Eerste stappen naar duurzame mobiliteit

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Eerste stappen naar duurzame mobiliteit"

Transcriptie

1 TRANSUMO Eerste stappen naar duurzame mobiliteit De leerervaringen van Transumo 15 april 2010 TRANSUMO

2 Samenvatting Het programma transitie naar duurzame mobiliteit (transition to sustainable mobility Transumo) heeft de eerste stappen naar duurzame mobiliteit gezet. Transumo heeft dat gedaan met een geïntegreerde aanpak van personen- en goederenvervoer en verkeer, met een tripartiete aanpak (met betrokkenheid van kennisinstellingen, bedrijven en overheden), en met expliciete aandacht voor de transitie/procesuitdagingen. Mobiliteit van personen en het kunnen vervoeren van goederen zijn van groot belang voor het individueel welbevinden en voor de maatschappij als geheel. De wijze waarop mobiliteit en vervoer nu plaatsvindt is echter niet toekomstbestendig: er wordt een te grote aanslag gepleegd op het lokale leefmilieu (luchtkwaliteit, ruimte, veiligheid), een te grote aanslag op niet-hernieuwbare grondstoffen en energiedragers (aardolie) en de kwaliteit van de bereikbaarheid in termen van tijd, kosten en betrouwbaarheid laat te wensen over. Mobiliteit en goederenvervoer zijn met andere woorden niet duurzaam in termen van people (welzijn), planet (milieu, leefomgeving) en profit/prosperity (welvaart, economische positie). Het is voor onszelf en onze maatschappij van groot belang dat mobiliteit en vervoer wel duurzaam worden; er is een ingrijpende verandering in ons denken en doen rond mobiliteit en transport nodig. Een verandering in structuren, culturen en gebruiken een transitie. Zo n ingrijpende verandering zal er in de loop der tijd hoe dan ook komen. Indien bijvoorbeeld aardolieproducten steeds duurder worden en de winning ervan steeds meer problemen met zich meebrengt, zal dit leiden tot een markt die zich op andere energiedragers richt of zal door kostenstijgingen leiden tot een afname in de mobiliteit. Iets dergelijks geldt voor het gebruik van niet-hernieuwbare grondstoffen. Indien de kwaliteit van de bereikbaarheid verslechtert, zal dat onze (internationale) economische concurrentiepositie aantasten; het zal hoe dan ook tot een nieuw evenwicht leiden. De uitdaging die Transumo is aangegaan is de eerste stappen te zetten naar een begeleide transitie, waarlangs een nieuw evenwicht geleidelijk en zonder al te abrupte schokken kan plaatsvinden in tegenstelling tot een situatie dat we het risico lopen op schoksgewijze veranderingen die gepaard gaan met conflicten en crises. Transumo heeft gekozen voor een integrale benadering van de transitie-uitdaging: aandacht is gegeven aan zowel het personenvervoer als het goederenvervoer en het daaraan gerelateerde verkeer, aan de drijfveren die de behoefte aan mobiliteit en goederenvervoer bepalen, aan de organisatie van het vervoer (aanbod aan vervoerdiensten, logistiek), aan het verleiden van individuen en organisaties tot duurzamer gedrag en aan de bestuurlijke en private context om nieuwe concepten met nieuwe actoren te introduceren. In themagewijs geprogrammeerde projecten is gewerkt aan concrete aanpakken en oplossingsrichtingen, die veelal zijn getoetst, als proef zijn geïmplementeerd en in een aantal gevallen in de praktijk zijn of worden overgenomen. De ervaringen opgedaan in deze projecten (soms transitie-experimenten) geven een andere kijk op soms al langer voorgestane denkrichtingen: - Denken in termen van zelfsturing verlegt de (bestuurlijke) focus van slechts het belasten van mobiliteit naar nieuwe arrangementen die mobilisten uitnodigen keuzes te maken die voor henzelf én voor het collectief (medeweggebruikers, medeverzekerden, collega s) gunstig uitpakken; experimenten zijn uitgevoerd met spitsmijden, verzekeren per kilometer, zelfsturing in thuisleveranties van producten en zelfsturing van de transportvraag in business-to-business relaties; - Denken in termen van de economische waarde van bereikbaarheidskwaliteit -i.p.v. denken over bereikbaarheid in sec verkeerskundige termen als afwikkelingsniveau, filelengte en reistijd- maakt inzichtelijk welke economische meerwaarde welke ingrepen in infrastructuur en vervoerdiensten feitelijk leveren, en maakt het gemakkelijker om private partijen bij infrastructurele (en ruimtelijke- inrichtings-) projecten te betrekken; aantrekkelijke grafische presentatietechnieken en gedegen achterliggende modellen maken de effecten inzichtelijk en vergroten de betrokkenheid van private partijen bij vraagstukken die veelal gezien worden als behorende tot het publieke domein; 1

3 - Denken in termen van logistieke ketens verlegt de focus van het eenvoudigweg optimaliseren van logistieke routes en pogingen om beladingsgraden te verhogen naar een herinrichting van de logistieke processen (locaties van productie en opslag, opslaghoeveelheden, coördinatie van logistieke activiteiten tussen dienstverleners, een veel betere benutting van beschikbare informatie) die leiden tot een kleinere vervoervraag en een betere benutting van vervoercapaciteit; nieuwe optimaliseringsmethoden, de introductie van virtuele intermediairen (agents) en de inzet van nieuwe benaderingswijzen om systemen en diensten betrouwbaarder aan te kunnen bieden, ondersteunen de nieuwe concepten; - Analoog leidt het denken in termen van logistieke netwerken tot zoekrichtingen waarin logistieke activiteiten van verschillende dienstverleners worden gecoördineerd, met eveneens efficiëntere en meer duurzame logistieke processen tot gevolg; - Het ketendenken in het personenvervoer door aanbieders van vervoerdiensten leidt tot een betere aansluiting van de aangeboden diensten bij de wensen en behoeften van de gebruikers; nieuwe vormen van procesaansturing, nieuwe vervoerconcepten die gaten in het vervoeraanbod dichten (personal rapid transit en people mover systemen, elektrisch vervoer) en een persoonsgerichte benadering van vervoerconsumenten helpen collectieve (en) duurzame vervoerwijzen aantrekkelijker te maken; - Het verbreden van de traditionele doorstromingsdoelstelling naar een brede duurzaamheidsdoelstelling in verkeersmanagement leidt tot nieuwe samenwerkingsvormen tussen wegbeheerders en tot nieuwe regelstrategieën voor het verkeer; betere data-inwintechnieken en het beter verbinden van wegkant en invoertuigsystemen ondersteunen deze nieuwe aanpak van verkeersmanagement. Om deze inhoudelijke veranderingen door te kunnen voeren, zijn ook nieuwe aanpakken en benaderingswijzen nodig. - In de sfeer van bestuurlijke processen blijkt het zeer effectief om in een vroeg stadium van ideeën en gedachtenvorming al zoveel mogelijk relevante partijen ( stakeholders ) te betrekken en van hun innovativiteit te profiteren; nieuwe, grafische, presentatiesystemen met gedegen onderliggend modelinstrumentarium helpen effecten van ingrepen vroegtijdig inzichtelijk te maken; de toch noodzakelijke grootschalige infrastructurele ingrepen zijn maatschappelijk acceptabel indien duidelijk is waartoe ze dienen, wat nadelen zijn, hoe omgegaan wordt met eventueel optredende schades en indien ze binnen redelijke tijd- en geldbudgetten worden uitgevoerd gedegen omgevingsmanagement en het willen leren van andere grootschalige projecten elders en eerder zijn hiertoe essentieel. 2

4 De verschillende projecten laten zien dat transitieuitdagingen reëel zijn; ze komen in verschillende deelsectoren weliswaar in wat verschillende gedaanten voor, maar zijn in essentie goed vergelijkbaar: - Het omgaan met onzekerheid, het voorkomen van een te sterke focus op slechts één oplossingsrichting, op één toekomstbeeld; - Het omgaan met veranderende machtsverhoudingen door de introductie van nieuwe samenwerkingsrelaties of de introductie van nieuwe (sectorvreemde) partijen; - Het omgaan met het bij partijen in verschillende mate neerslaan van kosten en baten van nieuwe arrangementen. De ervaringen met de transitie-experimenten leren dat indien deze uitdagingen vroegtijdig worden herkend en geadresseerd, ze overkomelijk zijn. Uit de verschillende projecten blijkt ook dat het vasthouden van de aandacht voor duurzaamheid bijna nooit vanzelf gaat; dat geldt niet alleen voor de people en planet aspecten, maar zelfs voor het profit aspect van duurzaamheid dat zonder expliciete aandacht al snel verwordt tot vage kostenreductiedoelstellingen op deelterreinen. Uit de transitie-experimenten blijkt dat druk van buiten (verladers, klanten, overheden, de maatschappij) of een duidelijke direct merkbaar voordeel helpt de aandacht voor duurzaamheid vast te houden. In alle processen blijkt ook het dominante belang van de factor mens : inspirators kunnen projecten uit het slop helpen, duurzaamheidsdoelen op het netvlies houden, soms tegen de verdrukking in. Het programma heeft ook geleerd dat het werken met betrekkelijk abstracte doelstellingen voor veel partijen te veel gevraagd is. Om effectieve (tripartiete) projecten te kunnen uitvoeren, zijn heldere kaders of ten minste wenkende perspectieven erg nuttig. Om die reden heeft Transumo een visie op duurzame mobiliteit ontwikkeld en een voorbeeld van een transitiepad daarnaartoe. Uit de visie en de projectervaringen volgt een kennisagenda duurzame mobiliteit waarin de meest pregnante kennisvragen zijn opgenomen. De visie, het geschetste transitiepad noch de geformuleerde kennisagenda vormen de enige waarheid of de enig mogelijke denkrichting: ze zijn bedoeld om te inspireren en het verderdenken aan te moedigen. De leerervaringen van Transumo, zowel de inhoudelijke als de proceservaringen, zijn in vele rapportages neergelegd en zijn terugvindbaar via Daarnaast zit veel (ervarings-) kennis in de hoofden van de vele personen die op één of andere wijze aan het programma hebben deelgenomen. Die ervaringen en die kennis zijn de basis voor verdere doorwerking : kennisoverdracht via congressen en onderwijsprogramma s, inbedding van kennis in beleidsvoornemens van overheden, bedrijfsplannen en in kennisagenda s, concrete projecten door private en publieke partijen en via nieuwe initiatieven voor onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma s in regio s, op nationale schaal en in Europees verband. Op allerlei manieren wordt zo verder gewerkt met de kennis die opgedaan is in Transumo. Wel moet worden geconstateerd dat doorwerking goeddeels plaatsvindt in min of meer los van elkaar staande processen, projecten en programma s. Het verdient aanbeveling om de belangrijkste asset van Transumo, het geïntegreerd beschouwen van de uitdaging van duurzame mobiliteit en goederenvervoer, in een tripartiete setting en met aandacht voor conceptontwikkeling én implementatie en transitie, in een nieuw initiatief voort te zetten. 3

5 Inhoudsopgave TEN GELEIDE DUURZAME MOBILITEIT WAT IS DUURZAAM EN WAT IS DAN DUURZAME MOBILITEIT? Het planet aspect van duurzame mobiliteit De people aspecten van duurzame mobiliteit De profit aspecten van duurzame mobiliteit HET NU VISIEONTWIKKELING DUURZAME MOBILITEIT Ontwikkeling programma visie Vision Capturing en storyline Mobiliteit als onderdeel van een duurzame samenleving HET DAN : VISIE TRANSUMO OP DUURZAME MOBILITEIT De setting van duurzame mobiliteit in Mobiliteit en vervoer Infrastructuren en systemen Verkeer en voertuigen NEERSLAG EN UITWERKING IN THEMAVISIES Deelvisie Participatieve Bestuurlijke Processen Deelvisie Afstemming Ruimtelijke Ontwikkeling en Bereikbaarheid Deelvisie Zelfsturing door prijs en andere incentives Deelvisie Klantgericht Personenvervoer Deelvisie Logistieke Ketenintegratie Deelvisie Geïntegreerde Logistieke Netwerken Deelvisie Integraal Infrastructuur- en Verkeersmanagement TRANSITIE NAAR DUURZAME MOBILITEIT De onontkoombaarheid van een transitie De wenselijkheid van transitiemanagement MANAGEN VAN DE TRANSITIE DE ROL VAN TRANSUMO IN DE TRANSITIE NAAR EEN DUURZAME MOBILITEIT HET CONCEPT TRANSITIEMANAGEMENT Probleemstructurering Visievorming Deelthema s en transitiepaden Definiëren eerste stappen Padelementen Experimenteren Verdiepen, verbreden en opschalen Evalueren en leren TYPERENDE UITDAGINGEN VOOR TRANSITIES Diffuse oorzaak-gevolg relaties Komen tot een gedeelde probleemperceptie en visie Competenties voor transitiemanagement Kansen uitbouwen/creëren voor nieuwe ontwikkelingen; omgaan met gevestigde belangen Eerste huis problematiek Complexe besluitvormingstructuren TRANSITIEMANAGEMENT BINNEN TRANSUMO Transitie-inspanningen op maatschappijniveau Transitie-inspanningen op programmaniveau Transitie-inspanningen op projectniveau

6 3. LEERERVARINGEN: SUCCESFACTOREN BIJ TRANSITIE DUURZAME MOBILITEIT TRANSUMO LEERERVARINGEN EN MET BETREKKING TOT TRANSITIETHEORIE Transitiekunde is in ontwikkeling Eenduidig begrippenkader Bewijslast Normatief karakter van transitiekunde Aandacht voor de initiële fase van transities TRANSUMO RESULTATEN MET BETREKKING TOT DE TRANSITIEPRAKTIJK Nieuwe samenwerkingen en andere rollen Bijdrage aan een ander bewustzijn De rol van transitiecompetenties in Transumo Gedeelde probleemperceptie en visievorming Output en kennisdisseminatie VERSCHILLENDE EISEN BIJ VERSCHILLENDE FASES IN DE TRANSITIE Verschillende fases, verschillende eisen Benutten beschikbare (proces- en inhoudelijke) kennis Bestendigen van consortia en concepten (continuïteit) ACTOREN EN ROLLEN VAN ACTOREN Niche en regimespelers Veranderende actoren en rollen De factor mens Verschillende afrekencriteria bij verschillende actoren ECONOMISCHE RATIONALE Verdeling lusten en lasten (verdelingsvraagstuk) Schaalgrootte Wie zet de eerste stap Maatschappelijke baten zijn geen inkomsten Risico-aversie BELANGENVERHOUDINGEN EN BESLISKADERS VEELBELOVENDE INHOUDELIJKE BENADERINGEN ZELFSTURING Het concept zelfsturing / demand management in mobiliteit Aangrijpingspunten voor zelfsturing en demand management Ervaringen met het concept in projecten NIEUWE BALANS PUBLIEKE EN PRIVATE BETROKKENHEID Nieuwe kansen voor overheid en marktpartijen Nieuwe rol van de overheid Een aantal voorbeeldcases INTRODUCEREN VAN INTERMEDIAIREN Complexiteit in de maatschappij Ervaringen met nieuwe intermediairs als extra impuls NIEUWE SPELERS IN MOBILITEIT EN TRANSPORT Vervagende grenzen van het mobiliteitsysteem Ervaringen met nieuwe partijen in het mobiliteitsdomein VINDEN BALANS TUSSEN CENTRALE EN DECENTRALE AANPAK BELANGRIJKE ROL VAN INFORMATIE INTEGRALE AANPAKKEN MEERVOUDIGE DOELEN VROEGE BETROKKENHEID ACTOREN BIJ VINDEN OPLOSSINGEN COMPLEXE VRAAGSTUKKEN BUNDELING VAN GOEDEREN EN LOGISTIEKE KETENS KENNISBORGING EN VERSPREIDING BELANG VAN EN UITDAGINGEN BIJ KENNISBORGING EN VERSPREIDING ASSETS VAN TRANSUMO OP GEBIED VAN KENNISBORGING EN -VERSPREIDING Kennistransfer

7 5.2.2 Evenementen Transumo-footprint Publicaties en boeken Televisieserie VakwerkNL Duurzame Mobiliteit De Transumo-context als medium HET VERVOLG CONCRETE DOORWERKING VAN TRANSUMO-RESULTATEN Verankering in beleids- en bedrijfsprocessen Verankering in het onderwijs STRATEGISCHE KENNISAGENDERING Begrippen en terminologie Methodische kennisvragen Algemene vragen ten aanzien van duurzame mobiliteit Thematische, inhoudelijke kennisvragen Implementatie en transitie DOORKIJK OP VERVOLGINITIATIEVEN EN PROGRAMMA S Vervolginitiatieven, gebaseerd op eerdere ervaringen Vervolgprogramma s en -initiatieven Kennisborging CREËREN VAN VOEDINGSBODEM VOOR BENUTTEN TRANSUMO-RESULTATEN Leerervaring programma-opzet Rol van partijen AANBEVELINGEN VOOR VERVOLGSTAPPEN NAAR DUURZAME MOBILITEIT BIJLAGE 1 OVERZICHT TRANSUMO-PROGRAMMA BIJLAGE 2 OVERZICHT PARTICIPANTEN TRANSUMO BIJLAGE 3 COMPETENTIEPROFIEL VOOR TRANSITIEPROFESSIONALS BIJLAGE 4 OVERZICHT TRANSITIONERINGSMETHODE EN -PROCES BIJLAGE 5 50 VRAGEN VOOR TRANSITIEPROJECTEN BIJLAGE 6 BENCHMARKINSTRUMENT VOOR TRANSITIEPROJECTEN BIJLAGE 7 OVERZICHT EVENEMENTEN TRANSUMO BIJLAGE 8 PROGRAMMA S VOORAFGAAND AAN TRANSUMO BIJLAGE 9 BSIK-KADER TRANSUMO

8 Ten Geleide Na vijf jaar van intensieve samenwerking heeft het programma Transumo (TRANsition, to SUstainable MObility) in 2009 haar activiteiten afgerond. Transumo heeft kennis ontwikkeld en toegepast om een transitie naar duurzame mobiliteit te ondersteunen en te versnellen. Transumo is een kennisprogramma met een omvang van circa 60 miljoen euro, waarvan de helft vanuit de aardgasbaten - via een regeling voor kennisinfrastructuurversterking (Bsik) - beschikbaar werd gesteld. Zo n 435 organisaties uit het bedrijfsleven, de overheid en de kenniswereld hebben in totaal 49 projecten uitgevoerd op verschillende deelthema's. Dit heeft geleid tot succesvolle praktijkexperimenten en de ontwikkeling van nieuwe concepten en zienswijzen. Transumo heeft geëxperimenteerd met, geleerd van en gerapporteerd over nieuwe oplossingen en aanpakken voor duurzaamheidsuitdagingen rond mobiliteit. Zo is gekeken wat er gebeurt als je de weggebruiker beloont voor goed gedrag, of als je de eindgebruiker verleidt om zelf logistieke processen te optimaliseren. Er is gekeken hoe logistieke dienstverleners beter kunnen samenwerken om goederen efficiënter en milieuvriendelijke te transporteren en hoe wegbeheerders kunnen samenwerken om beter gebruik te kunnen maken van het wegennetwerk. Ook zijn manieren gevonden om werkgevers en investeerders in vastgoed te laten meedenken over duurzame mobiliteitsoplossingen. Er is een gemeenschappelijke taal en instrumentarium ontwikkeld voor ruimtelijke ordening en mobiliteitsplanners, er is private betrokkenheid gegenereerd bij het oplossen van mobiliteitsvraagstukken, de 3 P s van duurzaamheid people voor welzijn, profit voor de economische invalshoek en planet voor het leefmilieu - vormden het uitgangspunt voor elk project en er is slim gebruik gemaakt van ICT-oplossingen en ervaringen en inzichten vanuit het buitenland. De eerste aanzetten tot het programma zijn al gegeven in 2002, in de periode is het programma goeddeels ontwikkeld, in 2006 (rondom de evaluatie door de Commissie van Wijzen) gedeeltelijk herzien en in 2008/2009 zijn door het opstarten van top ups nog enkele specifieke accenten in het programma gelegd. Door deze aanpassingen is het programma meeontwikkeld met de omgeving. Bij aanvang van het (denken over een) programma was duurzaamheid niet echt een hot topic, en er bestonden toendertijd internationaal geen initiatieven met een soortgelijke brede scope en diepgang. Hoewel wetenschappelijke kennis inzichten over verschillende duurzaamheidsuitdagingen al langere tijd bestonden, werd het wereldwijd wellicht vooral door de film An unconvenient truth van Al Gore een maatschappelijk issue en kwam het op de internationale agenda. De Transumo focus op duurzaamheid kreeg daarmee een belangrijke steun in de rug. 7

9 Door de financiële en later economische crisis die in 2009 een dieptepunt kende is de maatschappelijke aandacht (tijdelijk?) duidelijk meer op economische uitdagingen gericht; die verandering in focus heeft weinig effect gehad op Transumo zélf, maar mogelijk wel op de kans op doorwerking van de Transumo-leerervaringen vooral op de kortere termijn. Transumo deelt haar resultaten op verschillende manieren. Voor de subsidieverstrekkers en beoordelaars is er een formele administratieve verantwoordingsrapportage (met cijfers, output, activiteitenoverzichten). De wetenschappelijk resultaten zijn vastgelegd in een Engelstalig wetenschappelijk boek (een boek met capita selecta / geselecteerde bevindingen van Transumo-resultaten). Voor de praktijk van beleidsadviseurs is een publicatiereeks uitgegeven. Dit boek is geschreven voor een brede groep professionals die actief is in de beroepspraktijk (beleidsmaker bij overheden; medewerker adviesbureau; strategie-afdelingen grotere bedrijven), in de basis geïnteresseerd is in het fenomeen 'duurzaamheid' en ook basis/ervaringskennis van mobiliteit, goederenvervoer en logistiek heeft. Het boek vertelt het verhaal van Transumo. Het beschrijft de wijze waarop deze organisatie invulling heeft gegeven aan haar missie: Het versnellen van de transitie naar een duurzame mobiliteit, door het op gang brengen en verankeren van een overgang van de huidige technologie- en aanbodgedreven monodisciplinaire kennisinfrastructuur naar een vraaggeoriënteerde, participatieve, multi- en transdisciplinair werkende kennisinfrastructuur voor mobiliteit. Het boek geeft een overzicht van de belangrijkste resultaten en de belangrijkste leerervaringen. Op een aantal plaatsen geeft het boek ook een reflectie op die bevindingen. Die reflectie is gegeven op basis van de kennis van het gehele programma en op basis van (externe) rapportages over het programma. Het is wel de reflectie van Transumo op het eigen programma: op basis van alles wat we de afgelopen jaren gezien, geleerd en ervaren hebben, is dit onze conclusie. Hoofdstuk 1 schept de context, namelijk duurzame mobiliteit. Het gaat in op wat duurzaamheid is, wat dan duurzame mobiliteit is en wat de problemen zijn van het huidige mobiliteitsysteem. Tevens wordt een mogelijk toekomstbeeld beschreven van hoe duurzame mobiliteit eruit kan zien. Het bereiken van de gewenste situatie vraagt om een structurele verandering in cultuur, structuren en werkwijzen: een zogenaamde transitie. Hoofdstuk 2 gaat in op de bijdrage van Transumo aan de benodigde transitie naar duurzame mobiliteit. De Transumo-aanpak en werkwijze zijn gestoeld op inzichten uit de transitiemanagementtheorie. In het hoofdstuk komt aan de orde wat transitiemanagement volgens Transumo is en er wordt ingegaan op een aantal voor het mobiliteitsysteem typerende uitdagingen waarvoor Transumo haar transitie-aanpak heeft ontwikkeld en ingezet. Hoofdstuk 3 beschrijft de proces- en leerervaringen ten aanzien van het toepassen van de transitie-aanpak. Transumo heeft als eerste onderzoeksprogramma in Nederland een transitiemanagement-aanpak toegepast in de mobiliteitspraktijk. Hoe heeft dat gefunctioneerd, in hoeverre waren theoretische inzichten bruikbaar, welke problemen deden zich daarbij voor en hoe is daarmee omgegaan? Wat waren de rollen van de verschillende betrokken partijen hierin, wat waren de belangenverhoudingen en wat voor invloed hadden de besliskaders? Hoofdstuk 4 gaat over de inhoudelijke resultaten van Transumo. Het beschrijft de resultaten die voortkomen uit de Transumo-aanpak, zoals inzichten vanuit zelfsturing (bijvoorbeeld belonen in plaats van bestraffen), de betrokkenheid van nieuwe partijen in het mobiliteitsdomein (bijvoorbeeld de rol van de werkgever) en verschuivingen in publieke en private verantwoordelijkheden. 8

10 Hoofdstuk 5 richt zich op de wijze waarop Transumo haar kennis heeft verspreid en nalaat. Een duurzame mobiliteit is niet van vandaag op morgen gerealiseerd. Het is dus van belang om resultaten en ervaringen die hiermee zijn opgedaan te ontsluiten en te verankeren. Transumo heeft voor verschillende doelgroepen verschillende media ingezet. Hoofdstuk 6 beschrijft ten slotte de wijze waarop de Transumo-resultaten na afronding van het programma hun doorwerking vinden, bijvoorbeeld de wijze waarop beleids- en bedrijfsprocessen zijn beïnvloed en de wijze waarop de resultaten nu worden gebruikt in het onderwijs. Vervolgens gaat het hoofdstuk in op de kennisvragen voor vervolgonderzoek. Een gedeelte van de Transumo-kennisontwikkelingsactiviteiten is reeds doorgezet in vervolgprogramma s en initiatieven. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een beschrijving van de wijze waarop Transumo s resultaten en ervaringen onzes inziens kunnen worden gebruikt om de transitie naar duurzame mobiliteit (nog) verder te versnellen. 9

11 1. Duurzame mobiliteit Om de resultaten van Transumo in het juiste perspectief te kunnen plaatsen, is het van belang de context te schetsen waar het programma en de resultaten tot stand zijn gekomen. Transumo is in 2004 gevraagd om de verduurzaming van het Nederlandse mobiliteitsysteem in al zijn facetten naar een hoger niveau te brengen. De vragen die we in dit hoofdstuk beantwoord willen zien, luiden dan ook: Wat is duurzame mobiliteit, waar stonden we aan het begin van het Transumo-traject, wat is de visie waar we naartoe hebben gewerkt en hoe is die visie tot stand gekomen? Wat is duurzaam en wat is dan duurzame mobiliteit? Duurzaamheid is een complex begrip waarbij vele intergerelateerde aspecten een rol spelen: welzijn (met elementen van voedselvoorziening, gezondheid, persoonlijke ontplooiingsmogelijkheden, welvaart), met welvaart samenhangende aspecten als economische voorspoed, omgaan met eindige hulpbronnen. Maar ook aspecten rond ecologie (leefomgeving van dieren en planten, biodiversiteit). Om het denken over deze aspecten te ordenen, gebruikt Transumo als denkmodel en kapstok de invalshoeken people, profit/prosperity en planet, de drie P s van duurzaamheid, waartussen uiteraard sterke onderlinge verbanden bestaan. Het is al decennia lang duidelijk 2 dat de manier waarop we leven, consumeren en produceren niet duurzaam is, onze maatschappij ziet zich geplaatst voor grote uitdagingen op terreinen als demografie (vergrijzing), economie (positie ten opzichte van opkomende economieën, bereikbaarheid) en leefomgeving (klimaatverandering, grondstof- en fossiele brandstofreserves, gezondheid). Deze uitdagingen noodzaken in nationaal en internationaal verband tot het stellen van scherpe doelstellingen zoals binnen het Klimaatverdrag 3 en het daaruit voortvloeiende Kyoto-verdrag (1997). Daarin zijn afspraken gemaakt over reductie van broeikasgasvormende emissies om de klimaatverandering tegen te gaan. Vooralsnog zijn die doelstellingen waarschijnlijk niet scherp genoeg om de klimaatverandering afdoende tegen te gaan, maar het is bemoedigend om te zien dat er momenteel tenminste meer politieke belangstelling is dan ooit voor het vraagstuk. 1 Zie bijlage 1 voor een overzicht van het Transumo programma. Zie bijlage 2 voor een overzicht van de Transumoparticipanten. 2 Zie o.a. D. Meadows voor de Club van Rome (1972) The Limits to growth: a global challenge, waarin een verband werd gelegd tussen economische groei en de gevolgen hiervan voor het milieu; hoewel de sombere prognoses van het rapport niet uitkwamen, had het rapport wel een sterke signaalfunctie. 3 United Nations Framework Convention on Climate Change (opgesteld tijdens de Earth Summit in 1992) 10

12 Mobiliteit - het (zich) verplaatsen van personen - en goederenvervoer hebben een forse invloed op welzijn en welvaart, maar ook op leefbaarheid, gezondheid en ecologie. Die invloed is voor een deel positief, bijvoorbeeld omdat we een belangrijk deel van onze welvaart ontlenen aan onze internationale handelspositie en omdat mobiliteit kan bijdragen tot een groter welzijn (sociale contacten, scholing, bereikbaarheid van werk en recreatieve voorzieningen). Maar voor een deel is die invloed ook negatief, bijvoorbeeld door verkeersonveiligheid, geluidsoverlast, stank en het risico op klimaatveranderingen en een grote afhankelijkheid van fossiele brandstoffen en grondstoffen (en de landen en gebieden waar die goederen vandaan komen). Net als alle andere menselijke activiteiten in onze westerse wereld functioneert ons mobiliteitsysteem momenteel niet duurzaam, met andere woorden, we kunnen het huidige niveau van mobiliteit met de daarbij nu behorende aanslag op de leefomgeving niet heel lang meer volhouden. Het wegverkeer alleen is momenteel al verantwoordelijk voor 14 procent van de broeikasgassenuitstoot wereldwijd. Daarom zullen ook op dit gebied forse ambities neergezet moeten worden, die maken dat het mobiliteits- en vervoersysteem er in de toekomst significant anders uit zal gaan zien dan nu. Er is een transitie een fundamentele systeemverandering van ons mobiliteitsysteem nodig om te zorgen het straks de duurzaamheidstoets kan doorstaan. In de vervolgparagrafen worden de planet, people en profit/prosperity uitdagingen rond mobiliteit en goederenvervoer nader toegelicht Het planet aspect van duurzame mobiliteit 4 De ecologische of planet kant van duurzaamheid omvat vele aspecten die op enigerlei wijze worden beïnvloed door mobiliteit en vervoer: - Natuurkwaliteit en biodiversiteit, die kunnen worden beïnvloed door ruimtegebruik en doorsnijding van leefgebieden door infrastructuren (met effecten op migratie van planten en dieren) en door luchtkwaliteit, klimaat, geluidhinder (zie hieronder), lichthinder en indirect door de impact van toenemend landgebruik voor monoculturen voor de productie van bijvoorbeeld biobrandstoffen; - Luchtkwaliteit, zoals emissies van verzurende stoffen (stikstofoxiden - NO x, zwaveldioxide - SO 2 ), van stoffen die direct schadelijk zijn voor de gezondheid of die via atmosferische reacties (bijvoorbeeld vorming van ozon) leiden tot slechte luchtkwaliteit, (zoals koolwaterstoffen - HC/VOS/PAK, fijnstof - o.a. PM 10, lood - Pb); - Bodem en waterkwaliteit, via zure regen of depositie van emissies naar de lucht van bijv. NO x en SO 2, via afspoelen van regenwater met verontreinigingen van zware metalen en andere milieubelastende stoffen, het lekken en lozen van schadelijke stoffen - bijvoorbeeld bij ongevallen en verontreinigingen door transportactiviteiten van weg, rail, binnenvaart en zeevaart, en verontreinigingen bij het afdanken van materieel; - Verkeersgeluid, veroorzaakt door aandrijfsystemen (motoren), afrolgeluid, geluidhinder veroorzaakt door overslag en laad/losactiviteiten - leidend tot verstoring van de natuur en/of gezondheidsklachten; - Klimaat, beïnvloed door emissies van broeikasgassen: kooldioxide - CO 2 - door verbranding van fossiele brandstoffen, methaan - CH 4 - via uitlaatgassen of lekkage bij gebruik van aardgas als brandstof en indirect ook via emissie door landbouw (ten behoeve van de productie van biobrandstoffen), lachgas - N 2 O - via uitlaatgassen (o.a. door omzettingsprocessen in katalysatoren) en als emissie van landbouw (productie van biobrandstoffen), fluorhoudende gassen (voor de transportsector betreft dat vooral HFK's, die als koelmiddel in airco s worden gebruikt) en emissies van waterdamp in hogere luchtlagen door vliegtuigen (airtrails); - Gebruik van eindige voorraden energiebronnen en grondstoffen (en de effecten van de winning ervan), zoals fossiele brandstoffen (voor transportsector m.n. aardolie), ertsen van staal, aluminium maar ook van edele metalen, zoals platina voor brandstofcellen). Voor het scenario waarbij het mobiliteit- en transportdomein naar evenredigheid zou moeten bijdragen aan het bereiken van mondiaal en regionaal (Europees, nationaal) overeengekomen milieudoelstellingen, is een set reductiedoelstellingen opgesteld die wordt gedefinieerd ten opzichte van een business as usual scenario: 4 Deze paragraaf is goeddeels gebaseerd op R. Smokers (2008) 'De planet-kant van duurzame mobiliteit; Top-down visievorming ten behoeve van Transumo', CE Delft, Delft. 11

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Satish K. Beella, René van Someren september 2008 Inhoudsopgave Introductie 3 Schematisch overzicht transportpreventie (goederen)

Nadere informatie

Spitsmijden 1; Bijdragen aan Transities naar Duurzame Mobiliteit Teije Gorris, Transumo 24 november 2008

Spitsmijden 1; Bijdragen aan Transities naar Duurzame Mobiliteit Teije Gorris, Transumo 24 november 2008 Spitsmijden 1; Bijdragen aan Transities naar Duurzame Mobiliteit Teije Gorris, Transumo 24 november 2008 Inhoud Doel presentatie Resultaten Spitsmijden 1 Transumo Van Spitsmijden 1 naar Spitsmijden 2x

Nadere informatie

Boekpresentatie De Nederlandse Mainports Onder Druk: Speuren naar Ontwikkelkracht

Boekpresentatie De Nederlandse Mainports Onder Druk: Speuren naar Ontwikkelkracht Transumo Kennismiddag Bestuurlijke Processen Boekpresentatie De Nederlandse Mainports Onder Druk: Speuren naar Ontwikkelkracht LEF, Utrecht, 16 juni 2009 Marcel Hertogh, Themaleider Bestuurlijke Processen

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten Samenvatting................. In juli 2008 heeft de Europese Commissie een strategie uitgebracht om de externe kosten in de vervoersmodaliteiten te internaliseren. 1 Op korte termijn wil de Europese Commissie

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Portal Planning Process

Portal Planning Process BROCHURE Portal Planning Process SAMENWERKEN AAN EEN WAARDEVOL PORTAAL BROCHURE PORTAL PLANNING PROCESS 2 Axians PORTAL PLANNING PROCESS BROCHURE Inhoud Introductie 4 3 Portal Planning Process 5 4 Uitdagingen

Nadere informatie

MIRT onderzoek Noordwestkant Amsterdam. Regiomarkt

MIRT onderzoek Noordwestkant Amsterdam. Regiomarkt MIRT onderzoek Noordwestkant Amsterdam Regiomarkt 10-3-2016 1 Brede Aanpak Aanleiding Eerder onderzoek: knelpunten A9 Achterliggende ontwikkelingen: toenemende verstedelijking, vergrijzing, technologische

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer 1. Inleiding Zoetermeer wil zich de komende jaren ontwikkelen tot een top tien gemeente qua duurzaam leefmilieu. In het programma duurzaam Zoetermeer

Nadere informatie

Bent u. duurzaamheid. al de baas?

Bent u. duurzaamheid. al de baas? Bent u al de baas? Wat levert het je op? Inzicht in hoe u het sbereik binnen een leefgebied kunt vergroten door slimme inrichting van uw sbeleid en duurzame aanpak van infrastructurele (her)inrichtingsprojecten.

Nadere informatie

Studiedag Duurzame Ontwikkeling

Studiedag Duurzame Ontwikkeling Studiedag Duurzame Ontwikkeling Wanneer je een schip wilt bouwen, breng dan geen mensen bij elkaar om hout aan te slepen, werktekeningen te maken, taken te verdelen en werk te plannen, maar leer de mensen

Nadere informatie

The Sustainable Suitcase. The Sustainable Suitcase is een handige koffer voor erfgoedinstellingen die met duurzaamheid actief aan de slag willen

The Sustainable Suitcase. The Sustainable Suitcase is een handige koffer voor erfgoedinstellingen die met duurzaamheid actief aan de slag willen The Sustainable Suitcase The Sustainable Suitcase is een handige koffer voor erfgoedinstellingen die met duurzaamheid actief aan de slag willen December 2011 The Sustainable Suitcase is een handige koffer

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

VI GROEP EXPERTS. Communicatieplan CO 2 reductie Goudappel Groep GOUDAPPEL

VI GROEP EXPERTS. Communicatieplan CO 2 reductie Goudappel Groep GOUDAPPEL GOUDAPPEL VI GROEP EXPERTS IN MOBILITEIT Communicatieplan CO 2 reductie Goudappel Groep Versie Datum Opgesteld door Geaccordeerd door 1.0 7-11-2012 D. van de Woestijne Zienergie BV 2.0 26-11-2012 D. van

Nadere informatie

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan, 22 Augustus 2014 1 Voorwoord Duurzaamheid is geen trend, het is de toekomst. Het is niet meer weg te denken

Nadere informatie

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda 2012-2013 Inleiding M&S Breda bestaat uit acht organisaties die er voor willen zorgen dat de kwetsbare burger in Breda mee kan doen. De deelnemers in M&S Breda delen

Nadere informatie

onderzoek in transitie?

onderzoek in transitie? Transitieonderzoek: onderzoek in transitie? Erik Paredis (UGent) Yves De Weerdt (VITO) Frank Nevens (VITO) Opstartworkshop INTRAP 31 mei 2012, Leuven www.steunpunttrado.be Opbouw 1. De uitdagingen waarvoor

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Ketenanalyse stalen buispalen 2013

Ketenanalyse stalen buispalen 2013 Ketenanalyse stalen buispalen Genemuiden Versie 1.0 definitief \1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Leeswijzer 3 De -prestatieladder 4.1 Scopes 4. Niveaus en invalshoeken 5 3 Beschrijving van de waardeketen

Nadere informatie

Communicatieplan CO 2 reductie Goudappel Groep

Communicatieplan CO 2 reductie Goudappel Groep GOUDAPPEL XII IS L. F IN MOBILITEIT Communicatieplan CO 2 reductie Goudappel Groep Versie Datum Opgesteld door Geaccordeerd door 1.0 07-11-2012 D. van de Woestijne Zienergie BV 2.0 26-11-2012 D. van de

Nadere informatie

Competentie Centrum Transities

Competentie Centrum Transities Competentie Centrum Transities Samen werken, samen leren, samen ontwikkelen José Andringa 10 november 2009 CoP Versnelling Innovatiecyclus (Movinnio/Traverse) PARTNERSCHAP VROM SenterNovem Beheergroep

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

Economie, innovatie en duurzaamheid zijn van

Economie, innovatie en duurzaamheid zijn van Inter-Steunpunten Transitieplatform Economie, innovatie en duurzaamheid zijn van belang in transport Hilde Meersman, Cathy Macharis, a Christa Sys, Eddy Van de Voorde, Thierry Vanelslander, Ann Verhetsel

Nadere informatie

Any color so long as it is green

Any color so long as it is green Any color so long as it is green Duurzame mobiliteit op lokaal niveau Richard Smokers Attero Minisymposium, Duurzame mobiliteit, Wijster, 2 Any color so long as it is green Inhoud Uitdagingen Wat valt

Nadere informatie

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Geïntegreerde netwerken en knooppunten: veranderingen in de maatschappij Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Project uitwerking en planvoorbereiding Advies verkenningen Onderzoek duurzame stedenbouw

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

Leerdoelen en kerndoelen

Leerdoelen en kerndoelen Leerdoelen en kerndoelen De leerdoelen in de leerlijn vallen in het leerdomein Oriëntatie op jezelf en de wereld. Naast de gebruikelijke natuur en milieukerndoelen (kerndoelen 39, 40 en 41) zijn ook de

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT. ir. Bart Vuijk

SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT. ir. Bart Vuijk SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT ir. Bart Vuijk TNO: MISSIE TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn van de samenleving

Nadere informatie

Kwaliteitshandboek v1.0 CO 2 -Prestatieladder Roelofs

Kwaliteitshandboek v1.0 CO 2 -Prestatieladder Roelofs Kwaliteitshandboek v1.0 CO 2 -Prestatieladder Roelofs Datum: Januari 2013 Bezoekadres Dorpsstraat 20 7683 BJ Den Ham Postadres Postbus 12 7683 ZG Den Ham T +31 (0) 546 67 88 88 F +31 (0) 546 67 28 25 E

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Digitale cultuur als continuüm

Digitale cultuur als continuüm Digitale cultuur als continuüm Samenvatting Activiteitenplan 2017-2020 Stichting Digitaal Erfgoed Nederland (DEN) Den Haag, 31 januari 2016 1/5 1. Vooraf Deze samenvatting is gebaseerd op de subsidieaanvraag

Nadere informatie

Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting

Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting Aart de Koning, april 2010 De aanleiding: de concurrentiepositie van de haven van Rotterdam staat onder druk De haven van Rotterdam is altijd sterk verankerd geweest

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken 111

Het Nieuwe Werken 111 Het Nieuwe Werken 111 Inleiding Het Nieuwe Werken De laatste jaren heeft Het Nieuwe Werken zich sterk ontwikkeld en veel bekendheid gekregen. Maatschappelijke ontwikkelingen als files, de balans tussen

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

De Keizer Kennismakelaar bij Haven Amsterdam

De Keizer Kennismakelaar bij Haven Amsterdam De Keizer Kennismakelaar bij Haven Amsterdam Afdelingsoverleg NS-Beleid Donderdag 9 april 2009 Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Inhoud presentatie De Keizer Kennismakelaar HAP -

Nadere informatie

Het maken van een duurzaamheidsbeleid

Het maken van een duurzaamheidsbeleid Het maken van een duurzaamheidsbeleid Workshop Lekker Betrokken! Phyllis den Brok Projectleider Lekker Betrokken! phyllis@phliss.nl 06-22956623 hhp://www.phliss.nl/lb.html Duurzaamheid Definitie duurzaamheid:

Nadere informatie

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Het succesvol doorvoeren van organisatieverandering vraagt nogal wat. De uitdaging is om de beoogde verandering werkbaar te maken en te borgen

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Energie, Afval, Geluid, Diversiteit, Duurzame Inzetbaarheid

Energie, Afval, Geluid, Diversiteit, Duurzame Inzetbaarheid DUURZAAM ONDERNEMEN bij NS Strategie Mobiliteit per trein heeft een duurzaam karakter en daarmee NS ook. Door het reizen van deur tot deur voor onze klanten zo aantrekkelijk mogelijk te maken draagt NS

Nadere informatie

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen!

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! (Bijdragenr. 56) DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! Bert van der Veen Advin b.v. Rien Borhem Gemeente Amsterdam 1. Inleiding Om het verkeer in goede banen te leiden wordt steeds

Nadere informatie

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT 1 PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT Aan: Gedeputeerde Staten van Utrecht en Provinciale Staten van Utrecht Pythagoraslaan 101 3508 TH Utrecht Datum: 1 oktober 2009 Ons kenmerk: PCL 2009/05

Nadere informatie

Naar een lokaal klimaatbeleid 2.0

Naar een lokaal klimaatbeleid 2.0 Naar een lokaal klimaatbeleid 2.0 Notitie voor noodzaak Donald van den Akker September 2011 Deze notitie is geschreven als onderdeel van een opdracht van AgentschapNL, i.h.k.v. het Innovatieprogramma Klimaatneutrale

Nadere informatie

Workshop Afstemmen van ruimte en mobiliteit 23/11/15. Technologische innovatie

Workshop Afstemmen van ruimte en mobiliteit 23/11/15. Technologische innovatie Workshop Afstemmen van ruimte en mobiliteit 23/11/15 Technologische innovatie Strategische visie BRV over Technologische innovatie 20/11/2015 2 Technologische innovatie, een kans Meer te doen met minder

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Extern MVO-management MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Duurzame ontwikkeling... 4 1.1 Duurzame

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

DUURZAME INFRASTRUCTUUR

DUURZAME INFRASTRUCTUUR DUURZAME INFRASTRUCTUUR wisselwerking van stad, spoor, snelweg en fietspad TON VENHOEVEN VENHOEVENCS architecture+urbanism Krimp werkgelegenheid Percentage 65+ Woon-werkverkeer Grondprijzen 2007, Toegevoegde

Nadere informatie

Informational Governance

Informational Governance Story Informational Governance Juli 2013 Nog niet zo heel lang geleden voltrokken veranderingen in de maatschappij zich volgens logische, min of meer vaste patronen. Overheden, bedrijven, wetenschappers,

Nadere informatie

Bedrijven in transitie. Dr. Derk Loorbach 13-06-2013

Bedrijven in transitie. Dr. Derk Loorbach 13-06-2013 Bedrijven in transitie Dr. Derk Loorbach 13-06-2013 Kernboodschappen 1. De wereld is in transitie en dat vraagt om radicale koerswijziging 2. Bedrijven zijn in toenemende mate leidend in transities 3.

Nadere informatie

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90 Hoe ziet dat er on de praktijk uit? (per sector / organisatie / afdeling / functie) Natuurlijke hulpbronnen en mensen zullen schaars zijn en de beschikbaarheid van kapitaal is niet te voorspellen. Met

Nadere informatie

Effecten van Mobility Mixx voor de BV Nederland

Effecten van Mobility Mixx voor de BV Nederland Effecten van Mobility Mixx voor de BV Nederland Indicatie van het potentieel van Mobility Mixx wanneer toegepast op het gehele Nederlandse bedrijfsleven Notitie Delft, november 2010 Opgesteld door: A.

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven

Sector- en keteninitiatieven Sector- en keteninitiatieven Conform 1.D.1, 1.D.2 en 3.D.1 Onderzoek naar initiatieven en toelichting op de actieve deelname aan het initiatief van Zwatra B.V. Auteur(s): R. Egas, directie & CO 2-functionaris,

Nadere informatie

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012)

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) -1- Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) 1 Aanleiding voor het project Arbeidsparticipatie is een belangrijk onderwerp voor mensen met een chronische ziekte of functiebeperking

Nadere informatie

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN Dick van Damme Lector Logistiek Hogeschool van Amsterdam Terneuzen 3 september 2015 AGENDA 1. Ontwikkelingen lucht- en zeehaven 2. Uitdagingen en strategierichtingen

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

De Energietransitie van Onderaf

De Energietransitie van Onderaf De Energietransitie van Onderaf Rapportage WP3 - Handelingsperspectieven DEEL 0 Inleiding 1 Auteurs Roelien Attema & Geerte Paradies Uitgegeven voor Titel Versie 1.0 STEM programma Rapportage WP3 Handelingsperspectieven

Nadere informatie

Overijssels Ontwikkelmodel

Overijssels Ontwikkelmodel Overijssels Ontwikkelmodel Inzicht in duurzaamheid geeft toekomst met uitzicht! Door Egbert Dijk op 20 oktober 2011 Inhoud Wat is duurzame ontwikkeling? Omgevingsvisie Overijssel Processtappen duurzame

Nadere informatie

ENERGIETRANSITIE: INNOVATIE IN HET ENERGIEBELEID

ENERGIETRANSITIE: INNOVATIE IN HET ENERGIEBELEID ENERGIETRANSITIE: INNOVATIE IN HET ENERGIEBELEID Peter Aubert maart 2007 Van visie naar beleid Project LTVE: diversiteit aan wereldbeelden 2050 Ecologie = burgers autonomie 2000 PJ Vrijhandel = markt laagste

Nadere informatie

Ketenanalyse Woon- Werkverkeer

Ketenanalyse Woon- Werkverkeer 2014 Ketenanalyse Woon- Werkverkeer Rapportage: KAWWV 2014 Datum: 12 Augustus 2014 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.1 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Doel... 4 2.1 Data inventarisatie... 4 2.1.1 Zakelijke

Nadere informatie

CO 2 en energiereductiedoelstellingen

CO 2 en energiereductiedoelstellingen CO 2 en energiereductiedoelstellingen t/m 2012 N.G. Geelkerken Site Manager International Paint (Nederland) bv Januari 2011 Inhoud 1 Introductie 3 2 Co2-reductie scope 4 2.1. Wagenpark 4 3 Co2-reductie

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

Duurzaam Ondernemen en DGMR. 1. Inleiding. 1.1 Algemene missie DGMR. Betreft : Beleidsvisie Datum : 10 december 2012

Duurzaam Ondernemen en DGMR. 1. Inleiding. 1.1 Algemene missie DGMR. Betreft : Beleidsvisie Datum : 10 december 2012 Duurzaam Ondernemen en DGMR Betreft : Beleidsvisie Datum : 10 december 2012 1. Inleiding Deze DuOn-beleidsvisie is het overkoepelende document voor het beleid en de initiatieven van DGMR op het gebied

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015 MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN Ruysdael onderzoek 2015 Succes maak je samen Ruysdael is gespecialiseerd in innovatie van mens en organisatie. Vanuit de overtuiging dat je samen duurzame meerwaarde creëert.

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer Plantijnweg 32, 4104 BB Culemborg / Postbus 141, 4100 AC Culemborg Telefoon (0345) 47 17 17 / Fax (0345) 47 17 59 / www.multiconsultbv.nl info@multiconsultbv.nl Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

PM.05.011. Transitie naar een Integraal Collectief Personenvervoer. Jaarrapportage 2005

PM.05.011. Transitie naar een Integraal Collectief Personenvervoer. Jaarrapportage 2005 PM.05.011 Transitie naar een Integraal Collectief Personenvervoer Jaarrapportage 2005 Jaarrapportage Jaar Projectnummer Projectnaam Datum Penvoerder Projectleider 2005 IP.05.011 Transitie naar een Integraal

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

CO 2 - en energiereductiedoelstellingen 2013-2014 Alfen B.V. Auteur: H. van der Vlugt Versie: 1.1 Datum: 26-mei-2014 Doc.nr: Red1314 Alfen B.V. CO 2-reductierapport 2013-2014 Doc. nr. Red1314 26-mei-2014

Nadere informatie

Verbinden van Duurzame Steden

Verbinden van Duurzame Steden Verbinden van Duurzame Steden Managen van verwachtingen Jan Klinkenberg, Netwerkmanager VerDuS Startbijeenkomst URD2-projecten 11 oktober 2012 Programma vanmiddag 13.00-13.15 uur Introductie VerDuS 13.15-15.15

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

Eindverantwoording in het kader van de Bsik-monitoring 15 april 2010

Eindverantwoording in het kader van de Bsik-monitoring 15 april 2010 TRANSUMO PROGRAMMA EINDRAPPORTAGE Eindverantwoording in het kader van de Bsik-monitoring 15 april 2010 TRANSUMO Eindverantwoording in het kader van de Bsikmontoring Projectnummer: BSIK 04002 Projecttitel:

Nadere informatie

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en India, heeft de wereld in veel opzichten in hoog tempo veranderd. Voor veel bedrijven betekent dit een strategische herbezinning op

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof kost de Vlaming tot 3 gezonde levensjaren. Vlaanderen zal ook in de toekomst moeite hebben om aan de Europese fijn

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

Duurzaamheidsdialoog. Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid

Duurzaamheidsdialoog. Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid Duurzaamheidsdialoog Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid Duurzaamheid U kunt waarschijnlijk bijna alle woorden relateren aan uw organisatie. Maar welke zijn echt relevant en significant?

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Logistiek Netwerk. Partnerforum Gent 18 oktober 2016

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Logistiek Netwerk. Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Logistiek Netwerk Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Ruimtebeslag in Vlaanderen 33% Prognose VITO: kan oplopen tot 50% in 2050 Ruimtebeslag = Ruimte ingenomen door

Nadere informatie

Inleiding. Doelstelling

Inleiding. Doelstelling 25 Inleiding Marleen Van Steertegem, MIRA-team, VMM Myriam Dumortier, NARA, INBO Doelstelling De samenleving wordt complexer, en verandert steeds sneller. Het beleid kan zich niet uitsluitend baseren op

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

CO 2 - en energiereductiedoelstellingen 2012-2013. Alfen B.V. Auteur: H. van der Vlugt Versie: 1.0 Datum: 20-feb-2013 Doc.

CO 2 - en energiereductiedoelstellingen 2012-2013. Alfen B.V. Auteur: H. van der Vlugt Versie: 1.0 Datum: 20-feb-2013 Doc. CO 2 - en energiereductiedoelstellingen 2012-2013 Alfen B.V. Auteur: H. van der Vlugt Versie: 1.0 Datum: Doc.nr: Red1213 CO 2-reductierapport 2012-2013 Distributielijst Naam B.Bor (Alf) M. Roeleveld (ALF)

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 Circulaire gebiedsontwikkeling Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 Circulaire werkmilieus

Nadere informatie

Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen

Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen Datum behandeling OVW i : 1 juni 2005 Kenmerk: OVW-2005-484 Aanleiding Het ministerie heeft het Overlegorgaan Goederenvervoer (OGV) advies gevraagd over

Nadere informatie

INTERREG NOORDWEST-EUROPA Overzichtstabel van de assen, doelstellingen en soorten acties

INTERREG NOORDWEST-EUROPA Overzichtstabel van de assen, doelstellingen en soorten acties INTERREG NOORDWEST-EUROPA Overzichtstabel van de assen, doelstellingen en soorten acties Elke as streeft één of meerdere specifieke doelstellingen na, elk onderverdeeld in soorten acties. De aangehaalde

Nadere informatie

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015 Duurzame inzetbaarheid uitgangspunt personeelsbeleid Het voorstel is duurzame inzetbaarheid centraal te stellen in het personeelsbeleid om medewerkers van alle levensfasen optimaal inzetbaar te houden

Nadere informatie