Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek"

Transcriptie

1

2

3 Chapter 11 Inleiding Achtergrond en doel van het onderzoek Kanker is na hart en vaatziekten de belangrijkste doodsoorzaak in Nederland. Per jaar wordt in Nederland bij ongeveer mensen kanker vastgesteld en overlijden er mensen aan deze ziekte. Kanker ontstaat doordat lichaamscellen genetische veranderingen ondergaan, waardoor ze ongeremd kunnen gaan groeien. Ondanks de effectiviteit van de huidige behandelmethoden voor kanker is in veel gevallen het overlevingspercentage toch nog relatief laag. Daarom is er onderzoek nodig naar nieuwe (aanvullende) behandelmethoden. Dit proefschrift gaat voornamelijk over onderzoek naar nieuwe immunotherapeutische strategieën voor de behandeling van eierstokkanker en baarmoederhalskanker. Eerst zullen in deze samenvatting kort de klinische aspecten van eierstokkanker en baarmoederhalskanker besproken worden. Vervolgens wordt uitgelegd wat het immuunsysteem is en hoe immunotherapie werkt (hoofdstuk 1 en 3). Tenslotte zal een samenvatting gegeven worden van het onderzoek dat beschreven is in dit proefschrift (hoofdstuk 2 en 4-8). Eierstokkanker Eierstokkanker (ovariumcarcinoom) is de meest voorkomende doodsoorzaak bij vrouwen die kanker aan de geslachtsorganen ontwikkelen. Het is de vijfde doodsoorzaak van alle kankersoorten bij vrouwen. In Nederland wordt eierstokkanker jaarlijks bij ongeveer 1100 patiënten gediagnosticeerd en overlijden er 900 patiënten aan deze ziekte. Doordat eierstokkanker weinig klachten geeft en moeilijk te diagnosticeren is, wordt de ziekte bij de meeste patiënten pas in een gevorderd stadium vastgesteld. De standaardbehandeling voor eierstokkanker is het operatief verwijderen van de tumor gevolgd door chemotherapie. Ondanks deze zware behandeling is de overlevingskans slechts 35%. Baarmoederhalskanker In Nederland worden er jaarlijks ongeveer 600 nieuwe gevallen van baarmoederhalskanker (cervixcarcinoom) gediagnosticeerd en sterven er patiënten aan deze ziekte. Infectie van de baarmoedermond met het Humaan Papillomavirus is sterk geassocieerd met het ontstaan van baarmoederhalskanker. De standaard behandeling voor baarmoederhalskanker bestaat uit chirurgie veelal gecombineerd met radio- en/of chemotherapie. 222

4 Nederlandse samenvatting voor de leek Het immuunsysteem Het immuunsysteem beschermt het lichaam tegen ziekteverwekkers, zoals bacteriën, parasieten en virussen, maar ook tegen veranderde eigen cellen, zoals kankercellen. Kankercellen kunnen herkend en vernietigd worden door het immuunsysteem. De immunologische afweerreactie bestaat uit twee takken: het aangeboren en het adaptieve immuniteit. Bij de aangeboren immuniteit zijn onder andere macrofagen en natural killer cellen betrokken. De aangeboren immuniteit treedt onmiddellijk in werking als ziekteverwekkers het lichaam binnenkomen. Het adaptieve immuunsysteem bestaat onder andere uit B cellen en T cellen en komt na het aangeboren immuunsysteem in aktie. Het adaptieve immuunsysteem heeft in tegenstelling tot het aangeboren immuunsysteem een geheugenfunctie. Voor activatie van het adaptieve immuunsysteem moeten lichaamsvreemde substanties, ook wel antigenen genoemd, opgenomen en vewerkt worden door antigeen-presenterende cellen. Delen van virussen en bacteriën, maar ook delen van kankercellen, kunnen als antigeen functioneren. Nadat antigeen-presenterende cellen antigenen opgenomen hebben, presenteren ze de antigenen aan T cellen. T cellen die geactiveerd zijn door een antigeen afkomstig van een kankercel kunnen dan vervolgens deze kankercellen vernietigen. Belangrijke T cellen zijn de T-helper cellen en cytotoxische T cellen. Na activatie produceren T-helper cellen stoffen, genaamd cytokines, die onder andere activatie van cytotoxische T cellen stimuleren. Cytotoxische T cellen zijn verantwoordelijk voor het vernietigen van kankercellen. Echter, kankercellen kunnen allerlei veranderingen ondergaan, waardoor ze aan deze immunologische afweerreactie kunnen ontsnappen. Immunotherapie Immunotherapie tegen kanker houdt in dat er na immunisatie met een anti-kanker vaccin een krachtige immuunrespons wordt opgewekt, die in staat is om kankercellen te vernietigen. Het vaccin kan bestaan uit antigenen die voorkomen op kankercellen. Immunotherapeutische strategieën voor het opwekken van anti-kanker responsen kunnen gebruik maken van bijvoorbeeld synthetische peptiden, recombinant eiwit of recombinante virale vectoren die het antigeen tot expressie brengen. 223

5 Chapter 11 antigeen cytokines antigeen antigeenpresenterende cel kankercel die het antigeen tot expressie brengt vernietiging van de kankercel Figuur 1. Activatie van het immuunsysteem Antigenen, bijvoorbeeld afkomstig van een kankercel, worden opgenomen door een antigeenpresenterende cel. De antigeen-presenterende cel breekt het antigeen in kleine stukjes en deze stukjes antigeen, ook wel peptiden genoemd, binden vervolgens aan MHC moleculen. Een peptide- MHC complex wordt naar het oppervlak van de antigeen-presenterende cel gebracht en daar gepresenteerd aan het immuunsysteem. T-helper cellen die dit specifieke peptide herkennen worden geactiveerd en produceren vervolgens cytokines. Ook cytotoxische T cellen die dit specifieke peptide herkennen worden door de antigeen-presenterende cel geactiveerd. De cytokines die geproduceerd worden door de T-helper cellen zorgen voor extra activatie van andere cellen van het immuun systeem, zoals B cellen en cytotoxische T cellen. De cytotoxische T cellen kunnen vervolgens de kankercel, die het specifieke antigeen bevat, vernietigen. Dit proefschrift In de studies beschreven in dit proefschrift zijn nieuwe immunotherapeutische strategieën voor de behandeling van eierstokkanker en baarmoederhalskanker onderzocht. Verder is onderzoek verricht naar nieuwe diagnostische en prognostische markers voor eierstokkanker. 224

6 Nederlandse samenvatting voor de leek Immunotherapeutische strategieën tegen eierstokkanker Voor immunotherapie is het identificeren van een geschikt doelwit antigeen essentieel. Het p53 eiwit komt tot expressie in normale cellen, maar is sterk verhoogd aanwezig in de tumor van ruim de helft van de patiënten met eierstokkanker. Omdat deze tumorcellen veel meer p53 eiwit bevatten dan normale cellen kan het p53 eiwit als een kanker-geassocieerd antigeen beschouwd worden. MHC klasse I moleculen bevinden zich op het oppervlakte van alle cellen in het lichaam en presenteren stukjes van cel-specifieke eiwitten aan het immuunsysteem. Ook het p53 eiwit wordt door de MHC moleculen op de kankercel aan het immuunsysteem gepresenteerd. Echter, sommige kankercellen hebben, om de immunologische afweer te ontwijken, de hoeveelheid MHC moleculen aan hun celoppervlakte sterk verminderd (downregulatie). Hierdoor worden de kanker-specifieke antigenen niet in voldoende mate aan het immuunsysteem gepresenteerd, waardoor de kankercellen aan de afweerreactie kunnen ontsnappen. In hoofdstuk 4 wordt onderzocht wat de invloed is van p53-overexpressie en MHC klasse I-downregulatie op de overleving van patiënten met eierstokkanker. In dit onderzoek hebben we de p53 en MHC klasse I expressie geanalyseerd in de tumoren van een groot aantal patiënten met eierstokkanker. In de groep patiënten met p53- overexpressie in hun tumor, bleken de patiënten met MHC-klasse I downregulatie korter te overleven dan de patiënten waarvan de tumor de normale hoeveelheid MHC moleculen tot expressie bracht. Dit suggereert dat een adequate presentatie van het p53 antigeen aan het immuunsysteem mogelijk een rol speelt bij het onder controle houden van eierstokkanker. In hoofdstuk 5 staat onderzoek beschreven waarin wordt onderzocht of gezonde vrijwilligers en patiënten met goedaardige en kwaadaardige tumoren van de eierstok T cellen hebben die het p53 eiwit herkennen (p53-specifieke T cellen). P53-specifieke T cel responsen werden gedetecteerd in alle groepen, echter alleen bij patiënten met eierstokkanker werden zogenaamde p53-specifieke geheugen T cel responsen gedetecteerd. Dit betekent dat bij patiënten met eierstokkanker de p53-specifieke T cellen al langere tijd bestaan, maar onvoldoende sterk zijn om kankercellen te bestrijden. Na immunisatie met een vaccin dat p53 antigenen bevat zouden p53-specifieke T cellen verder geactiveerd en vermeerderd kunnen worden. In hoofdstuk 6 wordt een klinische studie beschreven waarin patiënten met eierstokkanker geïmmuniseerd werden met een p53 vaccin. Het vaccin bestond uit lange synthetische 225

7 Chapter 11 peptiden die een deel van het p53 eiwit bevatten (p53-slp vaccin). De patiënten werden viermaal geïmmuniseerd met het vaccin en na iedere immunisatie werd er bloed afgenomen. Er werd onderzocht of het vaccin veilig is en of er p53-specifieke immuun responsen opwekt worden. Ten tweede werd de klinische effectiviteit van het vaccin onderzocht. Het vaccin werd goed verdragen door de patiënten. Bij de meeste patiënten werden alleen milde bijwerkingen waargenomen op de injectie plaatsen. Het vaccin lijkt dus veilig voor toediening in patiënten met eierstokkanker. In alle 18 patiënten werden sterke anti-p53 T cel responsen opgewekt door de immunisatie met het p53-slp vaccin. Bij patiënten werd een huidbiopt afgenomen op de plaats van de laatste immunisatie. Bij ongeveer de helft van de patiënten konden p53-specifieke T cellen uit dit huidbiopt geïsoleerd worden. Dit betekent dat p53-specifieke cellen, geactiveerd door immunisatie met het p53 vaccin, in staat zijn om zich te verplaatsen naar plekken waar het p53 eiwit in hoge concentratie aanwezig is (zoals op de plaats van immunisatie of naar alle waarschijnlijkheid ook de tumor). De klinische effectiviteit van het p53-slp vaccin was echter gering. Bij twee patiënten was de tumor gelijk gebleven, bij de overige patiënten was de tumor verder gegroeid. Om de klinische effectiviteit te verhogen zal immunisatie met het p53-slp vaccin gecombineerd moeten worden met andere therapeutische middelen. Immunotherapeutische strategieën tegen baarmoederhalskanker Baarmoederhalskanker wordt veroorzaakt door een langdurige infectie met een virus, het Humaan Papillomavirus (HPV). Hierdoor vormt het HPV een geschikt doelwit voor immunisatiestrategieën bij de behandeling van baarmoederhalskanker. Nadat het HPV virus een cel heeft geïnfecteerd worden verschillende virus eiwitten geproduceerd, waaronder de eiwitten E6 en E7. E6 en E7 van HPV zijn geschikte kanker-specifieke antigenen, omdat alle baarmoederhalskankercellen deze eiwitten bevatten en gezonde cellen niet. We hebben onderzoek verricht naar de effectiviteit van een vaccin waarbij gebruik gemaakt wordt van een recombinante virale vector afgeleid van het Semliki Forest virus (SFV). Het genetisch materiaal van SFV bestaat uit RNA. Nadat dit virus een gastheercel heeft geïnfecteerd, worden op basis van de genetische code van dit RNA de virale eiwitten gemaakt. Uitgaande van een wild-type SFV is een recombinant vectorsysteem ontwikkeld waarbij het virus zodanig is veranderd dat het naast de codering voor eigen virale eiwitten ook een code voor de eiwitten E6 en E7 van HPV bevat (SFVeE6,7). Verder is het SFV vectorsysteem, in tegenstelling tot het wild-type SFV, maar eenmalig infectieus. Dit houdt 226

8 Nederlandse samenvatting voor de leek in dat de recombinante virusdeeltjes wel cellen kunnen infecteren, maar geen nieuwe virusdeeltjes meer kunnen produceren. Na toediening van SFVeE6,7, kunnen de virusdeeltjes cellen in het lichaam infecteren. In deze geïnfecteerde cellen worden vervolgens, behalve de virale eiwitten, grote hoeveelheden van het E6 en E7 eiwit geproduceerd. De geïnfecteerde cellen gaan binnen enkele dagen na infectie dood en celmateriaal, met daarin E6 en E7, kan worden opgenomen door antigeen-presenterende cellen. Deze antigeen-presenterende cellen kunnen vervolgens stukjes van de E6 en E7 eiwitten presenteren aan het immuunsysteem waarbij E6 en E7-specifieke T cellen opgewekt worden. Deze T cellen kunnen op hun beurt weer kankercellen, die E6 en E7 eiwitten bevatten, vernietigen. Uit eerder onderzoek is gebleken dat immunisatie van muizen met het SFVeE6,7 sterke E6/E7-specifieke T cel responsen opwekt. Om te onderzoeken of deze T cellen in staat zijn om kankercellen te vernietigen, zijn muizen ingespoten met kankercellen die geïnfecteerd zijn met het HPV virus. Immunisatie van deze tumor-dragende muizen met SFVeE6,7 leidde tot een volledige verdwijning van hun tumoren. In hoofdstuk 7 en 8 is verder onderzoek naar het werkingsmechanisme van SFVeE6,7 immunisaties beschreven. We hebben onderzocht wat de invloed is van vector-specifieke immuniteit op de effectiviteit van SFVeE6,7 immunisaties. Na immunisatie met een virale vector kunnen er namelijk naast immuunresponsen tegen het kanker-specifieke antigeen ook immuunresponsen tegen het virus zelf opgewekt worden. Van andere virale vectoren is bekend dat deze vector-specifieke immuniteit het opwekken van tumor-specifieke T cellen sterk kan remmen. Wij hebben aangetoond aan dat SFV niet geremd wordt door vector-specifieke immuniteit, zoals neutraliserende antilichamen of het doden van SFVgeïnfecteerde cellen door SFV-specifieke T cellen. Wel kwam een ander vector-specifiek immuunmechanisme naar voren, te weten T cel competitie. Na immunisatie met SFVeE6,7 bleek er sprake te zijn van competitie tussen SFV-specifieke T cellen en E6/E7-specifieke T cellen, die het opwekken van E6/E7-specifieke T cellen kan beïnvloeden. De SFVspecifieke T cel responsen die opgewekt worden na immunisatie met SFV lijken echter niet erg sterk te zijn, aangezien na een prime-boost immunisatie (waarbij er twee keer achter elkaar wordt geïmmuniseerd met SFV) de effectiviteit van SFVeE6,7 niet gehinderd wordt door T cel competitie. Dat de SFV vector niet substantieel gehinderd lijkt te worden door vector-specifieke immunitieit, toont aan dat het een zeer geschikte vector is voor immunotherapie van kanker. 227

9 Chapter 11 Diagnostische en prognostische markers voor eierstokkanker Tenslotte werd er onderzoek gedaan naar nieuwe diagnostische en prognostische merkstoffen voor eierstokkanker in serum (hoofdstuk 2). De frequent gebruikte tumormerkstof CA-125 is niet gevoelig en specifiek genoeg voor de diagnose van eierstokkanker. Wij hebben onderzocht of serum cytokines kunnen dienen als diagnostische merkstof, al dan niet in combinatie met CA-125. Het bleek dat de combinatie van interleukine 7 met CA-125, de diagnose van eierstokkanker beter voorspelt dan CA- 125 alleen. Conclusie In dit proefschrift zijn nieuwe immunotherapeutische strategieën voor eierstok- en baarmoederhalskanker onderzocht. Uit het onderzoek blijkt dat immunisatie met p53 synthetische lange peptiden sterke p53-specifieke T cel responsen kan opwekken in patiënten met eierstokkanker. Echter, dit p53-slp vaccin zal gecombineerd moeten worden met andere therapeutische middelen om de klinische effectiviteit te verbeteren. Verder is gebleken dat immunisatie met SFV, dat HPV-specifieke antigenen tot expressie brengt, effectief is in het vernietigen van HPV-afhankelijke tumoren bij muizen. Het opwekken van HPV-specifieke antigenen wordt niet gehinderd door SFV-specifieke immuniteit. Hieruit blijkt de potentie van SFV als immunotherapeutische strategie voor de behandeling van baarmoederhalskanker. De volgende stap is het onderzoeken van de effectiviteit van SFV in patiënten met baarmoederhalskanker. 228

10 229 Nederlandse samenvatting voor de leek

Chapter 9. Nederlandse samenvatting voor de leek

Chapter 9. Nederlandse samenvatting voor de leek Chapter 9 Nederlandse samenvatting voor de leek 164 Chapter 9 Nederlandse samenvatting voor de leek Baarmoederhalskanker Baarmoederhalskanker wordt jaarlijks wereldwijd bij ongeveer 470.000 vrouwen geconstateerd,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus

Nederlandse samenvatting. Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus Nederlandse samenvatting Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus Baarmoederhalskanker is de op een na meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Elk jaar krijgen wereldwijd ongeveer 500.000

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 6 78 Nederlandse samenvatting Colon kanker Colon (dikke darm) kanker is één van de meest voorkomende kankers en is de tweede doodsoorzaak door kanker in geïndustrialiseerde landen. Het voorstadium van

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19037 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19037 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19037 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Hende, Muriel van den Title: Human papillomavirus clade A9 specific cellular immunity

Nadere informatie

Het vaccin waarmee de meisjes worden geïnjecteerd, beschermt onder andere tegen HPV18.

Het vaccin waarmee de meisjes worden geïnjecteerd, beschermt onder andere tegen HPV18. Examentrainer Vragen HPV-vaccinatie Baarmoederhalskanker is een vorm van kanker die relatief vaak voorkomt bij vrouwen. De ziekte kan zijn veroorzaakt door een infectie met het humaan papillomavirus (HPV).

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Ons immuunsysteem beschermt ons tegen allerlei ziekteverwekkers, zoals bacteriën, parasieten en virussen, die ons lichaam binnen dringen.

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Vulvaire intra-epitheliale neoplasie (VIN) is een relatief weinig voorkomende afwijking aan de schaamlippen met vaak een langdurig beloop en recidiverend karakter. VIN is een voorstadium

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18692 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Herbert-Fransen, Marieke Fernande Title: Targeting the tumor-draining area : local

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Achtergrond

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Achtergrond Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Achtergrond Het immuunsysteem beschermt ons tegen gevaarlijke virussen en bacteriën en is in staat om bedreigende veranderingen in het lichaam te detecteren.

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Respiratoir syncytieel virus Het respiratoir syncytieel virus (RSV) is een veroorzaker van luchtweginfectiesvan de mens. Het komt bij de mens met name in het winterseizoen voor.

Nadere informatie

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING 165 CHAPTER 10 ACHTERGROND VAN HET ONDERZOEK In het begin van de 20 ste eeuw werd het concept gelanceerd dat het immuunsysteem beïnvloed kan worden om kanker te voorkomen

Nadere informatie

Samenvating in het Nederlands

Samenvating in het Nederlands Samenvating in het Nederlands Inleiding Dit proefschrift gaat over de behandeling van solide tumoren met immuuntherapie. Het immuunsysteem herkent en bestrijdt niet alleen schadelijke virussen, bacteriën

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 112 NEDERLANDSE SAMENVATTING Immuunsysteem Het immuunsysteem bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende cellen in het lichaam die samenwerken om schadelijke cellen en organismen (kankercellen,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Appendices. Nederlandse samenvatting 148. Dit proefschrift op één pagina 152. Dankwoord 153. About the author 155. List of publications 156

Appendices. Nederlandse samenvatting 148. Dit proefschrift op één pagina 152. Dankwoord 153. About the author 155. List of publications 156 Appendices Nederlandse samenvatting 148 Dit proefschrift op één pagina 152 Dankwoord 153 About the author 155 List of publications 156 148 Nederlandse samenvatting Dendritische cellen en macrofagen in

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33005 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Vos van Steenwijk, P.J. de Title: Immunology and immunotherapy of high grade cervical

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting De cellen van het menselijke immuunsysteem kunnen grotendeels worden verdeeld in een aangeboren (innate) en een verworven (adaptieve) tak. De cellen van het aangeboren immuunsysteem vormen een eerste lijn

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Chapter 9 Inleiding Het dengue virus (DENV) en het West Nijl virus (WNV) behoren tot de Flaviviridae, een familie van kleine sferische virussen met een positief-strengs RNA genoom.

Nadere informatie

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting CHAPTER 10 Nederlandse samenvatting Om uit te groeien tot een kwaadaardige tumor met uitzaaiïngen moeten kankercellen een aantal karakteristieken verwerven. Eén daarvan is het vermogen om angiogenese,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het menselijke lichaam kan zich op vele manieren goed beschermen tegen binnendringende ziekteverwekkers. Hierbij speelt het immuunsysteem een zeer belangrijke rol. Het immuunsysteem

Nadere informatie

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS?

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Moleculen 1. Basenparing In het DNA vindt basenparing plaats. Welke verbinding brengt een basenpaar tot stand? A. Peptidebinding B. Covalente binding C. Zwavelbrug

Nadere informatie

DC-SIGN + cellen een rol spelen in de opruiming van dode thymocyten uit de cortex van de humane thymus (Hoofdstuk 2). De co-expressie van het

DC-SIGN + cellen een rol spelen in de opruiming van dode thymocyten uit de cortex van de humane thymus (Hoofdstuk 2). De co-expressie van het : Hematopoietische antigeen presenterende cellen in de cortex van de humane thymus: Aanwijzingen voor een rol in selectie en verwijdering van apoptotische thymocyten. Het immune systeem van (gewervelde)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Methodes van antilichaam therapie voor kanker

Nederlandse samenvatting. Methodes van antilichaam therapie voor kanker Nederlandse samenvatting Methodes van antilichaam therapie voor kanker Methodes van antilichaam therapie voor kanker 151 INTRODUCTIE TOT HET IMMUUNSYSTEEM Dagelijks wordt de mens blootgesteld aan een uitgebreid

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Introductie Zoals de titel aangeeft, gaat dit proefschrift over het bestuderen van T cel differentiatie door middel van genetische barcoding. Ik ben mij er terdege van bewust dat alleen al deze titel als

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Vanaf de vroegste tijden van hun evolutie hebben multicellulaire organismen zich verdedigd tegen infectieuze agentia zoals nucleïnezuren,

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

Afweer en Samenwerking over samenwerkende afweercellen en problemen met het afweersysteem

Afweer en Samenwerking over samenwerkende afweercellen en problemen met het afweersysteem HAVO Afweer en Samenwerking over samenwerkende afweercellen en problemen met het afweersysteem Arjan is sinds een paar weken terug van vakantie. Hij is met twee vrienden een week naar Egypte geweest met

Nadere informatie

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van Samenvatting Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van pathogenen, waaronder bacteriën, virussen en parasieten.

Nadere informatie

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS Allergisch astma Allergisch astma is een veel voorkomende ziekte waarbij mensen benauwd worden wanneer ze de stof inademen waar ze allergisch voor zijn geworden. Daarnaast

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting / Dutch summary

Nederlandse samenvatting / Dutch summary Eiwitbiomarkers voor klinische toepassingen in dikkedarmkanker Kanker van de dikke darm en de endeldarm (colorectaal carcinoom; CRC) vormt wereldwijd een belangrijk gezondheidsprobleem vanwege de hoge

Nadere informatie

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken)

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) 13_Smakman.indd 173 10-02-2006 11:30:37 Het menselijk lichaam bestaat uit een groot aantal organen en weefsels die zijn opgebouwd uit miljarden cellen.

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden Het immuun systeem Het immuun systeem is erg complex en vele celtypes dragen bij aan de bescherming tegen virussen en bacteriën. Voor het begrip van dit proefschrift zijn vooral de T cellen van belang.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het mucosale immuunsysteem Het afweersysteem beschermt het lichaam tegen infecties met bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. De huid en de mucosale weefsels zoals bijvoorbeeld

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19165 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Oosterhuis, Koen Title: Preclinical development of DNA vaccine candidates for

Nadere informatie

Cover Page. Author: Sluis, T.C. van der Title: Mechanisms of cancer immunotherapy combinations Issue Date:

Cover Page. Author: Sluis, T.C. van der Title: Mechanisms of cancer immunotherapy combinations Issue Date: Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/43077 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Sluis, T.C. van der Title: Mechanisms of cancer immunotherapy combinations Issue

Nadere informatie

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting CHAPTER 10 Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Al sinds mensenheugenis is het mensen opgevallen dat infectieziekten bij de ene persoon veel ernstiger verlopen dan bij de andere. Terwijl

Nadere informatie

iet-technischesamenvatting

iet-technischesamenvatting iet-technischesamenvatting 1 Algemenegegevens 1.1 Titel van het project Verbetering van dendritische cel functies in anti-kanker therapieen 1.2 Looptijd van het project 1-9-2015-1-9-2020 1.3 Trefwoorden

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter12

Samenvatting. Chapter12 Samenvatting Chapter12 Coinfectie met Mycobacterium Tuberculose tijdens HIV-infectie is een groot probleem in de derde wereld, daar dit leidt tot een grotere sterfte. (hoofdstuk I) In de studies beschreven

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Inleiding Reuma is een verzamelnaam voor een groot aantal ernstige aandoeningen van het bewegingsapparaat, waarbij gewrichtsklachten een belangrijke rol spelen. Reumatoïde artritis (RA) is een vorm van

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Krens, Lisanne Title: Refining EGFR-monoclonal antibody treatment in colorectal

Nadere informatie

Immuunreactie tegen virussen

Immuunreactie tegen virussen Samenvatting Gedurende de laatste eeuwen hebben wereldwijde uitbraken van virussen zoals pokken, influenza en HIV vele levens gekost. Echter, vooral in de westerse wereld zijn de hoge sterftecijfers en

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor leken

Nederlandse samenvatting voor leken Nederlandse samenvatting voor leken Effecten van siaalzuur op immuniteit Het immuunsysteem bestaat uit een complex netwerk van cellen die als doel hebben het lichaam te verdedigen tegen aanvallen van binnendringende

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen:

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen: IMMUNITEIT 1 Immuniteit Het lichaam van mens en dier wordt constant belaagd door organismen die het lichaam ziek kunnen maken. Veel van deze ziekteverwekkers zijn erg klein, zoals virussen en bacteriën.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Introductie Het Immuunsysteem Het lichaam van een mens of een dier is opgebouwd uit miljarden kleine bouwstenen die op zichzelf niet met het blote oog waarneembaar zijn. Deze bouwstenen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 8 Nederlandse samenvatting maligniteit. Van de ruim 81.000 nieuwe gevallen van kanker in 2005 waren het er 2650 in het hoofd-halsgebied. In vergelijking met andere landen vaak mond- keelholte en strottenhoofdkanker

Nadere informatie

Appendix. Nederlandse Samenvatting

Appendix. Nederlandse Samenvatting Appendix Nederlandse Samenvatting Nederlandse samenvatting INLEIDING Cooperia oncophora is de voornaamste dunne darm nematode bij runderen in streken met een gematigd klimaat, zoals West Europa. Dieren

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015185 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Ontwikkeling van vaccins voor de behandeling en ter voorkoming van human papilloma virus (HPV) infecties en HPVgerelateerde

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting, Dankwoord, Curriculum Vitae, List of publications

Nederlandse samenvatting, Dankwoord, Curriculum Vitae, List of publications , Dankwoord, Curriculum Vitae, List of publications Nederlandse samenvatting Respiratoir syncytieel virus (RSV, beter bekend als het RS-virus) is bij zuigelingen de meest voorkomende oorzaak van ernstige

Nadere informatie

Behandeling borstkanker

Behandeling borstkanker Behandeling borstkanker 1. Heelkunde (chirurgie) (operatie): - Borstsparend: betekent wegname van het gezwel met veiligheidsmarge van gezond weefsel rondom en wegname van de schildwachtklier (poortwachterklier

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nieuwe vooruitzichten in de karakterisering en behandeling van acute myeloïde leukemie Nederlandse samenvatting 134 Acute myeloïde leukemie (AML) is een vorm van bloedkanker, een kwaadaardige aandoening

Nadere informatie

Samenvatting. Nederlandse samenvatting

Samenvatting. Nederlandse samenvatting Page 143 Samenvatting Onder normale omstandigheden inhaleert een volwassen menselijke long zo n 11.000 liter lucht per dag. Naast deze normale lucht worden er ook potentieel toxische stoffen en micro-organismen,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting CHAPTER 7

Nederlandse samenvatting CHAPTER 7 Nederlandse samenvatting CHAPTER 7 Chapter 7 Chemotherapie is naast operatieve verwijdering en/of bestraling van tumoren de meeste toegepaste methode voor de behandeling van kanker bij kinderen. Hoewel

Nadere informatie

Immunologie. Afweer. Wij leven als levende organismen in evenwicht met onze omgeving

Immunologie. Afweer. Wij leven als levende organismen in evenwicht met onze omgeving Immunologie Afweer 1 Wij leven als levende organismen in evenwicht met onze omgeving Verstoring van het evenwicht tussen organisme en omgeving kan ertoe leiden dat ons lichaam door indringers uit de omgeving

Nadere informatie

in de route kunnen activeren. Een groep van enzymen die ook deel uitmaken van deze cascade zijn de mitogen-activated protein kinases (MAP kinases).

in de route kunnen activeren. Een groep van enzymen die ook deel uitmaken van deze cascade zijn de mitogen-activated protein kinases (MAP kinases). Samenvatting Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 1 geeft een algemene introductie tot de immuunresponsen die worden opgewekt door helminthen; wormen, waarvan de meeste soorten parasitair zijn. Twee typen zijn te onderscheiden:

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19981 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19981 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19981 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Hambach, Lothar Wolfgang Heinrich Title: The human minor histocompatibility antigen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Conventionele geïnactiveerde griepvaccins worden toegediend door middel van intramusculaire (i.m.) injectie. De vaccins voorkomen vermenigvuldiging van

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35155 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Hussaarts, Leonie Title: Immune modulation by schistosomes : mechanisms of T helper

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: O Flynn, Joseph Title: Properdin-dependent activation and control of immune-homeostasis

Nadere informatie

Samenvatting. Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie

Samenvatting. Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie Samenvatting Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie Galectines vormen een familie van eiwitten die bestaan uit een geconserveerd domein waarmee suikerketens herkend kunnen worden op

Nadere informatie

OEFENEN EXAMENVRAGEN AFWEER VWO 2002-2006

OEFENEN EXAMENVRAGEN AFWEER VWO 2002-2006 OEFENEN EXAMENVRAGEN AFWEER VWO 2002-2006 Examen 2002-II Monoklonale antistoffen tekst 1: 1 De monoklonale antistoftechniek, waarvoor in 1984 de Nobelprijs is toegekend aan 2 Kohler en Milstein, maakte

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING ACHTERGROND Diabetes mellitus ofwel suikerziekte is een metabole ziekte waarbij de glucosehuishouding in het menselijk lichaam ontregeld raakt, doordat de patiënt onvoldoende insuline

Nadere informatie

Het HLA-systeem De relatie tussen HLA en bloedtransfusie

Het HLA-systeem De relatie tussen HLA en bloedtransfusie Het HLA-systeem De relatie tussen HLA en bloedtransfusie HLA, Ig-allotypen en erytrocytenbloedgroepen De werking van ons immuunsysteem is gebaseerd op het vermogen om onderscheid te maken tussen eigen

Nadere informatie

Chapter. Nederlandse Samenva ing

Chapter. Nederlandse Samenva ing Chapter Nederlandse Samenva ing 109 Chapter Het immuunsysteem is het natuurlijke verdedigingsmechanisme van het menselijk lichaam en draagt onder andere zorg voor de afweer tegen infecties door lichaamsvreemde

Nadere informatie

Afweer: 3 Barrières / Wat / Waar

Afweer: 3 Barrières / Wat / Waar Afweer: 3 Barrières / Wat / Waar ASPECIFIEKE AFWEER Primaire / Externe bescherming (fysieke barrière) (AANGEBOREN) Secundaire / Interne bescherming (cellulaire / biochemische barrière) SPECIFIEKE AFWEER

Nadere informatie

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.84587

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.84587 Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.84587 File ID Filename Version uvapub:84587 Nederlandse samenvatting unknown SOURCE

Nadere informatie

Immunotherapie van kanker: Wat moet u als huisarts hiervan weten? John Haanen

Immunotherapie van kanker: Wat moet u als huisarts hiervan weten? John Haanen Immunotherapie van kanker: Wat moet u als huisarts hiervan weten? John Haanen De kracht van eigen afweer Immuuncel vernietigt bacteriën Ons immuunsysteem is afgericht om ons te verdedigen tegen indringers

Nadere informatie

Vaccinatie baarmoederhalskanker. Gynaecologie

Vaccinatie baarmoederhalskanker. Gynaecologie Vaccinatie baarmoederhalskanker Gynaecologie Inleiding Als u nog nooit van het Humaan Papillomavirus (hierna te noemen: HPV) en baarmoederhalskanker heeft gehoord, dan bent u niet de enige. Ondanks het

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Introductie Aan het begin van een nieuw leven is één stamcel verantwoordelijk voor het ontstaan van alle weefsels. Later in het leven dragen weefselspecifieke

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19074 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19074 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19074 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Suwannalai, Parawee Title: ACPA response in evolution of rheumatoid arthritis

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het aantal ouderen boven de 70 jaar is de laatste jaren toegenomen. Dit komt door een significante reductie van sterfte op alle leeftijden waardoor een toename van de gemiddelde

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Faaij, Claudia Margaretha Johanna Maria Title: Cellular trafficking in haematological

Nadere informatie

Therapeutische toepassingen voor Angiotensine-(1-7) in hartfalen Ons inzicht in het ontstaan van hartfalen en de mogelijkheden voor therapie zijn in

Therapeutische toepassingen voor Angiotensine-(1-7) in hartfalen Ons inzicht in het ontstaan van hartfalen en de mogelijkheden voor therapie zijn in Samenvatting Therapeutische toepassingen voor Angiotensine-(1-7) in hartfalen Ons inzicht in het ontstaan van hartfalen en de mogelijkheden voor therapie zijn in de afgelopen decennia enorm toegenomen.

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

stellen dat deze test gebruikt kan worden voor bevolkingsonderzoek naar vroegstadium

stellen dat deze test gebruikt kan worden voor bevolkingsonderzoek naar vroegstadium Samenvatting EBV is een humaan oncogeen gammaherpesvirus dat B-cellen kan transformeren tot groei. EBV infecteert >90% van de wereldbevolking en is meestal asymptomatisch. EBV wordt overgedragen via speeksel

Nadere informatie

Standaard prijslijst DBC-zorgproducten Zaans Medisch Centrum per 1 januari 2012

Standaard prijslijst DBC-zorgproducten Zaans Medisch Centrum per 1 januari 2012 Standaard prijslijst DBC-zorgproducten Zaans Medisch Centrum per 1 januari 2012 Zorgproduct Declaratiecode Declaratiecode onverzekerde kosten honorarium medisch code verzekerde zorg zorg Zorgproduct omschrijving

Nadere informatie

KANKER EN KANKERONDERZOEK

KANKER EN KANKERONDERZOEK DE GEMENE DELER KANKER EN KANKERONDERZOEK Naam: Klas: Datum: INLEIDING Kanker is een veelvoorkomende ziekte. Bijna een derde van de Nederlanders krijgt er vroeg of laat zelf mee te maken. Op dit moment

Nadere informatie

vwo bescherming van het interne milieu 2010

vwo bescherming van het interne milieu 2010 vwo bescherming van het interne milieu 2010 Immunoglobuline-concentraties Bij een pasgeborene zijn de lymfeknopen en de milt nog onderontwikkeld. Na de geboorte komt de ontwikkeling van het afweersysteem

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Filali, Mariam el Title: Knowledge-based treatment in uveal melanoma Date: 2012-05-22

Nadere informatie

Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie

Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie NIEUWE PERSPECTIEVEN Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie De diagnose leukemie, lymfklierkanker of multipel myeloom heeft een enorme impact op het leven van patiënten en hun omgeving. Vaak

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting MUCOSALE ADJUVANS ACTIVITEIT VAN LIPOSOMEN

Nederlandse samenvatting MUCOSALE ADJUVANS ACTIVITEIT VAN LIPOSOMEN 102 Nederlandse samenvatting MUCOSALE ADJUVANS ACTIVITEIT VAN LIPOSOMEN 103 104 Mucosale immunoadjuvans activiteit van liposomen Inleiding Het menselijk lichaam is voortdurend bezig indringers zoals bacteriën,

Nadere informatie

010501008 Behandeling of onderzoek op de polikliniek of dagbehandeling bij Een infectie met seksuele overdracht 17B909 412,89 320,80 92,09

010501008 Behandeling of onderzoek op de polikliniek of dagbehandeling bij Een infectie met seksuele overdracht 17B909 412,89 320,80 92,09 010501002 Maximaal 5 verpleegligdagen bij Een infectie met seksuele overdracht 15B903 1.777,03 1.506,66 270,37 010501003 Lasertherapie bij Een infectie met seksuele overdracht 15B904 360,35 263,45 96,90

Nadere informatie

Samenvatting Biologie H9 + 6.5

Samenvatting Biologie H9 + 6.5 Samenvatting Biologie H9 + 6.5 9.1 Ziekteverwekkers Kenmerken van groepen organismen waartoe ziekteverwekkers kunnen behoren: Bacteriën: produceren giftige stoffen ziek, meestal wordt er antibiotica tegen

Nadere informatie

De immunologische achtergrond van orale tolerantie. Femke Broere Assistant professor

De immunologische achtergrond van orale tolerantie. Femke Broere Assistant professor De immunologische achtergrond van orale tolerantie Femke Broere Assistant professor Artritis (Osteo)artritis Slijtage? Immunologisch? Christopher B. Little & David J. Hunter Nature Reviews Rheumatology

Nadere informatie

Standaard prijslijst DBC-zorgproducten 01-01-2014 t/m 31-05-2014 Scheper-Bethesda-Refaja Ziekenhuis Index op Achmea 2014 1,05

Standaard prijslijst DBC-zorgproducten 01-01-2014 t/m 31-05-2014 Scheper-Bethesda-Refaja Ziekenhuis Index op Achmea 2014 1,05 010501002 Maximaal 5 verpleegligdagen bij Een infectie met seksuele overdracht 15B903 20140101 20140531 1.465,39 1.265,07 200,32 010501003 Lasertherapie bij Een infectie met seksuele overdracht 15B904

Nadere informatie

The immune response to alfab-crystallin: self, non-self and phosphorylation van Stipdonk, M.J.B.

The immune response to alfab-crystallin: self, non-self and phosphorylation van Stipdonk, M.J.B. UvA-DARE (Digital Academic Repository) The immune response to alfab-crystallin: self, non-self and phosphorylation van Stipdonk, M.J.B. Link to publication Citation for published version (APA): van Stipdonk,

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofd- stuk 4

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofd- stuk 4 S a m e n vat t i n g Dit proefschrift beschrijft onderzoek naar de relatie tussen betapapillomavirussen (betapv) en het cutane plaveiselcelcarcinoom (PCC) en diens voorloper actinische keratose (AK).

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 149 150 Nederlandse Samenvatting Het immuunsysteem beschermt ons lichaam tegen de invasie van lichaamsvreemde eiwiten en schadelijke indringers, zoals bijvoorbeeld bacteriën. Celen die de bacteriën opruimen

Nadere informatie

Ovarian cancer gene therapy Mahasreshti, Parameshwar Janardhan

Ovarian cancer gene therapy Mahasreshti, Parameshwar Janardhan Ovarian cancer gene therapy Mahasreshti, Parameshwar Janardhan IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Dendritische cellen en lymfotrope virussen: wie houdt wie voor de gek? Virale infecties Een infectie is een ontsteking of ziekte die wordt veroorzaakt doordat een ziekteverwekker,

Nadere informatie

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Multiple sclerose (MS) is een ziekte van het centrale zenuwstelsel (CZS). Het CZS bestaat uit onze hersenen,

Nadere informatie

Standaard prijslijst DBC-zorgproducten t/m Scheper-Bethesda-Refaja Ziekenhuis Index op Achmea ,05

Standaard prijslijst DBC-zorgproducten t/m Scheper-Bethesda-Refaja Ziekenhuis Index op Achmea ,05 010501002 Maximaal 5 verpleegligdagen bij Een infectie met seksuele overdracht 15B903 20140601 20141231 1.465,39 1.265,07 200,32 010501003 Lasertherapie bij Een infectie met seksuele overdracht 15B904

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Schistosomen en het immuunsysteem van de gastheer De parasieten van de schistosoma familie zoals Schistosoma mansoni en Schistosoma haematobium veroorzaken de ziekte schistosomiasis, ook wel

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37178 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Bergen, Kees van Title: Characterization and recognition of minor histocompatibility

Nadere informatie

Chapter. Nederlandse samenvatting

Chapter. Nederlandse samenvatting Chapter Nederlandse samenvatting 10 Allergische ziekten van de luchtwegen, zoals hooikoorts (allergische rhinoconjunctivitis) en allergisch astma zijn chronische ontstekingsziekten met klachten zoals tranende

Nadere informatie

Standaard prijslijst DBC-zorgproducten

Standaard prijslijst DBC-zorgproducten Standaard prijslijst DBC-zorgproducten DBCzorgproductcode 010501002 Ziekenhuisopname met maximaal 5 verpleegdagen bij een seksueel overdraagbare aandoening (SOA) 15B903 20160101 20161231 1.575,28 010501003

Nadere informatie

NEDERLANDSE 8 SAMENVAT TING VooR NIET-INGEWIJDEN PTER A H C

NEDERLANDSE 8 SAMENVAT TING VooR NIET-INGEWIJDEN PTER A H C Nederl andse samenvat ting voor nie t-inge wijden 8 CHAPTER nederlandse samenvatting Inleiding In 2006 rookte 28% van de Nederlandse bevolking gemiddeld 15 sigaretten per dag. Jaarlijks overlijden circa

Nadere informatie