HUURPRIJSONTWIKKELING VAN KANTOORRUIMTE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HUURPRIJSONTWIKKELING VAN KANTOORRUIMTE"

Transcriptie

1 HUURPRIJSONTWIKKELING VAN KANTOORRUIMTE In hoeverre is de economische activiteit van invloed op de huurprijsontwikkeling van eersteklas kantoorruimte in Den Haag en Amsterdam? Den Haag, 31 augustus 2011 Scriptie MSRE Ir. E.W. de Jong

2

3 Management Summary In eerdere onderzoeken en vanuit de literatuur is reeds een verband gelegd tussen de economische activiteit en de vraag naar kantoorruimte en daarmee tevens met de huurprijsontwikkeling van vastgoed in de kantorenbranche. Daarbij is echter steeds gekeken naar de ontwikkelingen op nationale niveaus en een beperkt aantal grotere steden. Het centrale thema van deze scriptie betreft de relatie tussen de economische activiteit en de huurprijsontwikkeling van eersteklas kantoorruimte in Den Haag en Amsterdam. De resultaten van het uitgevoerde onderzoek zijn in deze scriptie verwoord. Daarbij wordt tevens antwoord gegeven op de vraag of de huurprijsontwikkeling in Den Haag, waar de Nederlandse overheid zetelt en waar de overheid via de Rijksgebouwendienst veel eersteklas kantoorruimte in eigendom heeft, in een hogere of lagere mate afhankelijk is van de economische activiteit ten opzichte van de huurprijsontwikkeling in Amsterdam. Amsterdam heeft een substantiële aantrekkingskracht op het internationale bedrijfsleven, huisvest belangrijke hoofdkantoren en veel eersteklas kantoorruimte is in handen van private partijen. De ontwikkeling van de huurprijs heeft grote gevolgen voor marktpartijen zoals beleggers, ontwikkelaars, makelaars en kantoorgebruikers en wordt dan ook door deze partijen op de voet gevolgd. Inzicht in de onderliggende indicatoren en de mate waarop de huurprijs beweegt, is dan ook voor al deze partijen relevant. Daarnaast heeft het onderzoek wetenschappelijke waarde. Uit de theorie komt naar voren dat de huurprijs afhankelijk is van vraag- en aanbodindicatoren. Economische factoren zoals bruto binnenlands product, werkgelegenheid, korte rente, toegevoegde waarde en werkloosheid worden gebruikt als vraagindicatoren. Daarnaast is de huurprijs nog afhankelijk van aanbodindicatoren zoals beschikbare kantoorruimte, kwaliteit van het object en leegstand. Na een literatuurstudie is het lange termijn evenwichtsmodel en het korte termijn huurprijsaanpassingsmodel van Brounen & Jennen geselecteerd als basis om het onderzoek uit te voeren. Met enige aanpassing en een beperkt aantal indicatoren voor de economische activiteit van de diensten- en de productiesector zijn diverse berekeningen gemaakt voor de huurprijsontwikkeling. Deze berekeningen zijn gemaakt voor Amsterdam en voor Den Haag op basis van zowel nationale als regionale datasets. 1

4 De belangrijkste resultaten en conclusies zijn: Voor de economische activiteit zijn de variabelen werkzame beroepsbevolking en voltijdbanen beide significant en valide voor zowel Amsterdam als Den Haag op het betrouwbaarheidsniveau p > 0,01; Voor de economische activiteit zijn de nationale variabelen bruto binnenlands product en toegevoegde waarde beide significant en valide voor alleen Amsterdam op het betrouwbaarheidsniveau p > 0,05; De modellen zijn significant meer betrouwbaar indien de leegstand niet als variabele wordt meegenomen. De huurprijs is in dat geval afhankelijk van de beschikbare kantoorruimte en economische activiteit. De in dit onderzoek beantwoorde hypotheses en onderzoeksconclusies leiden ertoe dat de centrale vraag bevestigend kan worden beantwoord: de huurprijs van kantoorruimte reageert in Amsterdam in sterkere mate op veranderingen in de economie dan in Den Haag. Deze conclusie wordt zowel vanuit financieel opzicht (bruto binnenlands product en toegevoegde waarde van het bedrijfsleven) als vanuit de menselijke kant (werkzame beroepsbevolking en voltijdbanen) gestaafd. Gedurende de studie zijn uitvoerige analyses gemaakt die tot een goed beeld leiden met een valide antwoord op de centrale vraag. Met name bleek dat een hogere betrouwbaarheid wordt verkregen door het hanteren van nationale datasets en datasets van de productie- en de dienstensector tezamen. Tenslotte wordt nog een aantal aanbevelingen gedaan voor toekomstig onderzoek teneinde de gehanteerde modellen te verdiepen. Enerzijds betreft dit het gebruik van uitgebreidere en kwalitatief betere datasets alsmede de toevoeging van variabelen als korte rente, beroepsbevolking en werkloosheid. Anderzijds betreft dit het meenemen van toekomstige trends op het gebied van bijvoorbeeld duurzaamheidseisen, nieuwe werkwijzen, arbeidsbeschikbaarheid en het gebruik van oude- ten opzichte van nieuwe kantoorgebouwen. 2

5 Voorwoord Deze scriptie is uitgevoerd ter afsluiting van de opleiding Master of Studies in Real Estate ( MSRE ) aan de Amsterdam School of Real Estate ( ASRE ). Bij deze opleiding is gekozen voor de specialisaties: assetmanagement, projectontwikkeling en investeringsanalyse. De opleiding ben ik begonnen in februari 2009, midden in de mondiale economische crisis, waarvan de kernoorzaak lag in de vastgoed- en financieringssector. En dat is precies de sector waar ik werkzaam ben. Het waren spannende tijden waarbij ING Real Estate een hele andere gedaante kreeg. Het waren ook tijden dat ik op het puntje van mijn stoel zat, aandachtig te luisteren, in de collegebanken van de ASRE. Wat me altijd zal bijblijven zijn: de stevige discussies en groepsdynamiek, de stroopwafels in de pauze en de buitenlandexcursies naar Dublin en Valencia. Mijn dank gaat dan ook uit naar ING die mij deze kans heeft gegeven. Persoonlijk was het afgelopen jaar ook hectisch. Om te beginnen ben ik in het huwelijk getreden en hebben we mogen genieten van de geboortes van onze eerste drie nichtjes. Mijn vrouw is zeer recent bevallen van onze eerste zoon. Begin dit jaar heb ik promotie gemaakt binnen ING en als relationship manager ben ik betrokken bij internationale vastgoedfinancieringen. Op sportief terrein is een knappe prestatie neergezet door ongeslagen kampioen te worden met ons hockeyteam. En op sociaal gebied is het druk geweest met vele partijen en huwelijken in mijn omgeving. Ondanks al deze afleidingen heb ik kans gezien om in de weekenden en gedurende vele avonden en nachtelijke uurtjes deze scriptie op te stellen. Velen in mijn directe omgeving ben ik veel dank verschuldigd. Zij zagen mij af en toe piekeren en hebben mij steeds weer aangemoedigd. In het bijzonder wil ik hiervoor mijn vrouw Ellen, zoon Justin en mijn ouders Ton en Tineke bedanken. De directe begeleiders bij het onderzoek waren Wim van der Post van de ASRE en Maarten Jennen van ING Real Estate Investment Management (binnenkort onderdeel van CBRE). Voor de door hen geboden ondersteuning en suggesties bij definiëring, uitvoering en evaluatie van het onderzoek en bij de nadere analyse van de resultaten waren zij voor mij onmisbaar en ben ik hen veel dank verschuldigd. Den Haag, 31 augustus 2011 Erik de Jong 3

6 4

7 Inhoudsopgave 1 INLEIDING AANLEIDING BETROKKEN PARTIJEN Maatschappelijke relevantie Bedrijfseconomische relevantie Wetenschappelijke relevantie LEESWIJZER ONDERZOEKSOPZET DOELSTELLING EN CENTRALE VRAAG SUBVRAGEN AFBAKENING ONDERZOEKSMETHODIEK ONTWIKKELINGEN ROND DE KANTORENMARKT NEDERLANDSE KANTORENCYCLUS KANTOORGEBOUWEN Automatisch marktherstel Nieuwe kantoorruimte Oude kantoorruimte DUURZAAMHEID DE POLITIEK Taken overheid Boete leegstand Kabinetsbeleid Rijksgebouwendienst KAPITAALMARKT Financiers Investeerders HUURINCENTIVES MAATSCHAPPELIJKE INVLOEDEN Werkgelegenheid Beroepsbevolking Het Nieuwe Werken SAMENVATTING

8 4 PROCESSEN IN DE KANTORENMARKT MECHANISME VASTGOEDMARKTEN HET VIERKWADRANTEN MODEL DE VARKENSCYCLUS FUNDAMENTELE ANALYSE Buitengewoon optimisme door marktpartijen Vertragingen in het aanbod en nieuwe constructies De perceptie van banken op het risico THEORETISCH MODEL Natuurlijke leegstand Long run equilibrium model Short run rent adjustment model Economische activiteit SAMENVATTING Vastgoedmechanisme Theoretisch model Hypotheses MODEL IN DE PRAKTIJK DATA Benodigde data Verkregen data Data analyse en selectie Correlatie variabelen MODEL Type modellen LINEST model RESULTATEN Validiteit van het model Uitkomsten en conclusies CASUÏSTIEK EN EVALUATIE CASUÏSTIEK Amsterdamse vastgoedmarkt Haagse vastgoedmarkt KRITISCHE KANTTEKENINGEN Model Trends op de kantorenmarkt

9 6.2.3 Overige tekortkomingen EVALUATIE ONDERZOEKSMETHODIEK CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN CONCLUSIE AANBEVELINGEN Aanbevelingen ten aanzien van het gebruik Aanbevelingen ten aanzien van verdieping...68 BIJLAGEN...71 A BIBLIOGRAFIE...73 B AFKORTINGEN...77 C DEFINITIES...79 D DATA...81 E NATUURLIJKE LEEGSTAND...93 F CORRELATIE HUURPRIJS EN ECONOMISCHE ACTIVITEIT...95 G CORRELATIEMATRIX LONG-RUN EQUILIBRIUM MODEL H CORRELATIEMATRIX SHORT-RUN RENT ADJUSTMENT MODEL I CODERING MODELLEN J INPUT MODELLEN K OUTPUT MODELLEN L CONSTANTEN, COËFFICIËNTEN EN BETROUWBAARHEIDSNIVEAU M RELATIE ECONOMISCHE ACTIVITEIT EN HUURPRIJSONTWIKKELING N HUURPRIJSVERANDERING O KANTORENLOCATIES AMSTERDAM EN DEN HAAG

10 8

11 1 Inleiding Deze scriptie richt zich op de huurprijsontwikkeling van onroerend goed in de kantorenmarkt. Er wordt specifiek ingezoomd op de relatie tussen de economische activiteit 1 en de huurprijsontwikkeling van eersteklas kantoorruimte 2 in Den Haag en Amsterdam. De intentie is om het verband tussen deze variabelen te onderzoeken, evenals regionale discrepanties in de relatie tussen de economische activiteit en de huurprijsontwikkeling. Het onderzoek gaat vervolgens in op de vraag of de huurprijs van kantoorruimte in Den Haag in een hogere of lagere mate afhankelijk is van de economische activiteit ten opzichte van de huurprijs van kantoorruimte in Amsterdam. In dit hoofdstuk wordt de aanleiding voor dit onderzoek en het belang ervan voor de verschillende actoren op dit marktterrein beschreven. Aan het eind van het hoofdstuk is de leeswijzer gegeven. 1.1 Aanleiding Het is alom bekend in ieder geval in de vastgoedwereld dat de kantorenmarkt bij uitstek cyclisch van aard is 3. Vraag en aanbod sluiten zelden goed aan op elkaar waardoor er van tijd tot tijd tekorten of overschotten ontstaan. Dit is niet vaak zonder consequenties. In een periode van hoogconjunctuur ontstaat er meer vraag dan normaal naar kantoorruimte. Dit komt omdat de bedrijvigheid toeneemt in een opgaande economie (of omgekeerd: de economie opbloeit omdat er meer bedrijvigheid komt). Indien het aanbod de vraag niet kan matchen, wordt verwacht dat de huurprijs aanzienlijk stijgt in deze periode. Een hogere huurprijs leidt in de regel tot hogere marktwaarden van onroerend goed. En dit geeft op zijn beurt een impuls aan diverse sectoren, zoals de investeringsmarkt, financieringsbranche, bouw- en ontwikkelingsbedrijven, makelaardij, adviseurs, taxateurs, architectenbureaus, juristen- en notariskantoren, overheden en de kantoorgebruiker. Gebaseerd op optimisme, of misschien het gebrek aan harde maatstaven om toekomstige ontwikkelingen in te schatten, ontstaat de neiging teveel meters kantoorruimte bij te bouwen. Een hoogconjunctuur biedt nu eenmaal de kans en ruimte om projecten op stapel te zetten die soms al lange tijd in de pen zaten. Overheden zien, nu er voldoende middelen beschikbaar zijn, de kans om projecten op te pakken. Niemand wil de opgaande markt missen. En dus staan beleggers en financiers in de rij om te investeren in bestaande en 1 Het begrip economische activiteit wordt besproken in Eersteklas kantoorruimte is de hoogste kwaliteit beschikbare kantoorruimte in Den Haag en Amsterdam 3 Een korte terugblik van de cyclische aard van de Nederlandse kantorenmarkt wordt besproken in 3.1 9

12 nieuwe kantoorprojecten. Ook makelaars en adviseurs merken de gevolgen van deze schommelingen in vraag en aanbod. Bij veel vraag hebben zij immers meer werk. De kantoorgebruikers hebben meer behoefte aan additionele kantoorruimte, willen verhuizen naar een locatie die beter op hun business aansluit of zijn ontvankelijk voor advies. Door het verhoogde aantal transacties in de markt zien architectenbureaus, juristen- en notariskantoren eveneens meer verkeer. Het is niet alleen de kantoorgebruiker die floreert, maar de hele vastgoedwereld. Het is tevens opmerkelijk dat in tijden van hoogconjunctuur blijkbaar vanzelfsprekend veel vertrouwen in een langdurig opgaande markt ontstaat. Aangenomen dat de vraag constant blijft, kan het evenwicht tussen vraag en aanbod van kantoorruimte pas na enkele jaren worden hersteld. Dat komt omdat de diverse spelers in de vastgoedwereld vertraagd reageren op wijzigingen in vraag en aanbod. Een kantoorpand kan simpelweg niet in één dag worden opgeleverd. Maar na enkele jaren kunnen wel heel veel kantoorobjecten worden opgeleverd. Dit wordt ook wel aangeduid als de varkenscyclus 4. Als het aanbod de vraag overstijgt wordt aangenomen dat de huurprijs stabiliseert of daalt. In een laagconjunctuur neemt de vraag af naar kantoorruimte. Het gevolg is goed merkbaar vandaag de dag. In Nederland staat circa 7 miljoen vierkante meter kantoorruimte leeg. Op de totale kantorenvoorraad van bijna 49 miljoen vierkante meter staat daarmee circa 14% leeg. Verwacht wordt dat dit percentage zelfs zal stijgen in de nabije toekomst (VROM, 28 april 2010). Het kan bijna niet anders of dit zal ook zijn weerslag hebben op de huurprijs van kantoorruimte. De huurprijs komt dus tot stand door vraag en aanbod. En vraag en aanbod is in grote mate afhankelijk van de economische conjunctuur waarin een regio zich bevindt. Uit dit oogpunt is het van belang om te onderzoeken wat het verband is tussen de economische activiteit en de huurprijsontwikkeling en of dit verband in alle regio s even sterk is. De vergelijking wordt getrokken tussen Den Haag als overheidsstad en Amsterdam als vestigingsplaats voor veel internationale bedrijven. Zou de economische activiteit in hogere of lagere mate van invloed zijn op de huurprijsontwikkeling in deze steden? Deze scriptie geeft antwoord op deze vraag. 1.2 Betrokken partijen Het veronderstelde verband tussen de economische activiteit en de huurprijsontwikkeling van kantoorruimte kan leiden tot inzichten waar veel partijen baat bij hebben. Bij een sterk verband kunnen partijen rekening houdend met de economische activiteit een voorspelling maken van de toekomstige huurprijs van kantoorruimte. De economische activiteit fungeert dan immers als een sterke indicator. Het omgekeerde is ook relevant. Indien er een zwak 4 Het begrip varkenscyclus wordt besproken in

13 verband is, ligt het voor de hand dat partijen andere indicatoren hoger in acht nemen. Tenslotte is het relevant om te weten of er een generiek (lees: nationaal) of specifiek (lees: regionaal) instrument toepasbaar is voor de raming van de huurprijsontwikkeling. Hieronder zijn de rollen en de belangen van de verschillende marktpartijen uitgewerkt met betrekking tot de maatschappelijke, bedrijfseconomische en wetenschappelijke aspecten. Voor al deze marktpartijen is het relevant om inzicht te hebben in de toekomstige huurprijs Maatschappelijke relevantie De maatschappelijke relevantie heeft betrekking op de verschillende overheden. De economische activiteit c.q. huurprijsontwikkeling kunnen indicatoren zijn voor toekomstige tekorten of overschotten op de kantorenmarkt. Overheden hebben als taak om deze balans te bewaken. Grote tekorten kunnen werken als een rem op de economie, terwijl grote overschotten leegstand en verpaupering tot gevolg hebben. Overheden ontwikkelen daarvoor beleid 5. Tenslotte is het relevant voor overheden om eventuele regionale discrepanties te onderkennen Bedrijfseconomische relevantie De bedrijfseconomische relevantie heeft betrekking op veel sectoren. Hieronder worden de volgende partijen besproken: ontwikkelaars, beleggers, financiers, makelaars, adviseurs, taxateurs en de kantoorgebruiker zelf. Eerder opgesomde partijen zoals bouwbedrijven, architectbureaus, juristen- en notariskantoren hebben niet direct baat bij het onderzoek, maar merken wel de effecten van de huurprijsontwikkeling in hun dagelijkse activiteiten. Ontwikkelaars Indien de relatie tussen economische activiteit en huurprijsontwikkeling inzicht verschaft in de toekomstige vraag naar kantoorruimte en de verkoopprijs van kantoorruimte kunnen ontwikkelaars aanbod en vraag beter op elkaar afstemmen. Ontwikkelaars kunnen dan een analyse maken op basis van duidelijke indicatoren en krijgen inzicht in de verkoopprijs. Het beantwoordt het vraagstuk of er gebouwd kan worden op risico of dat er vooraf overeenstemming moet zijn met een huurder of koper. Ook is het van belang om te weten in welke mate bepaalde regio s afhankelijk zijn van de nationale economische conjunctuur. Beleggers en financiers Beleggers en financiers investeren in onroerend goed. Als met behulp van een model de vraag naar kantoorruimte op de langere termijn kan worden voorspeld, kan het investerings- 5 Het beleid van de overheid wordt besproken in

14 en financieringsbeleid hierop worden afgestemd. De in het verleden veel gedane aanname dat vastgoed alleen maar meer waard wordt, kan hierbij misschien in een ander daglicht worden gesteld. De volatiliteit van de huurprijs en verwevenheid van de huurprijs met de economie is in het bijzonder voor verzekering- en pensioenmaatschappijen van belang, omdat zij in verschillende risicomandjes beleggen. Makelaars, adviseurs en taxateurs Inzicht in de relatie economische activiteit en huurprijsontwikkeling kan een hulpmiddel zijn voor makelaars en adviseurs. Immers, indien bekend is hoe de markt zich ontwikkelt, kunnen zij de verschillende partijen beter adviseren en interesseren. Het laat de commerciële kansen en risico s zien voor de partijen, zodat deze hierop kunnen anticiperen. Het verband kan in een hogere mate en op een meer objectieve wijze antwoord geven op de vraag wat de risico s zijn van een ontwikkelingsplan, financiering en exploitatie. Taxateurs zijn met deze kennis in staat om nauwkeuriger te waarderen. Kantoorgebruikers De huurprijsontwikkeling is van belang voor kantoorgebruikers. In de eerste plaats omdat zij hiermee direct worden geconfronteerd. En in de tweede plaats omdat ze hiermee haar interne vastgoedbeleid op de huurprijsontwikkeling kan afstemmen Wetenschappelijke relevantie In de literatuur is al het een en ander bekend over de relatie tussen de economische activiteit en huurprijsontwikkeling 6. Echter er is minder bekend of deze relatie in alle regio s even sterk is. Het verband is ook niet getest in alle regio s. Maar slechts voor de grote steden, waaronder Amsterdam en Rotterdam in Nederland. Dit onderzoek richt zich daarom op een andere regio in Nederland, namelijk Den Haag. Den Haag zal worden vergeleken met Amsterdam. In deze steden is de mix van kantoorgebruikers verschillend vanwege de verschillende aard van bedrijvigheid in die steden, namelijk de overheidsfunctie van Den Haag en de aantrekkingskracht van Amsterdam op internationale bedrijven. Verwacht wordt dat Den Haag door haar overheidsfunctie, minder gevoelig is voor veranderingen in de economische activiteit. Het is dus van belang om te onderzoeken in welke mate de huurprijsontwikkeling afhankelijk is van de economische activiteit in genoemde steden. Tenslotte kan deze kennis gebruikt worden om regionaal vraag en aanbod beter in te schatten. 6 De theorie wordt besproken in hoofdstuk 4 12

15 1.3 Leeswijzer Na de Inleiding wordt in hoofdstuk 2 de onderzoeksopzet besproken met de doelstelling, de onderzoeksafbakening en de gevolgde methodiek. Hoofdstuk 3 gaat in op de vraag naar kantoorruimte voortkomend uit endogene factoren binnen de kantorenmarkt zelf en vanuit exogene factoren zoals politiek, maatschappelijke en demografische aspecten. In hoofdstuk 4 worden de uit de literatuur naar voren gekomen en voor deze scriptie interessante modellen en indicatoren beschreven. Hoofdstuk 5 volgt met de bespreking van het toegepaste model, de wijze van toepassing van het model en de uitkomsten hiervan. In hoofdstuk 6 volgt een nadere analyse van de resultaten met een evaluatie van de onderzoeksmethodiek. Hoofdstuk 7 besluit met de conclusies en aanbevelingen. 13

16 14

17 2 Onderzoeksopzet Allereerst worden de doelstelling en centrale vraag van het onderzoek besproken. Daarna worden achtereenvolgens de achterliggende subvragen en de onderzoeksafbakening aangegeven. Afsluitend wordt de onderzoeksmethodiek toegelicht. 2.1 Doelstelling en centrale vraag Deze scriptie richt zich op de relatie tussen de huurprijsontwikkeling van kantoorruimte en de economische activiteit. De doelstelling van het onderzoek is om beter inzicht te verkrijgen in de regionale verschillen tussen Den Haag en Amsterdam. Verondersteld wordt dat Den Haag minder gevoelig is voor de grillen van de economie. Immers, de regering en alles wat daar bij komt kijken zetelt in Den Haag. Amsterdam daarentegen richt zich meer op het nationale en internationale bedrijfsleven en is mogelijk gevoeliger voor schommelingen in de economische conjunctuur. De centrale vraag voor deze scriptie luidt: In hoeverre is de economische activiteit van invloed op de huurprijsontwikkeling van eersteklas kantoorruimte in Den Haag en Amsterdam? 2.2 Subvragen De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd om de doelstelling te halen: Wat zijn de indicatoren die bepalend zijn om de huurprijsontwikkeling van kantoorruimte in te schatten? Wat is de onderlinge samenhang? Zijn deze indicatoren even sterk in Den Haag als in Amsterdam? Hoe werkt het vraag en aanbod mechanisme in de kantorenmarkt? Hoe is dit gerelateerd aan de huurprijsontwikkeling? Wat zijn de huidige ontwikkelingen en trends in de kantorenmarkt? Wat zijn de ontwikkelingen op politiek, maatschappelijk en demografisch terrein? Zijn deze van invloed op de huurprijsontwikkeling? Wat is de impact van de leegstand op de huurprijsontwikkeling? Welke sectoren zijn actief in de regio s Den Haag en Amsterdam? Welke sectoren hebben behoefte aan kantoorruimte? Welke data is beschikbaar? Kan het verband worden getest? Wat zijn de uitkomsten? Wat is de betrouwbaarheid? Welke elementen vallen buiten het bereik van dit onderzoek? Welke elementen zijn het waard om nader te onderzoeken? 15

18 Welke variabelen kunnen worden gebruikt voor de indicator economische activiteit? Welke variabelen voldoen in Den Haag en/of Amsterdam? In welke mate is de economische activiteit van invloed op de huurprijsontwikkeling? 2.3 Afbakening Het onderzoek is op de volgende gebieden afgebakend: de regio s die tot het onderzoek behoren, het type kantoorruimte, het model dat toegepast wordt, de data die gebruikt kan worden, de kwaliteit van de data, onderzoeksmethodiek, budget, capaciteit en tijd. Hieronder worden deze gebieden nader toegelicht. Regio: Het onderzoek beperkt zich tot de kantorenmarkt in Nederland en specifiek tot de regio s Den Haag en Amsterdam. Type kantoorruimte: Het verband wordt alleen onderzocht voor eersteklas kantoorruimte. Model: Het onderzoek maakt gebruik van een bestaand model vanuit de literatuur. Deze scriptie tracht niet zelf een model te ontwikkelen. Data: Het onderzoek beperkt zich tot de data die beschikbaar is. De data dient publiekelijk beschikbaar te zijn of relatief eenvoudig aan te komen. In die zin is er geen budget beschikbaar om data aan te kopen. Kwaliteit: De data wordt verkregen van een gespecialiseerd bedrijf op dit gebied of is publiekelijk verkrijgbaar en kan worden gevalideerd door diverse bronnen. Onderzoeksmethodiek (zie ook 2.4): Het literatuuronderzoek en bespreking van de resultaten is kwalitatief van aard. Het onderzoek de relatie tussen de economische activiteit en huurprijsontwikkeling betreft een kwantitatief onderzoek. Budget: Er is geen budget beschikbaar voor dit onderzoek. Dit betekent dat de verkregen data wellicht minder volledig is dan als er data wordt ingekocht. Capaciteit: De scriptie wordt zelfstandig uitgevoerd. Echter er kan van tijd tot tijd advies worden ingewonnen bij de scriptiebegeleiders. Naast de beide begeleiders worden geen andere experts geraadpleegd. Tijd: De scriptie moet kunnen worden afgerond in een tijdsbestek van zes maanden. Hierbij moet rekening worden gehouden dat alleen tijd beschikbaar is buiten de kantooruren. 2.4 Onderzoeksmethodiek Om de centrale vraag te beantwoorden, is de aanpak van het onderzoek in volgtijdelijke facetten opgedeeld: aanleiding, literatuuronderzoek, praktijkonderzoek, analyse en discussie en conclusie en aanbevelingen. Deze facetten worden hieronder beschreven. Figuur 1 geeft 16

19 schematisch de structuur van de onderzoeksmethodiek weer. Het schema is zo opgebouwd dat het tevens als leeswijzer kan dienen. Aanleiding Theoretisch onderzoek Praktijkonderzoek Analyse Conclusie en aanbevelingen Ontwikkelingen kantorenmarkt Relatie EA en R? Regionale Δ? Indicatoren, Model en hypotheses Model in de praktijk Casuïstiek en evaluatie onderzoek Beantwoorden centrale vraag Figuur 1: Onderzoeksmodel (bron: eigen bewerking) Aanleiding: De aanleiding is aan bod gekomen in hoofdstuk 1. Het betreft de vraag of de huurprijsontwikkeling ( R ) (rent) in Den Haag in hogere of lagere mate afhankelijk is van de economische activiteit ( EA ) (economic activity) ten opzichte van de huurprijsontwikkeling in Amsterdam. Theoretisch onderzoek: Het doel van het literatuuronderzoek is om de ontwikkelingen op de kantorenmarkt te beschrijven en om een theoretisch model te selecteren dat de relatie tussen de economische activiteit en huurprijsontwikkeling beschrijft. De ontwikkeling op de kantorenmarkt geeft achtergrondinformatie op landelijk niveau. Deze kennis wordt gebruikt om de te verzamelen relevante modellen te evalueren. Hieruit volgt het theoretisch model dat wordt toegepast in het praktijkonderzoek. Het literatuuronderzoek is kwalitatief van aard. Praktijkonderzoek: Het praktijkonderzoek bestaat uit het verzamelen van beschikbare data om zodoende het theoretisch model toe te passen op Den Haag en Amsterdam. Het model in de praktijk krijgt zo gestalte. Dit onderzoek is kwantitatief. Een aparte sectie zal besteed worden aan de casuïstiek van de Haagse en Amsterdamse kantorenmarkt. Deze informatie is relevant voor de evaluatie van het model en geeft achtergrondinformatie over deze regio s. De casuïstiek is kwalitatief van aard. Analyse en discussie: Aan de hand van de resultaten uit het kwantitatieve en kwalitatieve onderzoek wordt het model geëvalueerd en worden suggesties voor aanpassingen en/of aanvullingen gedaan. Tenslotte wordt de onderzoeksmethodiek geëvalueerd met suggesties voor verbetering, dan wel uitbreiding. Conclusie en aanbevelingen: De centrale vraag wordt beantwoord. 17

20 18

21 3 Ontwikkelingen rond de kantorenmarkt In dit hoofdstuk wordt ingegaan op recente ontwikkelingen die van invloed zijn op de kantorenmarkt. Dit betreft ontwikkelingen rond de kantoren zelf, politieke factoren, demografische aspecten en de financieringsmarkt. Aan het eind van het hoofdstuk wordt een samenvatting met de meest relevante invloeden gegeven. 3.1 Nederlandse kantorencyclus De vraag vanuit de markt naar kantoorruimte is afhankelijk van vele, zeer uiteenlopende factoren. Zo is de vraag ten dele conjunctureel van aard, maar bijvoorbeeld ook de aard van de bedrijvigheid en de vorm van werkgelegenheid hebben een zekere invloed (Van Gool e.a., 2007, p. 68). Van Gool schrijft verder dat er voldoende aanwijzingen zijn dat de kantorenmarkt bij uitstek cyclisch is. Alleen al in de afgelopen twee decennia heeft de kantorenmarkt al drie keer een periode gekend met hoogoplopende leegstand en minder projectontwikkelingen. Hier volgt een korte opsomming afkomstig van Van Gool (2007). Vanaf halverwege de jaren tachtig herstelde de economie zich fors in Nederland waardoor huurprijzen en marktwaarden weer gingen stijgen. In de jaren negentig na het uitbreken van de Golfoorlog, stagneerde de expansie door een vastgoedcrisis die was ontstaan in de Verenigde Staten. Halverwege de jaren negentig nam het kantoorgebondenwerk weer toe door de opkomst van de kenniseconomie en de economische hoogtijdagen. In deze jaren werd er weinig bijgebouwd, waardoor de leegstand terugliep van 10% in 1993 naar 2% in De huurprijzen stegen dan ook in deze periode. Echter, begin deze eeuw spatte de internetbubbel uit elkaar en mede door de gevolgen van de aanslag op 11 september 2001 kreeg de economie en de kantorenmarkt een zware terugslag. Gedreven door de wall of money begin deze eeuw kwam de vastgoedmarkt weer uit de dip. Recent als gevolg van de wereldwijde economische crisis werd de economie wederom hard getroffen. De gevolgen zijn vandaag goed merkbaar, de leegstand is wederom toegenomen. 3.2 Kantoorgebouwen Leegstand van kantoren is een dagelijks onderwerp van gesprek voor allerlei actoren zoals beleggers, projectontwikkelaars, financiers, makelaars en overheden. Er is momenteel bijna geen vastgoedblad dat geen artikel aan dit fenomeen wijdt Automatisch marktherstel Sommige deskundigen zien in de huidige leegstand geen aanleiding om bijzondere maatregelen te treffen (Van der Voordt, 2007). Zij vertrouwen op de zogenaamde varkenscyclus 19

22 waarbij het aanbod wegens de lange ontwikkelings- en realisatietijd (tijdelijk) niet goed aansluit op de marktvraag. Veel bouwprojecten worden dan stopgezet of vooruitgeschoven en als de markt weer aantrekt, neemt de leegstand weer af. Na verloop van tijd als de vraag het aanbod weer overstijgt, wordt de ontwikkelmarkt weer geprikkeld. In het verleden is dit cyclische verschijnsel immers vaker waargenomen. Toch zijn er veel deskundigen die overtuigd zijn dat er structurele problemen zijn op de kantorenmarkt Nieuwe kantoorruimte Een groot deel van de huidige leegstand bevindt zich op B en C locaties met oudere kantoorgebouwen die niet of slechts beperkt voldoen aan de duurzaamheidscriteria en aan de wensen en behoeften van gebruikers. Internationaal vastgoedadviseur Jones Lang LaSalle deed op een expertmeeting in Amsterdam de suggestie tot het treffen van een regeling om bij nieuwbouwplannen voor kantoorruimten, oude kantoorgebouwen te onttrekken aan de voorraad via sloop of herbestemming (Vastgoedmarkt.nl, 26 oktober 2009). Met deze maatregel moet het evenwicht worden hersteld tussen nieuwbouw en bestaande kantoren met een lager kwaliteitsniveau. Momenteel wordt inderdaad nog steeds veel nieuwe kantoorruimte gebouwd. Terwijl veel oude kantoorruimten leeg staan, is er toch voldoende vraag naar nieuw gebouwde kantoren. Voor gebruikers die momenteel een incourant pand huren, is de drempel om te verhuizen naar bestaand vastgoed beperkt. De huurprijs van bestaande kantoorpanden ligt dicht bij die van duurzame nieuwbouw (Vastgoed Journaal, 26 september 2010). Een bedrijf krijgt in feite een nieuw kantoor dat voldoet aan de moderne maatstaven voor min of meer dezelfde prijs. De verwachting voor de komende jaren is dat de economie niet in die mate zal aantrekken, dat leegkomende ruimtes in oudere panden weer zijn op te vullen. Dit wordt bevestigd door het adviesbureau Twynstra Gudde dat stelt dat de gebruiker van kantoorruimte een voorkeur heeft voor nieuwbouw boven renovatie van bestaande kantoorpanden, omdat oude kantoorruimte op technisch en functioneel gebied vaak niet meer voldoet (Cobouw, 11 juni 2010). Daarbij komt dat een nieuw kantoorpand tevens kan worden ingericht met het oog op de ontwikkeling van Het Nieuwe Werken (zie 3.7.3). Overigens doet het adviesbureau Twijnstra Gudde de opmerkelijke uitspraak dat de leegstand van kantoren de komende jaren zal verdubbelen van 7,3 tot 15 miljoen vierkante meter. Het valt te bezien wat van deze voorspelling uitkomt, maar dit maakt de zorgen over de huidige ontwikkelingen groter en de noodzaak voor het afstemmen van vraag en aanbod op elkaar des te actueler. 20

downloadbaar document, behorende bij bijlage I

downloadbaar document, behorende bij bijlage I Monitor Uitvoeringsstrategie Plabeka Voortgangsrapportage 2009-2010 downloadbaar document, behorende bij bijlage I Definities monitor B.V. en verschillen met andere bronnen Om een foute interpretatie van

Nadere informatie

Wethouder van Financiën en Stadsbeheer

Wethouder van Financiën en Stadsbeheer Wethouder van Financiën en Stadsbeheer Sander Dekker Gemeente Den Haag Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag De voorzitter van de Commissie Bestuur De voorzitter van de Commissie Ruimte Uw brief

Nadere informatie

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt Analyse Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt DO Research 1 Structureel aanbod op de kantorenmarkt Het aanbod van kantoorruimte in Nederland loopt nog altijd op. In totaal wordt momenteel

Nadere informatie

Kantorenleegstand. Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk

Kantorenleegstand. Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk Agenda 1. Opening 2. Leegstand in Nederland 3. Leegstand in Amsterdam 4. Stellingen 5. Einde presentatie 2 CV Gregor Heemskerk Management

Nadere informatie

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Het fenomeen Leegstand van ongekende omvang Landelijk 15% en groeiend Van de ruim 15.000 kantoren in Nederland staan er bijna 900 volledig en 1.900 gedeeltelijk leeg.

Nadere informatie

Leegstand kantoren. Met artikelen over financiële, juridische en strategische aspecten bij leegstaande kantoren

Leegstand kantoren. Met artikelen over financiële, juridische en strategische aspecten bij leegstaande kantoren Leegstand kantoren Met artikelen over financiële, juridische en strategische aspecten bij leegstaande kantoren Inhoud Voorwoord 3 Financiële en juridische aspecten bij leegstaande kantoren Juridische aspecten

Nadere informatie

Leegstand van kantoren, 1991-2013

Leegstand van kantoren, 1991-2013 Leegstand van kantoren, 1991-2013 Conclusie In Nederland is een overaanbod van kantoorvloeroppervlakte. Gemiddeld 16% van het kantoorvloeroppervlakte staat leeg in 2013. Dit percentage neemt nog steeds

Nadere informatie

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper Leegstand Kantoren Jobinside 5 november 2010 Sacha Klinkhamer Floor Schipper Presentatie Jobinside Inleiding door Sacha Klinkhamer (Infrastructuur & Milieu) Aanleiding, cijfers, probleemanalyse, oorzaken,

Nadere informatie

17.000.000 m². 15 m². OfficeRank. Kansrijk - Kansloos. Schatting structureel overschot 2015. Ruimte/werknemer - 2015. Aantal kantoorwerknemers

17.000.000 m². 15 m². OfficeRank. Kansrijk - Kansloos. Schatting structureel overschot 2015. Ruimte/werknemer - 2015. Aantal kantoorwerknemers In dit onderzoek analyseren we de levensvatbaarheid van de kantoren in Nederland op basis van een verdeling per gebouwen van kansrijk via kansarm naar kansloos. Ons eerdere onderzoek gaf, vanuit de vraag

Nadere informatie

Kwaliteitsimpuls kantoren

Kwaliteitsimpuls kantoren 10 maart 2014, Festival Leegstaand Vastgoed Kwaliteitsimpuls kantoren Sjef de Pont, hoofd afdeling Economische Zaken, sector Stadsontwikkeling Opzet workshop Situatie s-hertogenbosch Onze aanpak: Impuls

Nadere informatie

De Grote Uittocht Herzien. Een nieuwe verkenning van de arbeidsmarkt voor het openbaar bestuur

De Grote Uittocht Herzien. Een nieuwe verkenning van de arbeidsmarkt voor het openbaar bestuur De Grote Uittocht Herzien Een nieuwe verkenning van de arbeidsmarkt voor het openbaar bestuur Aanleidingen van deze update van De Grote Uittocht - een rapport van het ministerie van BZK en de sociale partners

Nadere informatie

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek AGENDA I. Kenmerken van een vastgoedfinanciering II. De vastgoedfinancieringsmarkt in Nederland III. Herontwikkelingsopgave De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek IV. Financiering bij transformatie

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Directie Algemene Fiscale Politiek Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus

Nadere informatie

AAN de voorzitter van de commissie Ruimte. Geachte voorzitter, ter afhandeling van de motie 11M41

AAN de voorzitter van de commissie Ruimte. Geachte voorzitter, ter afhandeling van de motie 11M41 uw datum ons nummer onze datum verzonden inlichtingen bij sector/afdeling doorkiesnr. M. Evers RU/Stedelijke Ontwikkeling 0475-359 395 AAN de voorzitter van de commissie Ruimte bijlage(n) betreffende commissie-informatiebrief

Nadere informatie

Huisvestingsmanagement

Huisvestingsmanagement Syllabus Huisvestingsmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer de Rijksgebouwendienst, KPN, de gemeente

Nadere informatie

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noord-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noord-Nederland (*1. m²) 46.787 643 973 1.222 Drenthe Friesland Groningen Overig Nederland De drie noordelijke

Nadere informatie

Kantorenmarkt Amsterdam

Kantorenmarkt Amsterdam Kantorenmarkt Amsterdam 2014 Kantorenmarkt Amsterdam De gemeente Amsterdam telt circa 810.000 inwoners en 554.730 banen, verdeeld over 112.800 vestigingen (bron: Lisa). De kantorenvoorraad heeft een omvang

Nadere informatie

De Nederlandse kantorenmarkt werd in 2012. Maart 2013. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren

De Nederlandse kantorenmarkt werd in 2012. Maart 2013. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren Maart 213 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren Stand van zaken Nederlandse kantorenmarkt 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Oost-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Oost-Nederland (*1. m²) 43.8 4.136 2.481 Overig Nederland In de oostelijke provincies is ruim 13% van

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Leegstand kantoren. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen

Leegstand kantoren. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen Syllabus Leegstand kantoren Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen Met artikelen over financiële, juridische en strategische aspecten bij leegstaande

Nadere informatie

Toekomst voor verzekeraars

Toekomst voor verzekeraars Position paper Toekomst voor verzekeraars Position paper ten behoeve van het rondetafelgesprek op 11 juni 2015 van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport

Nadere informatie

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING DATUM : 28-11-2012 OVER Het HerontwikkelLAB Introductie 2 VISIE Het overaanbod van kantoorruimte en de veranderde vraag ernaar hebben een omvangrijke en veelal structurele

Nadere informatie

Van Leegstaand kantoor naar geliberaliseerde huurwoning

Van Leegstaand kantoor naar geliberaliseerde huurwoning 1 M. Brojerdyan-4051971 22-juni-2016 Van Leegstaand kantoor naar geliberaliseerde huurwoning Aanbevelingen aan de gemeente Amsterdam ter bevordering van transformatie van leegstaande kantoren naar geliberaliseerde

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013 gemeentebestuur,..,.. r^fw Postbus 15 PURMEREND JSj 1440 AA Purmerend V telefoon 0299-452452 telefax 0299-452124 Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Team Economie Aan de gemeenteraad van Purmerend VERZONDEN

Nadere informatie

jul/09 mei/09 jun/09 sep/09 sep/08 jan/09 feb/09 mrt/09 jun/09 aug/09 sep/09 aug/09

jul/09 mei/09 jun/09 sep/09 sep/08 jan/09 feb/09 mrt/09 jun/09 aug/09 sep/09 aug/09 HAAGSE MONITOR ECONOMISCHE RECESSIE 7 Deze monitor geeft zowel prognoses als gerealiseerde cijfers weer. Het vaststellen van gerealiseerde cijfers kost tijd, maar worden, zodra deze bekend zijn, in de

Nadere informatie

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

KANTORENVISIE REGIO AMSTERDAM JANUARI 2012

KANTORENVISIE REGIO AMSTERDAM JANUARI 2012 Amsterdam Zuidoost Daling opnameniveau 2011 Aanbod en leegstand Huurprijzen verder onder druk Beleggingsmarkt; Afname transactievolume Toekomstverwachting Deelgebieden Regio Amsterdam Onze jaarlijkse kantorenvisie

Nadere informatie

Te huur kantoorruimte te De Meern Rijnzathe 7

Te huur kantoorruimte te De Meern Rijnzathe 7 Te huur kantoorruimte te De Meern Rijnzathe 7 Locatie Dit eigentijdse kantoorgebouw met een herkenbare en zeer representatieve uitstraling biedt de mogelijkheid om kantoorruimte op maat te huren tegen

Nadere informatie

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven 23 juni 2015 Managementsamenvatting Status: Managementsamenvatting Datum: 23 juni 2015 Een product van: Bureau Stedelijke Planning bv Silodam

Nadere informatie

Bedrijfsverzamelgebouwen

Bedrijfsverzamelgebouwen Bedrijfsverzamelgebouwen Een onderzoek naar de toegevoegde waarde van bedrijfsverzamelgebouwen P5 presentatie 2 juli 2014 Student: Jeroen Ketting, 4168860 Faculteit TU Delft, Bouwkunde Afdeling: Real Estate

Nadere informatie

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Leegstand, herbestemming en verzorgingshuizen: een verkenning door de oogharen heen

Leegstand, herbestemming en verzorgingshuizen: een verkenning door de oogharen heen Lars Brugman Lars Brugman is projectadviseur/onderzoeker bij Kadaster Ruimte & Advies. Hij legt zich toe op complexe maatwerkvraagstukken vanuit de bij het Kadaster beschikbare ruimtelijke informatie.

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2010 40% minder opname kantoorruimte De negatieve economische ontwikkelingen in Nederland in 2009 hebben bijgedragen aan een terugval in de opname van kantoorruimte

Nadere informatie

Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt!

Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt! Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt! Overheden kunnen zonder meerkosten energiebesparing in gebouwen realiseren PIANOo lunch 12 april 2011 Irma Thijssen, Agentschap NL Joost van Linder, Rijksgebouwendienst

Nadere informatie

Marylane. Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt

Marylane. Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt Door: Bart Douw Datum: 24 januari 2013 MARYLANE: Bart Douw (1966), bedrijfseconoom 10 jaar bankier 8 jaar directeur investeringsholding Sinds begin 2012 zelfstandig

Nadere informatie

SAMENVATTING RAADSVOORSTEL 11G200479 420138 / 420138. J.W. Hofman T.H. Timmers. Lease kantoorgebouw Hazenweg (stadskantoor). 08 Inwoners en bestuur

SAMENVATTING RAADSVOORSTEL 11G200479 420138 / 420138. J.W. Hofman T.H. Timmers. Lease kantoorgebouw Hazenweg (stadskantoor). 08 Inwoners en bestuur SAMENVATTING RAADSVOORSTEL CASENUMMER BEHANDELEND AMBTENAAR SECTOR PORT. HOUDER 11G200479 420138 / 420138 J.W. Hofman T.H. Timmers PF Mu ONDERWERP AGENDANUMMER Lease kantoorgebouw Hazenweg (stadskantoor).

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Inhoud. amsterdam woon. inhoud

Inhoud. amsterdam woon. inhoud Afspraken over verkoop van sociale huurwoningen Sinds 1998 worden in Amsterdam sociale huurwoningen verkocht. Aanleiding was de sterk veranderde samenstelling en woningbehoefte van de Amsterdamse bevolking.

Nadere informatie

Bijgaand zend ik u, mede namens de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, de antwoorden op deze vragen.

Bijgaand zend ik u, mede namens de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, de antwoorden op deze vragen. > Retouradres Postbus 20011 2500 EA DEN HAAG Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Directoraat-Generaal Wonen en Bouwen Directie Woningmarkt Turfmarkt

Nadere informatie

Strategische Analyse van Vastgoed Objecten

Strategische Analyse van Vastgoed Objecten Strategische Analyse van Vastgoed Objecten Hold-Sell-Invest-Analyse 1 HOLD Desinvesteren 2 SELL 3 INVEST Desinvesteren 4 INVEST & SELL De strategische matrix TRADEMARK Vastgoed / TRADE-MAKELAARS drs. Ernst

Nadere informatie

Te huur / Te koop. Hoofdweg 204, Rotterdam

Te huur / Te koop. Hoofdweg 204, Rotterdam Te huur / Te koop Hoofdweg 204, Rotterdam Zelfstandig kantoorgebouw ca. 2.562 m ² In units vanaf ca. 425 m² Nabij snelwegen & Intercitystation www.dtz.nl T e huur / Te koop Dit vrijstaande kantoorgebouw

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018. 2500 EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018. 2500 EA Den Haag > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Directoraat-Generaal Bestuur en Wonen Directie Woningmarkt Turfmarkt

Nadere informatie

NEDERLANDSE KANTORENMARKT

NEDERLANDSE KANTORENMARKT Maart 216 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE KANTORENMARKT 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuid-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuid-Nederland (*1. m²) 42.2 2.15 5.518 Overig Nederland Het totale oppervlak aan kantoormeters in en

Nadere informatie

Grip op de zaak Huurprijsherziening bij winkelvastgoed

Grip op de zaak Huurprijsherziening bij winkelvastgoed Grip op de zaak Huurprijsherziening bij winkelvastgoed Huurprijsherziening bij winkelvastgoed De huurwetgeving voor detailhandelsbedrijfsruimte biedt een hoge mate van huurdersbescherming. Deze huurdersbescherming

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Managementsamenvatting 2011 Het Vastgoedrapport Groningen-Assen 2011 stelt zich ten doel om een belangrijke informatiebron te zijn voor de hele regionale vastgoedsector.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 33 436 Wijziging van de Leegstandwet in verband met de verruiming van de mogelijkheden voor tijdelijke verhuur bij leegstand van gebouwen en woningen

Nadere informatie

Aan het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam p/a Dienst Wonen, Zorg en Samenleven Antwoordnummer 10011 1000 PA AMSTERDAM

Aan het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam p/a Dienst Wonen, Zorg en Samenleven Antwoordnummer 10011 1000 PA AMSTERDAM Aan het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam p/a Dienst Wonen, Zorg en Samenleven Antwoordnummer 10011 1000 PA AMSTERDAM Amsterdam, 9 maart 2011 Betreft: inspraak aanpak leegstand

Nadere informatie

Activiteiten Resco Partners

Activiteiten Resco Partners Activiteiten Resco Partners 2011 Wie zijn wij: Resco Partners is een onafhankelijk team van vastgoeddeskundigen met jarenlange ervaring en een veelzijdige kennis van zaken. Resco Partners adviseert over

Nadere informatie

Verkoop door woningcorporaties

Verkoop door woningcorporaties 34 Afspraken over verkoop van sociale huurwoningen Sinds 1998 worden in Amsterdam sociale huurwoningen verkocht. Aanleiding was de sterk veranderde samenstelling en woningbehoefte van de Amsterdamse bevolking.

Nadere informatie

Inleiding. Wat is het probleem 1? Waar willen we naar toe? Actieprogramma Aanpak Leegstand Kantoren

Inleiding. Wat is het probleem 1? Waar willen we naar toe? Actieprogramma Aanpak Leegstand Kantoren Inleiding De grote omvang van de structurele leegstand van kantoren in Nederland neemt problematische vormen aan. Een hoge structurele leegstand is verspilling van ruimte en kapitaal en is ook voor de

Nadere informatie

weer thuis in de stad

weer thuis in de stad weer thuis in de stad Wonen boven winkels Een levendige binnenstad is aantrekkelijk voor bezoekers, levert woongenot voor specieke groepen mensen, is een broedplaats voor kenniseconomie en cultuur en vormt

Nadere informatie

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG PIM DIEPSTRATEN Doorn, 1 december 2015 AGENDA 1 Financieringsstrategie zorginstelling 2 Huidige financiers en het WFZ 3 Perspectief investeerder op de zorgmarkt 4 Alternatieve

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 9 Beleggersmarkt 2011 9.1 Veranderend investeringsgedrag: vastgoed met weinig risico Klik hier direct door naar regionale ontwikkelingen > Veranderend investeringsgedrag:

Nadere informatie

BIJLAGE A KENGETALLEN In deze bijlage geven we in overzichtelijke tabellen de kengetallen weer die gebruikt zijn ter bepaling van de effecten van het kantoren- en bedrijventerreinenprogramma voor de regio

Nadere informatie

De opmars van zorgvastgoed

De opmars van zorgvastgoed De opmars van zorgvastgoed september 2014 www.dtz.nl Duidelijk. DTZ Zadelhoff De opmars van zorgvastgoed Met een gemiddeld aandeel van 56% van het totale investeringsvolume, lag de nadruk op de beleggingsmarkt

Nadere informatie

De woning(beleggings)markt in beeld 2016

De woning(beleggings)markt in beeld 2016 Research A Capital Value production De woning(beleggings)markt in beeld 2016 Samenvatting Ondanks de grote vraag krimpt de voorraad huurwoningen als er geen verdere maatregelen worden genomen. Er wordt

Nadere informatie

leegstand en herbestemming

leegstand en herbestemming leegstand en herbestemming Gerben van Dijk, 17 maart 2011, KNX : gebruik #leegst in uw tweets programma introductie motto SBR, prettig kennis te maken focus duurzame ontwikkeling van de gebouwde omgeving

Nadere informatie

NEDERLANDSE KANTORENMARKT

NEDERLANDSE KANTORENMARKT Maart 215 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE KANTORENMARKT 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Midden-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Midden-Nederland (*1. m²) 42.674 95 6.46 Overig Nederland In de regio Midden-Nederland ligt circa 14%

Nadere informatie

Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013

Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013 Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013 1. Inleiding In 2012 hebben Etil en Research voor Beleid in opdracht van de Provincie Limburg de ontwikkeling van de Limburgse arbeidsmarkt onderzocht

Nadere informatie

b Onvermijdelijk Ambtelijke huisvesting is onvermijdelijk onderdeel van het ambtelijke apparaat.

b Onvermijdelijk Ambtelijke huisvesting is onvermijdelijk onderdeel van het ambtelijke apparaat. gemeente Eindhoven Inboeknummer 14bst00096 Beslisdatum B&W 28 januari 2014 Dossiernummer 14.05.451 Raadsvoorstel Ambtelijke huisvesting lange termijn vanaf 2020 Inleiding In juni 2012 heeft de raad besloten

Nadere informatie

Bouwaanvragen. Opbrengst bouwleges

Bouwaanvragen. Opbrengst bouwleges Kwartaalrapportage 1. Inleiding Vorig jaar werd Nederland geconfronteerd met de kredietcrisis. In eerste instantie werd nog gedacht dat dit probleem zich zou beperken tot de VS. Niets blijkt minder waar.

Nadere informatie

Beleggers in gebiedsontwikkeling

Beleggers in gebiedsontwikkeling Beleggers in Incentives en belemmeringen voor een actieve rol van institutionele beleggers bij de herontwikkeling van binnenstedelijke gebieden P5 presentatie april 2015 Pelle Steigenga Technische Universiteit

Nadere informatie

Risico s in grondexploitatie. Gemeente Súdwest-Fryslân. Rekenkamer Súdwest-Fryslân. Maart 2012

Risico s in grondexploitatie. Gemeente Súdwest-Fryslân. Rekenkamer Súdwest-Fryslân. Maart 2012 Risico s in grondexploitatie Gemeente Súdwest-Fryslân Rekenkamer Súdwest-Fryslân Maart 2012 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Opzet van onderzoek 2 Hoofdstuk 1: Opzet van onderzoek 1.1 Inleiding en aanleiding

Nadere informatie

Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam

Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam thema; financiering van de woningmarkt Ik ben blij dat ik deze bijeenkomst kan bijwonen

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

ert Harm ten Bolscher

ert Harm ten Bolscher Bent u toeschouwer of doet u mee? ert Harm ten Bolscher 21-3- Inhoud Trends voor de bouw-/ vastgoedwereld? Anders denken Aanpak vanuit F2F-/Citadel-netwerk Wat betekenen trends voor de vastgoed- en bouwwereld?

Nadere informatie

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noordwest- Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noordwest- (*1. m²) 38.116 11.59 Overig In Noordwest- ligt circa 23% van de landelijke kantorenvoorraad.

Nadere informatie

Monitor Bedrijvenaanbod Amerstreek 2013. Aanbod bedrijfs-, kantooren winkelruimte

Monitor Bedrijvenaanbod Amerstreek 2013. Aanbod bedrijfs-, kantooren winkelruimte Monitor Bedrijvenaanbod Amerstreek Aanbod bedrijfs-, kantooren winkelruimte Monitor Bedrijvenaanbod Amerstreek Aanbod bedrijfs-, kantoor- en winkelruimte Mede door de prima ligging en gunstige regionale

Nadere informatie

Kantorenmonitor Holland Rijnland

Kantorenmonitor Holland Rijnland Kantorenmonitor Holland Rijnland Inhoud Voorwoord 4 Inleiding 4 Kantorenvoorraad in Holland Rijnland 7 Bestaande kantorenvoorraad 7 Kantoren 8 Kantorenstand 9 Ontwikkelingen in 21, 211 en 212 12 Kantorenvoorraad

Nadere informatie

Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland. 21 juni 2012

Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland. 21 juni 2012 Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland 21 juni 2012 Luc Dietz dagvoorzitter Michaël Kortbeek Voorzitter KvK Midden-Nederland Het probleem Kantorenmarkt: leegstand, fors aanbod Bedrijventerreinen:

Nadere informatie

Outlook Henk Jagersma Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance 27 oktober 2015

Outlook Henk Jagersma Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance 27 oktober 2015 Outlook 2015 2018 Henk Jagersma Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance Profiel > 15 miljard beheerd vermogen Grootste beheerder van vastgoed en hypotheken in Nederland op de markt van

Nadere informatie

De woning(beleggings)markt in beeld

De woning(beleggings)markt in beeld Februari 2013 Onderzoek De woning(beleggings)markt in beeld Woningproductie zakt terug naar historisch dieptepunt van 35.000 woningen per jaar Woningnood keert terug, statistisch tekort loopt op van 2%

Nadere informatie

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Inleiding Stedelijke herontwikkeling Voor de ruimtelijke ontwikkeling van Utrecht is de Nieuwe Ruimtelijke Strategie opgesteld die in 2012 door de Raad

Nadere informatie

Wie zitten in het netwerk van Refill?

Wie zitten in het netwerk van Refill? Wat is Refill? Refill is een netwerk van vooraanstaande grote, innovatieve en kleinere bedrijven dat leegstaande kantoorgebouwen in kennissteden voorziet van een duurzame, multifunctionele invulling. Refill

Nadere informatie

Wonen in kantoren, werkt dat?

Wonen in kantoren, werkt dat? Wonen in kantoren, werkt dat? De lettergrootte voor bijschriften is 12 Erik Cremers Adviseur Duurzame Leefomgeving Inleiding DGMR heeft uitgebreide ervaring renovaties en herbestemmingen Advisering van

Nadere informatie

Structurele leegstand van kantoren en het ruimtelijk ordeningsrecht. Mr. M.H.J. van Driel LL.M.

Structurele leegstand van kantoren en het ruimtelijk ordeningsrecht. Mr. M.H.J. van Driel LL.M. Structurele leegstand van kantoren en het ruimtelijk ordeningsrecht Mr. M.H.J. van Driel LL.M. Structurele leegstand van kantoren Massale leegstand van kantoren: ca. 6 miljoen m2 leeg ca. 2 miljoen m2

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link)

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link) CONCENTRATIE VAN MAATSCHAPPELIJKE DIENSTEN IN GEMEENTELIJK VASTGOED NAAR AANLEIDING VAN DEMOGRAFISCHE TRANSITIE Een casestudie in landelijke gemeenten in Noord-Brabant, Nederland Afstudeeronderzoek van

Nadere informatie

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking 1 2 Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking Medio 2019 moet Nieuw-Mathenesse een modern, gemengd bedrijventerrein zijn waarmee de gemeente

Nadere informatie

Verkoop door woningcorporaties

Verkoop door woningcorporaties 2 14 Ruim 22.000 corporatiewoningen verkocht Vanaf 199 tot en met de eerste helft van 14 hebben de woningcorporaties ruim 22.000 bestaande woningen verkocht aan particulieren. Het aantal verkopen kwam

Nadere informatie

Te huur 'Belair' gebouw. Rotterdam Airportplein 2-10, Rotterdam

Te huur 'Belair' gebouw. Rotterdam Airportplein 2-10, Rotterdam Te huur 'Belair' gebouw Rotterdam Airportplein 2-10, Rotterdam Direct beschikbaar Kleinschalig indeelbaar Direct tegenover de terminal www.dtz.nl Op Rotterdam The Hague Airport is recent gestart met het

Nadere informatie

Extra huurruimte door boven-inflatoire- en inkomensafhankelijke huurverhoging in de commerciële huursector

Extra huurruimte door boven-inflatoire- en inkomensafhankelijke huurverhoging in de commerciële huursector Vastgoed Belang Extra huurruimte door boven-inflatoire- en inkomensafhankelijke huurverhoging in de commerciële huursector 2 december 2013 DATUM 2 december 2013 TITEL Extra huurruimte door boven-inflatoire-

Nadere informatie

Woningmarkt na de crisis. Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance

Woningmarkt na de crisis. Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance Woningmarkt na de crisis Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance 1 Waar staan we met Nederland na de crisis? Nederlandse economie is er heel voorzichtig weer bovenop aan

Nadere informatie

Een gemengd woningfonds

Een gemengd woningfonds Een gemengd woningfonds Cathelijne van den Berg 1/43 Inhoudsopgave Introductie Opzet onderzoek Literatuurstudie Onderzoeksresultaten Conclusie & aanbevelingen 2/43 Introductie Housing Woningcorporaties

Nadere informatie

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 18 januari 25 Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Tekstboekje GT-0323-a-11-2-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: jeugdwerkloosheid tekst 1 FNV vreest enorme stijging werkloosheid jongeren

Nadere informatie

Woning in plaats van winkel: een financiele beschouwing

Woning in plaats van winkel: een financiele beschouwing Woning in plaats van winkel: een financiele beschouwing 04 February 2013 De transformatie van winkelstraten financieel beschouwd De snelle groei van online winkelen, de filialisering van winkelcentra,

Nadere informatie

Evenwichtig woningaanbod

Evenwichtig woningaanbod ONDERZOEKSOPZET Evenwichtig woningaanbod 24 maart 2017 1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 5 1.1 Aanleiding 5 1.2 Leeswijzer 6 2 Doel en probleemstelling van het onderzoek 7 2.1 Doelstelling 7 2.2 Probleemstelling

Nadere informatie

Huurverlaging op no cure no pay basis

Huurverlaging op no cure no pay basis Huurverlaging op no cure no pay basis Uniek adviesproduct voor Vakcentrumleden Voor zelfstandige ondernemers in de detailhandel Waarom zou u teveel huur betalen? Met de dienst Verlaag de huur richt Vakcentrum

Nadere informatie

Waalhaven Z.z. ong, Rotterdam

Waalhaven Z.z. ong, Rotterdam Te huur Port City IV Waalhaven Z.z. ong, Rotterdam Hoogwaardige nieuwbouw Prominente zichtlocatie in W aalhaven Circa 8.000 m ², vanaf 3.500 m² www.dtz.nl Het betreft het vierde kantoorgebouw in de succesvolle

Nadere informatie

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag www.rijksoverheid.nl www.facebook.com/minbzk www.twitter.com/minbzk Datum Betreft: Kamervragen van het lid De Vries

Nadere informatie

Crisismonitor Drechtsteden augustus 2010 (cijfers tot en met juni 2010)

Crisismonitor Drechtsteden augustus 2010 (cijfers tot en met juni 2010) Crisismonitor Drechtsteden augustus 2010 (cijfers tot en met juni 2010) Uit de landelijke pers: Economie groet met 2,1% Voorzichtig herstel aantal banen Herstel uitzendmarkt Werkloosheid blijft afnemen

Nadere informatie

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie Macro-economische Statistieken en Publicaties 3 november 24 Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Drs. J.L. Gebraad De Stichting Leerstoel

Nadere informatie

Kantorenmarkt Rotterdam

Kantorenmarkt Rotterdam Kantorenmarkt Rotterdam 1 e halfjaar 2015 Kantorenmarkt Rotterdam De gemeente Rotterdam telt circa 625.000 inwoners en 314.120 banen, verdeeld over 25.220 vestigingen (bron: Lisa). De kantorenvoorraad

Nadere informatie