de realisatie van een Zorgstandaard Kanker. Doel van de zorgstandaard is het behalen van kwaliteitswinst in de oncologische zorgketen door het professionele en het patiëntenperspectief te verbinden. Hierdoor ontstaat integrale zorg. Ter voorbereiding is een inventariserend onderzoek uitgevoerd om zicht te krijgen op beschikbare bouwstenen voor de Zorgstandaard Kanker. Vanuit professioneel en patiëntenperspectief zijn veel richtlijnen en kwaliteitscriteria beschikbaar die mogelijk als bouwsteen kunnen dienen. In het onderzoek zijn de volgende vragen beantwoord voor borstkanker, darmkanker, longkanker en prostaatkanker: 1. Welke bouwstenen zijn beschikbaar? 2. Op welke fasen van het zorgcontinuüm hebben deze bouwstenen betrekking? 3. Zijn de relevante kwaliteitscriteria vanuit patiëntenperspectief herkenbaar opgenomen in de bestaande bouwstenen? 4. Wat zijn de ontbrekende elementen voor de Zorgstandaard Kanker? Het ontwerp van de Zorgstandaard Kanker is gebaseerd op het rapport Zorgstandaarden in model het Coördinatieplatform Zorgstandaarden (2010). Ten behoeve van het onderzoek zijn relevante documenten geïnventariseerd en onderzocht op de volgende aspecten: Op welke onderdelen van het model voor de zorgstandaard hebben de geïnventariseerde documenten betrekking? Zijn de relevante kwaliteitscriteria vanuit patiëntenperspectief herkenbaar opgenomen in de geïnventariseerde documenten. De resultaten hiervan zijn weergeven in twee matrixes (hoofdstuk 4). De analyse hiervan leidt tot een aantal conclusies. Voor het formuleren van een zorgstandaard kanker zijn veel bouwstenen beschikbaar. De bouwstenen zijn divers van aard en ontwikkeld voor uiteenlopende kankersoorten, door diverse disciplines en diverse fasen in het zorgproces. De vraag is in welke mate deze bouwstenen generiek toepasbaar zijn voor de Zorgstandaard Kanker. De beschikbare bouwstenen dekken gezamenlijk alle fasen van het zorgcontinuüm. Echter gekeken per discipline of per tumorsoort is dit niet het geval. Er is betrekkelijk weinig aandacht voor structuur en organisatie van de zorgketen. De schakelpunten in de oncologische zorgketen zijn de kwetsbare punten door het monodisciplinaire karakter van veel bouwstenen. Het patiëntenperspectief is deels in richtlijnen en daarmee in de zorgverlening geïntegreerd. Aspecten die te maken hebben met regie, autonomie en zelfmanagement zijn in veel richtlijnen aantoonbaar opgenomen. Aspecten die te maken hebben met organisatie van zorg krijgen veel minder aandacht.

5 Concrete aandachtspunten zijn: de coördinatie van zorg in de keten de overdracht van coördinatie in verschillende zorgfasen de borging van continuïteit Een belangrijke bouwsteen ontbreekt: het individueel zorgplan. Afspraken over regie, coördinatie, overdracht worden hierin vastgelegd. Het is een instrument voor realisatie en borging van integrale zorg. De meerwaarde van de zorgstandaard kanker is het bevorderen en concretiseren van samenwerking tussen professionele disciplines onderling en tussen professionals en patiënten, zodat er een integrale zorgketen ontstaat.

6 1 INLEIDING Eén van de resultaten van het Nationaal Programma Kankerbestrijding is de wens om te komen tot een Zorgstandaard Kanker. Met de zorgstandaard wordt kwaliteitsverbetering van de oncologische zorgketen beoogd door het verbinden van het professionele perspectief met het patiëntenperspectief. Kwaliteitswinst kan worden geboekt door het stimuleren van zelfmanagement en door het verbeteren van communicatie, coördinatie, continuïteit en complementariteit in de zorgketen 1. De Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenverenigingen (NFK), het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) en KWF Kankerbestrijding vormden in 2010 een stuurgroep Zorgstandaard Kanker onder voorzitterschap van prof. dr. E. Schadé. De stuurgroep heeft als opdracht het inhoudelijk en organisatorisch realiseren van de Zorgstandaard Kanker. Ter voorbereiding is een inventariserend onderzoek uitgevoerd om zicht te krijgen op beschikbare bouwstenen voor de Zorgstandaard Kanker en om zicht te krijgen op de witte vlekken. De resultaten van het onderzoek staan beschreven in dit rapport. Een zorgstandaard geeft vanuit het patiëntenperspectief een op actuele en zo mogelijk wetenschappelijk onderbouwde inzichten gebaseerde functionele beschrijving van de multidisciplinair georganiseerde individuele preventie, zorg, ook ondersteuning bij zelfmanagement voor een bepaalde chronische ziekte gedurende het complete zorgcontinuüm, als mede een beschrijving van de organisatie van de betreffende preventie en zorg en de relevante kwaliteitsindicatoren. In de zorgstandaard staan inhoudelijke en organisatorische uitgangspunten beschreven voor integrale zorg op basis van het professionele en het patiëntenperspectief. Uitgangspunten voor zorgverlening zijn zelfmanagement, gezamenlijke besluitvorming en gedeelde verantwoordelijkheid. De kern van het model voor zorgstandaarden is het zorgcontinuüm dat bestaat uit: Vroege onderkenning & preventie Diagnostiek Individueel zorgplan en behandeling Nazorg: begeleiding, revalidatie, re-integratie, participatie 6 De Zorgstandaard Kanker wordt ontwikkeld volgens het model dat is beschreven door het Coördinatieplatform Zorgstandaarden in het rapport Zorgstandaarden in model 2. Hierin wordt een zorgstandaard als volgt gedefinieerd: Andere onderdelen die in de zorgstandaard staan beschreven zijn: Generieke zorgmodules die van toepassing zijn voor alle chronische ziekten De organisatiestructuur van de zorg 1. Zorgketen voor kankerpatiënten moet verbeteren. Onderzoek naar de kwaliteit van de oncologische zorgketen voor patiënten die worden behandeld met radiotherapie. Rapport Inspectie voor de Gezondheidszorg, Zorgstandaarden in model. Coördinatieplatform Zorgstandaarden, ZonMw 2010.

7 Kwaliteitsindicatoren voor uitkomsten van zorg, het proces en de structuur Vanuit professioneel perspectief zijn op het gebied van de inhoud, de organisatie en de kwaliteit van oncologische zorg veel documenten beschikbaar in de vorm van richtlijnen, protocollen en zorgpaden. Deze zijn opgesteld op initiatief van wetenschappelijke verenigingen en beroepsverenigingen. Het patiëntenperspectief op de oncologische zorg is beschreven in de vorm van kwaliteitscriteria. 3 Deze criteria zijn een specificatie van de basisset kwaliteitscriteria voor chronische zorg. 4 Dit materiaal is de basis voor de uitgevoerde inventarisatie. Leeswijzer In hoofdstuk 2 staat de onderzoeksopzet beschreven en de verantwoording over de uitvoering van het onderzoek. Hoofdstuk 3 bevat de uitkomsten van de inventarisatie. Deze zijn weergeven in de vorm van 2 matrixes met een toelichting. In hoofdstuk 4 staat de analyse en in hoofdstuk 5 de conclusies. In bijlage 1 is de samenstelling van de stuurgroep en de begeleidingscommissie weergegeven. Een uitgebreide lijst met gehanteerde definities is in bijlage 2 opgenomen. Bijlage 3 bevat een overzicht van geraadpleegde literatuur en documenten. In een separaat rapport zijn de resultaten van de inventarisatie op documentniveau opgenomen. 2 ONDERZOEKSOPZET 2.1 Doelstelling en onderzoeksvragen De Zorgstandaard Kanker is de basis onder een geïntegreerde oncologische zorgketen waarin het professionele en het patiëntenperspectief met elkaar verbonden zijn. Het inventariserende onderzoek heeft als doel: Het krijgen van inzicht in de beschikbare bouwstenen voor de Zorgstandaard Kanker. Het krijgen van inzicht in de mate waarin beschikbare bouwstenen (delen van) het zorgcontinuüm omvatten. Het vaststellen van de mate waarin de kwaliteitscriteria vanuit patiëntenperspectief hierin zijn opgenomen. Het vaststellen van de ontbrekende elementen in of tussen de beschikbare bouwstenen voor de Zorgstandaard Kanker. Een zorgstandaard bestaat uit bouwstenen zoals vroegtijdige onderkenning, preventie, educatie & zelfmanagement, diagnose, behandeling en begeleiding. De verschillende bouwstenen kunnen uitgewerkt zijn in wetenschappelijk onderbouwde (multidisciplinaire) richtlijnen. 5 In dit onderzoek is voor bouwstenen gekeken naar bestaande professionele richtlijnen, protocollen en zorgpaden op het gebied van oncologische zorg. 3. Kwaliteitscriteria voor de oncologische zorg. NFK Basisset kwaliteitscriteria. Het patiëntenperspectief op de zorg voor chronisch zieken. NPCF Zorgstandaarden in model. Coördinatieplatform Zorgstandaarden, ZonMw 2010.

8 8 Onderzoeksvragen Het inventariserend onderzoek bevat de volgende onderzoeksvragen: 1. Welke bouwstenen zijn beschikbaar? 2. Op welke fasen van het zorgcontinuüm hebben deze bouwstenen betrekking? 3. Zijn de relevante kwaliteitscriteria vanuit patiëntenperspectief herkenbaar opgenomen in de bestaande bouwstenen? 4. Wat zijn de ontbrekende elementen voor de Zorgstandaard Kanker? Afbakening Er zijn vele typen kanker, die in meer of mindere mate voorkomen. Voor het opstellen van de generieke Zorgstandaard Kanker lijkt het niet relevant om alle typen kanker in het inventariserend onderzoek te betrekken. Doel is het op generiek niveau bepalen van de inhoud en organisatie van de gewenste zorg. Daarom is gekozen om de inventarisatie te beperken tot vier veel voorkomende kankersoorten: borstkanker darmkanker longkanker prostaatkanker De kwaliteitscriteria vanuit patiëntenperspectief voor oncologische zorg hebben deels betrekking op het individuele zorgtraject en deels op randvoorwaarden. Beide zijn belangrijk voor goede zorg, maar de Zorgstandaard Kanker richt zich met name op het individuele zorgtraject. Daarom beperkt dit inventariserend onderzoek zich tot de kwaliteitscriteria die van toepassing zijn op dat individuele zorgtraject. Dit zijn: Ondersteuning bij zelfmanagement Bespreking in MDO Efficiënte organisatie van zorg Effectieve zorg Individueel zorgplan Coördinatie door één hulpverlener Overdracht van coördinatie Borging van continuïteit van zorg Tijdige en volledige informatie Afstemming zorgverlener en patiënt De definiëring van genoemde kwaliteitscriteria is opgenomen in bijlage 2. De focus op het individuele zorgtraject betekent voor fase Vroeg onderkenning en preventie dat het onderzoek zich beperkt tot zorg gericht op een individueel persoon. Zorg in het kader van bevolkingsonderzoek blijft buiten beschouwing. 2.2 Onderzoeksopzet Fase 1: Inventarisatie van documenten De inventarisatie vindt plaats in twee stappen: a. Deskresearch naar beschikbare bouwstenen. Hierbij worden de volgende bronnen geraadpleegd: a. Oncoline en Pallialine b. Websites van betrokken beroepsgroepen en wetenschappelijke verenigingen c. Contactpersonen van betrokken beroepsgroepen en patiëntenorganisaties. b. Het resultaat van de deskresearch wordt voorgelegd aan de Begeleidingscommissie met het verzoek om aanvullingen.

9 De inventarisatie vindt plaats op basis van de volgende professionele dimensies: Professionele dimensies Uitsplitsing Wetenschappelijke verenigingen/ beroepsorganisaties Medisch Medisch-specialistisch Huisartsgeneeskundig Farmaceutisch SONCOS, MDL, NVALT, NVU NHG KNMP Paramedisch Fysiotherapie Diëtiek KNGF NVD Verpleegkundig Verpleegkundig V&VN Oncologie Psycho-sociaal Psychologie Sociaal geneeskundigen NVPO NVVG, NVAB, KAMG Maatschappelijk Bedrijfsgeneeskundig Maatschappelijk werk Mantelzorg NVAB NVPO In de inventarisatie worden documenten meegenomen die voldoen aan de volgende criteria: geautoriseerde landelijke richtlijnen die tot stand zijn gekomen op basis van de standaard voor richtlijnen; geautoriseerde landelijke handleidingen waarnaar verwezen wordt vanuit richtlijnen; generieke modules voor specifieke zorghandelingen. Fase 2: Screening van geïnventariseerde documenten. Onderzocht wordt: Op welke elementen van de zorgstandaard heeft het document betrekking? Op welke fasen van het zorgcontinuüm heeft het document betrekking. Zijn de relevante kwaliteitscriteria vanuit patiëntenperspectief herkenbaar opgenomen in het document?

10 10 Ten behoeve van de screening van geïnventariseerde documenten is een checklist opgesteld. Om te beoordelen op welke fasen van het zorgcontinuüm de geïnventariseerde documenten betrekking hebben wordt gekeken naar de betrokken disciplines en zorgfasen die in het document worden beschreven. Om te beoordelen of de relevante kwaliteitscriteria herkenbaar zijn opgenomen in de geïnventariseerde documenten zijn deze vertaald in de volgende vragen: Staat in het document verwoord dat: 1. de patiënt ondersteund en gestimuleerd wordt bij zelfmanagement; 2. de patiënt besproken wordt in het multidisciplinair overleg; 3. er wordt gezorgd voor een efficiënte organisatie; 4. de meest effectieve zorg wordt aangeboden; 5. er een individueel zorgplan gemaakt wordt; 6. de zorg gecoördineerd wordt door één hulpverlener; 7. er overdracht van coördinatie plaatsvindt indien nodig of gewenst; 8. de continuïteit van zorg geregeld is; 9. de patiënt tijdig en volledig geïnformeerd wordt; 10. er afstemming van zorg plaatsvindt tussen betrokken zorgverleners en patiënt. Per document wordt een checklist ingevuld. Fase 3. Analyse In deze fase wordt op basis van de screening per kankersoort een aantal vragen nader geanalyseerd: 1. Zijn de geïnventariseerde documenten monoof multidisciplinair tot stand gekomen? 2. In hoeverre dekken de geïnventariseerde documenten het volledige zorgcontinuüm? 3. Welke disciplines zijn in welke fase van het zorgcontinuüm betrokken? 4. In welke mate en vorm is het patiëntenperspectief opgenomen in de geïnventariseerde documenten? 5. Welke bouwstenen ontbreken voor een Zorgstandaard Kanker? Fase 4: Conclusies In fase 4 wordt uit de verzamelde informatie een aantal conclusies getrokken. Tevens worden aanbevelingen geformuleerd voor het verder ontwikkelen van een de Zorgstandaard Kanker. 2.3 Verantwoording Het inventariserend onderzoek is gestart met een documentenonderzoek naar beschikbare documenten. Hierbij zijn de volgende bronnen geraadpleegd: Oncoline, Pallialine en websites van betrokken beroepsgroepen en wetenschappelijke verenigingen. Ten aanzien van richtlijnen en protocollen zijn Oncoline en Pallialine zeer volledig. Er is voor gekozen om voor de inventarisatie gebruik te maken van de meest recente documenten, ook al betreft dat soms nog een conceptversie.

11 Bij een aantal beroeps- en patiëntenorganisaties is aanvullende informatie opgevraagd. Dit betreft de NFK, De Borstkanker Vereniging Nederland, de NVPO, de KNMP, het IKNL, de NVD en de KNGF. Alle benaderde organisaties waren bereid informatie te verstrekken. Voor een deel zijn het documenten die nog in ontwikkeling zijn. Deze zijn onder embargo verstrekt. Ten behoeve van het onderzoek is een Begeleidingscommissie ingesteld. De commissie is gedurende het onderzoek tweemaal bijeen geweest in wisselende samenstelling. Tijdens de eerste bijeenkomst is het voorlopig resultaat van de inventarisatie besproken. De leden van de Begeleidingscommissie is verzocht om zo mogelijk aanvullende documenten aan te leveren. Tijdens de tweede bijeenkomst van de Begeleidingscommissie is het resultaat van de inventarisatie en de bijbehorende analyse besproken. Het concept eindrapport is door de leden van de Begeleidingscommissie schriftelijk beoordeeld. De opmerkingen van de Begeleidingscommissie zijn in het rapport verwerkt. De geïnventariseerde documenten zijn gescreend ten aanzien van de fasen van het zorgcontinuüm waarop ze betrekking hebben en op de vraag of kwaliteitscriteria vanuit patiëntenperspectief herkenbaar aanwezig zijn. 6 Een beperkt aantal documenten heeft geen betrekking op het zorgcontinuüm, maar is wel een bouwsteen voor de zorgstandaard. Deze zijn wel meegenomen in de inventarisatie van bouwstenen. maar niet onderzocht op aanwezigheid van het patiëntenperspectief. Het resultaat van de screening wordt getoond in de vorm van twee matrixes (hoofdstuk 3). Op deze wijze wordt beeldend weergegeven welke bouwstenen aanwezig zijn en welke niet. Het resultaat van de screening is tussentijds aan de Stuurgroep Zorgstandaard Kanker gepresenteerd. De uitkomsten van de inventarisatie zijn geanalyseerd aan de hand van de geformuleerde onderzoeksvragen. Op basis hiervan zijn conclusies geformuleerd. De inventarisatie leverde een aantal tumoroverstijgende en tumorspecifieke documenten op (hoofdstuk 3). Ten aanzien van documenten die betrekking hebben op de fase Vroege onderkenning & preventie is ervoor gekozen om alleen die documenten mee te nemen die betrekking hebben op activiteiten gericht op individuele patiënten. Algemeen bevolkingsonderzoek blijft buiten beschouwing. 6. De resultaten van de screening zijn weergegeven in een apart document Resultaat screening inventariserend onderzoek Zorgstandaard Kanker

12 3 UITKOMSTEN INVENTARISATIE 3.1 Geïnventariseerde documenten In de inventarisatie zijn de volgende documenten meegenomen: geautoriseerde landelijke richtlijnen die tot stand zijn gekomen op basis van de standaard voor richtlijnen. geautoriseerde landelijke handleidingen waarnaar verwezen wordt vanuit richtlijnen. generieke modules voor specifieke zorghandelingen. In de bovenste rij staan de elementen van de zorgstandaard zoals beschreven in het model voor zorgstandaarden. Voor elk geïnventariseerd document is gekeken op welke fasen van het zorgcontinuüm het betrekking heeft. Dit wordt weergegeven met een kleur: donkerblauw: van toepassing lichtblauw: niet van toepassing lavendel: enigszins van toepassing grijs: buiten beoordelingskader Een toelichting op het resultaat staat beschreven in paragraaf De documenten zijn gescreend op de volgende aspecten: Op welke elementen van de zorgstandaard heeft het document betrekking? Op welke fasen van het zorgcontinuüm heeft het documenten betrekking? Zijn de relevante kwaliteitscriteria vanuit patiëntenperspectief herkenbaar opgenomen in het document? De uitkomsten van de inventarisatie zijn weergegeven in een matrix Model zorgstandaard en een matrix Kwaliteitscriteria patiëntenperspectief. In de matrix Model zorgstandaard staan in de linkerkolom de geïnventariseerde documenten. Het nummer voor het document verwijst naar de beschrijving in het screeningsrapport Rapport Resultaat screening inventariserend onderzoek Zorgstandaard Kanker In de matrix kwaliteitscriteria patiëntenperspectief staan in de linkerkolom wederom de geïnventariseerde documenten. In de bovenste rij staan kwaliteitscriteria vanuit patiëntenperspectief zoals gedefinieerd door de NFK. Voor elk geïnventariseerd document is gekeken of de gebruikte kwaliteitscriteria aantoonbaar in het document zijn opgenomen. Dit wordt weergeven met een kleur: donkerblauw: aantoonbaar opgenomen lichtblauw: niet aantoonbaar opgenomen lavendel: aanknopingspunten aanwezig grijs: buiten beoordelingskader Een toelichting op het resultaat staat beschreven in paragraaf 4.3.

13 Matrix Model Zorgstandaard Matrix Model Zorgstandaard Zorgcontinuüm Generiek Organisatie Kwaliteitsindicatoren Legenda Niet van toepassing op fase zorgcontinuüm Wel van toepassing op fase zorgcontinuüm Enigszins van toepassing op fase zorgcontinuüm Buiten beoordelingskader Elementen zorgstandaard Documenten Datum 3.1 Tumoroverstijgend Voedingstekort: landelijke richtlijn jan Verpleegkundige zorg: gevaar bloeding dec Verpleegkundige zorg: gevaar infectie dec Verpleegkundige zorg: ineffectieve ademhaling dec Verpleegkundige zorg: ineffectieve coping dec Verpleegkundige zorg: machteloosheid dec Verpleegkundige zorg: sociaal isolement dec Verpleegkundige zorg: veranderd seksueel functioneren dec Verpleegkundige zorg: verstoord lichaamsbeeld dec Verpleegkundige zorg: vochttekort dec Verpleegkundige zorg: voedingstekort dec Pijn bij kanker jan Blauwdruk 'Kanker en Werk' jun Detecteren behoefte psychosociale zorg jun Lymfoedeem jun Herstel na kanker jan Oncologische revalidatie (concept) mrt Beweeginterventie oncologie okt-11 Kwaliteitskader organisatie oncologische zorg mrt-10 CQI Oncologie (i.o) Vroege onderkenning en preventie Diagnositiek Individueel zorgplan en behandeling Nazorg Palliatieve zorg Generieke modules Organisatiestructuur Kwaliteitsbeleid Procesindicatoren Uitkomstindicatoren Structuurindicatoren 3.2 Borstkanker Voeding en dieet: Mammacarcinoom jun Handboek organisatie Mammazorg apr Diagnostiek en beleid afwijkingen mamma nov Familiair Mamma/ovariumcarcinoom jul Hereditair Mamma/ovariumcarcinoom jul Format zorgpad mammacarcinoom sep Diagnostiek van mammacarcinoom mrt KNGF Evidence Statement Borstkanker Mammacarcinoom (concept) jul-05 CQI Mammacare goedaardige afwijkingen okt-07 CQI Mammacare kwaardaardige afwijkingen okt-07 Indicatorenset Mammacarcinoom (Zichtbare zorg) nov-09 Indicatorenset Mammacarcinoom (Nabon 2011) okt Darmkanker Voeding en dieet: colon/rectumcarcinoom jan Coloncarcinoom jan Erfelijke darmkanker jan Format zorgpad colon-/rectumcarcinoom sep-10 Indicatorenset Colorectaal Carcinoom (Zichtbare zorg) sep Longkanker Voeding en dieet: Bronchuscarcinoom jan Format zorgpad longkanker sep Diagnostiek en behandeling kleincellig longcarcinoom apr Niet kleincellig longcarcinoom mei-11 Indicatoren longkanker (i.o.) (Zichtbare zorg) 3.5 Prostaatkanker Voeding en dieet: Prostaatcarcinoom jun Prostaat carcinoom jul Hereditair prostaat carcinoom jul Format zorgpad prostaatkanker sep-10 Indicatoren prostaatkanker (i.o.) (Zichtbare zorg) 3.6 Palliatieve zorg Misselijkheid en braken dec Zweten jul Slaapproblemen okt Ascites jan Diarree feb Hypercalciëmie mrt Dehydratie en vochttoediening jul Misselijkheid en braken jul Pijn jul Vermoeidheid aug Angst jun Mantelzorg jul Depressie jun Spirituele zorg jun Complementaire zorg jul-10

14 Matrix Kwaliteitscriteria patiëntenperspectief Matrix Kwaliteitscriteria patiëntenperspectief NFK Kwaliteitscriteria Legenda Niet aantoonbaar opgenomen Aantoonbaar opgenomen Aanknopingspunten aanwezig Niet van toepassing Documenten Datum 3.1 Tumoroverstijgend Voedingstekort: landelijke richtlijn jan Verpleegkundige zorg: gevaar bloeding dec Verpleegkundige zorg: gevaar infectie dec Verpleegkundige zorg: ineffectieve ademhaling dec Verpleegkundige zorg: ineffectieve coping dec Verpleegkundige zorg: machteloosheid dec Verpleegkundige zorg: sociaal isolement dec Verpleegkundige zorg: veranderd seksueel functioneren dec Verpleegkundige zorg: verstoord lichaamsbeeld dec Verpleegkundige zorg: vochttekort dec Verpleegkundige zorg: voedingstekort dec Pijn bij kanker jan Blauwdruk 'Kanker en Werk' jun Detecteren behoefte psychosociale zorg jun Lymfoedeem jun Herstel na kanker jan Oncologische revalidatie (concept) mrt Beweeginterventie oncologie okt Borstkanker Voeding en dieet: Mammacarcinoom jun Handboek organisatie Mammazorg apr Diagnostiek en beleid afwijkingen mamma nov Familiair Mamma/ovariumcarcinoom jul Hereditair Mamma/ovariumcarcinoom jul Format zorgpad mammacarcinoom sep Diagnostiek van mammacarcinoom mrt KNGF Evidence Statement Borstkanker Mammacarcinoom (concept) Darmkanker Voeding en dieet: colon/rectumcarcinoom jan Coloncarcinoom jan Erfelijke darmkanker jan Format zorgpad colon-/rectumcarcinoom sep Longkanker Voeding en dieet: Bronchuscarcinoom jan Format zorgpad longcarcinoom sep Diagnostiek en behandeling kleincellig longcarcinoom apr Niet kleincellig longcarcinoom mei Prostaatkanker Voeding en dieet: Prostaatcarcinoom jan Prostaat carcinoom jul Hereditair prostaatcarcinoom jul Format zorgpad prostaatcarcinoom sep-10 Ondersteuning bij zelfmanagement Bespreking in MDO Efficiënte organisatie zorg Effectieve zorg Individueel zorgplan Coördinatie door één hulpverlener Overdracht van coördinatie Borging continuïteit van zorg Tijdige en volledige informatie Afstemming zorgverlener en patiënt Palliatieve zorg Misselijkheid en braken dec Zweten jul Slaapproblemen okt Ascites jan Diarree feb Hypercalciëmie mrt Dehydratie en vochttoediening jul Misselijkheid en braken jul Pijn jul Vermoeidheid bij kanker aug Angst jun Mantelzorg jul Depressie jun Spirituele zorg jun Complementaire zorg jul-10

15 3.2 Toelichting matrix Model Zorgstandaard Zorgcontinuüm: vroegdiagnostiek en preventie De documenten over vroegtijdige diagnostiek betreffen met name borstkanker. Eén enkel document betreft erfelijke darmkanker en één document betreft het hereditair prostaat carcinoom. De documenten gaan over screening. De concept richtlijn Mamma carcinoom 2011 bevat een uitgebreide beschrijving van screeningsvormen en toepassingsmogelijkheden. Er is aandacht voor taken van de huisarts en informatie aan patiënten. Primaire preventie komt niet of nauwelijks aan de orde. De organisatie van zorg blijft in deze fase buiten beschouwing. Zorgcontinuüm: Diagnostiek en Individueel zorgplan en behandeling De meeste documenten handelen over diagnostiek en behandeling in de curatieve fase. Deze fasen zijn in de gescreende documenten soms moeilijk van elkaar te onderscheiden. Op medisch-specialistisch niveau hebben de documenten betrekking op uit te voeren onderzoek en mogelijke behandelvormen. Het betreft voor een belangrijk deel medische besliskunde. Op verpleegkundig niveau hebben de beschikbare richtlijnen een meer technisch karakter: beschrijven van symptomen en bijbehorende mogelijke handelingen. Paramedische richtlijnen hebben vooral betrekking op de nazorg of palliatieve fase, maar de aanvang van deze zorgverlening ligt in de diagnostische en behandelfase. Hetzelfde geldt voor een aantal tumoroverstijgende documenten. In veel richtlijnen is aandacht voor het onderkennen van de behoefte aan psychosociale zorg door een verwijzing naar de specifieke richtlijn op dit gebied. Deze aandacht strekt zich uit over het hele zorgcontinuüm. Door het IKNL zijn voor de in het onderzoek betrokken tumorsoorten zorgpaden opgesteld. Hierin is de organisatie en samenhang van zorg beschreven. Alleen voor borstkanker is de organisatie van zorg ook vastgelegd in een handboek waarnaar in de richtlijn wordt verwezen. In het model voor zorgstandaarden is opgenomen dat de behandeling is beschreven in een individueel zorgplan. Dit instrument komt niet terug in de geïnventariseerde documenten. Alleen in de verpleegkundige zorg is sprake van een individueel verpleegplan. Zorgcontinuüm: Nazorg Onder nazorg worden in het model voor Zorgstandaarden de volgende vormen van zorg samengevat: begeleiding, revalidatie, re-integratie, participatie en relapspreventie. In ruim de helft van de documenten waarin diagnostiek en behandeling beschreven wordt, staan ook aspecten van de nazorgfase beschreven. Een aantal verpleegkundige richtlijnen heeft specifiek betrekking op nazorg in de curatieve fase. Uit de inventarisatie blijkt dat de aandacht voor nazorg de laatste jaren zichtbaar is toegenomen.

16 Zorgcontinuüm: Palliatieve zorg Er zijn veel tumoroverstijgende documenten voor palliatieve zorg. In de richtlijnen die zich met name richten op de diagnostische en behandelfase wordt hiernaar verwezen. bij de verschillende betrokken geledingen. In de richtlijnen ontbreekt het kwaliteitsbeleid voor het bewaken en bevorderen van de kwaliteit dat structureel is ingebed in de organisatie van het zorgproces. 16 Generieke modules Generieke modules zijn volgens de definitie van het Model voor Zorgstandaarden zorgprogramma s die voor alle chronische ziekten van toepassing zijn. Een voorbeeld van een bestaande generieke module is het zorg programma Stoppen met roken. Generieke modules zijn in dit onderzoek buiten beschouwing gelaten. Organisatiestructuur In enkele documenten zijn aspecten van de organisatiestructuur beschreven die het multidisciplinaire zorgproces faciliteren. Dit betreft steeds onderdelen van de zorgketen. Een totale beschrijving van de samenhang van verschillende zorgsoorten en noodzakelijke deskundigheden in de verschillende fasen van het zorgproces ontbreekt. De formats voor zorgpaden van het IKNL bevatten stroomschema s die een goede basis vormen voor een dergelijke beschrijving. Kwaliteitsbeleid In het Kwaliteitskader organisatie oncologische zorg van het IKNL wordt op basis van het INKmanagementmodel 8 beschreven welke taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden liggen 8. INK Managementmodel: beschrijving op Kwaliteitsindicatoren In enkele documenten worden proces-, uitkomst en structuurindicatoren beschreven. In de meeste documenten is dit niet het geval. De laatste jaren is op dit gebied een sterke ontwikkeling zichtbaar. De indicatoren die zijn opgesteld door de medisch-specialistische beroepsgroepen hebben betrekking op de uitkomsten en organisatie van de diagnostische en behandelfase. De indicatoren die zijn opgesteld door patiëntenorganisaties (CQ Indexen) hebben betrekking op patiëntervaringen ten aanzien van het hele zorgcontinuüm. Algemeen Ten aanzien van bijna alle elementen van het model voor Zorgstandaarden zijn bouwstenen beschikbaar. De enige uitzondering is het kwaliteitsbeleid. Een document waarin fasen van het zorgcontinuüm en de organisatie van zorg in enige mate zijn opgenomen is de concept richtlijn Mammacarcinoom 2011.

17 3.3 Toelichting matrix Kwaliteitscriteria patiëntenperspectief Ondersteunen zelfmanagement In veel documenten is er, door de beschreven interventies, sprake van ondersteuning van het zelfmanagement van de patiënt. Ondersteuning van zelfmanagement is in documenten die na 2008 zijn ontwikkeld veelal opgenomen. Ondersteuning van zelfmanagement heeft vrijwel altijd betrekking op de nazorg- of palliatieve fase. Op medisch-specialistisch niveau in de diagnostische en behandelfase is ondersteuning van zelfmanagement nauwelijks zichtbaar. Bespreking in MDO In de meeste tumorspecifieke documenten is er sprake van een multidisciplinair overleg in de diagnostische en behandelfase. Efficiënte organisatie zorg In de meeste documenten wordt niet gesproken over een efficiënte organisatie van zorg. Een mooi voorbeeld is de organisatie van mammapoliklinieken. De zorg dient zodanig georganiseerd te zijn dat alle diagnostische onderzoeken op één dag worden uitgevoerd. Effectieve zorg Effectieve zorg gaat over de vraag of een onderzoek, behandeling of zorg ook daadwerkelijk helpt. De meeste richtlijnen hebben tot doel het bieden van effectieve zorg door state-of-the-art zorg te beschrijven. Veel richtlijnen zijn monodisciplinair van aard. Deze richtlijnen lijken per definitie niet de meest effectieve, gezien het ontbreken van een integrale benadering. Individueel zorgplan In een aantal documenten staat verwoord dat er een individueel zorgplan wordt opgesteld. Dit gebeurt vooral in de nazorg- en palliatieve fase door paramedische en verpleegkundige beroepsgroepen. Er is geen sprake van een integraal individueel zorgplan. Coördinatie door één hulpverlener Coördinatie van zorg door één hulpverlener is in veel documenten niet opgenomen. In recente documenten krijgt dit element steeds meer aandacht. Benoemd wordt dat er één coördinator moet worden aangewezen. In de richtlijn Mammacarcinoom 2011 is voor verschillende fasen van het Zorgcontinuüm benoemd welke functionaris optreedt als coördinator. Overdracht van coördinatie In een enkel document wordt verwoord dat de coördinatie van de hulpverlening wordt overgedragen in specifieke situaties, zoals bij het wijzigen van de situatie van de patiënt of vakantie. Borging continuïteit van zorg In de helft van de documenten is aangegeven dat de continuïteit van zorg wordt geborgd. Bijvoorbeeld door middel van overdracht als een andere behandelaar de behandeling

18 overneemt. In de overige documenten staat dat niet verwoord. Tijdige en volledige informatie In ruim de helft van de documenten wordt aangegeven dat de patiënt tijdig wordt geïnformeerd over diagnose, behandeling en prognose. In de overige documenten wordt niet vermeld dat de patiënt geïnformeerd wordt. Afstemming zorgverlener en patiënt In de meeste documenten wordt de afstemming tussen zorgverlener en patiënt beschreven. Bijvoorbeeld bij de richtlijn pijn wordt beschreven dat de behandeling moet worden afgestemd op de wens van de patiënt. 4 ANALYSE 4.1 Analysevragen onderzoeksopzet Voor de analyse zijn bij de start van het onderzoek de volgende vragen geformuleerd: 1. Zijn de geïnventariseerde documenten monoof multidisciplinair tot stand gekomen? 2. In hoeverre dekken de geïnventariseerde documenten het volledige zorgcontinuüm? 3. Welke disciplines zijn in welke fase van het zorgcontinuüm betrokken? 4. In welke mate en in welke vorm is het patiëntenperspectief opgenomen in de geïnventariseerde documenten? 5. Welke bouwstenen voor een Zorgstandaard Kanker ontbreken? 4.2 Mono- of multidisciplinair Een zorgstandaard is per definitie multidisciplinair. Verschillende beroepsgroepen en patiëntenorganisaties maken afspraken met elkaar over de gewenste inhoud en organisatie van zorg. De vooronderstelling is dat richtlijnen die monodisciplinair tot stand komen minder geschikt zijn als bouwsteen voor de zorgstandaard kanker omdat hierover geen afstemming heeft plaatsgevonden met andere disciplines of patiëntenorganisaties. 18 Bij de beoordeling of een richtlijn mono- of multidisciplinair van aard is, is gebaseerd op de vraag of deze door één of meerdere beroepsgroepen is vastgesteld. Als dat het geval is kunnen er wel meerdere disciplines bij de ontwikkeling betrokken zijn. Zie het overzicht op pagina 20/21.

19 Uit het overzicht van mono- en multidisciplinaire richtlijnen ontstaat het volgende beeld: Er is een groot aantal monodisciplinaire richtlijnen. Deze zijn veelal van wat oudere datum. Recente richtlijnen zijn vaker multidisciplinair van aard. Op tumorspecifiek niveau is een aantal multidisciplinaire richtlijnen ontwikkeld. In de meeste gevallen zijn hier medisch-specialistische disciplines bij betrokken en hebben ze betrekking op de diagnose- en behandelingsfase. Op tumoroverstijgend niveau is een aantal multidisciplinaire richtlijnen waarbij uiteenlopende disciplines zijn betrokken. De richtlijnen hebben betrekking op de behandelings-, nazorg en palliatieve fase.

20 Overzicht mono- en multidisciplinaire richtlijnen Documenten 3.1 Tumoroverstijgend Voedingstekort: landelijke richtlijn Verpleegkundige zorg: gevaar bloeding Verpleegkundige zorg: gevaar infectie Verpleegkundige zorg: ineffectieve ademhaling Verpleegkundige zorg: ineffectieve coping Verpleegkundige zorg: machteloosheid Verpleegkundige zorg: sociaal isolement Verpleegkundige zorg: veranderd seksueel functioneren Verpleegkundige zorg: verstoord lichaamsbeeld Verpleegkundige zorg: vochttekort Verpleegkundige zorg: voedingstekort Pijn bij kanker Blauwdruk 'Kanker en Werk' Detecteren behoefte psychosociale zorg Lymfoedeem Herstel na kanker Oncologische revalidatie (concept) Beweeginterventie oncologie Datum jan-06 dec-06 dec-06 dec-06 dec-06 dec-06 dec-06 dec-06 dec-06 dec-06 dec-06 jan-08 jun-09 jun-10 jun-10 jan-11 mrt-11 okt-11 Mono- of multidisciplinair 3.2 Borstkanker Voeding en dieet: Mammacarcinoom Handboek organisatie Mammazorg Huisartsen: Diagnostiek en beleid afwijkingen mamma Familiair Mamma/ovariumcarcinoom Hereditair Mamma/ovariumcarcinoom Format zorgpad Mammacarcinoom Diagnostiek van mammacarcinoom KNGF Evidence Statement Borstkanker Mammacarcinoom 2011 (concept) jun-05 apr-08 nov-08 jul-10 jul-10 sep-10 mrt-11 n.v.t. n.v.t.

21 Documenten 3.3 Darmkanker Voeding en dieet: colon/rectumcarcinoom Coloncarcinoom (2008) Erfelijke darmkanker (2008) Format zorgpad colon- /rectumcarcinoom 3.4 Longkanker Voeding en dieet: Bronchuscarcinoom Format zorgpad longkanker Diagnostiek en behandeling kleincellig longcarcinoom Niet kleincellig longcarcinoom 3.5 Prostaatkanker Voeding en dieet: Prostaatcarcinoom Prostaat carcinoom Hereditair prostaat carcinoom Format zorgpad prostaatkanker 3.6 Palliatieve zorg Misselijkheid en braken verpleegkundig Zweten Slaapproblemen Ascites Diarree Hypercalciëmie Dehydratie en vochttoediening Misselijkheid en braken Pijn Vermoeidheid bij kanker in palliatieve fase Angst Mantelzorg Depressie Detecteren behoefte psychosociale zorg Spirituele zorg Complementaire zorg Datum jan-06 jan-08 jan-08 sep-10 jan-06 sep-10 apr-11 mei-11 jan-06 jul-07 jul-10 sep-10 dec-07 jul-08 okt-08 jan-10 feb-10 mrt-10 jul-10 jul-10 jul-10 aug-10 jun-09 jul-09 jun-10 jun-10 jun-10 jul-10 Mono- of multidisciplinair n.v.t. n.v.t.

22 4.3 Dekking van het zorgcontinuüm. Voorbeeld: Zorgcontinuüm Borstkanker Vroege onderkenning en preventie Diagnostiek Individueel Zorgplan en Behandeling Nazorg Palliatieve zorg Legenda Niet opgenomen Wel opgenomen In ontwikkeling Niet van toepassing 22 Voor alle fasen van het zorgcontinuüm zijn bouwstenen beschikbaar. Deze bouwstenen hangen echter niet altijd met elkaar samen en zijn ontwikkeld voor verschillende tumorsoorten en door verschillende disciplines. De samenhang tussen tumorspecifieke en tumoroverstijgende richtlijnen is niet optimaal. In sommige gevallen wordt in tumorspecifieke richtlijnen verwezen naar tumoroverstijgende richtlijnen. De concept richtlijn Mammacarcinoom verwijst bijvoorbeeld naar de richtlijn Detecteren behoefte psychosociale zorg. De fase vroege onderkenning en preventie blijft in bestaande richtlijnen veelal onderbelicht. In de concept richtlijn Mammacarcinoom 2011 is wel uitgebreid aandacht voor screening. In recentere tumorspecifieke richtlijnen wordt meer verwezen naar tumoroverstijgende richtlijnen op het gebied van nazorg en palliatieve zorg.

23 4.4 Betrokkenheid van disciplines Naar mate het zorgproces vordert, raken er meer disciplines betrokken en wordt coördinatie en afstemming belangrijker. Uit de inventarisatie blijkt dat de verschillende betrokken disciplines vaak niet samenwerken in een integrale zorgketen. Fase Zorgcontinuüm Betrokken disciplines Vroege onderkenning en preventie Diagnose Individueel zorgplan en behandeling Nazorg Palliatieve zorg Organisaties bevolkingsonderzoek Huisarts Medisch specialistisch team (Oncologie) verpleegkundige Medisch specialistisch team (Oncologie) verpleegkundige Psycholoog Medisch specialist (Oncologie) verpleegkundige Psycholoog Paramedici Huisarts Apotheker Thuiszorg Arbeidsgeneeskundige Medisch specialist (Oncologie) verpleegkundige Psycholoog Paramedici Huisarts Apotheker Thuiszorg Hospicezorg

24 Herkenbaarheid van het patiëntenperspectief Algemeen Met de zorgstandaard wordt kwaliteitsverbetering van de oncologische zorgketen beoogd door het verbinden van het professionele perspectief met het patiëntenperspectief. Daarom is gekeken naar de mate waarin kwaliteitscriteria vanuit patiëntenperspectief zijn terug te vinden in de geïnventariseerde professionele documenten. Algemeen ontstaat het volgende beeld: Kwaliteitscriteria vanuit patiëntenperspectief die te maken hebben met regie en autonomie (Ondersteuning zelfmanagement, individueel zorgplan, tijdige en volledige informatie, afstemming hulpverlener en patiënt) zijn in veel documenten aantoonbaar opgenomen. Dit geldt vooral voor de recentere documenten. Kwaliteitscriteria die te maken hebben met de organisatie van zorg (bespreking in MDO, efficiënte organisatie, coördinatie door één hulpverlener, overdracht van organisatie) krijgen veel minder aandacht. Een uitzondering hierop vormt de borging van continuïteit van zorg. In de oudere monodisciplinaire tumoroverstijgende documenten komt het patiëntenperspectief nauwelijks aan de orde. 9. Landelijk Actieprogramma Zelfmanagement. Eindrapportage Zelfmanagement en Kanker Anno Ondersteuning bij zelfmanagement Uit de inventarisatie blijkt dat ondersteuning bij zelfmanagement in toenemende mate in richtlijnen wordt opgenomen. Dit krijgt vooral vorm in leefstijladviezen. Er is geen samenhangend overzicht van zelfmanagementactiviteiten dat aansluit bij de verschillende fasen van het zorgcontinuüm. In het eindrapport Zelfmanagement en Kanker 9 is een overzicht opgenomen van bestaande vormen van ondersteuning bij zelfmanagement. Bespreking MDO Bespreking van patiënten in een Multi Disciplinair Overleg (MDO) is vastgelegd en uitgewerkt voor alle onderzochte tumorsoorten. De uitwerking heeft primair betrekking op de klinische fase van het zorgcontinuüm. Niet duidelijk vormgegeven is de bespreking van patiënten in een MDO in de nazorgfase of palliatieve fase. Er zijn voorbeelden beschikbaar waarin dit gebeurd, maar dit is niet vastgelegd in algemeen geldende richtlijnen. Efficiënte organisatie van zorg Een efficiënte organisatie heeft betrekking op toegankelijkheid, afstemming van verschillende onderdelen van het zorgproces op elkaar, tijdige beschikbaarheid van informatie en inzet van de juiste middelen op het juiste moment. Voor de klinische zorg is dit beschreven in zorgpaden. Voor borstkanker is dit in praktijk gebracht in vele mammacare centra. Voor de nazorgfase is dit veel minder uitgewerkt. Effectieve zorg Richtlijnen zijn gemaakt om effectieve zorg te bevorderen. In hoeverre theorie en praktijk vanuit patiëntenperspectief overeenstemmen is niet in alle gevallen duidelijk omdat uitkomst- en proces-

25 registraties nog beperkt beschikbaar zijn. Individueel zorgplan Op onderdelen van de zorg is er sprake van een individueel zorgplan. Een voorbeeld hiervan is het instrument waarmee gewerkt wordt in Herstel na kanker. Er is geen samenhangend instrument dat door patiënt en hulpverlener samen wordt opgesteld en waarin professionele zorg en zelfzorg zijn gecombineerd. In de verpleegkundige oncologische zorg wordt gewerkt met een individueel verpleegplan. Dit bevat aanknopingspunten om te ontwikkelen tot een individueel zorgplan. Coördinatie door één hulpverlener Het belang van coördinatie door één hulpverlener is onderkend. Er zijn voorbeelden waarin dit duidelijk staat beschreven, zoals de concept richtlijn Mammacarcinoom Vaak is coördinatie beschreven voor een onderdeel van het zorgcontinuüm, bijvoorbeeld de klinische fase. De verpleegkundige richtlijnen zijn primair gericht op verpleegkundig handelen. Hierin is geen specifieke aandacht voor coördinatie en communicatie tussen disciplines. Overdracht van coördinatie Het onderwerp overdracht van coördinatie krijgt weinig aandacht in de onderzochte documenten. Het wordt een beperkt aantal keren genoemd, maar niet concreet uitgewerkt. beschouwd als een verantwoordelijkheid van de zorgverlener en als een recht van de patiënt. Uit de inventarisatie blijkt dat in veel documenten is vastgelegd dat continuïteit van zorg een belangrijk aandachtspunt is. Soms wordt dit heel concreet, bijvoorbeeld door het inschakelen van een transferverpleegkundige. Vaak blijft het bij overdracht van informatie en de aanname dat iemand anders de zorg overneemt. Tijdige en volledige informatie In veel documenten is het belang van tijdige en volledige informatie opgenomen. Dit krijgt op vele manieren vorm in gesprekken, schriftelijk materiaal, voorlichtingsfilms, etc. De informatie is vooral inhoudelijk van aard, gericht op het realiseren van de wettelijke eisen uit de WGBO. Er is betrekkelijk weinig vergelijkende informatie op het gebied van effectiviteit. Afstemming zorgverlener en patiënt De afstemming zorgverlener en patiënt is in veel gevallen beschreven en krijgt vorm in patiëntgesprekken. De WGBO ligt hieraan mede ten grondslag. Voorbeelden Voor elk onderzocht criterium wordt hieronder een aansprekend voorbeeld gegeven van de wijze waarop dit in een document is opgenomen. Borging continuïteit van zorg Zorg dragen voor continuïteit van zorg wordt

26 Voorbeelden operationalisering kwaliteitscriteria Kwaliteitscriterium Voorbeeld Ondersteuning bij zelfmanagement Richtlijn Pijn bij Kanker (2008) In het document staat verwoord dat zelfmanagement van de patiënt kan worden bevorderd door middel van een dagboek over de pijn. Ook staat beschreven hoe zelfmanagement te bevorderen als pijn niet meer adequaat behandeld kan worden. In het document ligt de regie van de behandeling bij de patiënt. Bespreking MDO Richtlijn Mammacarcinoom 2011 Wekelijks belegt het mammateam een multidisciplinair overleg (MDO). Tijdens dit overleg worden de diagnostische bevindingen gezamenlijk besproken. Hierbij dient de gespecialiseerde verpleegkundige structureel aanwezig te zijn. Efficiënte zorgverlening Zorgpad Mammacarcinoom (2010) Het document bevat één set van afspraken voor de gehele zorgketen, vastgelegd in een gezamenlijk protocol, en altijd toegesneden op de behoeften van de individuele patiënt Effectieve zorgverlening Detecteren behoefte psychosociale zorg In de multidisciplinair ontwikkelde richtlijn Detecteren behoefte psychosociale zorg wordt geadviseerd de Lastmeter in te zetten voor het vaststellen van een eventuele behoefte aan psychosociale zorg. Dit advies is breed overgenomen. 26 Individueel zorgplan Herstel na kanker (2011) Een individueel nazorgplan ondersteunt de systematische aanpak van nazorg. Het nazorgplan bevat op zijn minst informatie over lichamelijke en psychosociale gevolgen van ziekte en behandeling, over de wenselijkheid en inrichting van de nazorg, het moment van heroverweging en over blijvende aandachtspunten.

27 Kwaliteitscriterium Voorbeeld Coördinatie door één hulpverlener Richtlijn Niet-kleincellig longcarcinoom (2011) De richtlijn geeft aan dat er een casemanager nodig is om de continuïteit van de zorg te waarborgen en te coördineren. De rol van casemanager kan volgens de richtlijn vervuld worden door (oncologie) verpleegkundige/ nurse-practitioner/verpleegkundig specialist. Overdracht van coördinatie KNGF Evidence Statement, Borstkanker (2011) Het document beschrijft dat samen met de patiënt het behandelplan met doelen en evaluatiemomenten wordt opgesteld. Borging continuïteit van zorg Richtlijn Diagnostiek en beleid afwijkingen mamma, M07 (2008) Er staat een beschrijving van de activiteiten van de huisarts na een positieve screeningsuitslag en na afloop van de intramurale behandeling (na 5 jaar). Tijdige en volledige informatie Richtlijn Prostaatcarcinoom: diagnostiek en behandeling(2007) Er zijn per fase in het zorgcontinuüm aparte paragraven opgenomen over voorlichting en ondersteunende zorg aan de patiënt. Het document geeft aan welke zorgverlener voorlichting geeft, dat dit tijdig moet gebeuren, welke gegevens in de voorlichting in welke fase aan de orde moeten komen, zodat de patiënt een keuze kan maken uit de behandelingsmogelijkheden en op de hoogte is van de gevolgen van elke behandeling. Afstemming zorgverlener en patiënt Richtlijn Coloncarcinoom (2008) De richtlijn beschrijft dat gezamenlijke besluitvorming over de behandeling tussen arts en patiënt tot grotere tevredenheid van de patiënt leidt.

28 Ontbrekende bouwstenen Deze vraag wordt op twee manieren beantwoord: vanuit het model voor zorgstandaarden en op basis van de kwaliteitscriteria vanuit patiëntenperspectief Model voor zorgstandaarden Zorgcontinuüm Uit de inventarisatie ontstaat het beeld dat er weinig bouwstenen beschikbaar zijn die betrekking hebben op de fase Vroege onderkenning en preventie. Alleen voor borstkanker is dit uitgebreid gedocumenteerd. In het inventariserend onderzoek is ervoor gekozen om alleen te kijken naar activiteiten die betrekking hebben op vroege onderkenning en preventie gericht op individuele patiënten. Generiek bevolkingsonderzoek is buiten beschouwing gelaten. Voor de overige fasen van het zorgcontinuüm zijn veel inhoudelijke bouwstenen beschikbaar om te komen tot een zorgstandaard. Organisatie Ten aanzien van organisatiestructuur zijn zorgpaden beschreven. Deze hebben vooral betrekking op de fasen diagnostiek en behandeling uit het zorgcontinuüm. De fasen vroege onderkenning en nazorg komen minder uitgebreid aan de orde. Bij borstkanker is de beschrijving van het zorgpad opgenomen in de richtlijn. Een beschrijving van een samenhangend kwaliteitsbeleid met daarin beschreven doelstellingen, activiteiten, meetmomenten en evaluatiecriteria is niet beschikbaar. Een aanzet wordt gegeven is het Kwaliteitskader organisatie oncologische zorg van het IKNL. Dit kwaliteitskader beschrijft op basis van het INK-model de organisatiezijde van de zorg. De resultaatzijde blijft onderbelicht. Hierdoor is de kwaliteitscyclus onvolledig en zijn er beperkte middelen aanwezig voor sturing op basis van uitkomsten. Kwaliteitsindicatoren Vanuit patiëntenperspectief en vanuit medischspecialistisch perspectief zijn er kwaliteitsindicatoren beschikbaar of in ontwikkeling. Deze bieden een goede basis voor vertaling in kwaliteitsbeleid. Ze bieden ook de basis voor het beschrijven en vastleggen van registraties in het primaire proces. Vanuit verpleegkundig, psychologisch, paramedisch en farmaceutisch perspectief zijn er nog geen indicatoren beschikbaar of in ontwikkeling Kwaliteitscriteria vanuit patiëntenperspectief Aspecten die vanuit patiëntenperspectief meer aandacht in bouwstenen voor een zorgstandaard behoeven zijn: efficiënte organisatie van zorg toepassing van het individueel zorgplan coördinatie door één hulpverlener overdracht van coördinatie Drie van deze vier aspecten hebben betrekking op organisatie van de zorg. Het vierde aspect, individueel zorgplan, heeft betrekking op de eigen rol en regie van de patiënt in het zorgproces.

Outline Zorgstandaard Kanker

Outline Zorgstandaard Kanker Outline Zorgstandaard Kanker Opdrachtomschrijving en werkplan werkgroep Zelfmanagement & Individueel zorgplan Blaauwbroek bureau voor Vraaggestuurde Zorg Nieuwstad 100c 1381 CE WEESP tel. 0294 491 400

Nadere informatie

Zorgstandaarden en ketenzorg : integrale zorg voor chronisch zieken

Zorgstandaarden en ketenzorg : integrale zorg voor chronisch zieken Zorgstandaarden en ketenzorg : integrale zorg voor chronisch zieken Masterclass Eerstelijns Bestuurders 15 oktober 2010, Tulip Inn, Amersfoort Reinout van Schilfgaarde Kenmerken zorgstandaard Ziekte met

Nadere informatie

SAMEN VERDER NA KANKER TRANSMURALE ONCOLOGISCHE NAZORG

SAMEN VERDER NA KANKER TRANSMURALE ONCOLOGISCHE NAZORG SAMEN VERDER NA KANKER TRANSMURALE ONCOLOGISCHE NAZORG Wat is het beste voor de patiënt? Carla M.L. van Herpen, internist-oncoloog 14-10-2014 Nazorg en controle na kanker EXPERTISE Wat wil de patiënt?

Nadere informatie

Nazorg bij kanker; de rol van de eerste lijn. Hans Nortier 24-01-2013

Nazorg bij kanker; de rol van de eerste lijn. Hans Nortier 24-01-2013 Nazorg bij kanker; de rol van de eerste lijn Hans Nortier Nazorg Nazorg is een essentieel onderdeel van individuele patiëntenzorg na behandeling voor kanker Nazorg behelst voorlichting, begeleiding, ingaan

Nadere informatie

Men verwart regelgeving met kwaliteitsbewaking in de zorg.

Men verwart regelgeving met kwaliteitsbewaking in de zorg. Gezondheid s zorg Men verwart regelgeving met kwaliteitsbewaking in de zorg. Z o r g s Zorgstandaarden geven antwoorden Patiënten: weten welke zorg zij kunnen verwachten en hun bijdrage daarin Zorgverleners:

Nadere informatie

Disclosure belangen sprekers

Disclosure belangen sprekers Disclosure belangen sprekers (potentiële) Belangenverstrengeling geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven n.v.t. Centrale zorgverlener Welke rol kan zij spelen? dr. ir. Helene Voogdt

Nadere informatie

Richtlijn Herstel na kanker: aanzet tot nazorginnovatie

Richtlijn Herstel na kanker: aanzet tot nazorginnovatie Richtlijn Herstel na kanker: aanzet tot nazorginnovatie drs. Brigitte Gijsen, b.gijsen@iknl.nl adviseur productontwikkeling - programmaleider Herstel na kanker, IKNL Inhoud Oncologie: cijfers en ontwikkelingen

Nadere informatie

Oncologische Revalidatie:

Oncologische Revalidatie: Oncologische Revalidatie: Verleden Heden - Toekomst dr. Jan Paul van den Berg, revalidatiearts Meander MC Doelstelling Oncologische Revalidatie Het verbeteren van de kwaliteit van leven van patiënten met

Nadere informatie

Implementatie nazorgplan in de oncologie

Implementatie nazorgplan in de oncologie Implementatie nazorgplan in de oncologie Workshop 20 maart 2015 I Ankie Krol, verpleegkundig specialist Meander MC en Saskia Lunter, projectmedewerker IKNL Programma Wat is een nazorgplan? Hoe implementeer

Nadere informatie

Psychosociale oncologische zorg. Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn

Psychosociale oncologische zorg. Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn Psychosociale oncologische zorg Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn Psychosociale oncologische zorg binnen het st. Anna Ziekenhuis en de eerste lijn Input huidig procesverloop: Doorlopen

Nadere informatie

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot oncologie verpleegkundige

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot oncologie verpleegkundige Eindtermen voor de vervolgopleiding tot oncologie verpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot oncologie verpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied van de

Nadere informatie

STARTNOTITIE AMSTERDAMS NETWERK ONCOLOGISCHE ZORG IN DE EERSTE LIJN

STARTNOTITIE AMSTERDAMS NETWERK ONCOLOGISCHE ZORG IN DE EERSTE LIJN STARTNOTITIE AMSTERDAMS NETWERK ONCOLOGISCHE ZORG IN DE EERSTE LIJN Missie & visie Het Amsterdams Netwerk Oncologische Zorg (ANOZ) heeft de volgende visie: Patiënten met kanker krijgen een zo optimaal

Nadere informatie

Kwaliteitsinformatie Wat doen patiënten er mee? Wat doen huisartsen er mee?

Kwaliteitsinformatie Wat doen patiënten er mee? Wat doen huisartsen er mee? Kwaliteitsinformatie Wat doen patiënten er mee? Wat doen huisartsen er mee? Anemone Bögels, directeur NFK Lisenka van Loon, senior projectleider NFK Gerda van der Weelen, senior-wetenschappelijk medewerker,

Nadere informatie

Handleiding voor de zorgverlener

Handleiding voor de zorgverlener September 2017 QQ Handleiding voor de zorgverlener KEUZEHULP VOOR DE NAZORG VAN BORSTKANKER PATIENTEN Beste zorgverlener, Deze keuzehulp is bedoeld ter ondersteuning van het (eerste) nazorggesprek dat

Nadere informatie

ZORGSTANDAARD KANKER LEVEN MET KANKER KWF KANKERBESTRIJDING INTEGRAAL KANKERCENTRUM NEDERLAND

ZORGSTANDAARD KANKER LEVEN MET KANKER KWF KANKERBESTRIJDING INTEGRAAL KANKERCENTRUM NEDERLAND ZORGSTANDAARD KANKER LEVEN MET KANKER KWF KANKERBESTRIJDING INTEGRAAL KANKERCENTRUM NEDERLAND Preambule Voor u ligt de zorgstandaard Kanker. Het document, opgesteld door zorgprofessionals en patiënten,

Nadere informatie

richtlijnen basis voor kwaliteit

richtlijnen basis voor kwaliteit richtlijnen basis voor kwaliteit het IKNL alles-in-één concept Alle kankerpatiënten in Nederland hebben recht op de best mogelijke zorg tijdens en na hun behandeling. U, als zorgprofessional, zet zich

Nadere informatie

Het project Brielle. Dr. Paul van der Velden, oncoloog Karin Bokelaar, oncologieverpleegkundige

Het project Brielle. Dr. Paul van der Velden, oncoloog Karin Bokelaar, oncologieverpleegkundige Het project Brielle Dr. Paul van der Velden, oncoloog Karin Bokelaar, oncologieverpleegkundige Aanleiding 1: Prioriteit zal worden gegeven aan de ontwikkeling van anderhalvelijnszorg waaronder verstaan

Nadere informatie

Welke rol heeft de huisarts in de oncologische ketenzorg?

Welke rol heeft de huisarts in de oncologische ketenzorg? Welke rol heeft de huisarts in de oncologische ketenzorg? Peter van Bommel, huisarts Lidwine Tick, internist hemato-oncoloog Veldhoven, 22 maart 2012 Stellingen ja/nee Stelling 1 De huisarts zou aanwezig

Nadere informatie

Kankerzorg transparant

Kankerzorg transparant Kankerzorg transparant Gezamenlijke toekomstvisie versie 0.10-24 april 2014 Transparantie van de kankerzorg, onze gezamenlijke verantwoordelijkheid. 2013, Verkennende gesprekken NFK en DICA, met o.a. KWF,

Nadere informatie

Zorgstandaard Kanker Geredigeerde versie 16 juli 2013 1

Zorgstandaard Kanker Geredigeerde versie 16 juli 2013 1 Zorgstandaard Kanker Geredigeerde versie 16 juli 2013 1 Inhoud Introductie 1. Inleiding 2. Kanker 3. Visie op zorg bij kanker Bronnen bij de introductie Hoofdstuk 1 Kankerspecifieke elementen 1.1 Preventie

Nadere informatie

Het invullen van de vragenlijst duurt ongeveer 10 minuten. Uw gegevens worden anoniem verwerkt.

Het invullen van de vragenlijst duurt ongeveer 10 minuten. Uw gegevens worden anoniem verwerkt. Inleiding IKNL geeft op basis van de oncologische richtlijnen en normen formats zorgpaden, stroomschema s en evaluatielijsten uit van de meest voorkomende tumorsoorten: mammacarcinoom, melanoom, colorectaalcarcinoom,

Nadere informatie

KWALITEITSONTWIKKELING GGZ

KWALITEITSONTWIKKELING GGZ KWALITEITSONTWIKKELING GGZ Kwalitatief goede zorg tegen aanvaardbare kosten Door Sebastiaan Baan Korte uitleg animatie: https://youtu.be/dl6n5hix2d Y 2 NETWERK KWALITEITSONTWIKKELING GGZ Landelijk Platform

Nadere informatie

Pilot Ondersteuning bij zelfregie

Pilot Ondersteuning bij zelfregie Pilot Ondersteuning bij zelfregie Achtergrond proces methodiek gespreksmodel Pilot voor zorgpaden long, mamma, colon & prostaat Inhoud presentatie Achtergrondinformatie zorg voor kankerpatiënten in Nederland

Nadere informatie

ONCOLOGISCHE ZORG IN DE EERSTE LIJN PREVENTIE FYSIEK MENTAAL SOCIAAL EXISTENTIEEL PRAKTISCH. vraag patiënt overgewicht.

ONCOLOGISCHE ZORG IN DE EERSTE LIJN PREVENTIE FYSIEK MENTAAL SOCIAAL EXISTENTIEEL PRAKTISCH. vraag patiënt overgewicht. PREVENTIE overgewicht hulp bij stoppen met geen geld/ruimte voor ben ik bereid mijn ongezonde werk-/ verslaving (roken, drank, roken en verslaving gezonde leefstijl leefstijl aan te passen voor leefomgeving

Nadere informatie

Kwaliteit van GGz specifieke zorgstandaarden en modules

Kwaliteit van GGz specifieke zorgstandaarden en modules VOOR WIE IS DEZE CRITERIAWAAIER? - Deze criteriawaaier is opgesteld voor cliënten- en familievertegenwoordigers in de GGz. Kwaliteit van GGz specifieke zorgstandaarden en modules Vanuit een cliënten- en

Nadere informatie

Signaleren, volgen en verdiepen. Werk in uitvoering

Signaleren, volgen en verdiepen. Werk in uitvoering Signaleren, volgen en verdiepen Werk in uitvoering Everlien de Graaf Verpleegkundige, Verplegingswetenschapper, Promovenda Hospicezorg & Symptomen en klachten van patiënten Expertise centrum Palliatieve

Nadere informatie

Signalering in de palliatieve fase

Signalering in de palliatieve fase 17 maart 2015 Signalering in de palliatieve fase Denk- en werkmethode voor verzorgenden Karin Willemse Gespecialiseerd wijkverpleegkundige Oncologie & Palliatieve zorg Consulent palliatieve zorg NHN en

Nadere informatie

Zorgpaden: wat, waarom en hoe

Zorgpaden: wat, waarom en hoe V i a B e e l d K o p t e k s t 1 1 8 oktober 2014 Zorgpaden: wat, waarom en hoe Jolanda van Hoeve, adviseur IKNL Wat zijn zorgpaden? Zorgpaden: terminologie Termen: zorgpaden, zorgstraten, zorgprogramma

Nadere informatie

De geschiedenis van integrale zorg

De geschiedenis van integrale zorg De geschiedenis van integrale zorg Dr. A.F.G. Leentjens, psychiater Maastricht Universitair Medisch Centrum Maastricht Tilburg 24 September 2010 Overzicht Inleiding Monodisciplinaire ontwikkeling van

Nadere informatie

Zorgstandaard Kanker Versie februari

Zorgstandaard Kanker Versie februari Zorgstandaard Kanker Versie 3.0 11 februari 2014 1 Preambule Voor u ligt de zorgstandaard Kanker. Het document, opgesteld door zorgprofessionals en patiënten, beschrijft de wenselijke inhoud en organisatie

Nadere informatie

Alliantie Regionale TopZorg. Drie ziekenhuizen werken samen aan topzorg in Gelderland

Alliantie Regionale TopZorg. Drie ziekenhuizen werken samen aan topzorg in Gelderland Alliantie Regionale TopZorg Drie ziekenhuizen werken samen aan topzorg in Gelderland Inhoud Alliantie Regionale TopZorg Drie ziekenhuizen werken samen aan topzorg in Gelderland De kwaliteitswinst van samenwerking

Nadere informatie

Aardverschuiving in de chronische zorg, diseasemanagement een kans!

Aardverschuiving in de chronische zorg, diseasemanagement een kans! Aardverschuiving in de chronische zorg, diseasemanagement een kans! Eric Koster Clustercoördinator chronische ziekten en screeningen, directie Publieke Gezondheid Lid kernteam Inhoud 1. Aanleiding 2. Aanpak

Nadere informatie

Plan herinrichting Platform Vitale Vaten, vastgesteld op 14 april 2011

Plan herinrichting Platform Vitale Vaten, vastgesteld op 14 april 2011 Plan herinrichting Platform Vitale Vaten, vastgesteld op 14 april 2011 Patiënten en zorgverleners willen bereiken dat in Nederland de kwaliteit van de zorg aan mensen met hart- en vaatziekten verbetert

Nadere informatie

Project Transmurale Palliatieve Zorg & Schokbrekers in de communicatie. Minisymposium SKB 19 december 2013

Project Transmurale Palliatieve Zorg & Schokbrekers in de communicatie. Minisymposium SKB 19 december 2013 Project Transmurale Palliatieve Zorg & Schokbrekers in de communicatie Minisymposium SKB 19 december 2013 Hoeveel patiënten heeft u nu in behandeling (of verzorgje nu op de afdelingof thuis) waarbij het

Nadere informatie

Op weg naar de module ouderenzorg

Op weg naar de module ouderenzorg Op weg naar de module ouderenzorg Geïntegreerde zorg voor ouderen met multiproblematiek Stichting Gezondheidscentra Eindhoven Robert Vening Katinka Mijnheer 12 oktober Inhoud presentatie 1. Introductie

Nadere informatie

Woord vooraf 1 2. Redactionele verantwoording 1 3. Redactie 1 7. Auteurs 1 8

Woord vooraf 1 2. Redactionele verantwoording 1 3. Redactie 1 7. Auteurs 1 8 Inhoud Woord vooraf 1 2 Redactionele verantwoording 1 3 Redactie 1 7 Auteurs 1 8 1 De verpleegkundige in het algemeen ziekenhuis 1 9 1.1 Inleiding 1 9 1.2 Wat is specifieke ziekenhuiszorg? 2 0 1.2.1 Het

Nadere informatie

Regionaal ketenzorg protocol COPD

Regionaal ketenzorg protocol COPD Bijlage 1. Regionaal Ketenzorgprotocol Titel Regionaal ketenzorg protocol Verwijzing naar formulier Verwijzing naar protocol Protocol case finding Kwaliteitsbeleid Zorggroep Privacyreglement Zorggroep

Nadere informatie

Stand van zaken juli 2016 EMBRAZE kankernetwerk

Stand van zaken juli 2016 EMBRAZE kankernetwerk Stand van zaken juli 2016 EMBRAZE kankernetwerk www.embraze.net Aanleiding Toename kanker patiënten, complexe behandelingen, maatwerk. Toename van kwaliteitseisen/normen, krimpend budget, wijziging rol

Nadere informatie

Zicht op kwaliteit Wordt de patiënt er beter van?

Zicht op kwaliteit Wordt de patiënt er beter van? Zicht op kwaliteit Wordt de patiënt er beter van? Anemone Bögels ZorgNL2014 3 november 2014 NL concurreert met kwaliteit NL in vergelijking Grootste haven van Europa Beste orkest van de wereld Gelukkigste

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie als ingrediënt van oncologische revalidatie; praktijkvoorbeeld

Cognitieve gedragstherapie als ingrediënt van oncologische revalidatie; praktijkvoorbeeld Cognitieve gedragstherapie als ingrediënt van oncologische revalidatie; praktijkvoorbeeld Symposium Oncologische revalidatie IKNL, 16 november 2011 Monique de Lugt, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Nadere informatie

Samenvatting. Nieuwe ontwikkelingen in de palliatieve zorg: kwaliteitsindicatoren en het palliatieve zorgcontinuüm.

Samenvatting. Nieuwe ontwikkelingen in de palliatieve zorg: kwaliteitsindicatoren en het palliatieve zorgcontinuüm. Samenvatting Nieuwe ontwikkelingen in de palliatieve zorg: kwaliteitsindicatoren en het palliatieve zorgcontinuüm Samenvatting 173 Vanaf halverwege de jaren '90 is palliatieve zorg door de Nederlandse

Nadere informatie

Factsheet Ontwikkeling generiek Individueel Zorgplan

Factsheet Ontwikkeling generiek Individueel Zorgplan Factsheet Ontwikkeling generiek Individueel Zorgplan Deze factsheet informeert u over de ontwikkeling van een Referentiemodel Individueel Zorgplan In de praktijk bestaan veel modellen individuele zorgplannen

Nadere informatie

Ons kenmerk SV/AL/06/ Datum 30 maart 2006

Ons kenmerk SV/AL/06/ Datum 30 maart 2006 Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA 's-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

NVK richtlijn Leontien Kremer Recht op leven Recht op zorg. @leontienkremer l.c.kremer@amc.uva.nl april 2014

NVK richtlijn Leontien Kremer Recht op leven Recht op zorg. @leontienkremer l.c.kremer@amc.uva.nl april 2014 NVK richtlijn Leontien Kremer Recht op leven Recht op zorg @leontienkremer l.c.kremer@amc.uva.nl april 2014 In Nederland Per jaar: Overlijden 1400 kinderen Krijgen 5000 kinderen te maken met een levensbedreigende

Nadere informatie

SANDWICHSCHOLING COPD Goede COPD zorg: resultaat van goede samenwerking 28 juni Scharnierconsult. Uitgangspunt

SANDWICHSCHOLING COPD Goede COPD zorg: resultaat van goede samenwerking 28 juni Scharnierconsult. Uitgangspunt SANDWICHSCHOLING COPD Goede COPD zorg: resultaat van goede samenwerking 28 juni 2012 Scharnierconsult, ziektelast en persoonlijk behandelplan Marion Teunissen en Rudy Bakker Werkgroep COPD Synchroon Scharnierconsult

Nadere informatie

KWALITEITSCRITERIA BEWEEGACTIVITEITEN VOOR MENSEN MET EEN CHRONISCHE ZIEKTE

KWALITEITSCRITERIA BEWEEGACTIVITEITEN VOOR MENSEN MET EEN CHRONISCHE ZIEKTE KWALITEITSCRITERIA BEWEEGACTIVITEITEN VOOR MENSEN MET EEN CHRONISCHE ZIEKTE GEFORMULEERD VANUIT PATIËNTPERSPECTIEF Alliantie Chronisch zieken: Astma Fonds De Hart&Vaatgroep Diabetesvereniging Nederland

Nadere informatie

De Zorgmodule Palliatieve Zorg

De Zorgmodule Palliatieve Zorg De Zorgmodule Palliatieve Zorg - wat betekent dit voor de professional en zijn werkveld?- 2e regionale symposium palliatieve zorg s Hertogenbosch, 2 oktober 2014 Drs. Jaap R.G. Gootjes Alg. directeur /

Nadere informatie

Donderdag 28-jan 6:30 8:27 11:54 12:54 15:34 17:23 19:20

Donderdag 28-jan 6:30 8:27 11:54 12:54 15:34 17:23 19:20 Januari 2016 Vrijdag 1-jan 6:44 8:50 11:41 12:44 14:55 16:41 18:45 Zaterdag 2-jan 6:44 8:50 11:41 12:45 14:56 16:42 18:46 Zondag 3-jan 6:44 8:50 11:42 12:45 14:57 16:43 18:47 Maandag 4-jan 6:44 8:49 11:42

Nadere informatie

informatie over uw zorgpad borstkanker

informatie over uw zorgpad borstkanker informatie over uw zorgpad borstkanker Oncologisch Centrum Amsterdam Oncologisch Centrum Amsterdam is het grootste oncologisch samenwerkingsverband van Amsterdam, een initiatief van BovenIJ ziekenhuis,

Nadere informatie

Samenvatting Beleidsplan Kwaliteit 2015-2017

Samenvatting Beleidsplan Kwaliteit 2015-2017 Samenvatting Beleidsplan Kwaliteit 2015-2017 Inleiding De Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU) heeft als doel kwaliteitsverbetering te bewerkstelligen bij iedere uroloog ten gunste van iedere patiënt.

Nadere informatie

Ervaring in palliatieve zorg

Ervaring in palliatieve zorg De psychologische invalshoek in de palliatieve zorg Wie doet wat? Dr. Judith Prins klinisch psycholoog Medische Psychologie Congres NPTN 2 november 2006 1 Ervaring in palliatieve zorg 1986-1990 1992-1996

Nadere informatie

BELEIDSPLA VPO 2011-2013. I. Inleiding - Missie - Visie - Organisatiestructuur

BELEIDSPLA VPO 2011-2013. I. Inleiding - Missie - Visie - Organisatiestructuur BELEIDSPLA VPO 2011-2013 I. Inleiding - Missie - Visie - Organisatiestructuur II. Terugblik beleidsperiode 2005-2010 - De NVPO en het NPK - Realisatie NVPO beleid m.b.t. de organisatie III. Vooruitblik

Nadere informatie

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Zorgpad Casus Cervixcarcinoom Follow up Supportive care Soorten zorg in de psychosociale ondersteuning

Nadere informatie

workshop besluitvorming in de palliatieve fase

workshop besluitvorming in de palliatieve fase workshop besluitvorming in de palliatieve fase Alexander de Graeff, internist-oncoloog UMC Utrecht, hospice-arts Demeter Marjolein van Meggelen, oncologieverpleegkundige Aveant Consulenten PalliatieTeam

Nadere informatie

Jaarplan Palliatieve Zorg Laurens

Jaarplan Palliatieve Zorg Laurens Gezamenlijk werken aan kwaliteit palliatieve zorg in heel Laurens INHOUD 1 INLEIDING 2 2 ROL REGIO, LPZ EN I&O 2 3 OVERLEGSTRUCTUUR 2 4 DOELEN 2013 3 4.1 Laurensbrede visie 3 4.2 Eenduidig kwaliteitsniveau

Nadere informatie

Ondersteunende (na) zorg voor melanoompatiënten en hun naasten. Marit van de Water en Sandra van den Brink

Ondersteunende (na) zorg voor melanoompatiënten en hun naasten. Marit van de Water en Sandra van den Brink Ondersteunende (na) zorg voor melanoompatiënten en hun naasten Marit van de Water en Sandra van den Brink Rapport VWS - Psychosociale zorg bij ingrijpende somatische aandoeningen - 29 Oktober 2015 Bevinding:

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG. Datum 13 juni 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG. Datum 13 juni 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Stepped care, zelfmanagement en e-health bij het herstel na kanker: van hype naar trend

Stepped care, zelfmanagement en e-health bij het herstel na kanker: van hype naar trend Stepped care, zelfmanagement en e-health bij het herstel na kanker: van hype naar trend Prof dr Irma Verdonck-de Leeuw psycholoog, logopedist, taalkundige VU medisch centrum Cancer Center Amsterdam Vrije

Nadere informatie

Zelfmanagement. bij zeldzame aandoeningen. juni 2012. Generiek zorgthema ten behoeve van zorgstandaarden voor zeldzame aandoeningen

Zelfmanagement. bij zeldzame aandoeningen. juni 2012. Generiek zorgthema ten behoeve van zorgstandaarden voor zeldzame aandoeningen bij zeldzame aandoeningen juni 2012 Generiek zorgthema ten behoeve van zorgstandaarden voor zeldzame aandoeningen Auteur: Drs. A.E.R.M. Speijer, VSOP Accordering door: Drs. J. Havers Senior Adviseur Landelijk

Nadere informatie

Multidisciplinaire richtlijn aspecifieke KANS. Inzicht in beloop van beperkingen en verzuim

Multidisciplinaire richtlijn aspecifieke KANS. Inzicht in beloop van beperkingen en verzuim Multidisciplinaire richtlijn aspecifieke KANS Inzicht in beloop van beperkingen en verzuim 28 februari 2015, Utrecht Anita Feleus Kenniscentrum Zorginnovatie Hogeschool Rotterdam Samenwerking richtlijn

Nadere informatie

HKZ-norm voor ketens en netwerken in de zorg en het sociale domein versie 2015

HKZ-norm voor ketens en netwerken in de zorg en het sociale domein versie 2015 HKZ-norm voor ketens en netwerken in de zorg en het sociale domein versie 2015 Versiebeheer Datum Activiteit Versie 27 februari Niveau 1 losgekoppeld van overige niveaus 0.1 5 maart 2015 Input projectoverleg

Nadere informatie

En dan.? De rol van de huisarts. Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG

En dan.? De rol van de huisarts. Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG En dan.? De rol van de huisarts Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG Kanker in Nederland tot 2020 Trends en prognoses KWF Kankerbestrijding Kanker in Nederland tot 2040 De bevolking zal

Nadere informatie

Samenvatting. Nazorg en dus ook nacontrole heeft verschillende doelstellingen

Samenvatting. Nazorg en dus ook nacontrole heeft verschillende doelstellingen Samenvatting De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft de Gezondheidsraad gevraagd of het mogelijk is een toetsingskader te formuleren voor het beoordelen van de zin van nacontrole van patiënten

Nadere informatie

Concept zorgprotocol Beweeginterventies in de chronische ketenzorg 2014

Concept zorgprotocol Beweeginterventies in de chronische ketenzorg 2014 Concept zorgprotocol Beweeginterventies in de chronische ketenzorg 2014 Uitgangspunten: Beweeginterventies zijn het geheel van activiteiten dat tot doel heeft een bijdrage te leveren aan het voorkomen,

Nadere informatie

Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers

Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers Ontwikkeld door: Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF) Versie

Nadere informatie

Oncologische Revalidatie bij ouderen Ontwikkeling van de richtlijn Geriatrische Oncologische Revalidatie

Oncologische Revalidatie bij ouderen Ontwikkeling van de richtlijn Geriatrische Oncologische Revalidatie Oncologische Revalidatie bij ouderen Ontwikkeling van de richtlijn Geriatrische Oncologische Revalidatie Leerdoelen U maakt kennis met de richtlijn Geriatrische Oncologische Revalidatie en deelt kennis

Nadere informatie

Handreiking Kiesgerust

Handreiking Kiesgerust Handreiking Kiesgerust Begeleiding bij het maken van een bewust keuze Quirine van Rossum, internist-oncoloog Vlietland ziekenhuis Ingeborg Mares, chirurg Vlietland ziekenhuis Jorien van den Doel, huisarts

Nadere informatie

Palliatieve zorg in het ZGT

Palliatieve zorg in het ZGT 30 oktober 2014 Mw. Dr. I.M. Oving Internist-Oncoloog Palliatieve zorg in het ZGT Op het juiste moment en de juiste plaats Namens het palliatief consult team Palliatieve zorg, op het juiste moment en de

Nadere informatie

Casemanagement bij kankerpatiënten

Casemanagement bij kankerpatiënten Casemanagement bij kankerpatiënten Marieke Schreuder-Cats V&VN Oncologie Procesmanager projectteam 24 januari 2012 Aanleiding» Tekortkomingen in de ketenzorg: zorg te gefragmenteerd» Oncologische keten

Nadere informatie

Gedragsindicatoren HBOV cohort 2008-2012 en VMH 2010-2012

Gedragsindicatoren HBOV cohort 2008-2012 en VMH 2010-2012 Competentie 1 (HBOV cohort 2008-2012 leerjaar 4 (formatief leerjaar 3)& VMH 2010-2012) Om de last van ziekte, handicap of sterven te verlichten, verleent de hbo-verpleegkundige op een professioneel verantwoorde

Nadere informatie

COP-zorg. Consultteam Ondersteunende en Palliatieve zorg. Hein Visser, Mira Jong

COP-zorg. Consultteam Ondersteunende en Palliatieve zorg. Hein Visser, Mira Jong COP-zorg Consultteam Ondersteunende en Palliatieve zorg Hein Visser, Mira Jong Wie, wat, waar is COP zorg COP zorg: consultteam ondersteunende en palliatief zorg Nurse based team: verpleegkundig specialisten

Nadere informatie

O n c o l o g i s c h e f o l l o w - u p : k w a l i t e i t e n d o e l m a t i g h e i d g a a n h a n d i n h a n d

O n c o l o g i s c h e f o l l o w - u p : k w a l i t e i t e n d o e l m a t i g h e i d g a a n h a n d i n h a n d O n c o l o g i s c h e f o l l o w - u p : k w a l i t e i t e n d o e l m a t i g h e i d g a a n h a n d i n h a n d P I C A, 1 2 n o v e m b e r 2015 1 D i s c l o s u r e b e l a n g e n s p r e k

Nadere informatie

VRM en de zorgverzekeraar

VRM en de zorgverzekeraar VRM en de zorgverzekeraar Achmea Divisie Zorg & Gezondheid en Menzis Dinsdag 11 december 2012 Zwolle 1 Wat gaan we doen Introductie visie verzekeraar op chronische zorg Hoe gaat de verzekeraar om met de

Nadere informatie

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc.

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. INhoud Toename overleving meer patienten leven langer met kanker Effecten en behoeften na kankerbehandeling? Survivorship

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg

Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg Wanneer we de kernelementen van het Chronic Care Model toepassen op de epilepsiezorg dan praten we over de

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

informatie over uw zorgpad borstkanker

informatie over uw zorgpad borstkanker informatie over uw zorgpad borstkanker Oncologisch Centrum Amsterdam Oncologisch Centrum Amsterdam is het grootste oncologisch samenwerkingsverband van Amsterdam, een initiatief van BovenIJ ziekenhuis,

Nadere informatie

Informatiewijzer Oncologie

Informatiewijzer Oncologie Informatiewijzer Oncologie Eigendom van: Naam:... Adres:... Plaats:... Telefoon:... Huisarts:... Apotheek:... Bij verlies wordt de vinder dringend verzocht contact op te nemen met de eigenaar van dit boekje.

Nadere informatie

Kwaliteitscriteria Rotterdam Stroke Service April 2011

Kwaliteitscriteria Rotterdam Stroke Service April 2011 Kwaliteitscriteria Rotterdam Stroke Service April 2011 Inleiding De missie van de RSS is Het realiseren van de best mogelijke kwaliteit van leven voor iedere CVA-patiënt binnen de regio Rotterdam, uitgaande

Nadere informatie

Registratie van proces- en prestatie-indicatoren in het EPD: een uitkomst!

Registratie van proces- en prestatie-indicatoren in het EPD: een uitkomst! Registratie van proces- en prestatie-indicatoren in het EPD: een uitkomst! Hella Bosch MANP, verpleegkundig specialist Máxima oncologisch centrum / Borstcentrum Máxima Eindhoven/ Veldhoven Inleiding Onderzoeksvraag

Nadere informatie

Praktijk Ouderengeneeskunde Bertholet. De veertien kernpunten van onze aanpak

Praktijk Ouderengeneeskunde Bertholet. De veertien kernpunten van onze aanpak Praktijk Ouderengeneeskunde Bertholet De veertien kernpunten van onze aanpak Praktijk Ouderengeneeskunde Bertholet De veertien kernpunten van onze aanpak De Praktijk Ouderengeneeskunde Bertholet biedt

Nadere informatie

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot kinderverpleegkundige

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot kinderverpleegkundige Eindtermen voor de vervolgopleiding tot kinderverpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot kinderverpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied kinderverpleegkundige

Nadere informatie

Met elkaar voor elkaar, beleidskader chronische zorg

Met elkaar voor elkaar, beleidskader chronische zorg Met elkaar voor elkaar, beleidskader chronische zorg Eric Koster Cluster coördinator chronische ziekten en screeningen. Lid Kernteam vernieuwing chronische zorg. Chronisch ziekenbeleid: 1. Waarom 2. Ambitie

Nadere informatie

Ziektelastmeter COPD Lustrum Stichting Miletus Amersfoort 3 april 2014

Ziektelastmeter COPD Lustrum Stichting Miletus Amersfoort 3 april 2014 Ziektelastmeter COPD Lustrum Stichting Miletus Amersfoort 3 april 2014 drs. Emiel Rolink Long Alliantie Nederland Inhoud 1. Longziekten: een groot probleem 2. Nationaal Actieprogramma Chronische Longziekten

Nadere informatie

Position paper Organisatie van zorg voor SOLK

Position paper Organisatie van zorg voor SOLK Position paper Organisatie van zorg voor SOLK NOLK, September 2013 Samenvatting Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten (SOLK) zijn klachten die na adequaat medisch onderzoek niet of niet

Nadere informatie

Uitnodiging. Aan de slag! Werkconferentie palliatieve zorg Gelderland. 29 september 2011 Huis der Provincie, Arnhem

Uitnodiging. Aan de slag! Werkconferentie palliatieve zorg Gelderland. 29 september 2011 Huis der Provincie, Arnhem Uitnodiging Aan de slag! Werkconferentie palliatieve zorg Gelderland 29 september 2011 Huis der Provincie, Arnhem Aan de slag! Kwaliteitsinstrumenten in de Palliatieve Zorg Platform Palliatieve zorg provincie

Nadere informatie

Zicht op goede voorbeelden palliatieve zorg. Jetty Zuidema, senior adviseur palliatieve zorg Kennismarkt, 8 oktober 2015, Nijverdal

Zicht op goede voorbeelden palliatieve zorg. Jetty Zuidema, senior adviseur palliatieve zorg Kennismarkt, 8 oktober 2015, Nijverdal Zicht op goede voorbeelden palliatieve zorg Jetty Zuidema, senior adviseur palliatieve zorg Kennismarkt, 8 oktober 2015, Nijverdal Programma Palliatieve zorg ontwikkelingen Uitdagingen pz binnen VG-sector

Nadere informatie

Toezicht op de toegankelijkheid en kwaliteit van de veteranenzorg met behulp van de CQ-index

Toezicht op de toegankelijkheid en kwaliteit van de veteranenzorg met behulp van de CQ-index 110309.08/03 Toezicht op de toegankelijkheid en kwaliteit van de veteranenzorg met behulp van de CQ-index Inleiding In oktober 2007 is het Landelijk Zorgsysteem Veteranen (LZV) van start gegaan. Het LZV

Nadere informatie

ehealth in de oncologie dr Nelly van Uden-Kraan

ehealth in de oncologie dr Nelly van Uden-Kraan ehealth in de oncologie dr Nelly van Uden-Kraan Onderzoeksgroep Samen leven met kanker Kanker: incidentie en prevalentie Incidentie 100.000 nieuwe gevallen per jaar Leeftijd 70% ouder dan 60 jaar 20% tussen

Nadere informatie

Besluitvorming in de palliatieve fase

Besluitvorming in de palliatieve fase Palliatief redeneren Besluitvorming in de palliatieve fase Expertisecentrum palliatieve zorg UMC Utrecht Saskia Teunissen Hoogleraar hospicezorg UMC Utrecht Foto s Nynke Thien Klinisch redeneren en palliatief

Nadere informatie

25 jaar Ambities van het IKMN. in beweging

25 jaar Ambities van het IKMN. in beweging 25 jaar Ambities van het IKMN in beweging Het Integraal Kankercentrum Midden Nederland (IKMN) is een samenwerkingsverband van hulpverleners, instellingen en patiëntenverenigingen in de provincie Utrecht

Nadere informatie

Voor substitutie komt binnenkort een ander aanvraagformulier beschikbaar. Voor wijkgerichte zorg is het budget voor 2016 & 2017 reeds gealloceerd.

Voor substitutie komt binnenkort een ander aanvraagformulier beschikbaar. Voor wijkgerichte zorg is het budget voor 2016 & 2017 reeds gealloceerd. PROJECTAANVRAAG REGIOTAFEL ONDERDEEL: ZORGVERNIEUWING 1 INLEIDING - Deadline voor het indienen van uw projectvoorstel is 24 juni 2016 - Voor 1 oktober 2016 krijgt u bericht over toekenning of afwijzing

Nadere informatie

Declaratievoorschrift multidisciplinaire zorgverlening chronische aandoeningen (DM type 2 1, CVR 2 )

Declaratievoorschrift multidisciplinaire zorgverlening chronische aandoeningen (DM type 2 1, CVR 2 ) REGELING CV/NR-100.106 Declaratievoorschrift multidisciplinaire zorgverlening chronische aandoeningen (DM type 2 1, CVR 2 ) Gelet op artikel 37 van de Wet marktordening gezondheidszorg (Wmg), heeft de

Nadere informatie

Besluitvorming in de palliatieve fase. Clary Wijenberg Verpleegkundig specialist Palliatieve zorg Thuiszorg Icare

Besluitvorming in de palliatieve fase. Clary Wijenberg Verpleegkundig specialist Palliatieve zorg Thuiszorg Icare Besluitvorming in de palliatieve fase Clary Wijenberg Verpleegkundig specialist Palliatieve zorg Thuiszorg Icare 16-03-17 Besluitvorming in de palliatieve fase Expertisecentrum palliatieve zorg UMC Utrecht

Nadere informatie

Bijscholing re-integratie Visie vanuit de bedrijfsarts

Bijscholing re-integratie Visie vanuit de bedrijfsarts Bijscholing re-integratie Visie vanuit de bedrijfsarts Ik ben ziek, maar kan ik werken? David Bruinvels Klinisch arbeidsgeneeskundige LOOV bijeenkomst Utrecht, 4 juni 2013 Patiëntperspectief Patiënten

Nadere informatie

Functiebeschrijving netwerk dementie regio Haaglanden

Functiebeschrijving netwerk dementie regio Haaglanden Functiebeschrijving netwerk dementie regio Haaglanden Inleiding De voor de cliënt en zijn omgeving zeer ingrijpende diagnose dementie roept veel vragen op over de ziekte en het verloop hiervan maar ook

Nadere informatie

Integrale bekostiging multidisciplinaire zorgverlening chronische aandoeningen (DM type 2, VRM, COPD)

Integrale bekostiging multidisciplinaire zorgverlening chronische aandoeningen (DM type 2, VRM, COPD) BELEIDSREGEL Integrale bekostiging multidisciplinaire zorgverlening chronische aandoeningen (DM type 2, VRM, COPD) Ingevolge artikel 57, eerste lid, aanhef en onder b en c, van de Wet marktordening gezondheidszorg

Nadere informatie

Zelfmanagement, gedeelde zorg of ontzorgen. Congres Chronische zorg Jacques Loomans (ZB NH) Jeanny Engels (Vilans) 29 juni 2012

Zelfmanagement, gedeelde zorg of ontzorgen. Congres Chronische zorg Jacques Loomans (ZB NH) Jeanny Engels (Vilans) 29 juni 2012 Zelfmanagement, gedeelde zorg of ontzorgen. Congres Chronische zorg Jacques Loomans (ZB NH) Jeanny Engels (Vilans) 29 juni 2012 Programma Inleiding Inleefoefening zelfmanagement met nabespreking Rol patiëntenverenigingen

Nadere informatie

ZORGAANBODPLAN. Reflectie. Beweegprogramma. Hartfalen

ZORGAANBODPLAN. Reflectie. Beweegprogramma. Hartfalen ZORGAANBODPLAN 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Reflectie Hartfalen Het hartfalenprogramma wordt in 4 huisartsenpraktijken geïmplementeerd. Er is een selectie gemaakt van patiënten die geïncludeerd moeten

Nadere informatie