Dienst uitvoering en toezicht Energie Project DCO / Nummer maart 2004 Postbus BH den Haag

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Dienst uitvoering en toezicht Energie Project DCO / Nummer 101701 18 maart 2004 Postbus 16326 2500 BH den Haag"

Transcriptie

1 Dienst uitvoering en toezicht Energie Driebergen, Project DCO / Nummer maart 2004 Postbus BH den Haag Per Post en Per Dames, Mijne Heren, Wij zijn teleurgesteld in het informatie- en consultatiedocument omtrent decentrale opwekking van elektriciteit (DCO), dat u voor reactie 26 februari 2004 toezond. Ons inziens toont het document een te gering feitelijk inzicht in de huidige situatie van de Nederlandse elektriciteitsvoorziening, met name ten aanzien van de ontwikkeling van het productievermogen, de rol en betekenis van WarmteKrachtKoppeling (WKK) daarbinnen, en van de netten. Door deze onscherpe analyse van de huidige situatie en haar historische achtergrond ontstaat het gevaar dat uw daarop gebaseerde aanbevelingen of besluiten de toekomstkansen voor WKK en andere vormen van DCO verminderen. Wij spreken daarover onze ernstige zorg uit, vanuit de overtuiging dat juist DCO, en daarbinnen WKK, een belangrijke verdere bijdrage kan geven aan de verdere ontwikkeling van een betrouwbare, duurzame en economische energievoorziening in Nederland. Cogen Nederland behartigt de belangen van hen die bij WKK betrokken zijn. WKK vermogen wordt gebruikt om meer dan de helft van de Nederlandse elektriciteit op te wekken op een betrouwbare, duurzame, en relatief schone wijze. De leden van Cogen Nederland vertegenwoordigen meer dan 85% van het in Nederland opgesteld WKK vermogen. Cogen Nederland werkt met andere bedrijven en instanties samen om gezamenlijk belangen te behartigen het WarmteKrachtPlatform - en in werkgroepen om ontwikkelingen te bevorderen, bijvoorbeeld ten aanzien van micro- en kleinschalige WKK en gasmotoren. Voordat wij de door u in het consultatiedocument gestelde vragen beantwoorden geven wij onderstaand eerst een beeld van de Nederlandse elektriciteit voorziening, de opstelling van productievermogen, de rol van WKK daarbij en de invloed daarvan op de Nederlandse elektriciteitsnetten. Zo ontstaat het beeld van een Nederlandse voorziening die haar goede prestaties in hoge mate te danken heeft aan haar relatief sterk decentraal karakter, dat mede door de grote rol van WKK in Nederland ontstaan is. Wij zullen ons in dit deel van onze reactie sterk baseren op publicaties van TenneT en EU maar wijzen erop dat dezelfde, objectieve waarnemingen omtrent Nederland op vele andere plaatsen goed gedocumenteerd zijn. Na de beantwoording van de door u gestelde vragen zullen wij conclusies trekken en aanbevelingen doen om tot goed afgewogen beeld- en besluitvorming te komen.

2 De Nederlandse energie voorziening heeft nu reeds een sterk decentraal karakter. Het productievermogen om elektriciteit op te wekken uit kolen, gas en uranium zoals dat nu in Nederland is opgesteld, komt voort uit een structuur van gemeentelijke en provinciale energie bedrijven. Dat zorgde voor een sterke geografische spreiding van dat vermogen over Nederland en een navenante gunstige invloed op de structuur van de elektriciteitsnetten. De elektriciteitsvoorziening had een volledig decentraal karakter. De laatste jaren zijn deze factoren bij de locatiekeuze voor nieuw vermogen verminderd, maar nog altijd weerspiegelt het huidige productiepark deze invloeden. TenneT schrijft in haar capaciteitsplan : Invoeding is allang niet meer goed gespreid over het land. Er zijn 5 locaties in Nederland waarop meer dan 1000 MW productievermogen staat opgesteld. De toplocatie hierbij is Eemshaven met een opgesteld vermogen van 2300 MW. Verder is er een beperkt aantal locaties met een omvang tussen 200 MW en 1000MW. De rest, zo n 30% van het vermogen, is verspreid over kleine vestigingsplaatsen, vaak dicht bij industrieën. Er is dus, vanuit een historisch goede spreiding over het land, een tendens tot concentratie van de invoeding, waarbij we opmerken dat TenneT impliciet haar waardering voor een goede spreiding van productie vermogen aangeeft. Onder invloed van het Nederlands energiebeleid ( subsidies warmtekrachtkoppeling) is de totale hoeveelheid warmtekrachtvermogen in Nederland in de afgelopen decennia enorm toegenomen. Meer dan de helft van de in Nederland opgewekte elektriciteit komt uit klein- en grootschalig warmtekrachtvermogen. Het Nederlands productiepark bestaat momenteel voor 40% uit warmtekrachtvermogen. Met deze penetratiegraad behoort Nederland samen met Denemarken(50%) en Finland (35%) tot de koplopers in West-Europa aldus TenneT. Uit uw consultatiedocument blijkt dat WKK meer dan 90% van de opgewekte elektriciteit van de in de figuren 1 en 2 genoemde bronnen (wind, water, afval, biomassa, WKK) verzorgt. Beide bovengenoemde factoren geografisch goed gespreid klassiek productie vermogen en een zeer hoge penetratiegraad van zeer goed in het net verspreid opgesteld WKK vermogen hebben de structuur van het huidige elektriciteitsnet in Nederland bepaald. Ontstaan uit provinciale netten, met een koppelnet in de hoogste netvlakken, is een fijn vermaasde, stabiele en economische structuur van gekoppelde regionetten ontstaan, met een ringstructuur in de hoogste netvlakken en een overwegend stervormige structuur in de lagere netvlakken.

3 De samenhangende ontwikkelingen van productievermogen en netstructuren in Nederland hebben een gemengd centraal/decentraal beeld doen ontstaan. Met kracht bestrijden we de opmerkingen als dat DCO een nieuwe ontwikkeling is die recent in Nederland een toenemende invloed heeft op (distributie)netwerken. Dat geldt alleen voor nieuwere vormen van elektriciteit productie zoals bijvoorbeeld wind- of zonvermogen die nu slechts een zeer klein deel van de invoeding verzorgen en sterk afwijkende invloeden op het net hebben vergeleken met WKK. Ten aanzien van het WKK vermogen merken wij op dat dit vermogen invoedt op allerlei ook hogere netvlakken en daardoor op verschillende wijzen structuur, kosten en verliezen van de netten beïnvloedt. Het gemengde karakter van de Nederlandse elektriciteitsvoorziening toont zich ook in de verdeling van de afname en invoeding over de netvlakken zoals door TenneT wordt gepubliceerd. In Nederland wordt het grootste deel van de elektriciteit ingevoed op het 110/150 kv netvlak. De grote invoeding op 50kV of lagere netvlakken is ongeveer gelijk aan de invoeding door Nederlandse productie op het hoogste 220/380kV netvlak, zoals uit bovenstaande TenneT figuur blijkt. Voor een goede beeldvorming over centraal/decentraal moet bedacht worden dat wanneer er in Nederland hypothetisch een strikt centrale elektriciteit voorziening zou zijn, deze waarschijnlijk uit 4 centrales van MW zou bestaan, opgesteld in de hoeken van ons land, van waaruit door uitsluitende invoeding op het hoogste netvlak en door middel van stervormige netten elektriciteit getransporteerd en gedistribueerd zou worden. Zulke kwetsbare structuren van productie, transport en distributie zijn in de Verenigde Staten, Polen, Rusland en vele andere geografisch grote landen te vinden. Nederland dankt haar goede prestatie qua betrouwbaarheid, milieu en T&D kosten van haar elektriciteitsvoorziening in belangrijke mate aan haar gemengd centraal/decentraal karakter en de rol van WKK daarbij. TenneT maakt in haar Capaciteitsplan ook een gedegen analyse van de toekomstige ontwikkelingen van vraag, productie en transport en distributie van elektriciteit. Wij verwijzen naar haar publicaties daaromtrent en vatten onderstaand alleen de belangrijkste conclusies daarvan samen. Gebaseerd op 4 lange termijn scenario s concludeert TenneT voor de voorziene aanpassingen in het net voor de periode : Binnen het totale pakket van ontwikkelingen uit de scenario s zullen nieuwe koleneenheden, offshore windpunten en vergroting van import/export de grootste consequenties voor het transportnet hebben. Nieuwe verbindingen en vervanging van bestaande verbindingen door verbindingen met een hogere capaciteit kunnen noodzakelijk worden. Waar de uitbreidingen noodzakelijk zijn, is afhankelijk van de lokalisering van het nieuwe vermogen. Voor koleneenheden wordt aangenomen dat de vier zeelocaties uit het vigerende SEV aantrekkelijke vestigingslocaties zullen zijn. Hierdoor kunnen in de toekomst beperkingen ontstaan voor de afvoer van vermogens vanaf deze locaties Warmtekrachtvermogen met gas als brandstof zal vermoedelijk gerealiseerd worden dicht bij de belastingcentra en daardoor minder consequenties voor het hoogspanningsnet hebben.

4 De 4 TenneT scenario s laten grote verschillen zien in de gevolgen die variaties van het productievermogen hebben op de structuren en kosten van de netten. TenneT schrijft: In de scenario s Groen Europa en Regionale Duurzaamheid zal de nieuwbouw van grootschalig vermogen gedomineerd worden door gasgestookte (warmtekracht) eenheden. Deze eenheden zullen naar alle waarschijnlijkheid vrij homogeen verspreid door het land gebouwd gaan worden. Alle locaties voor grootschalig gasgestookt productievermogen, zoals beschreven in het tweede Structuurschema Elektriciteitsvoorziening (SEV), komen hiervoor in principe in aanmerking. In het scenario Groen Europa zou mogelijk wel een deel van de voorziene uitbreiding aan grootschalig vermogen verdrongen kunnen worden door microwarmtekrachteenheden. In de scenario s Onbegrensd Europa en Zelfvoorzienende Regio zal de nieuwbouw voor een aanzienlijk deel bestaan uit kolenvermogen. Nieuwbouw van dit type vermogen zal voornamelijk plaatsvinden op locaties met goede aanvoermogelijkheden voor de brandstof, zoals het viertal zeelocaties uit het tweede Structuurschema Elektriciteitsvoorziening. Binnen het scenario Groen Europa wordt door TenneT helder de verschillende invloed van de dan dominante technologieën microwarmtekracht en offshore windvermogen geschetst. Dit scenario zal mogelijk kunnen leiden tot een trendbreuk in de transportfunctie van het hoogspanningsnet, tengevolge van de groei van microwarmtekracht- en met name offshore windvermogen. De groei van microwarmtekracht kan resulteren in een verminderde benutting van de transformatorcapaciteit met de regionale netten, doordat een deel van de vraag lokaal gecompenseerd wordt door de productie van de microwarmtekrachteenheden. De toename in windenergie zal, vanwege het grillige aanbod aan windvermogen, de ontwikkeling van een robuust netwerk met hoge transportcapaciteiten noodzakelijk maken om sterk fluctuerende vermogensstromen te kunnen accommoderen. Wij wijzen op de tegengestelde invloeden van twee verschillende technologieën: vermindering van transport en transformatie kosten en verliezen door (micro) warmtekracht en toename van netten en capaciteiten en samenhangende kosten ten gevolge van wind. TenneT neemt van een aantal effecten van de lange termijn scenario s voor de komende zeven jaar aan, dat deze nog geen significante bijdragen aan de elektriciteitsvoorziening zullen leveren, maar erkent helder hun ook nu reeds bestaand effect.

5 WKK leidt tot verminderde kosten van netten en verliezen WKK is een brandstof onafhankelijk principe, het werkt met kolen, gas, biomassa of uranium als grondstof voor elektriciteitsconversie. Het nuttig gebruik van de bij elektriciteit conversie vrijkomende warmte leidt tot een superieure energetische efficiency en een relatief lage uitstoot van CO2 per geproduceerde kwh. WKK superieure energie efficiëntie WKK superieure koolstof efficiëntie Source: Alstom at WEC congress 2001 Source: Cogen Europe at Cogen Europe conference 2003 Naast bovenstaande bijdragen door WKK aan brandstof besparing en vermindering van de uitstoot van broeikasgassen draagt gespreide WKK gemiddeld ook bij aan het vermijden van kosten van netten en verliezen bij transport en transformatie. Ook de Europese Unie onderschrijft het belang van DCO en WKK daarbinnen. In haar publicatie: New ERA for electricity in Europe; Distributed Generation: key issues, challenges and proposed solutions schrijft zij onder andere: In general distributed generation reduces transmission losses estimates of power lost in long-range transmission and distribution systems is of the order of 7% in OECD countries and helps to bypass congestion in existing grids. It enables the use of waste heat (via CHP) improving overall system efficiency. Power quality and reliability can also be enhanced. From an investment point of view it is generally easier to find sites for RES and other DG than for large central powerplant and such units can be brought on-line more quickly. Capital exposure and risk is reduced and unnecessary capital exposure avoided by matching capacity increase with local demand growth. Duidelijk is dat WKK in de ogen van de E.U. in de toekomst een centrale rol speelt in de opbouw van een goede, robuuste, duurzame en economisch energievoorziening. Zij schrijft: Distributed generation (DG) will play a key role in this novel concept. It covers a broad range of technologies, including many renewable technologies supplying small-scale power at sites close to users. Highly efficient combined heat and power (CHP) plants, back-up and peak load systems are providing increasing capacity. Together with renewable energy, these technologies offer new market opportunities and enhanced industrial competiveness. To pave the way to a sustainable energy future based on large-scale share of DG, there is a clear need to prepare the European power system for a large-scale integration of both renewable and other distributed energy sources, including fuel cells. The greatest potential market for DG is displacing power supplied through the grid. On-site production minimises transmission and distribution losses as well as transmission and distribution costs, a significant part ( above 30%) of the total electricity cost.

6 As the demand for more and better quality electrical power increases, DG can offer alternatives for reliable, cost-effective, premium power for homes and business. Bovenstaande visie wordt thans door de E.U. geïmplementeerd. Onderdeel daarvan is het recent aangenomen CHP directive, wat de komende jaren in de nationale wetgevingen ingevoerd gaat worden. Duidelijk is dat vanuit deze visie een geheel andere kijk op netwerken voor T&D van elektriciteit gevraagd wordt. Een belangrijke verschuiving van centrale productie en topdown, passieve netwerken naar decentrale productie met geïntegreerde, actieve netwerken zal optreden. Wkk als kern van decentrale systemen Source: EU DG Research; M.Sanchez at C E C 2002 Bedacht moet worden dat Nederland relatief ten opzichte van Europa reeds grote stappen op dit pad heeft gezet, zoals overstaand aangetoond. De verdere ontwikkeling van DCO zal de architectuur van de toekomstige netwerken sterk veranderen. De E.U. schrijft: The models for the architecture of future electricity systems recognise the fundamental fact that with increased levels of DG penetrating the distribution network can no longer be considered as a passive appendage to the transmission network. The entire system must be designed and used as an integrated unit. Dat hiermee ook belangrijke besparingen van kapitaalskosten te bereiken zijn wordt geïndiceerd door simulaties van de mogelijke ontwikkelingen van het Europees T&D netwerk. In zulke studies, onder andere van WADE en Cogen Europe, blijkt dat voor het Europese net een besparing tot 30% op de additionele kosten voor nieuw aan te leggen T&D mogelijk is bij een toenemende penetratie van DCO, waarvan een groot deel WKK.

7 WKK ontwikkeling stokt Installed CHP-capacity (MWe Gas Engines District Heating Industrial CHP e De sterke toename van WKK vermogen in Nederland heeft vanwege haar goede geografische spreiding en de nabijheid van grote vraag naar elektriciteit op of rond haar vestigingsplaats onweerlegbaar grote invloed op de ontwikkeling van het Nederlands T&D net gehad. De locatie prikkel voor WKK is de nabijheid van warmtevraag. Vaak is op locaties met veel warmtevraag ook veel elektrisch vermogen gevraagd voor industriële processen of voor ruimteverlichting en dergelijke. Dientengevolge komt WKK vaak terecht op locaties met veel vraag naar vermogen en voorkomt de installatie van WKK de aanleg en kosten van additionele netten. Eenmaal daar geïnstalleerd voorkomt WKK gemiddeld verliezen in transport en transformatie. Mede daarom heeft Nederland volgens uitspraken van DTE in Europese vergelijking lage tarieven voor Transport en Distributie. De afname in de groei van WKK in Nederland bedreigt naast de leveringszekerheid en de milieu prestatie van de Nederlandse energievoorziening ook op de langere duur de gunstige positie die Nederland nu inneemt ten aanzien van de kosten van T&D. Samenvattend: de grote hoeveelheid, spreiding, gemengde invoeding en diversiteit aan WKK vermogen geeft in Nederland een belangrijke bijdrage aan een robuuste en milieuvriendelijke energievoorziening, onder andere door het vermijden van T&D kosten en verliezen.

8 Commentaar op uw document toont diepgaande bezwaren Tegen de hierboven geschetste achtergrond zullen we nu commentaar geven op uw informatie en consultatie document, nummer Hierbij maken we korte opmerkingen over de randnummers van uw document en zullen de daarin gestelde vragen kort beantwoord worden. Alle hierna gegeven commentaar geldt alleen voor WKK. Uitgangspunt is de gemiddelde bijdrage van WKK, indien nodig worden opmerkingen gemaakt over de bijdragen van speciale WKK installaties, bijvoorbeeld grote industriële WKK of micro WKK. Samenvatting 1-9. Wij hebben grote bedenkingen en bezwaren tegen de in randnummers 1 9 gepresenteerde samenvatting, op grond van ons hieronder gegeven commentaar op de onderliggende details. Aanleiding en doel van dit informatie en consultatiedocument 10. De gedane beweringen over ontwerpcriteria van de huidige Nederlandse netwerken en hun niet berekend zijn op veel decentrale invoeding zijn niet met onderbouwd en worden door eerder genoemde feiten en bronnen weerlegd. 11. Bij de mogelijke actoren waarover de kosten en besparingen verdeeld worden ontbreekt het grootschalig productie vermogen. Indien het kostenveroorzakers principe leidend is voor de verdeling van kosten en baten van D&T over invoeders en afnemers dienen daarbij alle partijen ook import en export betrokken te worden. In randnummer 14 wijst u terecht op het verbod in de E-wet om tussen afnemers te discrimineren. Ook alle kosten soorten en methoden van verrekening dienen in zo n afweging betrokken te worden. Naast het LUP bijvoorbeeld ook het deel van de kosten van het transportnet dat via de systeemdiensten doorbelast wordt. 12. Op zich wordt het principe dat DTE geen beleid voert op het net onderschreven. Op het net dient alleen het kostenveroorzakers / kosten vermijdersprincipe een zo goed mogelijke verdeling van kosten en baten tot stand te brengen. Daarnaast moet DTE zich vanzelfsprekend voegen naar de door de E.U. daarvoor gegeven richtlijnen omtrent die verdeling. DTE of wellicht EZ dient zich echter niet te onttrekken aan het voeren van een beleid ten aanzien van het net. Zoals aangetoond noopt de grote samenhang tussen productie en T&D, nu en in de toekomst, tot een integrale afweging. De omvang van DCO volgens uw eigen definitie invoedend onder 110 kv en daarmee een derde van de Nederlandse invoeding op het net veroorzakend in Nederland is zo groot dat het moeilijk voorstelbaar is dat u DCO volgens deze definitie als een exogene factor beschouwd. 14. Bezwaar wordt gemaakt tegen het steeds alleen noemen van door afnemers veroorzaakte kosten. Dit doet zich in het gehele document voor. Wij wensen ook aandacht voor door DCO met name WKK gemiddeld vermeden kosten en verliezen.

9 2.1 Definitie DCO In dit consultatie document is onderzocht wat de effecten zijn van de toename van DCO zijn op de inrichting van het elektriciteitsnetwerk zo schrijft u in uw aanbiedingsbrief d.d. 26 februari. De invloed van DCO op netwerken is dus het onderwerp van uw onderzoek. In dat licht moet u voor DCO dan een definitie kiezen die die invloed goed in beeld brengt. En die daarbij recht doet aan de sterk verschillende invloeden die verschillende vormen van DCO op netwerken hebben. Daarbij is een onderscheid naar technologie onmisbaar. Daarnaast moet bij beschouwingen over invloeden op het net alle vormen van invoedende productie in ogenschouw genomen worden vanwege de onderlinge samenhang. Zoals voorgaand reeds betoogd zijn de invloeden van verschillende vormen van elektriciteit conversie op de structuren, kosten van en verliezen in T&D netwerken zeer groot en onderling sterk verschillend. Van belang is de locatie prikkel die de geografische locatie van dat productie middel ten opzichte van het bestaande netwerk drijft, de mate waarin het productie middel bij kan dragen aan de stabiliteit van de voorziening vanwege haar stuurbaarheid (waaronder begrepen de voorspelbaarheid, gelijktijdigheid van het optreden van externe effecten en de mate van regelbaarheid van de productie van de eenheid) en de consequenties die dit heeft op de toename of vermindering van netkosten en verliezen. In onderstaande tabel zijn kwalitatief en illustratief de gemiddelde effecten van enkele verschillende technologieën op T&D aangegeven, bij een hypothetische nieuwe toepassing van die technologie om in Nederland 4000 MW nieuw elektrisch vermogen te realiseren. Technologie Locatie prikkel Locatie keuze Stuurbaarheid Net effect Kolen Goede aanvoer Diepzee Goed, veel Extra T&D Vermogen Kolen Havens Baseload Kosten en verliezen Wind Windvang Perifeer on- of Niet: onvoorspel- Zeer veel Vermogen Inpassing in offshore baar, zeer gelijktijdig extra T&D landschap en niet te regelen Kosten en Verliezen WKK Warmtevraag Industrieterrein, Goed, met variaties Minder Vermogen Tuinbouw, Stad Rekening houden T&D kosten waar ook E vraag met warmte en verliezen Mede gegeven de huidige omvang van WKK in Nederland en haar toekomstige potentie maken wij groot bezwaar tegen de door u gekozen definitie van DCO waarin u alle technologieën tezamen neemt en voorbij gaat aan de grote verschillen van de invloed op de netten van windvermogen en WKK. Wij wensen de voordelen van de grote WKK positie in Nederland niet te zien worden weggemiddeld tegen de grote nadelen van de kleine bijdrage van wind en andere vormen van DCO. De verschillen tussen windenergie en WKK zijn zo groot dat een goede beantwoording van de gestelde vragen voor beide technologieën tezamen niet mogelijk is. Het is van belang (nieuw) beleid voor beide en andere DCO technologieën afzonderlijk te formuleren.

10 Door de ons inziens foutieve keuze van de definitie van DCO wordt het gehele verdere document voor ons moeilijk hanteerbaar. Door uw definitie ontstaat bij iedere verdere vraag de noodzaak die per technologie apart te beantwoorden, en gaat in de mix die u van DCO gemaakt heeft de onderscheidenlijke invloed van iedere technologie op het net verloren. De vergelijking met een fruitpuree dringt zich op, waarin de aparte smaken van appels, peren en druiven verloren gaan en waarvan de consumptie alleen aan zure druiven doet denken. Indien u toch, of mede, een op netvlakken gebaseerde indeling wilt hanteren dan wijzen wij u erop dat alleen het hoogste netvlak qua functie en structuur als nationale transport net te beschouwen is en de overige netvlakken inclusief 110/150 kv- een overwegend (regionale, dan wel locale) distributiefunctie vervullen. Tot slot wijzen wij op de willekeur die door uw keuze van definitie ontstaat. Veel aansluitingen zijn in het verleden soms op verzoek van netbeheerders - gedaan op meest nabije netvlakken of weerspiegelen een grote mate van andere historische, lokale of regelgeving invloeden. Zo is een WKK eenheid bekend waarvan de gasturbine op 150kV en de stoom turbine op 50kV aangesloten is. DCO? Vraag 1: Nee. Voor een onderzoek naar de invloed van DCO op netten dient een definitie gekozen te worden die de grote verschillen van DCO technologieën op de kosten en verliezen in de netten weerspiegelt. Daarbij vormt WKK een aparte categorie, waarvoor afhankelijk van het netvlak waarop ingevoed wordt een forfaitaire vergoeding van door WKK vermeden kosten en verliezen gegeven dient te worden. 2.2 Oorzaken toename DCO 30. Het tweede deel van deze tekst illustreert de verwarring die mede door uw definitie keuze ontstaat. De genoemde doelstelling betreft DE. Alhoewel DE grotendeels DCO betreft, is het maar een klein deel van DCO (beide malen volgens uw DCO definitie). Alleen de eerste genoemde richtlijn draagt bij aan genoemde doelstelling. De tweede richtlijn inmiddels aangenomen beoogt WKK te stimuleren, maar heeft geen kwantitatieve doelstelling. De MEP regeling stimuleert niet alleen elektriciteit uit hernieuwbare bronnen, maar ook - zij het beperkt - WKK. 32. Inmiddels is bedoelde CHP-Directive op 21 februari 2004 gepubliceerd en van kracht. Wij citeren uit de eerste overweging van het CHP-directive : De bevordering van hoogrendabele warmtekrachtkoppeling op basis van vraag naar nuttige warmte is een communautaire prioriteit, gegeven de potentiële voordelen van warmtekrachtkoppeling op het punt van besparing van primaire energie, het voorkomen van netwerkverliezen en de vermindering van emissies, in het bijzonder broeikasgasemissies. Naast allerlei andere maatregelen ter bevordering van WKK bepaald Artikel 8 onder andere dat: Onder voorbehoud van kennisgeving aan de Commissie kunnen lidstaten de toegang tot het net in het bijzonder vergemakkelijken voor elektriciteit geproduceerd door hoogrenderende kleinschalige en micro-warmtekrachtkoppelingseenheden. 33. Wij wijzen op de onvolledige weergave van de werking van de MEP regeling. Het WKK regime onder de MEP wijkt sterk af van het DE regime onder de MEP. Zo wordt bijvoorbeeld voor de onzekerheid voor potentiële investeerders niet weggenomen.

11 2.3 Rol directeur DTe Zie voor ons standpunt omtrent het voeren van beleid op en ten aanzien van het net onze opmerkingen bij randnummer Feitelijke ontwikkeling DCO 41. De door u genoemde cijfers illustreren het belang van WKK: Meer dan 90% van het door u genoemde vermogen en meer dan 90% van de door u genoemde productie wordt door WKK geleverd. 42. De door u genoemde ontwikkeling van decentrale WKK tot maximaal 6000 MW in 2010 wordt door ons niet herkend. Naar wij aannemen bedoelt u daarmee WKK vermogen dat invoedt onder het 110 kv netvlak. Wat is precies uw bron voor deze verwachting? Welke definities worden daar gebruikt? Wat wordt voor centraal WKK vermogen verwacht in 2010? Worden deze voorspellingen ook nu nog onderschreven? 44. Hoe verhoudt de verwachting van totaal 9000 MW WKK vermogen in 2010 en de opmerking dat daarvan 40% decentraal zal zijn, dus 3600 MW., zich met de bij randnummer 42 verwachte maximaal 6000 MW decentraal WKK vermogen? Vraag 2. DCO zal toenemen. Gedeeltelijk door de door u genoemde factoren en invloeden. Ook door andere factoren of om iets andere redenen dan door u genoemd. Voor een precieze beoordeling van de door u verwachte toename van DCO dient de gevraagde nadere informatie gegeven te worden. In het algemeen verwachten wij wel een toename van WKK en DCO, alhoewel de verwachtingen nu minder positief zijn dan enige jaren geleden. Voor een deel is de mogelijke verdere ontwikkeling afhankelijk van door U en door de Ministeries van EZ, VROM en Financiën te voeren beleid ter zake. 2.5 Invloed DCO op elektriciteitsnetwerken 49. Zie eerdere opmerkingen over opbouw Nederlandse netten en over de door u gekozen definitie. In dit deel van uw document wordt ons inziens met name duidelijk dat voor de hier bestudeerde problematiek de door u gekozen definitie niet onderscheidend werkt. 50. Ook al worden in Nederland in het spraakgebruik netten met een spanningsniveau beneden 110 kv soms distributienetten genoemd en netten met spanning op of boven 110 kv soms transportnet genoemd betekent dit niet dat deze netten deze functie nu uitsluitend of overwegend vervullen. Naast spanningsniveau is vooral de structuur van de netten (ring, ster, mengvorm), de punten van invoer en afname, de load die op betrokken punten op een bepaald moment ingevoed of afgenomen wordt en een aantal systeem eigenschappen bepalend voor de vraag welke functie welk deel van een net op welk moment vervuld. 51. De genoemde gevolgen voor netkosten-netbesparingen in distributienetten gelden gemiddeld niet voor WKK. Door WKK vermeden netkosten worden voor distributie- en transportnetten niet genoemd, terwijl WKK op beide soorten netten tot grote vermeden netkosten kan leiden en dat in Nederland ons inziens al in belangrijke mate doet.

12 2.6 Criteria beoordeling opties Wij merken op dat discussies over vermeden kosten en besparingen altijd moeilijker te voeren zijn dan discussies over extra kosten, zeker in groei situaties. De bewijslast van het vermijden is namelijk zwaarder dan die van het aantonen van de extra kosten. Om die redenen pleiten wij ervoor bij de toepassing van genoemde criteria uit te gaan van algemene trends en het voordeel van de twijfel te geven aan diegenen die vermeden kosten en verliezen claimen Vanwege de samenhang van netten, hun kosten en de erin optredende verliezen, bestaat er een grote samenhang tussen het gedrag van DCO-exploitanten en van netbeheerders. Hun handelen moet in onderlinge samenhang efficiënt zijn. Dit lukt het best door ieder die kosten of besparingen te doen toekomen die zijn eigen gedrag veroorzaakt, ook indien die kosten of besparingen bij de andere partij liggen. Voor (bestaande)wkk exploitanten is dat vaak niet of onvoldoende aan de orde. De door hun WKK vermeden kosten van netten en daarin optredende verliezen worden aan hen niet of onvoldoende uitgekeerd, maar verlagen de kosten van de netbeheerder. Dit leidt tot niet afgestemd gedrag, hetgeen tot integrale kosten verhoging aanleiding kan geven. Vraag 3: Nee, zie bovenstaand commentaar. Bovendien dienen de criteria per technologie toegepast te worden. 3.1 Inleiding netkosten 64. We merken op dat op veel plaatsen in uw document als voorbeelden of soms zonder directe reden steeds over extra kosten van DCO gesproken wordt. In veel gevallen betreft dit andere technologie dan WKK, die soms gelukkig benoemd wordt. Dat geeft een negatief beeld. Wij hechten eraan met nadruk te stellen dat dat niet opgaat voor WKK vermogen, dat gemiddeld tot vermijding van kosten van netten en verliezen op netten leidt. Een voorbeeld van dit algemene beeld is de nutteloze laatste zin van randnummer 64. Het omgekeerde van de bewering is juist voor WKK. 3.2 Huidig reguleringsregime We merken op dat het criterium < of > 10 MVA niet samenvalt met de door u gekozen definitie van invoeding onder of op/boven 110 kv netvlakken. Uw bij randpunt 70 gegeven omschrijving van decentraal wijkt van uw eigen definitie af, hetgeen bijdraagt tot verwarring. 3.3 Knelpunt 1 distributienet Zie eerder gemaakte opmerkingen over negatieve toon en het niet benoemen van door WKK vermeden kosten en verliezen. Ook hier is noch de opmerking over de rol van het distributie net (73) noch de over veroorzaakte kosten (74,75) voor WKK in het algemeen - juist.

13 Vraag 4: Ja, omdat de door WKK op transport en distributie netten vermeden kosten en verliezen niet (voldoende) aan de WKK exploitant doorgegeven worden. De tijdelijk regeling die hierin enigszins voorzag is om andere dan inhoudelijke redenen recent afgeschaft en dient als uitgangspunt voor een nieuwe regeling hersteld te worden. Vraag 5: Nee, zie antwoord op vraag 4 Vraag 6: Op een manier die afnemers/invoeders beschermt tegen de macht van netbeheerders, die zij op grond van hun monopolie positie en kennis uitoefenen. Vraag 7: Wij adviseren uw bij 89 genoemde afwegingen feitelijk en kwantitatief in beeld te brengen, voor de alternatieven de voor- en nadelen te kwantificeren en dan tot een afweging te komen. Wij zijn daartoe nu niet in staat. 3.4 Knelpunt 2 distributienet 90.Wij bestrijden de algemene geldigheid van de bewering dat kassengebieden waar veel aansluitingen ten behoeve van Wkk-installaties van tuinders zijn, een grotere kans hebben geconfronteerd te worden met netverzwaringen. Dit zal incidenteel spelen, maar het tegenovergestelde is in het algemeen het geval. Naar onze mening dient u zich in uw analyse en regelgeving te richten op de algemene, gemiddelde situatie. Indien uitzonderingen daarop problemen vormen, dient u de uitzondering via een aparte regeling te adresseren, maar niet tot algemeenheid te verheffen. Daarnaast dient uw analyse en regelgeving ons inziens op landelijk beleid gericht te zijn. Optredende regionale verschillen vormen geen grondslag voor verschillen in algemeen nationaal beleid. Vraag 8: Nee. Wij wijzen op de onzuivere aard van de vraag. Vanuit randnummer 90 wordt de indruk gewekt dat regionale verschillen de reden van verschillen tussen de netbeheerders en de verdeling van de kosten over hen vormen, verschillen die daarna in de vraag aan DCO worden toegeschreven. Reeds eerder citeerden wij TenneT toen wij wezen op de goede landelijke spreiding van WKK over Nederland en haar goede regelbaarheid, dewelke tot besparingen aanleiding geven. Vraag 9: Wij spreken hierover in het algemeen geen voorkeur uit, maar geven wel in overweging dat indien er grote extra kosten genomen dienen te worden, waarbij Nationale belangen als argument ingebracht worden, daarvoor aparte besluitvorming nuttig is. Zo wordt een juiste afweging op transparante wijze mogelijk, voorafgaand aan een van de door u genoemde mogelijke maatregelen. Vraag 10: Wij plaatsen de kanttekening niet te begrijpen hoe uw vragen 10 en 11 en de daaraan voorafgaande randnummers zich verhouden tot het uitgangspunt dat DTE geen beleid voert op het net? Het kostenveroorzakers of -vermijders principe dient leidend te zijn. Vraag 11: Zie bovenstaand commentaar.

14 3.5 Geen lagere netkosten transportnet door onzekere inzet DCO 99. De bewering dat de inzet van DCO onzeker is geldt niet voor WKK. De economische drijvers voor het inzetten van WKK zijn niet anders dan die voor centrale productie eenheden, met de kanttekening dat WKK vermogen wel rekening moet houden met de gekoppelde warmte vraag. Dankzij de voorspelbaarheid, regelbaarheid en onafhankelijkheid van WKK eenheden hebben zij op de stabiliteit van elektriciteit netten een positief effect. Dit is geheel anders bij bijvoorbeeld wind vermogen, wat niet/moeilijk voorspelbaar en regelbaar is en waarbij effecten zich gelijktijdig voor vele eenheden voordoen. We maken groot bezwaar tegen het feit dat in deze paragraaf nadelen van voornamelijk wind vermogen via uw definitie van DCO ook aan WKK vermogen het grote merendeel van DCO - worden toegeschreven. Dit steekt des te meer omdat de effecten voor WKK precies omgekeerd zijn. WKK speelt een positieve rol in het handhaven van de balans in E- programma s Het gaat in deze niet om wisselingen op dag basis, maar om voorspelbaarheid en regelbaarheid bij afwijkingen. Beide zijn voor WKK anders dan voor wind hoog Gedane beweringen worden voor WKK niet herkend of onderschreven. Wij wijzen erop dat de afhankelijkheid van gas en elektriciteitsprijzen, stimuleringsmaatregelen, overheid beleid, onzekerheden omtrent liberalisering, emissierechten, etc. die voor WKK gelden ook van toepassing zijn op andere opwekkers van elektriciteit. De koppeling aan warmtevraag maakt WKK in de huidige volatiele markten relatief een veel beter voorspelbare, minder volatiele aanbieder dan vermogen dat een dergelijke koppeling niet kent. De toekomst is voor een ieder onzeker Wij wijzen op de ons inziens onderbelichte rol van de Programma Verantwoordelijke, die in eerste aanleg de verantwoordelijkheid tot balanceren van vraag en aanbod binnen zijn portefeuille heeft. Hierin spelen WKK eenheden een belangrijke en positieve rol Wij merken op dat de koppeling die u legt tussen uw voornemen het LUP op nul te stellen en het reguleringsregime met betrekking tot DCO, de op 24 februari door Cogen Nederland ingebrachte zienswijze met betrekking tot uw voornemens omtrent het LUP bevestigt. Vraag 12: Nee. WKK leidt, gemiddeld, wel tot minder zware uitvoering van het transportnet. Vraag 13: WKK wordt niet correct vergoed voor de door haar vermeden kosten en verliezen. 4.2 Knelpunt distributienet: vermeden of toegenomen netverliezen 111. U dient in uw analyse technologieën te onderscheiden. WKK vermijdt netverliezen. De mate waarin is inderdaad locatie afhankelijk. Maar algemene principes dienen uitgangpunt te zijn voor regelgeving Wij wijzen op het belang bij uw analyse de Nederlandse situatie te beschouwen. In onze inleiding hebben we de specifieke karakteristieken die hier relevant zijn genoemd. Genoemde conclusies uit betrokken rapporten zijn selectief, specifiek en niet algemeen. Steeds wordt

15 gezegd dat bepaalde verschijnselen zich kunnen voordoen. Wij vragen u van de optredende realiteit uit te gaan, die dergelijke theoretische situaties niet kent. Vraag 14: WKK vormt hier juist geen knelpunt, maar vermijdt knelpunten en verliezen Ons inziens wordt hier nodeloos een mogelijke maatregel gecompliceerd. Netbeheerders hoeven en moeten zich niet met de inzet van eenheden bemoeien. Deze taak ligt bij de exploitant resp. de Programma Verantwoordelijke. Voor de netbeheerder biedt de locatie van de WKK en de redelijke verwachting dat die WKK op die locatie voldoende inzet zal kennen anders werd er niet in die WKK geïnvesteerd voldoende grondslag voor het toekennen van een vaste vergoeding per ingevoede kwh, voor de door de WKK vermeden verliezen Zoals reeds aangegeven dient de WKK exploitant beschermd te worden tegen de macht die de netbeheerder in zijn rol van monopolist uitoefent. Voor WKK is hierbij wellicht denkbaar haar een vaste vergoeding voor de door haar vermeden verliezen toe te kennen, wellicht met een omgekeerde bewijslast voor de netbeheerder: WKK krijgt een vaste vergoeding voor vermeden verliezen, tenzij de netbeheerder overtuigend een substantieel andere situatie aantoont. Vraag 15. Nee, zie bovenstaand commentaar Vraag 16. Voor verdeling van de voordelen dient ten eerste de technologie bepalend te zijn. Voor WKK dient een forfaitaire vergoeding gegeven te worden voor vermeden netverliezen. Inzet hoeft daarbij niet expliciet geregeld te worden. Vraag 17: Afhankelijk van het type WKK is er een aantal huidige en toekomstige knelpunten. Met name ten behoeve van de aansluiting en inpassing van kleinere en micro WKK eenheden voor gebruik in (groepen van) huizen en overige gebouwen, zijn nu reeds voorbereidende aanpassingen nodig. 4.3 Knelpunt transportnet: vermeden of toegenomen netverliezen 122. Verliezen bestaan uit afstandgerelateerde transport verliezen en transformatie verliezen. Beide zijn bron en tijdstip onafhankelijk, alleen afhankelijk van ingevoede productie en het netvlak waarop die invoeding plaatsvond. De geschetste problematiek van verrekening is kunstmatig en kan eenvoudig opgelost worden door een forfetaire vergoeding per kwh toe te kennen aan WKK, afhankelijk van het netvlak waarop ingevoed wordt. Vraag 18: Ja. WKK vermijdt netverliezen op transport netten Vraag 19: Nee. Genoemde 9 miljoen zijn eenvoudig te verrekenen. Vraag 20: Invoering van een vergoeding van door WKK vermeden netverliezen

16 Verdere opmerkingen Niet gebonden aan randnummers of vragen merken wij nog op dat: - Toon van uw document en voorbeelden vaak negatief zijn en nagenoeg uitsluitend door netproblemen met windvermogen veroorzaakt worden. Daardoor worden de voordelen van WKK onderbelicht. - Desgevraagd kunnen wij u een aantal grote en duidelijk voorbeelden aanleveren van door WKK vermeden kosten van en verliezen op elektriciteitsnetten, op alle netvlakken en van de nuttige bijdragen van WKK aan de stabiliteit van netten, bijvoorbeeld bij het instandhouden van de voorziening bij storingen. - In plaats van de door u gebruikte definitie adviseren wij u het onderscheid te gebruiken dat ook door het Ministerie voor Economische Zaken in recente brieven aan de Tweede Kamer gemaakt wordt met betrekking tot duurzame energiebronnen, decentrale productie en warmtekrachtkoppeling. Dit onderscheid doet recht aan de verschillende effecten van deze technologieën en is voor EZ de grondslag van beleid, hetgeen per genoemde technologie verschilt. In recente wetswijzingsvoorstellen (brief aan TK, kamerstuk 29372, nr.3, pag.42) wordt bepaald dat Rekening moet worden gehouden met de voor- en de nadelen van de diverse technologieën met betrekking tot duurzame energiebronnen, decentrale energieproductie en warmtekrachtkoppeling. In het Kamerstuk nr.10 op pagina s 53 en 54 is nadere motivering voor deze onderscheiding gegeven door het Ministerie van Economische Zaken - U ons inziens bij uw analyse en de daarop te baseren regelgeving uitsluitend dient te richten op gemiddelde en generieke verschijnselen en niet op afwijkende, specifieke situaties. - Ons inziens in wet- en regelgeving nu een duidelijk en vast juridisch kader geschapen moet worden voor de vergoeding van door WKK vermeden kosten en verliezen. Gebruik van uitzonderingsbepalingen, zoals het gebruik van het voormalig artikel van de TarievenCode, dient vermeden te worden. - Uw analyse te weinig kwantitatief onderbouwd is om vergaande conclusies of besluiten op te baseren. Conclusie: Uw analyse roept teveel bezwaren op om als uitgangspunt voor verdere beleidsvorming te kunnen dienen Bovenstaand hebben wij oprecht getracht een reëel beeld te bieden van de overwegend voordelige effecten die WKK technologie in het algemeen heeft op de structuur, kosten van en verliezen op netten voor transport en distributie van elektriciteit. Het wijkt zover af van de uw visie en gebruikte definities dat wij uw analyse niet als een bruikbaar uitgangspunt kunnen aanvaarden voor verdere besluitvorming. Graag ontvangen wij reactie op onze opmerkingen en antwoorden. Wij zijn beschikbaar voor verdere toelichting en overleg. Daarbij willen wij graag onderstaande aanbevelingen als uitgangspunt nemen en verder toelichten.

17 Aanbevelingen: Bouw verder op reeds gedane, heldere voorstellen Onder leiding van de Directeur van de DtE is in de periode de invloed van DCO, gebaseerd op technologieën, op alle netten, kosten en verliezen uitgebreid bestudeerd. Aan de studies en het overleg werd verder deelgenomen door EnergieNed, VEMW, Min van EZ, ECN, Kema en Cogen Nederland. Kema verrichtte nader onderzoek en stelde de eindrapportage op. Van uw eigen standpunten en van de conclusies van destijds is in uw huidige document weinig tot niets terug te vinden, zonder dat ons duidelijk is wat dit kan verklaren. Verwijzend naar de toen door alle partijen ondersteunde conclusie stellen wij u voor een forfaitaire vergoeding te geven voor uitgespaarde netverliezen, afhankelijk van het spanningsniveau waarop ingevoed wordt. Cogen Nederland stelt voor WKK voor deze vergoeding uitgedrukt in ct/kwh te laten bedragen: 0.2 ct/kwh voor invoeding op LS/MS; 0.1 ct/kwh voor invoeding op TS; 0.05 ct/kwh voor invoeding op HS en hiervoor geen vergoeding te geven voor WKK invoeding op EHS netvlakken. Voor vergoeding van de vermeden netkosten zijn destijds een aantal scenario s uitgewerkt, waarbij ook steeds variaties in structuur en niveau van LUP werd meegenomen. Wij herhalen ons onderbouwde voorstel om voor WKK hiervoor te vergoeden: 0.35 ct/kwh bij invoeding op LS/MS; 0.25 ct/kwh bij invoeding op TS; en 0.08 ct/kwh bij invoeding op het HS netvlak. Daarnaast is ook de destijds door EnergieNed voorgestelde afschaffing van het LUP met de gelijktijdige invoering van een Marktplaats-stimuleringsvergoeding voor vermeden netkosten, groot in ct/kwh: 0.2 ct bij invoeding op LS/MS; 0.1 ct voor invoeding op TS en 0.05 ct bij invoeding op het HS netvlak bespreekbaar. Hierop voortbouwend zijn er zeker voor WKK praktische methoden van vergoeding uit te werken. Denkbaar is bijvoorbeeld een algemene forfaitaire regeling zoals boven gevraagd uit te breiden met een tenzij clausule, waarbij een benadeelde partij de mogelijkheid heeft een uitzonderingssituatie in te roepen, met een daaraan verbonden methode van verdere beoordeling. Tot slot vragen wij u bij de verdere behandeling van deze materie voldoende tijd te geven om tot een afgewogen meningsvorming te komen. De veel te korte termijn bij de uitnodiging voor uw workshop en de korte termijn voor deze reactie hindert ons gezamenlijk werken aan een duurzame, betrouwbare en doelmatige energievoorziening. Hoogachtend, Kees den Blanken Directeur Cogen Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Geachte Dames en Heren, Driebergen, 16 november 2009

Geachte Dames en Heren, Driebergen, 16 november 2009 Nederlandse Mededingingsautoriteit Energiekamer (o.v.v. innovatie, zaaknummer 103345) Postbus 16326 2500 BH Den Haag Per email aan: EK-regulering@nmanet.nl. Zaaknummer 103345. Geachte Dames en Heren, Driebergen,

Nadere informatie

2003-2010 Westland Energie Infrastructuur b.v. DEFINITIEF

2003-2010 Westland Energie Infrastructuur b.v. DEFINITIEF CAPACITEITSPLAN ELEKTRICITEIT 2003-2010 Westland Energie Infrastructuur b.v. DEFINITIEF Inhoudsopgave: Inleiding 3 Toelichting op het Capaciteitsplan 4 1.1 Algemeen 4 1.2 Opbouw van het net 4 1.3 Invullen

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Consequenties voor de balanshandhaving en oplossingsrichtingen Engbert Pelgrum, TenneT TSO B.V. Symposium Cogen Nederland

Nadere informatie

Standpuntendocument Decentrale Opwekking Gevolgen van decentrale opwekking voor de regulering van elektriciteitsnetwerken. Den Haag, mei 2004

Standpuntendocument Decentrale Opwekking Gevolgen van decentrale opwekking voor de regulering van elektriciteitsnetwerken. Den Haag, mei 2004 Gevolgen van decentrale opwekking voor de regulering van elektriciteitsnetwerken Den Haag, Projectnaam: Decentrale Opwekking (DCO) Projectnummer: 101701 Documentnummer: 101701-35 Dienst uitvoering en toezicht

Nadere informatie

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 WKK en de Handel Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 Programma Opening, welkom en programma KdB CNl WKK nu en verder, hoe flexibel? KdB CNl Handel: Wat is het, wat kan wel/niet? RH EnGl Hoe

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Wij hebben grote bezwaren tegen de voorgenomen wijzigingen van de codes.

Wij hebben grote bezwaren tegen de voorgenomen wijzigingen van de codes. Zienswijze van Cogen Nederland betreffende ontwerpbesluiten van de directeur DTE tot wijzigingen van Systeemcode en Meetcode met als doelen het waarborgen van de informatie voorziening over het regel-

Nadere informatie

2 Producenten grijze stroom laten betalen voor transport?

2 Producenten grijze stroom laten betalen voor transport? ECN Beleidsstudies ECN-BS-10-016 29 april 2010 Producenten van grijze stroom laten betalen voor transport? Notitie aan : Werkgroep Heroverweging Energie en Klimaat Kopie aan : A.W.N. van Dril Van : F.D.J.

Nadere informatie

WKK in Nederland Toen, Nu, Straks. BezinningsGroep Energie Utrecht, 28 juni 2006

WKK in Nederland Toen, Nu, Straks. BezinningsGroep Energie Utrecht, 28 juni 2006 WKK in Nederland Toen, Nu, Straks BezinningsGroep Energie Utrecht, 28 juni 2006 WKK is goed en moet Energie is meer dan elektriciteit WKK fundamenteel energetisch WKK voordelen, potentie en nadelen WKK

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Informatie- en consultatiedocument Decentrale Opwekking Economische gevolgen voor de elektriciteitsnetwerken van toename van decentrale opwekking

Informatie- en consultatiedocument Decentrale Opwekking Economische gevolgen voor de elektriciteitsnetwerken van toename van decentrale opwekking Informatie- en consultatiedocument Decentrale Opwekking Economische gevolgen voor de elektriciteitsnetwerken van toename van decentrale opwekking Den Haag, Dienst uitvoering en toezicht Energie Pagina

Nadere informatie

De toekomst van WKK en andere energieopties in de energievoorziening: Schoon & duurzaam?

De toekomst van WKK en andere energieopties in de energievoorziening: Schoon & duurzaam? Ruud van den Wijngaart, De toekomst van WKK en andere energieopties in de energievoorziening: Schoon & duurzaam? Presentatie Symposium COGEN Nederland, 22 oktober 2004, Zeist Milieu en Natuur Energie in

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is?

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is? > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Praktijk studie Kop van Noord-Holland Martijn Bongaerts, Jos Poot, 10 april 2008

Praktijk studie Kop van Noord-Holland Martijn Bongaerts, Jos Poot, 10 april 2008 Praktijk studie Kop van Noord-Holland Martijn Bongaerts, Jos Poot, 10 april 2008 Disclaimer Continuon Aan de hand van concrete praktijksituatie wordt bestudeerd wat de mogelijke consequenties zijn van

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Capaciteitsplan Elektriciteit

Capaciteitsplan Elektriciteit Titel Nummer Datum 31 oktober 2002 Inhoud Pagina 1 INLEIDING... 3 2 HUIDIGE EN TOEKOMSTIGE BEHOEFTE AAN TRANSPORT... 3 2.1 HET MAXIMALE SCENARIO... 4 2.2 HET MINIMALE SCENARIO... 5 2.3 HET WERKELIJKE SCENARIO...

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Opportuniteiten voor WKK in de energiemix van morgen

Opportuniteiten voor WKK in de energiemix van morgen Opportuniteiten voor WKK in de energiemix van morgen De Nederlandse situatie Martin Horstink www.energymatters.nl Over Energy Matters 1988 Projektbureau Warmte/Kracht Promotiebureau voor WKK in NL 1998

Nadere informatie

MONITOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE

MONITOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE MONITOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE Dienst uitvoering en toezicht Energie - 1 /7 -.doc Inhoudsopgave 1. DOEL VAN HET INFORMATIEVERZOEK...3 2. INVULINSTRUCTIE MONITOR PRODUCENTEN...4 2.1. Tabel 1 gegevens producent

Nadere informatie

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Heating the Flowers A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Agenda 2 FloraHolland Shareholders Project in a nutshell Coöperatie 3 Kwekerscoöperatie met als doel: Krachtenbundeling en versterking

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsdocument 2015

Kwaliteits- en Capaciteitsdocument 2015 Scenario s voor netberekeningen Gert van der Lee KCD scenario s: Nieuwe aanpak Verschuiving van voorspellende naar exploratieve varianten Voordeel: beter inzicht in effect individuele parameters voorkomen

Nadere informatie

Ontwerpregeling subsidiebedragen WKK 2006

Ontwerpregeling subsidiebedragen WKK 2006 Handelend na overleg met de Minister van Financiën en de Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer; Gelet op artikel 72p, tweede lid, van de Elektriciteitswet 1998; Besluit:

Nadere informatie

Lokale Energievoorziening

Lokale Energievoorziening een strategische verkenning Annelies Huygen TNO/CvE UvA Energieke Bottom Up in de Lage Landen Anne Marie Schwencke Inventarisatie Anne Marie Schwencke 16 windprojecten en nog 5 kleinschalige windprojecten

Nadere informatie

Capaciteitsplan. ONS Netbeheer BV 30-11-2000

Capaciteitsplan. ONS Netbeheer BV 30-11-2000 Capaciteitsplan ONS Netbeheer BV 2001 2007 30-11-2000 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Visie 3. Modellen 3.1. Model 1 Belasting, invoeden en uitwisselen in knooppunten bij verschillende transportscenario's

Nadere informatie

Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 4 mei 2009 Br-secr.179N -

Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 4 mei 2009 Br-secr.179N - Vaste Commissie voor Economische Zaken van de Tweede Kamer der Staten Generaal t.a.v. mevrouw A.J. Timmer, voorzitter Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 4 mei

Nadere informatie

Consultatiedocument Redelijke Terugleververgoedingen Vergunninghouders Elektriciteit

Consultatiedocument Redelijke Terugleververgoedingen Vergunninghouders Elektriciteit Consultatiedocument Redelijke Terugleververgoedingen Vergunninghouders Elektriciteit Den Haag, augustus 2005 Directie Toezicht Energie PAGINA 1 VAN 9 PROJECTNAAM: REDELIJKE TERUGLEVERVERGOEDING (RTV) PROJECTNUMMER:

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 25 621 Regels met betrekking tot de productie, het transport en de levering van elektriciteit (Elektriciteitswet...) Nr. 8 NOTA VAN WIJZIGING Ontvangen

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

PAGINA 188. Tabel 9-1: Overzicht planningssituaties regio Oost voor scenario BaU

PAGINA 188. Tabel 9-1: Overzicht planningssituaties regio Oost voor scenario BaU PAGINA 188 9. Capaciteitknelpunten en maatregelen 150kV-net regio Oost In dit hoofdstuk worden de netberekeningen toegelicht die zijn uitgevoerd voor de toetsing van het 150kV-net in regio Oost aan de

Nadere informatie

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen 30920572-Consulting 10-0198 Integratie van windenergie in het Nederlandse elektriciteitsysteem in de context van de Noordwest Europese elektriciteitmarkt Eindrapport Arnhem, 12 april 2010 Auteurs:E. Benz,

Nadere informatie

Toepassing van tarieven voor injectie. op het distributienet

Toepassing van tarieven voor injectie. op het distributienet Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Toepassing van tarieven voor injectie op het distributienet Natalie Cornelis - Directie Controle prijzen en rekeningen 1 STUDIES VAN DE CREG

Nadere informatie

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Transitie Veranderingen in productie Veranderingen in balancering Nieuwe kansen Vergroening 20-03-2013 2 Ontwikkeling: transitie

Nadere informatie

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit Energiebedrijven op zoek naar toegevoegde waarde De transitie naar een hernieuwbaar en deels decentraal energielandschap zal zich doorzetten. De vervanging van de centrale elektriciteitsproductie door

Nadere informatie

Cogen Symposium WKK en de Handel Bijdrage: Nico Klappe Manager Dispatch en Tradesupport

Cogen Symposium WKK en de Handel Bijdrage: Nico Klappe Manager Dispatch en Tradesupport Cogen Symposium WKK en de Handel Bijdrage: Nico Klappe Manager Dispatch en Tradesupport 1. Introductie Essent 2. Energie keten Ketenmanagement Energy Management Group(tradingfloor) Portfolio trading Dispatch

Nadere informatie

Reguleren is balanceren

Reguleren is balanceren De energieketen Reguleren is balanceren afnemers netbeheerders producenten efficiëntie betaalbaarheid betrouwbaarheid milieuvriendelijkheid Te bespreken reguleringsmaatregelen Onderdeel energieketen Type

Nadere informatie

Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net. Verantwoord en innovatief ondergronds

Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net. Verantwoord en innovatief ondergronds Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net Verantwoord en innovatief ondergronds Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net Samenvatting Toepassing 380 kv

Nadere informatie

Betreft:vragen naar aanleiding van de (voorgenomen) tracéwijziging 380kV Zuid West

Betreft:vragen naar aanleiding van de (voorgenomen) tracéwijziging 380kV Zuid West Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Directoraat generaal voor Energie, Telecom en Mededinging Directie Energiemarkt t.a.v. de directeur drs. J.C. de Groot Postbus 20401 2500 EK Den

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Inleiding ADVIES. Nederlandse Mededingingsautoriteit

Inleiding ADVIES. Nederlandse Mededingingsautoriteit Nederlandse Mededingingsautoriteit ADVIES Advies van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit, als bedoeld in artikel 20e, derde lid, van de Elektriciteitswet 1998. Zaaknummer: 104152/15

Nadere informatie

13 september 2012 Biomass possibilities for closing the loop on-site. Francies Van Gijzeghem

13 september 2012 Biomass possibilities for closing the loop on-site. Francies Van Gijzeghem 13 september 2012 Biomass possibilities for closing the loop on-site Francies Van Gijzeghem INHOUDSTAFEL 1. Wie is ODE 2. Hout is goed voor het klimaat 3. Biomassa-conversie voorbeelden van installaties

Nadere informatie

5.3.03. Elektriciteit

5.3.03. Elektriciteit 5.3.03 Elektriciteit Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Beschrijving van de capaciteit van het huidige net 3. Lange termijn visie op de capaciteitsvraag en vertaling hiervan naar transport scenario s 4. Inschatting

Nadere informatie

Smart Grids & Elektrisch vervoer. Innovatie workshop. Delft, 7 januari 2011. Joris Knigge Innovatie Asset Management

Smart Grids & Elektrisch vervoer. Innovatie workshop. Delft, 7 januari 2011. Joris Knigge Innovatie Asset Management Smart Grids & Elektrisch vervoer Innovatie workshop Delft, 7 januari 2011 Joris Knigge Innovatie Asset Management Inhoud Inleiding Energietransitie en Elektrisch vervoer (mobile) Smart Grids Praktische

Nadere informatie

Aansluitbeleid TenneT

Aansluitbeleid TenneT Aansluitbeleid TenneT (Position Paper, stand van zaken februari 2008) Inleiding De afgelopen periode heeft een groot aantal partijen zich bij TenneT gemeld voor aansluiting van een nieuwe elektriciteitscentrale

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Toekomst warmtekrachtkoppeling Actualisatie betreffende tarieven DTe en REB

Toekomst warmtekrachtkoppeling Actualisatie betreffende tarieven DTe en REB Februari 2000 ECN-C--00-022 Toekomst warmtekrachtkoppeling Actualisatie betreffende tarieven DTe en REB A.W.N. van Dril F.A.M. Rijkers J.J. Battjes Verantwoording Dit onderzoek is een actualisatie van

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 KCD 2013 Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 Juridisch kader TenneT heeft wettelijke plicht om aangeslotenen voldoende transportcapaciteit te bieden.

Nadere informatie

Energieprijsvergelijkers

Energieprijsvergelijkers Energieprijsvergelijkers Onderzoek naar de kwaliteit van vergelijkingssites voor elektriciteit en gas op het internet Den Haag, april 2006 Projectteam: drs. B.W. Postema drs. M.M. van Liere mr. D.F.J.M.

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

Urban Energy. Kansen en mogelijkheden van energiemodellering op wijkniveau. Aart de Geus TNO

Urban Energy. Kansen en mogelijkheden van energiemodellering op wijkniveau. Aart de Geus TNO Urban Energy Kansen en mogelijkheden van energiemodellering op wijkniveau Aart de Geus TNO Opzet Presentatie Waarom en voor Wie Ontwikkelingen GIS en wijk modellen Urban Strategy als voorbeeld Energie

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen WKK voor ruimteverwarming Algemene principes van WKK Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag VIBE 12 november 2010 1 COGEN Vlaanderen vzw Doelstelling:

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 28 665 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 ten behoeve van de stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie Nr. 41 BRIEF

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Gebruikers en smart grids

Gebruikers en smart grids Gebruikers en smart grids KIvI NIRIA 23 Juni Gorinchem Geert Verbong Inhoud Belofte van Smart Grids: de actieve gebruiker Verschillende rollen Homo economicus De groene consument Nieuwe diensten De lastige

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Dienst uitvoering en toezicht Energie

Dienst uitvoering en toezicht Energie Dienst uitvoering en toezicht Energie BESLUIT Nummer: 101750_5-12 Betreft: Besluit tot vaststelling van de maximum nettarieven elektriciteit voor het jaar 2005 zoals bedoeld in artikel 41c, eerste lid

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie Smart Energy Mix Victor van Heekeren Platform Geothermie Inhoud 1. Hoe ziet het er uit (globale contouren) 2. Vragen 3. Profiel/introductie Platform Geothermie 4. Blockers & Drivers, het krachtenveld 5.

Nadere informatie

Smart Wind Farm ConTrol. Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014

Smart Wind Farm ConTrol. Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014 Smart Wind Farm ConTrol Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014 Eandis in de energiemarkt CREG / VREG Producenten elektriciteit Invoerders aardgas Elia Distributienetbeheerders Fluxys Leveranciers Klanten

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen storing Diemen

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen storing Diemen OPDRACHTGEVER AUTEUR TenneT TenneT VERSIE 1.0 VERSIE STATUS Definitief PAGINA 1 van 7 Samenvatting, conclusies en aanbevelingen storing Diemen 27 maart 2015 te Diemen 380 kv PAGINA 2 van 7 Voorwoord Op

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 95c, derde lid, E-wet.

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 95c, derde lid, E-wet. Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 95c, derde lid, E-wet. Nummer 102252-1 Betreft zaak: Beleidsregel

Nadere informatie

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market Wilt u warmte en elektriciteit res-fc market Het project Het EU-project RES-FC Market wil de marktintroductie van brandstofcelsystemen voor huishoudens (FCHS) die gebruik maken van hernieuwbare energie

Nadere informatie

System Operations. 18-mei-2016. Jaap Hagen

System Operations. 18-mei-2016. Jaap Hagen Jaap Hagen TenneT in één oogopslag Enige grensoverschrijdende netbeheerder in Europa Hoofdkantoren in Arnhem en Bayreuth (Duitsland) Leveringszekerheid 99,9975% Efficiënt Robuust netwerk Geïntegreerd netbedrijf

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

33 493 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998, de Gaswet en de Warmtewet (wijzigingen samenhangend met het energierapport 2011)

33 493 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998, de Gaswet en de Warmtewet (wijzigingen samenhangend met het energierapport 2011) TWEEDE KAMER DER STATEN- 2 GENERAAL Vergaderjaar 2012-2013 33 493 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998, de Gaswet en de Warmtewet (wijzigingen samenhangend met het energierapport 2011) Nr. 2 VOORSTEL

Nadere informatie

Beheersing piekverbruik

Beheersing piekverbruik Beheersing piekverbruik Cis Vansteenberge Smart Building Congres 5 maart 2015 Beheersing piekverbruik 5/3/2015 1 Inhoud Inleiding Congestie Windprofiel Profiel zonne-energie Oplossingen DSM Opslag Besluit

Nadere informatie

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Woerden, 29 mei 2015 Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Visie VEMW VEMW behartigt de belangen van de zakelijke energie- en watergebruikers in Nederland. Nederland kent al decennia een

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË Overzicht 1 Hernieuwbare energiebronnen (hierna ook: HE) spelen een belangrijke rol in het kader van het Italiaanse energiesysteem. Ze worden uitvoerig gebruikt om elektriciteit

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Duurzaamheid vraagt meer Efficiëntie

Duurzaamheid vraagt meer Efficiëntie Duurzaamheid vraagt meer Efficiëntie WarmteKrachtKoppeling (WKK) levert al tientallen jaren een belangrijke bijdrage aan de verhoging van de energie-efficiëntie en daarmee aan de vermindering van de afhankelijkheid

Nadere informatie

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening?

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? 1 Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? Prof. dr. Machiel Mulder Faculteit Economie en Bedrijfskunde, RUG Economisch Bureau, Autoriteit Consument en Markt 2 e NLVOW

Nadere informatie

Welkom. Smart Grids Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010

Welkom. Smart Grids Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010 Welkom Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010 : probleemstelling Meer lokale productie Lokale injectie zorgt voor opwaartse stroom Fluctuerend en weinig controleerbaar Het netwerk

Nadere informatie

Energiedag voor lokale besturen VVSG. Heidi Lenaerts 26/10/2011

Energiedag voor lokale besturen VVSG. Heidi Lenaerts 26/10/2011 Energiedag voor lokale besturen VVSG Heidi Lenaerts 26/10/2011 Agenda 1. Huidig energiesysteem + evoluties 2. Wat zijn smart grids? 3. Link naar gebruikers & gebouwen 4. Wie is Smart Grids Flanders? Huidig

Nadere informatie

Betaalbaarheid van energie

Betaalbaarheid van energie Ministerie van Economische Zaken De Minister van Economische Zaken H.G.J. Kamp Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG Woerden : onze ref. : /HG-tr doorkiesnr. : 0348 48 43 66 e-mail : hg@vemw.nl onderwerp : Onderzoek

Nadere informatie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie Argumenten in het maatschappelijke debat en de politieke besluitvorming rondom wind op zee Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s 04/11/2014, KIVI, Den Haag Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Nadere informatie

Water en hoogspanning

Water en hoogspanning Water en hoogspanning een goede combinatie? Frank Wester Arnhem, 4 november 2013 Meerlaagse Veiligheid & Vitale Infrastructuur 4 november 2013 Meerlaagse Veiligheid & Vitale Infrastructuur Elektriciteit

Nadere informatie

Beschikbare aansluit- en transportcapaciteit

Beschikbare aansluit- en transportcapaciteit Beschikbare aansluit- en transportcapaciteit Actueel overzicht transportcapaciteit en aansluitverzoeken TenneT Arnhem, 1 februari 2010 Aansluit- en transportcapaciteit Overzicht van de actuele situatie

Nadere informatie

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006 Nuon Magnum Een volgende stap in de energietransitie Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum Utrecht, 6 december 2006 Nuon in het kort Nuon is een zelfstandig, internationaal energiebedrijf gevestigd

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) 15528/02 ADD 1. Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) ENER 315 CODEC 1640

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) 15528/02 ADD 1. Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) ENER 315 CODEC 1640 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) 15528/02 ADD 1 ENER 315 CODEC 1640 ONTWERP-MOTIVERING VAN DE RAAD Betreft: Gemeenschappelijk

Nadere informatie

Bijlage beschrijving huidige tarievensystematiek

Bijlage beschrijving huidige tarievensystematiek Bijlage beschrijving huidige tarievensystematiek Als voorbeeld voor de beschrijving van de tarievensystematiek wordt de systematiek voor elektriciteit genomen. Tussen de systematiek voor elektriciteit

Nadere informatie