Kanker. Carcinomas: epitheel tumoren (long, borst, slokdarm,..) 90% van alle kankers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kanker. Carcinomas: epitheel tumoren (long, borst, slokdarm,..) 90% van alle kankers"

Transcriptie

1 Kanker 3 types Carcinomas: epitheel tumoren (long, borst, slokdarm,..) 90% van alle kankers Sarcomas: mesodorme tumoren (vet adiposaroom, spieren myosarcoom, been, ) Lymfomen en leukemies: tumoren in de lymfenknopen, of bloedkankers Tumor: hoop cellen die ongecontroleerd deelt, maar op een plaats blijft. = goedaardige tumor Kanker: refereert naar kwaadaardige tumors die verspreiden doorheen het lichaam. = kwaadaardige tumor Eigenschappen van kankercellen Groeien onafhankelijk van groeifactoren, en continu Kunnen groeien zonder verankerd te zijn met andere cellen (anchorage independant) Groeien door ondanks ruimte gebrek, niet onderheven aan contact inhibitie Zorgen voor angiogenese (bloedvaten groei) Kunnen invaseren(omliggende weefsels binnendringen) en metastaseren( via de bloedbaan op totaal in totaal andere lichaamsdelen terecht komen) Deze eigenschappen ontstaan door een opstappeling van mutaties in verschillende genen. Hoe ontstaan deze mutaties Chemische carcinogenen Straling Virussen, Bacteriën en parazieten Aangeboren mutaties Chemische Carcinogenen Vaak niet carcinogenen kankerverwekkend gemaakt door lever (=pre carcinogeen) Dit door de Cytochroom P450 familie Ringbase analogen: carcinogenen chemicaliën die sterk op ringbasen lijken en zich in het DNA laten incorporeren waar ze een fout kunnen veroorzaken Ringbase modificerende agentia: radicalen en superoxiden, soms giftig gemaakt door P450 familie.(bv PCB; polychlorineerde bifenyls). Vormen covalente bindingen tussen de basen. 1

2 Intercallerende agentie: gaan zich tussen de basen plaatsen (tussen de treden van de trap) en kunnen bij translatie/transcriptie herkent worden als extra base (insertie) of als ze te groot zijn kunnen ze een deletie uitlokken omdat ze een lus van het DNA rond zich binden (wordt dan ook nietmeer afgeleen. Chemicaliën kunnen ook dubbele breuken etc uitlokken. Ames test Test om carcinogeniteit van chemicaliën te testen. Brengen bacterie met gemuteerde (non actief gemaakte) histidine kataboliserende operon in cultuur met te onderzoeken carcinogeen. Normaal zou er geen bacterie kolonies kunnen ontstaan (vanwege gebrek aan histidine), maar als carcinogeen de oorspronkelijke mutatie in het histidine gen teniet doet groeien er wel kolonies. Bij pre carcinogeen wordt het eerst behandeld met lever homogenaat. Straling X straling worden ioniserende stralingen genoemd omdat ze elektronen verwijderen en zo reactieve ionen creëren die kunnen leiden tot allerhanden mutaties, van dimerisatie tot enkele en dubbele breuken. UV straling dringt niet diep door en wordt bijna volledig geabsorveerd door de huid. Als ze hier genoeg energie kan leveren leidt het tot vorming van pyrimidine dimeren. Wanneer een CC dimeer bijvoorbeeld niet hersteld wordt kan ze bij transcriptie herkent worden als TT. Dit is het signatuur van UV geïnduceerde kankers. Virussen en andere invasieve organismen Verschillende kankers worden door virussen (HPV, Epstein Barr, Hep.B, Hep.C, ) veroorzaakt, maar ook bacteriën (Heliobacter Pilori:maagkanker) en parasieten (platwormen:blaas rectum kankers) lokken ze uit. Gebeurt grofweg op 2 manieren 1. Vernietiging en ontsteking van weefsel lokt immuunreactie uit. Mechanismen van immuunsysteem produceren veel ROS (Reactive Oxygen Species) vrij die leiden tot mutaties. Netto resultaat is verhoogde incidentie op kanker 2. Proliferatie van de gastheercel uitlokken. Ofwel rechtstreekse actie van de virale genen, oftewel door verandering van het gedrag van de gastheercel door het virus. In welke genen vinden deze mutaties plaats Deze mutaties kunnen kankers uitlokken wanneer ze effectief gebeuren in een van de volgende genen klassen: oncogenen of tumor supressor genen (verder onderverdeelt in Gate keepers en Care takers) Tumor Supressor Genen Mutaties in deze genen leiden zelf niet rechtstreeks naar kanker, maar zetten de poort naar kanker wel wagenwijd open. Hun verlies, hun inactivatie leidt tot kankers. Deze genen coderen voor Apoptose inducerende genen en reparatie genen. 2

3 Gate Keepers Dit zijn genen die iets controlleren en tegenhouden als er iets mis gaat, eventueel induceren ze ook apoptose. Belangrijkste: p53. 50% van alle tumors hebben mutaties in p53. Mutatie in een van de twee homologen genen is al voldoende(p53 is een tetrameer, enkel functioneel bij 4 niet gemuteerde subeenheden). P53 stopt de celcyclus bij schade, en leidt Apoptose in als de schade onherstelbaar blijkt te zijn. HPV interfereer met beide p53 en RB. Dit doet het door productie van proteïnen die tussenkomen in hun functie. Het APC gen is bijvoorbeeld gemoeid in de Wnt pathway. Deze Pathway als ze aanstaat leidt tot de proliferatie. De proliferatie wordt gestimuleerd door β Catrine. Als de Pathway af staat wordt dit vernietigd door het destruction complex (waarvan APC een deel uitmaakt). Het APC muteerd wordt Apc niet correct geproduceert waardoor het destruction complex niet gevormd kan worden en Wnt pathway constant aan staat. Care Takers Deze enzymen zijn de enzymen die fouten herkennen en/of herstellen. Wanneer er hier iets mis gaat ontstaat er genetische instabiliteit. Dit heeft tot gevolg dat mutaties zich accumuleren en veel vaker voordoen. Dit gecombineerd met een deficiëntie tot apoptose = tumor/kanker. Epigenetische veranderingen mirna s In sommige kankers worden er over gemethyleerde TSG tegen gekomen. Deze methylering kan de genen dus ook silencen. mirna s kunnen op twee manieren meedoen. Door overproductie en silencing van TSG, of door onderproductie en teveel expressie van oncogenen. de reden voor deze fout ligt in mutaties van promotors ofzo. 3

4 Oncogenen Gedefinieerd als: Aanwezigheid van dit gen leidt tot kanker. bijvoorbeeld: mutatie in TCA enzymen genen zou enkel leiden tot over actieve TCA cyclus of stilvallen van TCA. Mutatie in secretorische enzymen productie pathway zou enkel leiden tot inefficientie van de pathway of over efficientie. Een mutatie in een oncogen kan bevoorbeelde leiden tot ongecontroleerde groei (wel een kankerkenmerk). Dit gezegd zijnde. Een enkel oncogeen is meestal niet voldoende om kanker uit te lokken. Meestal is er een samenspel van verschillende oncogenen nodig. Oncogenen ontstaan uit hun gezonde cellulaire voorganger de proto oncogenen. Proto oncogenen voeren (meestal) vitale functies uit en zijn volledig onschadelijk in hun niet gemuteerde toestand. Een paar voorbeelde van mutaties die kunnen leiden tot oncogenen. Punt mutaties Vervanging van een enkel nucleotide kan leiden tot een compleet ander AZ en een compleet ander enzym. (meest voorkomend bij RAS) Gen amplificatie Meer kopien van een gen hebben dan normaal leid tot meer transcripten, leidt tot meer enzymen leidt soms tot kanker. (25% van borst en eierstok kankers amplificatie in ERBB2, groeifactoren) Chromosomale translocatie Translocatie van een gen naar een trascriptioneel actievere regio (Burkitt lymfoma, Eppstein Barr virus. Translocatie van MYC gen op chromosoom 8 naar 14 naast anti lichamen producerende genen overexpressie MYC (proliferatie factoren) ) Ontstaan van fusie proteïnen door breuken en reciprocale uitwisseling ( Philladelphia Chromosoom, chronische myelogeneuse leukemie. Uitwisseling tussen chromosomen 9 en 22. Fusie proteïnen gedraagd zich kankerig) Locaal DNA herschikking Voorbeelden, inserties, deleties, inversies (omdraaien) en transposities. Kan binnen eenzelfde gen gebeuren, maar kan ook gebeuren tussen naast elkaar liggende genen. Combinatie van beide kan leiden tot consequent actieve proteïnen, of ongevoelig gemaakt worden voor inhibitoren etc. Insertionale Mutagenese Retro virussen kunnen per ongeluk oncogenen creëren. Dit door insertie van hun genen in een chromosoom naast een proto oncogeen. Ze high jacken dan enhancers en eif s waardoor het naast liggen proto oncogeen ook overgestimuleerd wordt. 4

5 Categorieën oncogenen Ruwweg 6 categorieën Groei factoren: productie van eigen groeifactoren, stimuleerd zijn eigen proliferatie (bv: V sis gene en PDGF stimulatie) Receptors: over productie of constituent actief geworden(=geen boodschappermoleculen meet nodig om actief te zijn). Receptors in de growth signaling pathways bv TRK (tyrosine receptor kinase) ERBB2 PM GTP bindende proteïnen: hyperactieve receptoren zoals bijvoorbeeld Ras. Veelvoorkomend in kankers Non receptor proteïnen kinase: onderdeel van vele groei signaal pathways, fosforylatie cascades. Mutaties kunnen overactitviteit doen ontstaan. Transcriptie factoren: productie van mutatante vormen in grote quantiteiten van bepaalde transcriptie factors lokt verandering in expressie patroon uit. Bijvoorbeeld Burkitt lymfoma en het Myc. Cell cyclus/apoptose regelaars: productie van hyperactieve Cdk en Cyclines (sarcomas en borstkankers), overproductie van apoptose inhibitoren (bv Bcl 2 door chromosomale translocatie) Concrete effecten van de mutaties 1. Zelfvoorzienend in groei factoren: normale cellen hebben externe groei factoren nodig om te proliferen. Kankercellen hebben voldoende gemuteerde proteïnen in groei signaal pathways om geen externe groei factoren nodig te hebben. Mutaties in het Ras Pathway komen voor in 25 30% van alle kankers 2. Ongevoeligheid voor groei repressie signalen: kankercellen hebben mutaties verworven die hen ongevoelig maken voor groei inhibitie signalen (TGFβ:Cdk inhibitor, Rb mutatie) en ze zelfs zelf produceren 3. Ontwijking van Apoptose: geen zelfmoordsignaal meer vanuit de cel. Dit door mutaties in bijvoorbeeld p53 of MDM2 gen dat codeert voor Mdm2 dat p53 vernietigd (overactiviteit). Overproductie van Bcl 2, 4. Immortalisatie: aanmaak van telomerase lijdt tot onbeperkte delingsmogelijkheden verlenging van de telomeren. 5. Angiogenese: productie van VEGF (vascular endothelial growth factor) en FGF (fibroblast growth factor) induceert de aanmaake van bloedvaten die tumor van voldoende voeding en zuurstof kunnen voorzien. MMP (matrix metalloproteinase ) lost extracellulaire matrix op zodat mirgatie gemakkelijker gaat. 6. Invasie en Metastase: hiervoor zijn 3 dingen nodig: verlies van cel cel adhesie (normale cellen gaan dood als ze geen adhesie aan andere cellen hebben, E cadherine verlies of vernietiging) verhoogde motilitieit (belangrijke rol voor Rho GTPasen) en productie van proteasen om extracellulaire matrix en basale lamina te doorbreken. Waarheen het 5

6 metastaseert hangt af welk capilaire bed het het eerst tegenkomt en hangt af van affiniteit voor bepaalde organen van de kankercel (Seed Soil theorie). Verloop van tumor/kanker Kankercellen hebben vaak een aantal fasen. In de initatie fase wordt een mutatie geintroduceert. De promotie fase is een fase waarin dat er een bepaalde eigenschap geselecteerd wordt, als de mutatie die de pro kankercel heeft ondergaan deze eigenschap positief beinvloed zal hij in deze fase prolifereren. Volgende mutaties kunnen de cel dan weer supperieur maken over zijn omringende cellen en weer een natuurlijke selectie uitlokken. en uiteindelijk leid dit tot meer en meer mutaties gericht op snelle celdeling. Genetische instabiliteit, progressie tot tumor en metastase. Voorbeeld: DMBA is een carcinogeen. Croton olie leid tot versnelde celdeling. Samen induceert dit kankers. Reactie van het Lichaam op kanker Kankercellen verwerven na een tijd ook mutaties in de antigenen, eiwitten en glycoproteinen op hun PM. Deze kunnen een immuun reactie uitlokken en leiden tot de vernietiging van de kankercellen. Maar kankercellen zijn heterogene populaties, dus wanneer de door het immuunsysteem herkende kankercellen vernietigd worden zullen er ook cellen zijn die niet herkend worden en die kankeren gewoon door. Hiernaast zijn er ook kankers die het immuunsysteem zelf gaan onderdrukken door de T lymfocyten te vernietigen. Soms is de celdeling ook gewoon zo snel dat het immuunsysteem niet kan volgen. 6

7 De micro omgeving (naastliggende cellen) van de tumorcel kunnen soms ook reageren door de productie van groei inhiberende TGFβ. Kankercellen kunnen hier ongevoelig voor worden en het zelf beginnen te produceren. Diagnose en behandeling Diagnose en screening Kankercellen zijn erg uiteenlopend en hebben daarvoor geen algemene kenmerken die kunnen herkend worden. Er kan wel gekeken worden naar een aantal kenmerken die veel voorkomend zijn en indicaties kunnen geven zoals grote nuclei, prominente nucleoli, verhoogde mitotische index, slecht gedifineerde cel, Als voldoende kenmerken vanop deze lijst worden waargenomen kan er geconcludeerd dat er kankercellen aanwezig zijn, ookal is er nog geen tumor groei of metastase. Stalen voor onderzoek worden verkregen via biopsies. Ook echo s en MRI s kunnen indicaties geven over kankers. Het is van het grootste belang dat kankers worden ontdekt in vroege fasen. Op die manier is er een hoge overlevingskans. Zo is er bijvoorbeeld de Pap smear, een uitstrijkseltje van vaginaal slijm. Dit wordt onderzocht onder de microscoop, als hier kankercellen aanwezig zijn worden ze direct herkent en kan er behandeling begonnen worden. Iets anders is het herkennen van proteinen die gesecreteerd kunnen worden door kankercellen. PSA test is hierop gebaseerd. Prostate specific Anitgene, normaal in lage dosissen aanwezig, maar verhoogde waarden kunnen wijzen op prostaat kanker. Behandeling Chirurgie, Chemoherapie en bestraling zijn meest gebruikte bestrijdingsmethoden voor kanker. Chirugie: bedoelt voor verwijdering van primaire tumoren. Bestraling of radiotherapie: vernietiging achtergebleven kankers na chirugie. Doel is aanbrengen van zoveel genetische schade dat de cel apopteerd (activatie van p53 pathway) of gewoonweg nietmeer kan leven door alle schade en sterft in poging tot mitose Chemotherapie: gebruikt stoffen die cellen in deling dood. 1. Antimetabolica: inhibeert enzymen die nodig zijn voor metabolische pathways voor mitotische deling. Fungeert als competitieve inhibitor 2. Alkalyserende agentia: crosslinken DNA helix, waardoor normale functie verstoord wordt. 3. Antibiotic: verhinderen DNA functie door zich covalent aan het DNA te binden of door topoisomerase werking te verstoren 4. Planten derivaten: inhibering van topoisomerasen, binding aan de micro tubuli Doden niet enkel kankercellen, maar ook gewone sneldelende cellen zoals epitheelcellen, haarzakjes, Straling is daarnaast ook dodelijk voor omliggende cellen. 7

8 Het kan ook zijn dat de kankercellen mutaties verwerven die leiden tot overexpressie van ABC transporters genaamd MDR transporters of multi drug resistance. Ookal kan het gros met een bepaalde therapie vernietigd worden als er ook maar een resistente cel overblijft kan deze uitgroeien tot een nieuwe tumor. Alternatieve therapiën Uitlokken van immuunreactie tegen de kankercellen door vaccinatie met kanker antigenen. Monoclonale antilichamen kunnen ook gemetastaseerde kankers herkennen en laten uitschakkelen door het immuunsysteem. (Artificieel verkregen antilichamen (zie pag 789) die reageren op bepaald kanker antigen) Molecular Targeting richt zich specifiek op de gemuteerde moleculen. In sommige gevallen kan dit erg efficient zijn ( bijvoorbeeld in geval van de fusie proteïnen). Anti angiogenese kan tumor groei in vroege stadia beperken maar verliest meestal nut na een tijd. 8

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen Moleculaire mechanismen De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen The Hallmarks of Cancer Hanahan and Weinberg, Cell 2000 Niet afhankelijk van groei signalen Apoptose ontwijken

Nadere informatie

KANKER EN KANKERONDERZOEK

KANKER EN KANKERONDERZOEK DE GEMENE DELER KANKER EN KANKERONDERZOEK Naam: Klas: Datum: INLEIDING Kanker is een veelvoorkomende ziekte. Bijna een derde van de Nederlanders krijgt er vroeg of laat zelf mee te maken. Op dit moment

Nadere informatie

Organisatieniveaus (niveau: expert)

Organisatieniveaus (niveau: expert) Organisatieniveaus (niveau: expert) Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre In samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Utrecht

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Ons immuunsysteem beschermt ons tegen allerlei ziekteverwekkers, zoals bacteriën, parasieten en virussen, die ons lichaam binnen dringen.

Nadere informatie

Basisbegrippen Oncologie

Basisbegrippen Oncologie Basisbegrippen Oncologie Tumor afmeting Diagnose periode Behandel periode Preventie/interventie periode Invasie interventie Tijd Detectie drempel Van normale naar kankercel Normale cel Van celkern naar

Nadere informatie

1 (~20 minuten; 20 punten)

1 (~20 minuten; 20 punten) TENTAMEN Moleculaire Cel Biologie (8A840) Prof. Dr. Ir. L. Brunsveld & Dr. M. Merkx 27-01-2012 14:00 17:00 (totaal 100 punten) 6 opgaven in totaal + 1 bonusvraag! (aangegeven tijd is indicatie) Gebruik

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden 1 Inleiding 2 Doel 3 Resultaten 4 Conclusies 5 Klinische en therapeutische implicaties - 189 - 1 Inleiding Kanker is tegenwoordig tweede meest voorkomende

Nadere informatie

Biologicals; nieuwe therapeutische opties

Biologicals; nieuwe therapeutische opties Biologicals; nieuwe therapeutische opties Lidwine Tick, internist hemato-oncoloog Veldhoven, 19 september 2013 "De wereld van Mab-jes, Nib-jes en Mus-sen". Anti-tumor behandeling Chirurgie Radiotherapie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 6 78 Nederlandse samenvatting Colon kanker Colon (dikke darm) kanker is één van de meest voorkomende kankers en is de tweede doodsoorzaak door kanker in geïndustrialiseerde landen. Het voorstadium van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus

Nederlandse samenvatting. Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus Nederlandse samenvatting Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus Baarmoederhalskanker is de op een na meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Elk jaar krijgen wereldwijd ongeveer 500.000

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dikkedarmkanker is na longkanker de meest voorkomende doodsoorzaak ten gevolge van kanker in de westerse wereld. Dikkedarmkanker manifesteert zich na een accumulatie van verscheidene genetische veranderingen.

Nadere informatie

Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek

Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek Chapter 11 Inleiding Achtergrond en doel van het onderzoek Kanker is na hart en vaatziekten de belangrijkste doodsoorzaak in Nederland. Per jaar wordt in Nederland bij ongeveer 70.000 mensen kanker vastgesteld

Nadere informatie

Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium

Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium Winand N.M. Dinjens Laboratorium voor Moleculaire Diagnostiek Afdeling Pathologie Josephine Nefkens Instituut (JNI) Erasmus MC, Universitair

Nadere informatie

Chapter. Nederlandse Samenva ing

Chapter. Nederlandse Samenva ing Chapter Nederlandse Samenva ing 109 Chapter Het immuunsysteem is het natuurlijke verdedigingsmechanisme van het menselijk lichaam en draagt onder andere zorg voor de afweer tegen infecties door lichaamsvreemde

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

Uitzaaiing: de rol van tumorstamcellen

Uitzaaiing: de rol van tumorstamcellen Uitzaaiing: de rol van tumorstamcellen 19de Antoni van Leeuwenhoek symposium 13 juni 2013 Ed Roos 1 Kennis over uitzaaiing is nog beperkt Uitzaaiing is een ingewikkeld proces, met veel onwaarschijnlijke

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting CHAPTER 10 Nederlandse samenvatting Om uit te groeien tot een kwaadaardige tumor met uitzaaiïngen moeten kankercellen een aantal karakteristieken verwerven. Eén daarvan is het vermogen om angiogenese,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 129 In de ontwikkelde landen krijgt een op de drie mensen kanker. Ondanks betere screening en behandelingsmogelijkheden is kanker in ontwikkelde landen nog steeds de meest voorkomende

Nadere informatie

Dutch Summary. Nederlandse Samenvatting

Dutch Summary. Nederlandse Samenvatting Dutch Summary Nederlandse Samenvatting Nederlandse samenvatting Voor het goed functioneren van een cel is het van groot belang dat de erfelijke informatie intact blijft. De integriteit van het DNA wordt

Nadere informatie

7. Verworven aandoeningen : kanker

7. Verworven aandoeningen : kanker 7. Verworven aandoeningen : kanker 7.1 Inleiding : de moleculaire basis van kanker De levensloop van een cel in een multicelullair organisme is nauwkeurig geregeld door verschillende signaalcascades en

Nadere informatie

KANKER EN KANKERONDERZOEK

KANKER EN KANKERONDERZOEK DE GEMENE DELER KANKER EN KANKERONDERZOEK Naam: Klas: Datum: INLEIDING Kanker is een veelvoorkomende ziekte. Bijna een derde van de Nederlanders krijgt er vroeg of laat zelf mee te maken. Op dit moment

Nadere informatie

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van Samenvatting Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van pathogenen, waaronder bacteriën, virussen en parasieten.

Nadere informatie

Vragen bij paragraaf 5.1 en 5.2

Vragen bij paragraaf 5.1 en 5.2 Vragen bij paragraaf 5.1 en 5.2 1. Geef van onderstaande begrippen een omschrijving. celdifferentiatie overgang van stamcellen in specifieke cellen (specialisatie) katalysator een stof die een bepaalde

Nadere informatie

Het vaccin waarmee de meisjes worden geïnjecteerd, beschermt onder andere tegen HPV18.

Het vaccin waarmee de meisjes worden geïnjecteerd, beschermt onder andere tegen HPV18. Examentrainer Vragen HPV-vaccinatie Baarmoederhalskanker is een vorm van kanker die relatief vaak voorkomt bij vrouwen. De ziekte kan zijn veroorzaakt door een infectie met het humaan papillomavirus (HPV).

Nadere informatie

Homologe Recombinatie

Homologe Recombinatie Inleiding Er zijn vele verschillende soorten kanker. Elke soort kanker is een andere ziekte, die verschillend zijn wat betreft oorzaak, symptomen, behandeling en overlevingskansen. Hetgeen waarin alle

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 112 NEDERLANDSE SAMENVATTING Immuunsysteem Het immuunsysteem bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende cellen in het lichaam die samenwerken om schadelijke cellen en organismen (kankercellen,

Nadere informatie

Structuur en Adaptatie van Cel en Weefsel

Structuur en Adaptatie van Cel en Weefsel Hertentamen Structuur en Adaptatie van Cel en Weefsel 8W240 Dinsdag 16 augustus 2011 14.00-17.00 Faculteit Biomedische Technologie Verantwoordelijk docent: C. Bouten Mededocent: A. Driessen-Mol Dit tentamen

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Docentenhandleiding Niveau: expert Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen

Nadere informatie

1 (~20 minuten; 15 punten)

1 (~20 minuten; 15 punten) HERTENTAMEN Moleculaire Cel Biologie (8A840) Prof. Dr. Ir. L. Brunsveld & Dr. M. Merkx 20-04-2012 14:00 17:00 (totaal 100 punten) 6 opgaven in totaal + 1 bonusvraag! (aangegeven tijd is indicatie) Gebruik

Nadere informatie

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken)

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) 13_Smakman.indd 173 10-02-2006 11:30:37 Het menselijk lichaam bestaat uit een groot aantal organen en weefsels die zijn opgebouwd uit miljarden cellen.

Nadere informatie

DC-SIGN + cellen een rol spelen in de opruiming van dode thymocyten uit de cortex van de humane thymus (Hoofdstuk 2). De co-expressie van het

DC-SIGN + cellen een rol spelen in de opruiming van dode thymocyten uit de cortex van de humane thymus (Hoofdstuk 2). De co-expressie van het : Hematopoietische antigeen presenterende cellen in de cortex van de humane thymus: Aanwijzingen voor een rol in selectie en verwijdering van apoptotische thymocyten. Het immune systeem van (gewervelde)

Nadere informatie

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS?

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Moleculen 1. Basenparing In het DNA vindt basenparing plaats. Welke verbinding brengt een basenpaar tot stand? A. Peptidebinding B. Covalente binding C. Zwavelbrug

Nadere informatie

ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS

ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS DE GEMENE DELER ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS Naam: Klas: Datum: ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS VWO Zonder eiwitten is het leven niet mogelijk. Interacties tussen eiwitten zijn cruciaal

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Niveau: basis Lees de taal van de tumor Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre (CancerGenomiCs.nl) in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Hoe epitheelcellen onsterfelijkheid worden: Moleculaire karakterisering van in vitro immortalisatie door verschillende HPV types Baarmoederhalskanker,

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Niveau: expert Lees de taal van de tumor Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre (CancerGenomiCs.nl) in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

Kanker: klinisch beeld,

Kanker: klinisch beeld, Kanker: klinisch beeld, epidemiologie, biologie en pathofysiologie Prof. Patrick Schöffski, M.D., M.P.H. Dienst Algemene Medische Oncologie Universitair Ziekenhuis Gasthuisberg Leuvens Kanker Instituut

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Ent, Wietske van der Title: In vivo modelling of Ewing sarcoma in zebrafish Issue

Nadere informatie

Behandeling borstkanker

Behandeling borstkanker Behandeling borstkanker 1. Heelkunde (chirurgie) (operatie): - Borstsparend: betekent wegname van het gezwel met veiligheidsmarge van gezond weefsel rondom en wegname van de schildwachtklier (poortwachterklier

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting voor de leek

Chapter 9. Nederlandse samenvatting voor de leek Chapter 9 Nederlandse samenvatting voor de leek 164 Chapter 9 Nederlandse samenvatting voor de leek Baarmoederhalskanker Baarmoederhalskanker wordt jaarlijks wereldwijd bij ongeveer 470.000 vrouwen geconstateerd,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING A P P E N D I C E Rol van macrofagen in de ontwikkeling van kanker Kanker is, naast hart en vaatziekten, de meest voorkomende doodsoorzaak ter wereld. In 2008 stierven wereldwijd

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Fibrose, oftewel verlittekening van weefsels, is een proces dat tot uitval van belangrijke organen kan leiden, met de dood tot gevolg. In feite ligt het aantal sterfgevallen veroorzaakt door fibrose hoger

Nadere informatie

Immunotherapie van kanker: Wat moet u als huisarts hiervan weten? John Haanen

Immunotherapie van kanker: Wat moet u als huisarts hiervan weten? John Haanen Immunotherapie van kanker: Wat moet u als huisarts hiervan weten? John Haanen De kracht van eigen afweer Immuuncel vernietigt bacteriën Ons immuunsysteem is afgericht om ons te verdedigen tegen indringers

Nadere informatie

Appendix Nederlandse samenvatting Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments

Appendix Nederlandse samenvatting Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments Appendix Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments Appendix Het menselijk lichaam, dat bestaat uit biljoenen cellen, wordt dagelijks blootgesteld aan gevaarlijke stoffen die

Nadere informatie

1. Hoe ziet een cel er uit?

1. Hoe ziet een cel er uit? 1. Hoe ziet een cel er uit? Cel De cel is de bouwsteen van het lichaam: dieren, mensen, planten en schimmels zijn allemaal opgebouwd uit cellen. Een menselijke cel heeft een gemiddelde diameter van 15

Nadere informatie

Samenvatting en algemene discussie Het DNA, de drager van alle genetische informatie, wordt constant bedreigd door verschillende factoren.

Samenvatting en algemene discussie Het DNA, de drager van alle genetische informatie, wordt constant bedreigd door verschillende factoren. 152 Samenvatting en algemene discussie Het DNA, de drager van alle genetische informatie, wordt constant bedreigd door verschillende factoren. Door een reactie met het DNA veranderen deze factoren de moleculaire

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING ACHTERGROND Klinische aspecten van dikke darmkanker Dikke darmkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker in de westerse wereld. Als we kijken naar aan kanker gerelateerde

Nadere informatie

Chemotherapie en nieuwe geneesmiddelen presentatie

Chemotherapie en nieuwe geneesmiddelen presentatie Chemotherapie en nieuwe geneesmiddelen presentatie Naam: prof dr M.J. van den Bent Functie: hoofd neuro-oncologie unit Daniel den Hoed Oncologisch Centrum Rotterdam Wat is chemotherapie? De behandeling

Nadere informatie

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Nederlandse samenvatting Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan 100.000 miljard cellen die we in grote groepen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Filali, Mariam el Title: Knowledge-based treatment in uveal melanoma Date: 2012-05-22

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting CHAPTER 7

Nederlandse samenvatting CHAPTER 7 Nederlandse samenvatting CHAPTER 7 Chapter 7 Chemotherapie is naast operatieve verwijdering en/of bestraling van tumoren de meeste toegepaste methode voor de behandeling van kanker bij kinderen. Hoewel

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Acknowledgements Curriculum Vitae

Nederlandse Samenvatting. Acknowledgements Curriculum Vitae Nederlandse Samenvatting Acknowledgements Curriculum Vitae 109 109 110 110 Nederlandse samenvatting Kwaadaardige aandoeningen in de lever zijn onder te verdelen in primaire en secundaire tumoren. Secundaire

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 10

Nederlandse samenvatting. Chapter 10 Nederlandse samenvatting Chapter 10 Chapter 10 Nederlandse samenvatting Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan 200 verschillende celtypes en elk celtype heeft zijn eigen specifieke functie. De genetische

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING KANKER

NEDERLANDSE SAMENVATTING KANKER NEDERLANDSE SAMENVATTING KANKER Kanker is een ziekte die ontstaat door een opeenstapeling van beschadigingen (mutaties) in het DNA. Deze beschadigingen kunnen zowel erfelijk als verworven zijn. Voorbeelden

Nadere informatie

02/03/2010 P. Schöffski 29

02/03/2010 P. Schöffski 29 Mammographie 02/03/2010 P. Schöffski 29 Evolutie van de kanker mortaliteit bij mannen (USA 1930-2000) 100 Rate Per 100,000 Lung & bronchus 80 60 40 Stomach Colon & rectum Prostate 20 Pancreas 0 Leukemia

Nadere informatie

Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B)

Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B) Nederlandse samenvatting Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B) Inleiding Een maligne lymfoom is een kwaadaardige woekering van witte bloedcellen die zich meestal manifesteert in lymfeklieren en zich verspreidt

Nadere informatie

178 Chapter 10. Samenvatting

178 Chapter 10. Samenvatting 178 Chapter 10 Samenvatting In Nederland staat kanker van de dikke- en endeldarm (colorectaal carcinoom) bij mannen op de derde plaats en bij vrouwen op de tweede plaats van de meest voorkomende tumoren.

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Zelfstandige module De tumor als evolutieproces De tumor als evolutieproces Kanker wordt veroorzaakt door mutaties in bepaalde genen. Om alle eigenschappen te ontwikkelen die een

Nadere informatie

BIOLOGIE MOLECULAIRE GENETICA EIWITSYNTHESE VWO KLASSE 6

BIOLOGIE MOLECULAIRE GENETICA EIWITSYNTHESE VWO KLASSE 6 BIOLOGIE MOLECULAIRE GENETICA EIWITSYNTHESE VWO KLASSE 6 Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA Docent: A. Sewsahai DOELSTELLINGEN:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het mucosale immuunsysteem Het afweersysteem beschermt het lichaam tegen infecties met bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. De huid en de mucosale weefsels zoals bijvoorbeeld

Nadere informatie

Kanker Therapie Gevaren

Kanker Therapie Gevaren Opleiding apotheekassistenten 2008 Anti-tumorale geneesmiddelen Karen Vermis UZ Gent 1 Kanker Therapie Gevaren Opleiding apotheekassistenten 2008 2 Kanker Therapie Gevaren Opleiding apotheekassistenten

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 145 Nederlandse samenvatting De nieren hebben een belangrijke functie in het menselijk lichaam: ze zijn onder andere verantwoordelijk voor het zuiveren

Nadere informatie

Alles wat je altijd over darmkanker wou weten (maar niet durfde vragen)

Alles wat je altijd over darmkanker wou weten (maar niet durfde vragen) Alles wat je altijd over darmkanker wou weten (maar niet durfde vragen) Tim Rondou Gastroenteroloog Sint-Jozefkliniek Bornem-Willebroek Bijscholing 2013 vóórkomen ontstaan voorkómen en preventie symptomen

Nadere informatie

http://www.lymmcare.nl/

http://www.lymmcare.nl/ http://www.lymmcare.nl/ Hoe krijgen we kankercellen dood Eric Eldering, afdeling Experimentele Immunologie, AMC 1. Het verschil tussen normaal weefsel en kankercellen 2. Met medicijnen willen we dit verschil

Nadere informatie

1. Welke doelen bestaan er binnen de behandeling van kanker?

1. Welke doelen bestaan er binnen de behandeling van kanker? 1. Welke doelen bestaan er binnen de behandeling van kanker? Wanneer wordt er voor welk doel gekozen? De behandeling van kanker is afhankelijk van de situatie en verschilt dan ook van patiënt tot patiënt.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 8 Nederlandse samenvatting maligniteit. Van de ruim 81.000 nieuwe gevallen van kanker in 2005 waren het er 2650 in het hoofd-halsgebied. In vergelijking met andere landen vaak mond- keelholte en strottenhoofdkanker

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 9

Nederlandse samenvatting. Chapter 9 Nederlandse samenvatting 158 Nederlandse samenvatting In het lichaam van een gezond en volwassen individu is het aantal lichaamscellen gemiddeld gesproken constant. Het is van essentieel belang voor het

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19037 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19037 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19037 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Hende, Muriel van den Title: Human papillomavirus clade A9 specific cellular immunity

Nadere informatie

De behandeling van borstkanker met Nolvadex

De behandeling van borstkanker met Nolvadex Meer informatie Voor meer informatie kunt u kijken op de internetsite www.astrazeneca.nl (onder het kopje Patiënteninformatie en vervolgens 'Kanker'). U kunt ook de brochure Borstkanker roept vragen op

Nadere informatie

Beentumoren (=bottumoren)

Beentumoren (=bottumoren) Beentumoren (=bottumoren) Inleiding Gezwellen in beenderen worden beentumoren genoemd. Er zijn verschillende typen beentumoren te onderscheiden. Zo zijn er vormen waarbij de tumor of het gezwel direct

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De rol van proteïne kinase A in de vorming van galkanaaltjes door levercellen Een mens is opgebouwd uit cellen. Iedere cel is omgeven door een membraan die de inhoud van de cel

Nadere informatie

18-12-2014. Quiz Reeks 5. Voorbeeld Vraag. Hoe heet deze studenttutor? A. Michiel Moonen B. Max Mentink C. Rob Westerlaken D. Jorian Krol?

18-12-2014. Quiz Reeks 5. Voorbeeld Vraag. Hoe heet deze studenttutor? A. Michiel Moonen B. Max Mentink C. Rob Westerlaken D. Jorian Krol? Quiz Reeks 5 Voorbeeld Vraag Hoe heet deze studenttutor? A. Michiel Moonen B. Max Mentink C. Rob Westerlaken D. Jorian Krol? 1 Voorbeeld Antwoord Juiste antwoord: C. Uitleg: Rob is al tutor sinds Reeks

Nadere informatie

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra Medische Publieksacademie UMCG Thema: Dikkedarmkanker Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra (moleculair geneticus). Dikkedarmkanker is één van de meest voorkomende

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

3.3 Borstkanker bij de man

3.3 Borstkanker bij de man 3.3 Borstkanker bij de man Bij u is zojuist de diagnose borstkanker vastgesteld. Alle patiënten die voor borstkanker worden behandeld in het Catharina-ziekenhuis ontvangen een Persoonlijke Informatie Map.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Introductie Zoals de titel aangeeft, gaat dit proefschrift over het bestuderen van T cel differentiatie door middel van genetische barcoding. Ik ben mij er terdege van bewust dat alleen al deze titel als

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het menselijke lichaam kan zich op vele manieren goed beschermen tegen binnendringende ziekteverwekkers. Hierbij speelt het immuunsysteem een zeer belangrijke rol. Het immuunsysteem

Nadere informatie

De drie conventionele behandelmethoden zijn: chirurgie, radiotherapie (bestraling) en chemotherapie.

De drie conventionele behandelmethoden zijn: chirurgie, radiotherapie (bestraling) en chemotherapie. TBK11-4 1 4. Behandelingsmethoden, therapieën (Pp-2) Doel: het lichaam volledig vrijmaken van de kankercellen of ze zodanig terugbrengen dat de tijd voor terugkeer de resterende levensverwachting van de

Nadere informatie

Chapter 10 C H A P T E R. Nederlandse Samenvatting

Chapter 10 C H A P T E R. Nederlandse Samenvatting Chapter 10 C H P R ederlandse Samenvatting 10 175 S M V I G Haemostase Hartinfarct en beroerte zijn het gevolg van trombi (bloed stolsels) die belangrijke vaten afsluiten en daardoor weefsel beschadiging

Nadere informatie

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel BOTTUMOREN Om beter te kunnen begrijpen wat een bottumor juist is, wordt er in deze brochure meer uitleg gegeven over de normale structuur van het bot. Op die manier krijgt u een beter zicht op wat abnormaal

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Achtergrond

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Achtergrond Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Achtergrond Het immuunsysteem beschermt ons tegen gevaarlijke virussen en bacteriën en is in staat om bedreigende veranderingen in het lichaam te detecteren.

Nadere informatie

Samenvatting voor niet ingewijden

Samenvatting voor niet ingewijden Samenvatting voor niet ingewijden Samenvatting voor niet ingewijden Hematopoïese Bloedcellen worden in het beenmerg gevormd waar de moedercellen, de zogenaamde stamcellen, zich bevinden. Deze stamcel kan

Nadere informatie

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen:

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen: IMMUNITEIT 1 Immuniteit Het lichaam van mens en dier wordt constant belaagd door organismen die het lichaam ziek kunnen maken. Veel van deze ziekteverwekkers zijn erg klein, zoals virussen en bacteriën.

Nadere informatie

Intermezzo, De expressie van een eiwit.

Intermezzo, De expressie van een eiwit. Samenvatting Bacteriën leven in een omgeving die voortdurend en snel verandert. Om adequaat te kunnen reageren op deze veranderingen beschikken bacteriën over tal van sensor systemen die de omgeving in

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat is astma? Astma is een aandoening die wordt gekenmerkt door vernauwing van de luchtwegen (oftewel bronchoconstrictie) na inademing van verschillende

Nadere informatie

Borstkanker. Celdeling

Borstkanker. Celdeling Borstkanker In Nederland wordt per jaar bij ongeveer 12.000 vrouwen borstkanker (mammacarcinoom) ontdekt. Daarnaast wordt bij ongeveer 1.300 vrouwen in Nederland een voorstadium van borstkanker (ductaal

Nadere informatie

Therapeutische toepassingen voor Angiotensine-(1-7) in hartfalen Ons inzicht in het ontstaan van hartfalen en de mogelijkheden voor therapie zijn in

Therapeutische toepassingen voor Angiotensine-(1-7) in hartfalen Ons inzicht in het ontstaan van hartfalen en de mogelijkheden voor therapie zijn in Samenvatting Therapeutische toepassingen voor Angiotensine-(1-7) in hartfalen Ons inzicht in het ontstaan van hartfalen en de mogelijkheden voor therapie zijn in de afgelopen decennia enorm toegenomen.

Nadere informatie

10 e Post O.N.S. Meeting. Ted Goossens Verpleegkundig specialist Oncologie SJG Weert

10 e Post O.N.S. Meeting. Ted Goossens Verpleegkundig specialist Oncologie SJG Weert 10 e Post O.N.S. Meeting Ted Goossens Verpleegkundig specialist Oncologie SJG Weert 1 BIOMARKERS, PERSONALISED MEDICINE EN (BIOBANKING) 2 Indeling: Definitie Geschiedenis Plaats in diagnostiek en therapie

Nadere informatie

Hormonale therapie bij borstkanker

Hormonale therapie bij borstkanker Hormonale therapie bij borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Operatie, bestraling en chemotherapie zijn de meest bekende behandelmethoden bij kanker. Bij bepaalde soorten kanker

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 175

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 175 Samenvatting Chapter 11 174 Samenvatting In dit hoofdstuk worden de studies die in dit proefschrift worden beschreven samengevat en bediscussieerd. Dit proefschrift richt zich op kankercel specifieke middelen,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 149 150 Nederlandse Samenvatting Het immuunsysteem beschermt ons lichaam tegen de invasie van lichaamsvreemde eiwiten en schadelijke indringers, zoals bijvoorbeeld bacteriën. Celen die de bacteriën opruimen

Nadere informatie

TRIPLE NEGATIEF BORSTKANKER. Nieuwe ontwikkelingen en onderzoek. Rianne Oosterkamp, internist-oncoloog Medisch Centrum Haaglanden

TRIPLE NEGATIEF BORSTKANKER. Nieuwe ontwikkelingen en onderzoek. Rianne Oosterkamp, internist-oncoloog Medisch Centrum Haaglanden TRIPLE NEGATIEF BORSTKANKER Nieuwe ontwikkelingen en onderzoek Rianne Oosterkamp, internist-oncoloog Medisch Centrum Haaglanden Triple negatief borstkanker TNBC Geen ER Geen PR Geen HER2 (Nog) geen target

Nadere informatie

Naam: Studentnummer: Opleiding:..

Naam: Studentnummer: Opleiding:.. 1 Slaaptekort en genregulatie (~20 minuten; 20 punten) Recent is in Engeland een interessante studie gedaan naar de invloed van slaaptekort op de regulatie van genen. Bij mensen met een chronisch slaaptekort

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 121 Dit proefschrift beschrijft een onderzoek naar nieuwe biomarkers voor het beter classificeren van rectumtumoren. Hoofdstuk 1 betreft een algemene inleiding. Rectum- of endeldarmkanker

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie