7. Verworven aandoeningen : kanker

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "7. Verworven aandoeningen : kanker"

Transcriptie

1 7. Verworven aandoeningen : kanker 7.1 Inleiding : de moleculaire basis van kanker De levensloop van een cel in een multicelullair organisme is nauwkeurig geregeld door verschillende signaalcascades en volgt vanaf de vroegste stadia (de bevruchte eicel) een gedefinieerd programma van proliferatie, differentiatie en celdood (apoptosis of necrose). Bij het volwassen individu zijn de meeste cellen terminaal gedifferentieerd. De vernieuwing van de huid, van het darmepitheel, van weefsels gedurende wondheling en verworven immuniteit zijn echter voorbeelden van processen die duidelijk maken dat sommige cellen de mogelijkheid behouden of kunnen verkrijgen om op een gecontroleerde wijze te delen en te differentiëren. Studies van tumoren hebben geleerd dat deze het resultaat zijn van een klonale expansie van één cel die door mutaties van zijn genetisch materiaal de mogelijkheid heeft verworven tot nietgecontroleerde proliferatie met als resultaat een accumulatie van deze abnormale cellen en de vorming van een tumor. De belangrijkste genetische defecten die een rol spelen bij de ontwikkelen van kanker kunnen geordend worden rond 6 thema s : (1) proliferatie onafhankelijk van groeifactoren, (2) ongevoeligheid voor negatieve groeisignalen, (3) verlies van georganiseerde celdood (apoptosis), (4) het verwerven van invasieve en metastatische eigenschappen, (5) vermogen tot ongelimiteerde celdeling en (6) inductie van angiogenese. De ontwikkeling van kanker is dus een proces met meerdere stappen en aangenomen wordt dat een combinatie van deze 6 eigenschappen nodig is voor het genereren van een volledig maligne cel. Daar kanker dus een genetische basis heeft (zij het verworven door een somatische cel), gebeurt de studie van de moleculaire pathologie van deze ziekte met een technologie die gelijkaardig is aan deze die gebruikt wordt voor de studie van constitutionele genetische aandoeningen. 7.2 Oncogenen tumor surpressor genen Wij onderscheiden traditioneel twee grote groepen tumorgenen : oncogenen en tumor surpressor genen. Oncogenen zijn genen waarvan de normale activiteit celproliferatie induceert. In tumoren zijn deze genen op abnormale wijze geactiveerd door gain-of-function mutaties. Eén mutant allel is voldoende om het abnormale fenotype te induceren (oncogenen zijn dominant). De niet-mutante vormen of allelen (die in alle normale cellen voorkomen) noemen we proto-oncogenen. Het product van tumor supressor genen inhibeert processen die kunnen leiden tot de ontwikkeling van tumoren. Tot deze groep behoren genen die de celcyclus stoppen ( checkpoint genes ), genen waarvan het product leidt tot apoptosis en genen die betrokken zijn bij de stabiliteit van het genoom door te zorgen voor een correcte DNA replicatie, voor het herstellen van mutaties en voor de correcte segregatie van het DNA bij de celdeling. Inactivering van beide allelen van een tumor surpressor gen is nodig om het gedrag van een cel te veranderen, op moleculair niveau zijn tumor surpressor genen dus recessief. Moleculaire Genetica

2 7.3 Oncogenen Ontdekking van oncogenen : virussen De eerste oncogenen werden geïdentificeerd bij de studie van tumorvirussen. Sommige virussen zijn in staat tumoren te veroorzaken (meestal bij dieren, bij de mens zijn deze uitzonderlijk). Sommige DNA virussen bevatten genen die cellen kunnen transformeren. Voorbeelden van dergelijke genen zijn het large T antigen van het apenvirus SV40, en de E1A en E1B genen van adenovirussen. De meeste tumorvirussen zijn retrovirussen. Insertie van een retrovirus in een genoom kan leiden tot de activering van een proto-oncogen. Uitzonderlijk nemen retrovirussen een cellulair proto-oncogen in hun genoom op (zie slide 7.1). Dergelijke retrovirussen induceren met hoge frequentie en efficiëntie tumoren. De oncogenen die aanwezig zijn in die virussen noemen we v-onc (virale oncogenen) genen. Die genen werden het eerst ontdekt en gekarakteriseerd. In 1983 werd ontdekt dat een v-onc gen, namelijk v-sis een normale cellulaire tegenhanger had : platelet derived growth factor B (PDGFB). Deze noemen we c-onc genen (cellulaire oncogenen) of proto-oncogenen. De v-onc genen zijn meestal geactiveerd door mutaties. Transformatie van cellijnen Verdere evidentie voor het bestaan van oncogenen werd bekomen door experimenten waarbij tumor DNA in cellijnen gebracht werd. Primaire cellen zijn cellen rechtstreeks afgeleid van een weefsel. Zij vertonen een normaal fenotype wat groei en gedrag betreft, ze hebben een beperkte delingscapaciteit (levensduur) en kunnen geen tumoren veroorzaken. Uit die culturen kunnen spontaan cellijnen ontstaat met een onbeperkte delingscapaciteit maar die verder een normaal fenotype vertonen ( een combinatie van substraat-afhankelijke groei, serum- of groeifactorafhankelijkheid en of contactinhibitie). Indien cellijnen één of meerdere van deze fenotypes verliezen zijn zij getransformeerd. Transformatie kunnen we beschouwen als en deel van het volledige tumorfenotype. Transformatie van cellijnen laat ons toe in vitro modellen te genereren voor deze deelfenotypes. Voorbeelden zijn de vorming van foci (verlies van contactinhibitie) en de vorming van kolonies in soft agar (verlies van substraatafhankelijkheid) door getransformeerde fibroblast cellijnen, de IL3 onafhankelijke groei van bepaalde lymfocytaire cellijnen (serum- of groeifactoronafhankelijkheid). Deze transformatie assays werden ook gebruikt om nieuwe oncogenen te identificeren. Volledig genomisch DNA van tumorcellen (donor DNA) wordt in een cellijn gebracht door middel van transfectie. Fragmenten van dit DNA zal in het genoom van de receptorcellijn ingebouwd worden. Sommigen cellen verkrijgen hierdoor een getransformeerd fenotype en vormen bijvoorbeeld een focus. Uit het DNA van die cellen wordt het donor DNA gekloneerd en gekarakteriseerd. Als deze klonen op hun beurt cellijnen kunnen transformeren kunnen wij besluiten dat die een oncogen dragen. (Zie HMGII, figuur 18.4). Moleculaire Genetica

3 Oncogenen : het paradigma Uit deze studies bleek dat oncogenen constitutief actieve vormen zijn van genen (c-onc genen of proto-oncogenen) die een rol spelen in normale groei en gedrag van cellen. Proto-oncogenen coderen voor componenten van de verschillende signaaltransductie cascades van de cel. Zoals uit tabel 7.1 blijkt kunnen alle componenten van deze signaalwegen gemuteerd worden tot oncogenen. Er zijn op dit ogenblik meer dan honderd oncogenen gekend. Tabel 7.1 : Enkele proto-oncogenen (Proto)-oncogen Gesecreteerd Groei factor Platelet derived growth factor (PDGFB) Epidermal growth factor (EGF) Fibroblast growth factor (FGF) Wingless (WNT1) Membraan Groei factor Receptor PDGFB-receptor (PDGFRB) EGF-receptor kinase (ERBB) CSF1-receptor kinase (CSFR) G-proteïnes KRAS Cytoplasmatisch Membraan-geassocieerd Tyrosine kinases ABL SRC JAK2 Cytoplasmatisch Ser/Thr kinases RAF MOS Kern Transcriptiefactoren MYC MYB FOS JUN Activering van proto-oncogenen Overexpressie Een verhoogde cellulaire concentratie van het product van een proto-oncogen kan voldoende zijn om de signaalcascade te verstoren. Een voorbeeld hiervan is de overexpressie van de transcriptiefactor MYC. Verschillende mechanismen kunnen overexpressie van een proto-oncogen induceren. Overexpressie kan het gevolg zijn van de amplificatie van de genomische sequenties die het gen bevatten. Deze sequenties kunnen dan voorkomen als onafhankelijke minichromosomen, (double minutes) of regio s op chromosomen die een homogene kleuring vertonen ( homogeneously staining regions, HSRs). Deze chromosomale afwijkingen kunnen door cytogenetische en moleculair cytogenetische technieken zichtbaar gemaakt worden. Comparative Genome Hybridisation (CGH) is een FISH techniek die een amplificaties (en deleties) kan opsporen op het niveau van een volledig genoom. Bij CGH wordt het DNA van een tumor in een kleur (bvb met FITC, groen) fluorescent gemerkt en controle genomisch DNA in een tweede kleur Moleculaire Genetica

4 (bvb. met Texas Rood). Equimolaire hoeveelheden van beide probes worden gemengd en op en metafase van een normale cel gehybridiseerd. Voor sequenties die met en normaal kopie-aantal in de tumor voorkomen zullen de rode en groene fluorescente signalen even sterk zijn. Regio s die in de tumor geamplificeerd zijn zullen een groen signaal opleveren, genomische regio s die in een tumor afwezig zijn zullen een rood signaal opleveren. De LTR s van retrovirussen zijn sterken promotors. Insertie van een retrovirus stroomopwaarts van een oncogen is een ander mechanisme dat kan leiden tot een verhoogde transcriptie van dat gen. Chromosomale translokaties kunnen ook aanleiding geven tot overexpressie van een gen. Een voorbeeld hiervan is de t(8;14) I, Burkitt s lymfomen waarbij enhancers van de locus van de zware ketens van immunoglobulines op chromosoom 14 de expressie kunnen aandrijven van het MYC gen op chromosoom 8 (HMGII, figuur 18.7). Puntmutaties Oncogenen kunnen geactiveerd worden door puntmutaties. RAS is een intermediair in verschillende signaaltransductiewegen die geactiveerd wordt door de uitwisseling van een GDP voor een GTP. GTP-RAS wordt normaal snel geïnactiveerd door de hydrolyse van de GTP. Als gevolg van sommige puntmutaties kan het GTP in GTP-RAS refractair worden aan die hydrolyse en ontstaan er constitutief actieve vormen van RAS. Sommige kinasen (bvb. FLT3) kunnen ook constitutief actief worden als gevolg van mutaties. Fusiegenen Chromosomale translokaties kunnen leiden tot de vorming van chimere genen die zo nieuwe eigenschappen bekomen en constitutief actief worden in signaaltransductiewegen. Zo kan een t(9;12) in acute leukemieën leiden tot de vorming van een gen waarvan het product bestaat uit het aminoterminaal deel van de transcriptiefactor ETV6 en het carboxyterminaal deel van de kinase JAK2. Hierbij ontslaat een eiwit dat de homodimerisatie domein van ETV6 koppelt aan het katalytisch kinase domein van JAK2. Dit proteïne vormt spontaan dimeren in het cytoplasma en vertoont een constitutieve kinase activiteit. Transfectie van een ETV6-JAK2 fusiegen in de IL3- afhankelijke Ba/F3 cellen leidt tot de constitutieve activering van STAT5 in die cellen met als gevolg de IL3-onafhankelijke proliferatie. 7.4 Tumor suppressor genen (TSG) Het product van tumor surpressor genen onderdrukt de vorming van tumoren. Tumoren ontstaan door de inactivering van tumor surpressor genen. Tumor supressor genen zijn meestal betrokken bij de controle van de celcyclus of bij de controle van de integriteit van het DNA. Retinoblastoma Retinoblastoma is een tumor van de retina die voornamelijk bij kinderen voorkomt. Die tumor ontwikkelt na de inactivering van beide allelen van het RB1 gen. RB1 is een eiwit dat in de kern voorkomt en een rol speelt in de G1/S overgang van de celcyclus. Het kan gefosforyleerd worden Moleculaire Genetica

5 door cycline/cycline-dependente kinase complexen. De niet-gefosforyleerde vorm van RB1 bindt aan transcriptiefactoren zoals E2F1. Hierdoor vertonen die geen transcriptionele activiteit. Na fosforylatie gaat de interactie van RB1 met de transcriptiefactoren verloren en worden deze actief. Dit induceert dab de overgang van de cel van de G1 fase naar de S fase. Bij afwezigheid of inactivering van het RB1 eiwit gaat deze controle op de celdeling verloren. TP53 p53, het genproduct van TP53, is een DNA bindend eiwit dat wordt geactiveerd als gevolg van DNA schade (bijvoorbeeld als gevolg van uv straling of ioniserende stralen). Dit actief p53 kan verschillende onafhankelijke signaalwegen induceren. Een belangrijke weg start met de verhoogde transcriptie van p21. p21 is een inhibitor van de kinase activiteit van cycline/cycline-dependente kinasen. Hierdoor stopt de celdeling. Bij onherstelbare DNA schade zal p53 een signaalweg activeren die leidt tot apoptosis van de cel. Mutaties of verlies van TP53 is een van de frequentste genetische veranderingen in tumoren. Inactivering van tumor supressorgenen : verlies van heterozygositeit Inactivering van tumor supressorgenen geschiedt door het optreden van mutaties en/of door het de deletie van het gen. Tumorigenese gaat gepaard met genetische instabiliteit, microdeleties van delen van het genoom zijn hiervan een uiting. Als gevolg van een deletie kan één allel van een TSG verloren gaan. Een mutatie kan dan het tweede allel inactiveren. Genomische deleties kunnen in tumor DNA opgespoord worden door de analyse van de heterozygositeit van genetische merkers. Als een individu heterozygoot is voor een polymorfe merker (bijvoorbeeld een (CA)n herhaling, dan zal het DNA van een tumor van dit individu schijnbaar homozygoot worden als de genomische regio die één van beide allelen van de merker draagt gedeleteerd is. Dit noemen we verlies van heterozygositeit ( loss of heterozygosity, LOH). Door gebruik te maken van merkers die verspreid zijn over het hele genoom kunnen wij het volledige genoom screenen voor LOH. Als een regio systematisch gedeleteerd is in één type tumor, is dit een sterke aanwijzing voor de aanwezigheid van een TSG in deze regio. Om het TSG te identificeren kunnen wij dan een mutatie analyse uitvoeren van alle kandidaatgenen die in die regio gelegen zijn. Inactivering van het tweede allel van een gen door mutatie is een sterk argument voor zijn identiteit als TSG. De two-hit hypothese van Knudson erfelijke tumoren Na een studie van de epidemiologie van tumoren en van familiale tumoren formuleerde Knudson in 1971 de two-hit hypothese voor tumorvorming. Deze stelt dat er voor de ontwikkeling van een tumor twee mutaties nodig zijn, en dat bij familiale vormen van kanker reeds één mutatie overgeërfd werd zodat er slechts één bijkomende mutatie nodig is voor de ontwikkeling van een tumor. TSGs zijn de moleculaire verklaring van deze hypothese. In sporadische tumoren moeten Moleculaire Genetica

6 er twee mutaties (deleties of puntmutaties) optreden die leiden tot de inactivatie van beide allelen van een TSG, vooraleer de tumor zich kan ontwikkelen. Bij familiale vormen van kanker erven individuen één mutant allelvan een TSG. Eén mutatie is dan voldoende om het tweede allel te inactiveren. Dit verklaart het dominante gedrag van mutaties in TSGs op het niveau van individuen, in tegenstelling tot het recessief karakter van de mutaties op cellulair niveau. Voorbeelden van familiale vormen van kanker, veroorzaakt door mutaties in TSGs, zijn het Li-Fraumeni syndroom (mutaties in TP53), retinoblastoma (RB1), Wilms tumor (WT1 gen), neurofibromatosis (NF1 gen) en sommige vormen van borstkanker (BRCA1, BRCA2 genen). 7.5 Het transcriptoom van de kankercel : expressie profielen Inleiding De ontwikkeling van een kanker is het eindresultaat van de accumulatie van mutaties doe leiden tot het complexe fenotype van een kankercel. Deze mutaties verstoren regelmechanismen van de cel. De kwantitatieve studie van het transcriptoom van een tumor (verzameling van alle transcripten) kan dan ook een algemeen beeld geven van alle signaalwegen die in de tumor verstoord zijn. Zo n kwantitatieve analyse noemen wij een expressie profiel (expression profiling). De identificatie van alle humane genen in het kader van het humaan genoomproject heeft geleid tot verschillende technologieën voor het bekomen van expressie profielen. Twee belangrijke voorbeelden worden hier toegelicht. SAGE SAGE (van serial analysis of genome expression ) is gebaseerd op de sequentiebepaling van fragmenten van cdnas (zie HMGII, figuur 20.7). mrna wordt uit een weefsel (bvb tumor) of cellijn geïsoleerd en vertaald in cdna door middel van reverse transcriptase. De cdna populatie is dan een weergave van alle mature transcripten in de cel. Door gebruik te maken van twee restrictieenzymen wordt uit alle cdnas op gerichte wijze een fragment van 9 à 12 bp ( tag of etiket) afgezonderd. Deze fragmenten worden aan elkaar geligeerd in lange concatemeren. Door de sequentie van deze concatemeren te bepalen kan op efficiënte wijze de sequentie van een groot aantal tags en hun respectievelijke frequentie bepaald worden. Door gebruik te maken van de sequentie gegevensbanken kan voor elke tag de overeenkomstige cdna en dus gen bepaald worden. Micro-arrays DNA chips Micro-arrays worden gemaakt door DNA fragmenten te spotten op een substraat. Meestal wordt hier een microscoop draagglaasje gebruikt. Voor de analyse van expressieprofielen komen deze fragmenten overeen met een deel van een transcript. mrna uit een weefsel of cellijn wordt omgezet in cdna en fluorescent gemerkt. Dat cdna kan op de arrays gehybridiseerd worden. Is Moleculaire Genetica

7 er voor een gen mrna aanwezig, dan zal er een fluorescent signaal ontstaan op de spot die het overeenkomstig DNA fragment bevat. De sterkte van het signaal is een maat voor de hoeveelheid cdna, of voor het expressieniveau van het gen. Meestal wordt deze meting genormaliseerd. Het cdna van de het te onderzoeken staal wordt in één kleur gemerkt, het cdna van een referentiestaal in een tweede kleur. Na hybridisatie wordt voor elke spot de verhouding tussen beide kleuren gemeten. Op deze wijze wordt bepaald of het transcriptieniveau van een specifiek gen in het staal hoger of lager is dan zijn expressie in de referentie. Het DNA dat gebruikt wordt voor het maken van de arrays kan bereid worden door PCR op cdna klonen. Er bestaan collecties met tienduizenden gekarakteriseerde humane cdnas. Alternatief kan het DNA in situ op een substraat gesynthetiseerd worden (DNA chips). Toepassingen Het gebruik van expressie profielen voor de analyse van tumoren is in volle ontwikkeling. Enkele modelsystemen zijn reeds uitgewerkt. Zo is er aangetoond dat men diffuse grootcellige B-cel lymfomen (DLBCL) op basis van hun expressiepatroon kan indelen in twee grote groepen : deze met een expressieprofiel dat lijkt op dat van geactiveerde B-cellen, en deze met een expressieprofiel dat lijkt op dat ven germinale B-cellen. De eerste groep vertoont een betere prognose dan de tweede. Op basis van klassiek klinische en histopathologishe criteria werden DLBCL reeds ingedeeld in een groep met een meer gunstige en een groep met minder gunstige prognose. De eerste groep (gunstige prognose) kan door expressie analyse op zijn beurt terug onderscheiden worden in twee risicogroepen. Dit is een eerste voorbeeld van het gebruik van deze technologie voor een verbeterde prognose van tumoren. Deze kan dan leiden tot een aangepaste therapie. Moleculaire Genetica

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dikkedarmkanker is na longkanker de meest voorkomende doodsoorzaak ten gevolge van kanker in de westerse wereld. Dikkedarmkanker manifesteert zich na een accumulatie van verscheidene genetische veranderingen.

Nadere informatie

Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium

Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium Winand N.M. Dinjens Laboratorium voor Moleculaire Diagnostiek Afdeling Pathologie Josephine Nefkens Instituut (JNI) Erasmus MC, Universitair

Nadere informatie

Cancer genes the good, the bad and the ugly. Peter Vandenberghe Centrum Menselijke Erfelijkheid Hematologie, IG, UZ Leuven

Cancer genes the good, the bad and the ugly. Peter Vandenberghe Centrum Menselijke Erfelijkheid Hematologie, IG, UZ Leuven Cancer genes the good, the bad and the ugly Peter Vandenberghe Centrum Menselijke Erfelijkheid Hematologie, IG, UZ Leuven Cancer genes the good, the bad and the ugly Kanker, eindstadium van een meerstappenproces

Nadere informatie

1 (~20 minuten; 15 punten)

1 (~20 minuten; 15 punten) HERTENTAMEN Moleculaire Cel Biologie (8A840) Prof. Dr. Ir. L. Brunsveld & Dr. M. Merkx 20-04-2012 14:00 17:00 (totaal 100 punten) 6 opgaven in totaal + 1 bonusvraag! (aangegeven tijd is indicatie) Gebruik

Nadere informatie

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van Samenvatting Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van pathogenen, waaronder bacteriën, virussen en parasieten.

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING ACHTERGROND Klinische aspecten van dikke darmkanker Dikke darmkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker in de westerse wereld. Als we kijken naar aan kanker gerelateerde

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

1 (~20 minuten; 20 punten)

1 (~20 minuten; 20 punten) TENTAMEN Moleculaire Cel Biologie (8A840) Prof. Dr. Ir. L. Brunsveld & Dr. M. Merkx 27-01-2012 14:00 17:00 (totaal 100 punten) 6 opgaven in totaal + 1 bonusvraag! (aangegeven tijd is indicatie) Gebruik

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21043 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21043 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21043 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Kuijjer, Marieke Lydia Title: A systems biology approach to study high-grade osteosarcoma

Nadere informatie

Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B)

Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B) Nederlandse samenvatting Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B) Inleiding Een maligne lymfoom is een kwaadaardige woekering van witte bloedcellen die zich meestal manifesteert in lymfeklieren en zich verspreidt

Nadere informatie

Dutch Summary. Nederlandse Samenvatting

Dutch Summary. Nederlandse Samenvatting Dutch Summary Nederlandse Samenvatting Nederlandse samenvatting Voor het goed functioneren van een cel is het van groot belang dat de erfelijke informatie intact blijft. De integriteit van het DNA wordt

Nadere informatie

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen Moleculaire mechanismen De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen The Hallmarks of Cancer Hanahan and Weinberg, Cell 2000 Niet afhankelijk van groei signalen Apoptose ontwijken

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18632 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18632 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18632 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Joosse, Simon Andreas Title: Prediction of "BRCAness" in breast cancer by array

Nadere informatie

Signaaltransductie en celcyclus (COO 6)

Signaaltransductie en celcyclus (COO 6) Signaaltransductie en celcyclus (COO 6) oefen- en zelftoets-module behorende bij hoofdstuk 9 en 12 van Unit 1 van Campbell, 10 e druk versie 2014-2015 Communicatie 1. Hier zie je drie manieren waarop een

Nadere informatie

1. Mendeliaanse overerving - koppelingsanalyse

1. Mendeliaanse overerving - koppelingsanalyse 1. Mendeliaanse overerving - koppelingsanalyse 1.1 Inleiding Genetische kenmerken die afhangen van één enkel gen (meer precies : locus) noemen wij mendeliaans. Mendeliaanse kenmerken segregeren in families

Nadere informatie

Kanker. Carcinomas: epitheel tumoren (long, borst, slokdarm,..) 90% van alle kankers

Kanker. Carcinomas: epitheel tumoren (long, borst, slokdarm,..) 90% van alle kankers Kanker 3 types Carcinomas: epitheel tumoren (long, borst, slokdarm,..) 90% van alle kankers Sarcomas: mesodorme tumoren (vet adiposaroom, spieren myosarcoom, been, ) Lymfomen en leukemies: tumoren in de

Nadere informatie

KANKER. Finish! kankercellen

KANKER. Finish! kankercellen KANKER Kanker is een ziekte(in aanleg) veroorzaakt door afwijkingen in het erfelijkheidsmateriaal(= afwijkende genen = mutaties). Bijvoorbeeld: beschadigde genen, afwijkend aantal genen, foutief gereguleerde

Nadere informatie

proliferatie & apoptose Kanker: toename proliferatie (ontregeling celcyclus), + afname celdood (ontregeling apoptose). Normaal epitheel Kanker

proliferatie & apoptose Kanker: toename proliferatie (ontregeling celcyclus), + afname celdood (ontregeling apoptose). Normaal epitheel Kanker Celproliferatie & apoptose Basiscursus NVVO 2008 Frans Ramaekers 1) Relatie proliferatie - apoptose Weefselhomeostase: balans tussen proliferatie en apoptose Kanker proliferatie = celverlies (apoptose)

Nadere informatie

CHAPTER 10. Samenvatting en Toekomstperspectief

CHAPTER 10. Samenvatting en Toekomstperspectief Samenvatting en Toekomstperspectief SAMENVATTING EN TOEKOMSTPERSPECTIEF De laatste 20 jaar is er veel vooruitgang geboekt in de behandeling van plaveiselcelcarcinomen in het hoofd-halsgebied (HHPCC). Desalniettemin

Nadere informatie

KANKER. kankercellen Finish!

KANKER. kankercellen Finish! KANKER Kanker is een ziekte veroorzaakt door afwijkingen in het erfelijkheidsmateriaal(= afwijkende genen = mutaties). Besproken: Eigenschappen van het erfelijkheidsmateriaal en het ontstaan van mutaties(dna

Nadere informatie

Gebruik van nieuwe technieken in de moleculaire pathologie. John Hinrichs, klinisch moleculair bioloog

Gebruik van nieuwe technieken in de moleculaire pathologie. John Hinrichs, klinisch moleculair bioloog Gebruik van nieuwe technieken in de moleculaire pathologie John Hinrichs, klinisch moleculair bioloog Gebruik van nieuwe technieken in de moleculaire pathologie 1. Introductie moleculaire pathologie 2.

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting De mogelijkheid om genen op een specifieke wijze te reguleren creëert diverse manieren om genfunctie te kunnen bestuderen of moduleren. Artificiële transcriptiefactoren

Nadere informatie

SAMENVATTING Samenvatting Coeliakie is een genetische aandoening waarbij omgevingsfactoren en meerdere genen bijdragen aan de ontwikkeling van de ziekte. De belangrijkste omgevingsfactor welke een rol

Nadere informatie

02/03/2010 P. Schöffski 29

02/03/2010 P. Schöffski 29 Mammographie 02/03/2010 P. Schöffski 29 Evolutie van de kanker mortaliteit bij mannen (USA 1930-2000) 100 Rate Per 100,000 Lung & bronchus 80 60 40 Stomach Colon & rectum Prostate 20 Pancreas 0 Leukemia

Nadere informatie

Van mens tot Cel oefenvragen 1. De celdeling bestaat uit verschillende fasen. Hoe heten de G1, S en de G2 fase samen?

Van mens tot Cel oefenvragen 1. De celdeling bestaat uit verschillende fasen. Hoe heten de G1, S en de G2 fase samen? Van mens tot Cel oefenvragen 1. De celdeling bestaat uit verschillende fasen. Hoe heten de G1, S en de G2 fase samen? A: interfase B: profase C: anafase D: cytokinese 2. Een SNP (single nucleotide polymorphism)

Nadere informatie

Tentamen Genetica 22-10-2004 Studentnr:

Tentamen Genetica 22-10-2004 Studentnr: CONTROLEER OF DIT TENTAMEN 11 PAGINA S BEVAT. Veel succes! Je mag de achterkant van het papier ook zo nodig gebruiken, maar beantwoord vragen 1-6 niet op blaadjes van vraag 7 en de daarop volgende. 1.

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 201 Hoofdstuk 9 NEDERLANDSE SAMENVATTING Verbeterd moleculair inzicht in het ontstaan van baarmoederhalskanker De ontwikkeling van baarmoederhalskanker verloopt via een lang traject van goed behandelbare

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Speksnijder, Niels Title: Determinants of psychosis vulnerability : focus on MEF2

Nadere informatie

BIOLOGIE MOLECULAIRE GENETICA EIWITSYNTHESE VWO KLASSE 6

BIOLOGIE MOLECULAIRE GENETICA EIWITSYNTHESE VWO KLASSE 6 BIOLOGIE MOLECULAIRE GENETICA EIWITSYNTHESE VWO KLASSE 6 Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA Docent: A. Sewsahai DOELSTELLINGEN:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting en discussie

Nederlandse samenvatting en discussie 9 Nederlandse samenvatting en discussie 158 Chapter 9 Variaties in het humane genoom: geschikte markers voor weefsel identificatie en het testen van allelische instabiliteit 9.1 Samenvatting en algemene

Nadere informatie

Newsletter April 2013

Newsletter April 2013 1. Inleiding Met het thema van deze nieuwsbrief willen we ons richten op de fundamenten van het fokken: de basisgenetica. Want of je het nu wil of niet. dit is ook de basis voor een succesvolle fok! Misschien

Nadere informatie

Gentechnologie & moleculaire analysetechnieken Godelieve Gheysen 1999-2000 eerste zit

Gentechnologie & moleculaire analysetechnieken Godelieve Gheysen 1999-2000 eerste zit Gentechnologie en moleculaire analysetechnieken Godelieve Gheysen 1 Gentechnologie & moleculaire analysetechnieken Godelieve Gheysen 1999-2000 eerste zit Gentechnologie en moleculaire analysetechnieken

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Braak, Bas ter Title: Carcinogenicity of insulin analogues Issue Date: 2015-06-18

Nadere informatie

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting CHAPTER 10 Nederlandse samenvatting Om uit te groeien tot een kwaadaardige tumor met uitzaaiïngen moeten kankercellen een aantal karakteristieken verwerven. Eén daarvan is het vermogen om angiogenese,

Nadere informatie

Signaaltransductie versie

Signaaltransductie versie Signaaltransductie versie 2015-2016 Vragen bij COO over hoofdstuk 16 van Alberts Essential Cell Biology, 4e druk De vragen die voorkomen in het COO-programma zijn op dit formulier weergegeven. Het is de

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Analyse van chromosomale afwijkingen in gastrointestinale tumoren In het ontstaan van kanker spelen vele moleculaire processen een rol. Deze processen worden in gang gezet door

Nadere informatie

Hoofdstukken 2 en 3 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstukken 2 en 3 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 De architectuur van planten wordt bepaald door strak gereguleerde ontwikkelingsprocessen, die in belangrijke mate worden gestuurd door het plantenhormoon auxine. Auxine is initieel ontdekt als het signaalmolecuul

Nadere informatie

Chapter 10. Nederlandse samenvatting

Chapter 10. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hereditair Nonpolyposis Colorectaal Carcinoom, afgekort als (HNPCC), ook wel Lynch syndroom genoemd, is een autosomaal dominante erfelijke aandoening met een hoge penetrantie (80-85%),

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Chapter 7

Nederlandse Samenvatting. Chapter 7 Nederlandse Samenvatting Chapter 7 Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nieuwe inzichten in moleculaire veranderingen die optreden tijdens transformatie door HPV Wereldwijd is baarmoederhalskanker

Nadere informatie

178 Chapter 10. Samenvatting

178 Chapter 10. Samenvatting 178 Chapter 10 Samenvatting In Nederland staat kanker van de dikke- en endeldarm (colorectaal carcinoom) bij mannen op de derde plaats en bij vrouwen op de tweede plaats van de meest voorkomende tumoren.

Nadere informatie

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Nederlandse samenvatting Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan 100.000 miljard cellen die we in grote groepen

Nadere informatie

Chapter. Nederlandse Samenva ing

Chapter. Nederlandse Samenva ing Chapter Nederlandse Samenva ing 109 Chapter Het immuunsysteem is het natuurlijke verdedigingsmechanisme van het menselijk lichaam en draagt onder andere zorg voor de afweer tegen infecties door lichaamsvreemde

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid. Basisstof 1. Basisstof 2. Erfelijke eigenschappen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid. Basisstof 1. Basisstof 2. Erfelijke eigenschappen: Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid Basisstof 1 Erfelijke eigenschappen: - Genotype: o genen liggen op de chromosomen in kernen van alle cellen o wordt bepaald op moment van de bevruchting - Fenotype: o

Nadere informatie

Summary in Dutch. Chapter 14

Summary in Dutch. Chapter 14 Summary in Dutch Chapter 14 Chapter 14 14.1 Samenvatting Ondanks de dalende incidentie cijfers van maagkanker is het wereldwijd nog steeds de op een na meest frequente oorzaak van sterfte aan kanker. Patiënten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting NL Het omleiden van signaaltransductie routes door HCMV-gecodeerde GPCRs G-eiwit gekoppelde receptoren (GPCRs) vormen een grote groep membraan receptoren die gekarakteriseerd worden door de aanwezigheid

Nadere informatie

GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33bis pag. 1 officieuze coördinatie

GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33bis pag. 1 officieuze coördinatie GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33bis pag. 1 "Artikel 33bis. 1. Moleculaire Biologische testen op menselijk genetisch materiaal bij verworven aandoeningen." "K.B. 31.8.2009" (in werking 1.11.2009) "A." + "

Nadere informatie

Moleculaire revolutie in de pathologie: next generation sequencing

Moleculaire revolutie in de pathologie: next generation sequencing Moleculaire revolutie in de pathologie: next generation sequencing John Hinrichs, klinisch moleculair bioloog in de pathologie UMC Utrecht, afdeling pathologie De (moleculaire) pathologie maakt op dit

Nadere informatie

Samenvatting De kleurverandering van bladeren is een van de opvallendste kenmerken van de herfst voordat ze afsterven en afvallen. Tijdens de herfst worden de bouwstoffen die aanwezig zijn in het blad

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

Dit proefschrift beschrijft de rol van genetische factoren in het ontstaan van de ziekte van

Dit proefschrift beschrijft de rol van genetische factoren in het ontstaan van de ziekte van Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de rol van genetische factoren in het ontstaan van de ziekte van Hirschsprung (ook wel afgekort als HSCR). HSCR is een aangeboren afwijking gekenmerkt door de afwezigheid

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting CHAPTER 7

Nederlandse samenvatting CHAPTER 7 Nederlandse samenvatting CHAPTER 7 Chapter 7 Chemotherapie is naast operatieve verwijdering en/of bestraling van tumoren de meeste toegepaste methode voor de behandeling van kanker bij kinderen. Hoewel

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Er bestaan grote onderlinge verschillen tussen patiënten met darmkanker, oftewel colorectale carcinomen zowel op het niveau van de patient als op het niveau van tumorbiologie.

Nadere informatie

Basisbegrippen Oncologie

Basisbegrippen Oncologie Basisbegrippen Oncologie Tumor afmeting Diagnose periode Behandel periode Preventie/interventie periode Invasie interventie Tijd Detectie drempel Van normale naar kankercel Normale cel Van celkern naar

Nadere informatie

Hematologie: werken in teamverband!

Hematologie: werken in teamverband! Hematologie: werken in teamverband! Hematologie Zeer intense samenwerking tussen clinicus, klinisch bioloog, anatomopatholoog en cytogeneticus is cruciaal Aan hand van twee casussen willen we het zorgpad

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING KANKER

NEDERLANDSE SAMENVATTING KANKER NEDERLANDSE SAMENVATTING KANKER Kanker is een ziekte die ontstaat door een opeenstapeling van beschadigingen (mutaties) in het DNA. Deze beschadigingen kunnen zowel erfelijk als verworven zijn. Voorbeelden

Nadere informatie

In hoofdstuk 1 wordt het doel en de aanpak van dit onderzoek beschreven.

In hoofdstuk 1 wordt het doel en de aanpak van dit onderzoek beschreven. CHAPTER 8 SAMENVATTING HOOFDSTUK 1 In hoofdstuk 1 wordt het doel en de aanpak van dit onderzoek beschreven. HOOFDSTUK 2 In Hoofdstuk 2 (introduction; gebaseerd op de publicatie in Critical Reviews in Oncology

Nadere informatie

Homologe Recombinatie

Homologe Recombinatie Inleiding Er zijn vele verschillende soorten kanker. Elke soort kanker is een andere ziekte, die verschillend zijn wat betreft oorzaak, symptomen, behandeling en overlevingskansen. Hetgeen waarin alle

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 145 Nederlandse samenvatting De nieren hebben een belangrijke functie in het menselijk lichaam: ze zijn onder andere verantwoordelijk voor het zuiveren

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Alle levende wezens zijn opgebouwd uit cellen en elke cel bevat de volledige genetische informatie van het organisme, het genoom, opgeslagen in het DNA. De coderende delen van het DNA worden genen genoemd,

Nadere informatie

Kanker en Erfelijkheid

Kanker en Erfelijkheid Kanker en Erfelijkheid Em. Prof. dr. Joep Geraedts Gezondheidsuniversiteit Maastricht 3 december 2014 Borstkanker Kans op borstkanker afhankelijk van leeftijd waarop puberteit begint Jaarlijks bij ongeveer

Nadere informatie

Oefenvragen Mens tot Cel

Oefenvragen Mens tot Cel Oefenvragen Mens tot Cel 1. In de familie van Tineke komt sma type 1 voor. Sma type 1 staat voor spinale spier atrofie type 1. De oom van Tineke heeft sma type 1 (zie de stamboom hieronder). Hoe groot

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Ent, Wietske van der Title: In vivo modelling of Ewing sarcoma in zebrafish Issue

Nadere informatie

'Vergelijking van het expressieprofiel van enkele tumor suppressor genen in mammatumoren tussen mens en hond'

'Vergelijking van het expressieprofiel van enkele tumor suppressor genen in mammatumoren tussen mens en hond' UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT DIERGENEESKUNDE Academiejaar 2011 2012 'Vergelijking van het expressieprofiel van enkele tumor suppressor genen in mammatumoren tussen mens en hond' door Kirsten MEIJER Promotor:

Nadere informatie

Wie is er genetisch normaal? Centrum voor Menselijke Erfelijkheid

Wie is er genetisch normaal? Centrum voor Menselijke Erfelijkheid Wie is er genetisch normaal? Koen Devriendt Centrum voor Menselijke Erfelijkheid prenatale diagnose klassieke karyotypering variatie is minimaal merker chromosoom translocatie inversie variabele banden

Nadere informatie

HERKANSINGSTENTAMEN Moleculaire Biologie deel 2, 5 Jan 2007

HERKANSINGSTENTAMEN Moleculaire Biologie deel 2, 5 Jan 2007 HERKANSINGSTENTAMEN Moleculaire Biologie deel 2, 5 Jan 2007 NAAM: STUDENTNUMMER: CONTROLEER OF DIT TENTAMEN 14 PAGINA S BEVAT. Veel succes! o Je mag de achterkant van het papier ook zo nodig gebruiken,

Nadere informatie

Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou. Erfelijke informatie ligt in de celkern in de chromosomen. Chromosomen bestaan weer uit DNA.

Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou. Erfelijke informatie ligt in de celkern in de chromosomen. Chromosomen bestaan weer uit DNA. Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou 4.1 Fenotype Genotype = waarneembare eigenschappen van een individu = de erfelijke informatie in het DNA Genotype + milieufactoren = fenotype Erfelijke

Nadere informatie

Toevoeging bij hoofdstuk 10 07/05/2012 A. Het maken van een genomische bank

Toevoeging bij hoofdstuk 10 07/05/2012 A. Het maken van een genomische bank Toevoeging bij hoofdstuk 10 07/05/2012 A. Het maken van een genomische bank Wanneer men een gen wil bestuderen dat nog niet beschreven is, zal men dit gen eerst moeten kloneren. Hiertoe maakt men gebruik

Nadere informatie

Organisatieniveaus (niveau: expert)

Organisatieniveaus (niveau: expert) Organisatieniveaus (niveau: expert) Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre In samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Utrecht

Nadere informatie

On the elucidation of a tumour suppressor role of 3p in lung cancer ter Elst, Arja

On the elucidation of a tumour suppressor role of 3p in lung cancer ter Elst, Arja On the elucidation of a tumour suppressor role of 3p in lung cancer ter Elst, Arja IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat verandert er in het zenuwstelsel als een dier iets leert? Hoe worden herinneringen opgeslagen in de hersenen? Hieraan ten grondslag ligt het vermogen van het zenuwstelsel om

Nadere informatie

DNA & eiwitsynthese Oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 16 en 17 van Campbell, 7 e druk December 2008

DNA & eiwitsynthese Oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 16 en 17 van Campbell, 7 e druk December 2008 DNA & eiwitsynthese Oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 16 en 17 van Campbell, 7 e druk December 2008 DNA 1. Hieronder zie je de schematische weergave van een dubbelstrengs DNA-keten. Een

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. DNA-onderzoek en gentherapie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. DNA-onderzoek en gentherapie Afsluitende les Leerlingenhandleiding DNA-onderzoek en gentherapie Inleiding In de afsluitende les DNA-onderzoek en gentherapie zul je aan de hand van een aantal vragen een persoonlijke en kritische blik

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Hoe epitheelcellen onsterfelijkheid worden: Moleculaire karakterisering van in vitro immortalisatie door verschillende HPV types Baarmoederhalskanker,

Nadere informatie

ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS

ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS DE GEMENE DELER ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS Naam: Klas: Datum: ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS VWO Zonder eiwitten is het leven niet mogelijk. Interacties tussen eiwitten zijn cruciaal

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting MOLECULAIRE OORZAKEN VAN KANKER Het menselijk lichaam bestaat uit ongeveer 10 14 cellen. Bijna al deze cellen bevatten de complete blauwdruk van het menselijk lichaam in de vorm van DNA, het molecuul dat

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 105 Nederlandse Samenvatting Het doel van het onderzoek beschreven in dit proefschrift is het bestuderen van de relatie tussen de expressie van potentieel prognostische tumormarkers

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het multipel myeloom of de ziekte van Kahler is een kwaadaardige celwoekering van plasmacellen in het beenmerg die een monoklonale zware of lichte keten immunoglobuline produceren.

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

Naam: Student nummer:

Naam: Student nummer: Vraag 1. a. Vergelijk de elektronen transportketen van de ademhaling met de elektronentransport keten van de licht reactie (eventueel met tekening). Geef aan waar ze plaats vinden, wie de elektronen donors

Nadere informatie

Molecular Pathology for Pathologists. Pr P. Pauwels

Molecular Pathology for Pathologists. Pr P. Pauwels Molecular Pathology for Pathologists Pr P. Pauwels NGS moleculair pathologie rapport ontcijferen Nomenclatuur waarin gerapporteerd wordt: EGFR c.2573t>g, p.(leu858arg) Coderende sequentie Eiwit/proteïne

Nadere informatie

Afdeling II. Genetische onderzoeken. 1. Worden beschouwd als verstrekkingen waarvoor de bekwaming van de in 2 bedoelde geneesheer vereist is :

Afdeling II. Genetische onderzoeken. 1. Worden beschouwd als verstrekkingen waarvoor de bekwaming van de in 2 bedoelde geneesheer vereist is : De RODE markeringen gaan in voege vanaf 01/07/2011 (blz. 4) ART. 33 Afdeling II. Genetische onderzoeken. Art. 33. 1. Worden beschouwd als verstrekkingen waarvoor de bekwaming van de in 2 bedoelde geneesheer

Nadere informatie

Mee-naar-huis-neem boodschappen dec. 2016

Mee-naar-huis-neem boodschappen dec. 2016 COIG cursusdag Genoom & Genetica Mee-naar-huis-neem boodschappen dec. 2016 klinische moleculaire genetica klinisch genetisch redeneren ethische / maatschappelijke aspecten van erfelijkheidsonderzoek next

Nadere informatie

28 Testkruising testkruising = een kruising om te achterhalen of een organisme homozygoot of heterozygoot is. Voorbeeld van een testkruising om te bepalen of een organisme homozygoot of heterozygoot is

Nadere informatie

In Situ Hybridisatie in de routine pathologie diagnostiek

In Situ Hybridisatie in de routine pathologie diagnostiek In Situ Hybridisatie in de routine pathologie diagnostiek Winand Dinjens Afdeling Pathologie Josephine Nefkens Instituut (JNI) Erasmus MC, Rotterdam Pathologendagen; 11 april 2007, Ede In Situ Hybridisatie

Nadere informatie

Ontwikkelingsbiologie, ontwikkelingspsychologie & taal Hertentamen 2013

Ontwikkelingsbiologie, ontwikkelingspsychologie & taal Hertentamen 2013 Ontwikkelingsbiologie, ontwikkelingspsychologie & taal Hertentamen 2013 Bob Hersbach SAMENVATTING 26 meerkeuzevragen, de open vragen ontbreken Vraag 1. Hoe is intercellulaire specificatie tijdens differentiatie

Nadere informatie

Focused on What Really Matters. Focused on What Really Matters. Gepersonaliseerde kankertherapie. Focused on What Really Matters 1

Focused on What Really Matters. Focused on What Really Matters. Gepersonaliseerde kankertherapie. Focused on What Really Matters 1 Focused on What Really Matters. Focused on What Really Matters. Gepersonaliseerde kankertherapie Focused on What Really Matters 1 Gepersonaliseerde kankertherapie - hoe het werkt nucleus met gezond DNA

Nadere informatie

GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33 pag. 1 officieuze coördinatie 1. CYTOGENETISCHE ONDERZOEKEN

GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33 pag. 1 officieuze coördinatie 1. CYTOGENETISCHE ONDERZOEKEN GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33 pag. 1 "K.B. 22.7.1988" (in werking 1.8.1988) "AFDELING II. Genetische onderzoeken." "Art. 33. 1. Worden beschouwd als verstrekkingen waarvoor de bekwaming van de in 2 bedoelde

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 8 Nederlandse samenvatting maligniteit. Van de ruim 81.000 nieuwe gevallen van kanker in 2005 waren het er 2650 in het hoofd-halsgebied. In vergelijking met andere landen vaak mond- keelholte en strottenhoofdkanker

Nadere informatie

Intermezzo, De expressie van een eiwit.

Intermezzo, De expressie van een eiwit. Samenvatting Bacteriën leven in een omgeving die voortdurend en snel verandert. Om adequaat te kunnen reageren op deze veranderingen beschikken bacteriën over tal van sensor systemen die de omgeving in

Nadere informatie

Rol van de pathologische anatomie in de oncologie. 16 maart 2013 Dr. Pascale De Paepe AZ St Jan Brugge-Oostende AV

Rol van de pathologische anatomie in de oncologie. 16 maart 2013 Dr. Pascale De Paepe AZ St Jan Brugge-Oostende AV Rol van de pathologische anatomie in de oncologie 16 maart 2013 Dr. Pascale De Paepe AZ St Jan Brugge-Oostende AV De oncologische patiënt Multidisciplinaire benadering: huisarts patholoog chirurg oncoloog

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 143 Nederlandse samenvatting Stamcellen zijn primitieve cellen met het vermogen zichzelf te vernieuwen en te differentiëren in andere celtypen. Ze hebben het unieke vermogen schade in weefsels te herstellen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nieuwe vooruitzichten in de karakterisering en behandeling van acute myeloïde leukemie Nederlandse samenvatting 134 Acute myeloïde leukemie (AML) is een vorm van bloedkanker, een kwaadaardige aandoening

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Wanneer in een gesprek het onderwerp gentherapie wordt aangesneden, wordt vrijwel onmiddelijk stier Herman van stal gehaald. Dit gebeurt ten onrechte. Stier Herman is een kloon en kloneren is niet hetzelfde

Nadere informatie

Pharmacogenomics: een uitdaging voor de Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie

Pharmacogenomics: een uitdaging voor de Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie Pharmacogenomics: een uitdaging voor de Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie Winand Dinjens Afdeling Pathologie Josephine Nefkens Instituut Erasmus MC, Rotterdam w.dinjens@erasmusmc.nl Werkgroep Moleculaire

Nadere informatie

COO-module Signaaltransductie

COO-module Signaaltransductie COO-module Signaaltransductie Niveau 2, november 2005 Inleiding 1. Hier zie je drie manieren waarop chemische signalen worden doorgegeven tussen cellen. A. Plaats de juiste namen bij de afbeeldingen. B.

Nadere informatie

2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington

2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington 2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington Erfelijkheid Erfelijk materiaal in de 46 chromosomen De mens heeft in de kern van elke lichaamscel 46 chromosomen: het gaat om 22 paar lichaamsbepalende chromosomen

Nadere informatie

Samenvatting voor niet ingewijden

Samenvatting voor niet ingewijden Samenvatting voor niet ingewijden Samenvatting voor niet ingewijden Hematopoïese Bloedcellen worden in het beenmerg gevormd waar de moedercellen, de zogenaamde stamcellen, zich bevinden. Deze stamcel kan

Nadere informatie

De antwoorden op vragen 1 en 2, 3 en 4, en 5 t/m 8 graag op verschillende vellen schrijven. Vergeet ook niet op de 3 vellen je naam en studentnr.

De antwoorden op vragen 1 en 2, 3 en 4, en 5 t/m 8 graag op verschillende vellen schrijven. Vergeet ook niet op de 3 vellen je naam en studentnr. Tentamen Genoombiologie, 28 Oktober 2009, 9.00-11.45 h De antwoorden op vragen 1 en 2, 3 en 4, en 5 t/m 8 graag op verschillende vellen schrijven. Vergeet ook niet op de 3 vellen je naam en studentnr.

Nadere informatie

SaMeNVattING Joost Kluiver

SaMeNVattING Joost Kluiver SaMeNVattING Joost Kluiver Nederlandse samenvatting Hodgkin lymfoom (HL) (ook wel de ziekte van Hodgkin) is een vorm van lymfeklier kanker die wordt gekenmerkt door een minderheid aan tumorcellen gelegen

Nadere informatie