Inregeling klimaatinstallatie bij utiliteitsbouw. Voorstel Wet milieubeheer

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inregeling klimaatinstallatie bij utiliteitsbouw. Voorstel Wet milieubeheer"

Transcriptie

1 Inregeling klimaatinstallatie bij utiliteitsbouw Voorstel Wet

2 Inregeling klimaatinstallatie Inregeling klimaatinstallatie bij utiliteitsbouw bij - Voorstel utiliteitsbouw Wet - Voorstel Wet - Inregeling klimaatinstallatie bij utiliteitsbouw Voorstel Wet mei 2014 Opdrachtgevers Gemeenten Amsterdam en Haarlemmermeer Auteurs Patrick Teunissen Marlies Lambregts Klankbordgroep Uneto-VNI/ Fred Vos, Unica/ Rianne van Dusseldorp, Nevap / Valentijn van Wanrooij, WKZ Installatietechniek/ Robert Slijkhuis, Ministerie van I&M/ Hedi van Dijk en Rijksdienst voor Ondernemend Nederland/ Wouter Wienk. Ebbehout EA Zaandam Postbus EE Zaandam Pagina 2 van 21

3 Weet wat je meet, Want meten is weten, Gissen is missen, Gokken is dokken, Maar beheren kun je leren! Pagina 3 van 21

4 Samenvatting Aanleiding Haarlemmermeer en Amsterdam hebben allebei een hoge ambitie op het gebied van CO 2 reductie. Haarlemmermeer wenst 30% CO 2 te reduceren in 2020 ten opzichte van Amsterdam heeft de CO 2- reductie doelstelling om in % CO 2 te reduceren ten opzichte van Een belangrijke pijler onder deze doelstelling is bij beide partijen de inzet van de Wet om energiebesparing bij bedrijven te stimuleren en reguleren.inregeling van de klimaatinstallatie bij utiliteitsbouw kan via de Wet worden opgepakt. Het blijkt dat deze maatregel leidt tot veel energiebesparing tegen relatief geringe kosten. De Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied (OD NZKG) kreeg van deze partners de opdracht om te komen tot een voorstel voor een artikel over inregeling van de klimaatinstallatie, op te nemen in de Erkende maatregelenlijst hangend onder het Activiteitenbesluit Wet. Eerder heeft de OD NZKG een publicatie 1 verzorgd voor de Stichting Kennisontwikkeling en Kennisoverdracht Bodem (SKB) in samenwerking met een aantal partners waarin een artikel werd voorgesteld over het onderwerp doelmatig gebruik van energie door bodemenergiesystemen, op te nemen in de Wet. Een aantal stakeholders heeft tijdens de consultatieronde over dit artikel gesuggereerd dat het goed is om voor alle klimaatinstallaties het onderwerp inregeling te agenderen. Met dit rapport wordt aan deze suggestie invulling gegeven. Aanbevelingen 1 Voorstel artikel Op basis van artikel 2.15 Wet, het Seminar en de consultatieronde wordt het volgende artikel over inregeling van de klimaatinstallatie voorgesteld, dat kan worden opgenomen in de Erkende maatregelenlijst hangend onder het Activiteitenbesluit Wet : Artikel.. Inregeling van een klimaatinstallatie bij utiliteitsbouw Bij een jaarlijks energiegebruik dat groter is dan kilowatt uur aan elektriciteit of groter is dan kubieke meter aardgasequivalenten, wordt iedere 4 jaar een Installatie Performance Scan (IPS) uitgevoerd. Gedurende tenminste 2 weken in het stookseizoen wordt een temperatuurmeting uitgevoerd. De analyse van deze metingen wordt toegevoegd aan de IPS. In dit voorstel wordt aansluiting gezocht bij de drempels die gesteld worden aan het gasgebruik of elektriciteitsgebruik in artikel 2.15 van het Activiteitenbesluit Wet. Er is bewust geen aansluiting gezocht bij de drempels voor het aantal werknemers, jaaromzet of jaarlijkse balanstotaal uit artikel 8 van de EU Richtlijn Energie-efficiëntie, omdat deze drempels niet noodzakelijkerwijs iets zeggen over het energiegebruik van een bedrijf. De verantwoordelijkheid voor de Erkende maatregelenlijst ligt bij het Ministerie van I&M. Bijkomend voordeel is dat er door het opstellen van een IPS is automatisch is voldaan aan de verplichte keuring voor het airconditioningsysteem. 1 In deze link is het SKB-rapport WKO waar voor je geld!, De Praktijk van februari 2014 opgenomen. Pagina 4 van 21

5 Op basis van het seminar en de consultatieronde worden de volgende aanvullende aanbevelingen gedaan; 2 Inzet instrument Wet Op basis van de ervaring die door de ODNZKG wordt opgedaan in het Wet project Inregeling klimaatinstallaties i.o.v. de partners Amsterdam en Haarlemmermeer, is de conclusie dat de Wet indien het bevoegd gezag 2 dat wil een goed instrument is om de inregeling van klimaatinstallaties bij bedrijven ten behoeve van doelmatig gebruik van energie te stimuleren en handhaven. Gezien het doel van de Wet en de positieve reacties van eindgebruikers op dit project, wordt de aanbeveling gedaan aan het bevoegd gezag om door te gaan met de inzet van de Wet voor het onderwerp inregeling klimaatinstallaties. 3 Grootverbruikers en beschikbare informatie Voor grootverbruikers 3 zijn datasets van over een jaar gemeten uurwaarden beschikbaar bij de energieleverancier. Deze kunnen opgevraagd worden omdat ze niet automatisch worden meegestuurd met de jaarlijkse energierekening. De aanbeveling wordt gedaan om te reguleren dat de beschikbare datasets automatisch kosteloos worden meegestuurd met de jaarlijkse eindafrekening van de grootverbruiker zodat de eindgebruiker geen extra moeite hoeft te doen om meer gedetailleerd inzicht te krijgen in het gebruik van elektriciteit en gas. Deze aanbeveling sluit aan bij artikel 10 lid 3 en artikel 11 lid 1 van de Richtlijn Energieefficiëntie 2012/27/EU. Het Ministerie van EZ is verantwoordelijk voor de uitwerking in het Besluit kostenoverzicht energie. 4 Versnippering in beheer en onderhoud van de klimaatinstallatie Het komt voor dat voor de verschillende onderdelen van de klimaatinstallatie verschillende installateurs het beheer en onderhoud doen. De aanbeveling wordt gedaan om verantwoordelijke marktpartij voor de installaties (gebouweigenaren dan wel eindgebruiker) om de hele klimaatinstallatie in beheer en onderhoud te brengen bij 1 installateur, zodat er geen problemen bij een bepaald onderdeel worden afgewenteld op een ander onderdeel. 5 Overdracht na oplevering Als na oplevering van het ontwerp een nieuwe energie-adviseur/ installateur wordt geselecteerd is het van belang dat de revisietekeningen (actuele ontwerptekeningen) en het definitieve ontwerp van de regelinstallatie worden overgedragen aan de nieuwe adviseur/ installateur die verantwoordelijk is voor het beheer en onderhoud van de klimaatinstallatie in opdracht van marktpartij die verantwoordelijk is voor de inregeling en beheer voor de installaties. 6 Borgen opleidingsniveau van de energie-adviseur en installateur De aanbeveling wordt gedaan om een opleidings- en certificeringssysteem voor experts te ontwikkelen die een Installatie Performance Scan kunnen opstellen en uitvoeren, passend binnen de Richtlijn Energie-Efficiëntie 2012/27/EU, artikel 8. In dit artikel wordt beschreven dat energieaudits op een onafhankelijke en kostenefficiënte manier, door gekwalificeerde en/of geaccrediteerde deskundigen of onder supervisie van onafhankelijke instanties op grond van de nationale wetgeving gemaakt moeten worden en elke 4 jaar herhaald moeten worden. Om aan deze eis van de richtlijn te voldoen, heeft Nederland een erkenningsregeling voor 2 Omgevingsdiensten werken in opdracht van het bevoegd gezag Wet i.c. gemeenten en provincie. Deze opdrachtgevers bepalen welke werkzaamheden Omgevingsdiensten uitvoeren. 3 De definitie van grootverbuiker is: een opgesteld vermogen > 3x 80 Ampère of aardgascapaciteit van > 40 m 3 / uur. Pagina 5 van 21

6 energieadviseurs en installateurs nodig. FedEC - de Federatie van Energieconsultants 4 -en Uneto-VNI zijn bezig met het maken van een erkenningsregeling voor energie-adviseurs in lijn met de Richtlijn Energie-Efficiëntie 2012/27/EU, artikel 16. De lijst met gekwalificeerde energie-adviseurs en installateurs kan openbaar worden gemaakt zodat eindgebruikers kunnen nagaan of de expert gekwalificeerd is om een Installatie Performance Scan op te stellen en uit te voeren. Het Ministerie van EZ heeft hier meerdere kanalen voor ter beschikking. 7 Koppeling met verplichte keuringen Waar van toepassing kunnen inspecteurs van de Omgevingsdienst eindgebruikers wijzen op de voordelen van het correct inregelen van de klimaatinstallaties tijdens de verplichte periodieke keuring van verwarmings- en airconditioningssystemen. Aansluiten bij dit moment is kosteneffectief voor zowel de handhaver als voor het bezochte bedrijf. Dit laat onverlet dat het inregelen van klimaatinstallaties ook onderdeel uitmaakt van andere handhavingstrajecten zoals genoemd onder 2. 8 Voorbeeldfunctie overheid In de EU Richtlijn Energie-efficiëncy en het SER akkoord wordt aangegeven dat de overheden een voorbeeldfunctie hebben op het vlak van energiebesparing en duurzame energie. Gezien het feit dat er veel energie te besparen is tegen relatief beperkte kosten door inregeling van de klimaatinstallatie, wordt de aanbeveling gedaan aan overheden, zoals Amsterdam en Haarlemmermeer in de rol van vastgoedbeheerder en huur, om eens per 4 jaar een Installatie Performance Scan te maken van de eigen voorraad en temperatuurmetingen uit te voeren in het stookseizoen gedurende 2 weken. 4 FedEC is een vereniging van energieadviseurs, in 2008 ontstaan uit de fusie van de Orde van Energie Adviseurs en de Associatie van EnergieConsulenten. De vereniging kent deskundige leden met eigen specialisaties. Bovendien kent FedEC thans al een register van leden die zich door kennis en ervaring hebben gekwalificeerd voor de titel rea (Register Energie Adviseur). Pagina 6 van 21

7 Inhoud Samenvatting 4 1 Inleiding 8 2 Achtergrond Meten is weten Energieprofiel Installatie performance scan Wet Intensivering Wet 12 3 Overleg met stakeholders Seminar Stakeholders Vraag en antwoord reacties 16 4 Aanbevelingen Voorstel artikel Overige aanbevelingen 18 Pagina 7 van 21

8 1 Inleiding Veel gemeenten hebben forse CO 2 reductiedoelstellingen die in belangrijke mate kunnen bijdragen aan de landelijke doelstellingen en maken hier ook werk van door het uitvoeren van concrete projecten en het zoeken naar geschikte instrumenten om dit doel te realiseren. Uit landelijk onderzoek (TNO/Halmos Kwaliteitsborging van installaties 2005 BBE R040 -A) blijkt dat er fors op energie te besparen valt bij bedrijven door inregeling van de klimaatinstallatie tegen relatief lage kosten, maar dat dit niet vanzelf plaatsvindt. Inzet van de Wet op dit onderwerp is een geschikt instrument voor gemeenten om inregeling te agenderen bij bedrijven. Bovengenoemd onderzoek wijst ook uit dat energiebesparing bij bedrijven door inregeling van de klimaatinstallatie onvoldoende tot stand komt. Oorzaken hiervoor zijn bijvoorbeeld: Het bedrijf weet niet wat er op het gebied van energiegebruik gebeurt binnen het bedrijf, omdat er niet wordt gemonitord en beheerd; Omdat energiegebruik een relatief beperkte kostenpost vormt binnen de begroting, is er geen focus vanuit het management van een bedrijf voor energiebesparing; Het bedrijf de installateur aanstuurt op comfort, maar niet op energiegebruik. In opdracht van de partners Amsterdam en Haarlemmermeer heeft de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied dit rapport opgesteld. Haarlemmermeer en Amsterdam hebben allebei een hoge ambitie op het gebied van CO 2 reductie. Haarlemmermeer wenst 30% CO 2 te reduceren in 2020 ten opzichte van Amsterdam heeft de CO 2- reductie doelstelling om in % CO 2 te reduceren ten opzichte van Een belangrijke pijler onder deze doelstelling is bij beide partijen energiebesparing bij bedrijven door de inzet van de Wet ten behoeve van onder meer de inregeling van de klimaatinstallatie. Artikel 2.15 Activiteitenbesluit/ Wet Op dit moment wordt er door de inzet van artikel 2.15 Activiteitenbesluit/ Wet door de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied in opdracht van de partners Amsterdam en Haarlemmermeer gestuurd op energiebesparing door bedrijven door onder meer inregeling van de klimaatinstallatie. Uit de praktijk blijkt dat 10 tot 35% aan energie te besparen valt tegen minimale kosten wanneer bedrijven hiermee aan de slag gaan. Bij de bedrijven die gecontroleerd zijn op inregeling, lijkt enthousiasme te zijn voor het feit dat ze geattendeerd worden op deze eenvoudige mogelijkheid om de exploitatiekosten fors te verlagen. Erkende maatregelenlijst hangend onder het Activiteitenbesluit Wet Het Ministerie van I&M is bezig om de Wet te operationaliseren door onder meer de toevoeging van een Erkende maatregelenlijst die gehangen wordt onder het Activiteitenbesluit. In deze lijst worden branchegerichte maatregelen en maatregelen die op alle bedrijven van toepassing zijn opgenomen. Op uitnodiging van het Ministerie I&M doet de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied in dit rapport een voorstel voor een artikel over Inregeling van de klimaatinstallatie dat kan worden opgenomen in de erkende maatregelenlijst. Opname van een dergelijk artikel draagt ertoe bij dat bedrijven als vanzelf geattendeerd worden op de kansen die er zijn om tegen zeer lage kosten relatief veel energie te besparen en daarmee de energierekening fors te verlagen. Pagina 8 van 21

9 Aanleiding In 2012 heeft de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied een voorstel gedaan over een op te nemen artikel in het Activiteitenbesluit Wet over doelmatig gebruik van energie bij bodemenergiesystemen. Dit is gebeurd volgens de volgende stappen; organisatie van een seminar in samenwerking met Unica, het houden van een consultatieronde met een concept artikel waarin een ieder werd uitgenodigd om te reageren, het opstellen van een rapport waarin de input van het seminar en de consultatieronde werd gebruikt. Het definitieve rapport is aangeboden aan het Ministerie van I&M. Tijdens de consultatieronde gaven een aantal stakeholders de reactie terug dat het goed is om naar doelmatig gebruik van energie door klimaatinstallaties met bodemenergiesystemen te kijken, maar dat het belangrijk is om ook naar de monitoring en beheer van klimaatinstallaties zonder bodemenergiesystemen te kijken. Met het opstellen van dit rapport wordt hieraan invulling aan gegeven. Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de werkingssfeer van de Wet en de beschikbare instrumenten. In hoofdstuk 3 worden de resultaten van het seminar en het overleg met stakeholders besproken. In hoofdstuk 4 wordt een voorstel gedaan ten aanzien van het in de Erkende Maatregelenlijst op te nemen artikel inregeling klimaatinstallatie en worden overige aanbevelingen gedaan. Pagina 9 van 21

10 2 Achtergrond 2.1 Meten is weten Deze paragraaf heeft een toelichting op de instrumenten die al ontwikkeld zijn om een oordeel te kunnen geven over de kwaliteit van de inregeling van klimaatinstallaties: Energieprofiel en Installatie Performance Scan (IPS) Energieprofiel De Energieprofielmethode heeft vooral een triggerfunctie : deze laat zien of er energieverspilling in gebouwen is. Om de daadwerkelijke oorzaken van gebrek aan doelmatig gebruik van energie te achterhalen, zal in veel gevallen een detailonderzoek moeten volgen, zoals beschreven in ISSO-publicatie 106 Functionele inspectie gebouwinstallaties. Het achterhalen van de oorzaak met ISSO-106 vereist diepere expertise. Het is van belang dat een energieprofiel periodiek wordt opgesteld. Energieprofielen zijn namelijk dynamisch: ze veranderen door de jaren heen. Het energiegebruik van een gebouw wordt vooral bepaald door de thermische eigenschappen ervan, de gehuisveste organisatie en het installatieconcept. Wijzigingen in gebouw, gebruik en techniek kunnen leiden tot forse wijzigingen in de energieprofielen. Techniek houdt hier niet alleen het toegepaste klimatiseringsconcept in, maar zeer zeker ook de bedrijfsapparatuur die in het gebouw staat opgesteld. Via deze link kan een rapport van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (voorheen AgentschapNL) over het opstellen van een Energieprofiel uit 2011 worden gedownload: Installatie performance scan De Installatie Performance Scan geeft inzicht in de verbetermogelijkheden voor klimaatinstallaties in gebouwen en collectieve verwarmingsinstallaties in woongebouwen. Uniek is dat het een integrale check is. De scan omvat alle onderdelen van de klimaatinstallatie: warmte en koude opwekking, regelingen, distributiesysteem en afgiftesysteem. Hierdoor ontstaat inzicht in de zwakke schakels en de mogelijke verbeteringen. De focus ligt op eenvoudig te realiseren aanpassingen: maatregelen die met een geringe investering snel resultaat opleveren. Voorbeelden van dergelijke maatregelen zijn het klokprogramma beter op de bedrijfstijden aan laten sluiten, stooklijnen aanpassen of het isoleren van de appendages in het ketelhuis. Via deze link kan een Informatieblad van Rvo.nl over het opstellen van een Installatie Performance Scan uit 2012 worden gedownload: De Installatie Performance Scan laat in één oogopslag zien hoe een installatie beter kan worden afgesteld. Deze eenvoudige oplossingen leveren op verschillende vlakken winst op: inzicht in de instelling/inregeling van de klimaatinstallatie minder energiekosten zonder grote investeringen (in het algemeen een energiebesparing van 10 tot 35%) meer comfort voor gebruikers minder storingen minder CO2-uitstoot dus een lagere milieubelasting een gezonder binnenklimaat en daardoor een daling van het ziekteverzuim. Pagina 10 van 21

11 In het via te downloaden programma Installatie Performance Scan 2.0 (2011) moet een aantal basisgegevens over het gebouw en de installatie in worden gevoerd. Aan de hand daarvan selecteert de software de vragen die relevant zijn voor de betreffende installatie. Het is zo altijd duidelijk welke gegevens verzameld moeten worden. Als de gegevens zijn ingevoerd, geeft de Installatie Performance Scan aanbevelingen voor verbeteringen. Deze vormen de basis voor een uitgebreider advies over maatregelen of vervolgonderzoek. De Installatie Performance Scan is ontwikkeld in opdracht van de overheid om te voldoen aan de Europese richtlijn EPBD (Energy Performance of Buildings Directive). De EPBD is in 2002 in werking getreden en verplicht de EU-landen om maatregelen te nemen die de energieprestatie van gebouwen verbeteren. Daarmee wil de EU 20% minder CO2-uitstoot en 20% energiebesparing bereiken in In 2010 is de EPBD herzien. Een gevolg daarvan is dat een periodieke keuring van het airconditioningsysteem verplicht is gesteld per 1 juli Wie de Installatie Performance Scan uitvoert, voldoet automatisch aan de eisen die gelden voor deze verplichte keuring (http://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/gebouwen/energielabelinstallatiekeuringen/installatiekeuringen). Het is om de dezelfde redenen als bij een Energieprofiel van belang dat een Installatie Performance Scan (IPS) periodiek wordt geactualiseerd. 2.2 Wet Op alle activiteiten die zijn aangewezen in het Besluit Omgevingsrecht (Bor), is het Activiteitenbesluit van de Wet van toepassing. Alleen in uitzonderingsgevallen is sprake van vergunningplicht ingevolge de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) (Omgevingsvergunning voor de activiteit milieu). Bijvoorbeeld activiteiten met een vermogen van ten minste een gezamenlijk motorisch vermogen van 1,5 kw vallen onder de werkingssfeer van de Wet /Wabo. Het Activiteitenbesluit is gebaseerd op de Wet. De Wet heeft als grondslag dat nadelige gevolgen van bedrijfsmatige activiteiten voor het milieu worden voorkomen of beperkt. Dit betekent o.a. dat er doelmatig gebruik gemaakt moet worden van energie. Indien sprake is van ten minste een jaarlijks elektriciteitsverbruik van kwh of jaarlijks gasverbruik van m 3, bestaat de wettelijke plicht om energiebesparende maatregelen te realiseren. Uitgangspunt bij het doorvoeren van deze maatregelen is dat de best beschikbare technieken moeten worden toegepast met een terugverdientijd van maximaal 5 jaar. Bevoegd gezag is gemeente dan wel provincie, Omgevingsdiensten voeren deze taak namens bevoegd gezag uit Artikel 2.15 Activiteitenbesluit/ Wet 1. Degene die de inrichting drijft neemt alle energiebesparende maatregelen van 5 jaar of minder of alle energiebesparende maatregelen die een positieve netto contante waarde hebben bij een interne rentevoet van 15%; 2. Indien aannemelijk is dat niet wordt voldaan aan het eerste lid, kan het bevoegd gezag degene die de inrichting drijft waarvan het energiegebruik in enig jaar groter is dan kilowatt uur aan elektriciteit of groter is dan kubieke meter aardgasequivalenten aan brandstoffen, verplichten om binnen een door het bevoegd gezag te bepalen termijn, onderzoek te verrichten of te laten verrichten waaruit blijkt of aan het eerste lid wordt voldaan; 3. Indien uit het onderzoek, bedoeld in het tweede lid, blijkt dat niet wordt voldaan aan het eerste lid neemt Pagina 11 van 21

12 degene die de inrichting drijft de in het eerste lid bedoelde maatregelen binnen een door het bevoegd gezag te bepalen redelijke termijn; 4. Het eerste lid is niet van toepassing indien het energiegebruik in de inrichting in enig kalenderjaar kleiner is dan kilowatt uur aan elektriciteit en kleiner is dan kubieke meter aardgasequivalenten aan brandstoffen. Daarnaast moeten bedrijven zorg dragen voor een goede staat van onderhoud van de inrichting. De Wet stelt de eindgebruiker, degene die betaalt voor de energielasten, centraal. Maatregelen die leiden tot optimalisatie van de inregeling zijn doorgaans binnen 1 jaar terug te verdienen. 2.3 Intensivering Wet Er zijn signalen dat er nog veel mogelijkheden zijn om energie te besparen bij bedrijven door monitoring en inregeling. Ook zijn er landelijk initiatieven om de inzet van de Wet te versterken om energiebesparing bij bedrijven tot stand te brengen. Ondersteunende publicaties/ signalen die leiden tot intensivering inzet Wet TNO/Halmos Kwaliteitsborging van installaties 2005 BBE R040 -A Evaluatie van bestaande instrumenten en een visie voor de toekomst Uit dit onderzoek blijkt dat veel energie bespaard kan worden (gemiddeld genomen 25% ) door gebouwen/installaties te laten werken conform de ontwerpspecificaties. In dit rapport wordt geconcludeerd dat zeventig procent van de klimaatinstallaties in utiliteitsgebouwen in Nederland niet optimaal functioneert. Kritische schakel in de kwaliteit van klimaatinstallaties is de oplevering, maar in nog hogere mate het uitgevoerde onderhoud en beheer van de installaties. In slechts vijftien procent van de gevallen is de problematiek terug te brengen tot het ontwerp van de installatie. Rapport Wissels omzetten 2013 Bouwstenen voor een robuust milieubeleid voor de 21e eeuw. Pbl publicatienummer 427 Planbureau voor de Leefomgeving trekt de conclusie dat het instrument Wet onvoldoende wordt benut om de mogelijkheden om de achterblijvende - gewenste energiebesparingsdoelstellingen van bedrijven te realiseren; Rapport Energiebesparing: ambities en resultaten Tweede Kamer, 6 oktober 2011, , nr 1. De Algemene Rekenkamer concludeert in het rapport Energiebesparing dat de realisatie van de gemiddelde jaarlijkse energiebesparingsdoelstelling van 2% door het bedrijfsleven achterblijft. Uitkomsten parlementair onderzoek kosten en effecten van het Nederlandse klimaatbeleid. CE Delft, 21 november 2012 In de aanbevelingen staat onder andere dat de kosteneffectiviteit van het Nederlandse klimaat en energiebeleid verbeterd kan worden door systematische handhaving van energiebesparingseis uit de Wet. Ook wordt geconcludeerd dat om het besparingstempo te verhogen het noodzakelijk is om meer gebruik te maken van regulerende instrumenten en heffingen op energiegebruik of emissies. Pagina 12 van 21

13 Motie D 66 Tweede Kamerlid Van Veldhoven Door Van Veldhoven is op 22 november 2012 een motie ingediend waarin de regering wordt verzocht om handhaving van de Wet een belangrijke bijdrage te laten leveren aan de gewenste reductie van de CO2 uitstoot door het bedrijfsleven door het actualiseren van eisen uit de Wet en te voorzien van concrete maatregelen. Deze motie is aangenomen. EU-Energie-efficiëntie richtlijn 25 oktober 2012 In artikel 8 van dit stuk is opgenomen dat energiescans eens per 4 jaar bij bedrijven met meer dan 250 werknemers, met een jaaromzet van meer dan 50 miljoen euro en/ of het jaarlijkse balanstotaal van meer dan 43 miljoen euro - in ieder geval - verplicht moeten worden gesteld. Bovendien worden eisen gesteld aan overheidsgebouwen, renovatie, energie-audits en energiebeheersystemen. Energie-akkoord voor duurzame groei, 6 september 2013 In dit akkoord dat tot stand is gekomen onder leiding van de Sociaal Economische Raad - SER wordt onder andere voorgesteld om voor utiliteitsgebouwen een Energie Prestatie Keuring (EPK) in te voeren. Uit het SER akkoord volgt ook de opname van de Erkende maatregelenlijst als regeling in de Wet / Activiteitenbesluit. Om de efficiency van de inzet van de Wet te verhogen stelt het Ministerie van I&M een erkende lijst van maatregelen op die wordt gehangen onder het Activiteitenbesluit Wet. Het betreft maatregelen die branche-specifiek zijn of zich richten op bepaalde technieken of processen binnen bedrijven. Pagina 13 van 21

14 overheid Installateurs/adviseurs Beleggersi/ ontwikkelaars eindgebruiker Totaal Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied 3 Overleg met stakeholders 3.1 Seminar In het kader van de Dutch Green Building Week DGBW - hebben Uneto-VNI, Unica en Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied onder voorzitterschap van het Ministerie van I&M op 20 september 2013 gezamenlijk het seminar Energieprofiel goed geregeld, Waarborgen inregeling klimaatinstallatie georganiseerd. Naast OD NZKG en Unica hield ook WKZ Installatietechniek een presentatie. In totaal waren circa 35 personen aanwezig; de landelijke, provinciale en gemeentelijke overheid, adviseurs, installateurs, exploitanten en eindgebruikers. Er waren met name installateurs op deze bijeenkomst aanwezig. Er was 1 eindgebruiker en één belegger/ontwikkelaar. Tijdens het seminar konden deelnemers reageren op een aantal stellingen. De uitkomsten waren: 1. Klimaatinstallaties zijn over het algemeen goed ingeregeld. Het gaat goed volgens de huidige aanpak % 2. Het rijk formuleert wet- en regelgeving met als sturing periodieke controles Wet % 3. Meer opleiding en normen voor installateurs en beheerders % 4. De markt doen aan zelfregulering via bijv. certificering (BREEAM in use) % 5. Anders,nl Goed onderhouds- prestatiecontract % Totaal Tabel 1 Resultaten stemming vraag 1: Hoe te komen tot een structureel ingeregelde (gebouw)installatie bij utiliteitsbouw? Pagina 14 van 21

15 overheid /InstallateursAdviseurs Beleggers/ ontwikkelaars Eindgebruiker Totaal overheid /InstallateursAdviseurs Beleggers/ ontwikkelaars Eindgebruiker Totaal Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied 1. Het bedrijf bepaalt wanneer welke maatregelen worden uitgevoerd % 2. De Omgevingsdienst bepaalt wanneer welke maatregelen moeten worden uitgevoerd % 3. In overleg tussen bedrijf en Omgevingsdienst wordt bepaald wanneer welke maatregelen worden uitgevoerd % 4. Anders, nl % Totaal Tabel 2 Resultaten stemming vraag 2: Wie bepaalt wanneer welke energiebesparende maatregelen moeten worden uitgevoerd? (N.B. bij 3. bepaalt de Omgevingsdienst uiteindelijk - in overleg tussen bedrijf en Omgevingsdienst) 1. Vanaf kwh elektriciteit of m3 gas iedere 2 jaar een energieprofiel opstellen en vanaf kwh elektriciteit of m3 gas iedere 4 jaar een Installatie performance scan opstellen (Wet ) % 2. Vanaf kwh elektriciteit of m3 gas iedere 4 jaar 3% een energieprofiel opstellen Vanaf kwh elektriciteit of m3 gas iedere 4 jaar 0% een Energieprofiel opzetten A Ieder jaar handhaven % Meer naar continue monitoring, iedere 2 jaar handhaven % 4. Anders, nl Eigen verantwoording 1 1 3% Totaal Tabel 3 Resultaten stemming vraag 3: Om te voorkomen dat er onnodige lastendruk is, wordt de vraag voorgelegd bij welk energieverbruik en met welke frequentie het van belang is om een profielanalyse inregeling gebouwinstallaties op te laten stellen? Pagina 15 van 21

16 3.2 Stakeholders De volgende partijen hebben in de consultatieronde gereageerd; 1 Hogeschool Rotterdam/ Facilitaire dienst; 2 Cofely; 3 ASR (nationale verzekeringsmaatschappij met een eigen vastgoedtak). 3.3 Vraag en antwoord reacties In deze paragraaf wordt antwoord gegeven op gestelde vragen tijdens het seminar en door de stakeholders tijdens de consultatieronde gestelde vragen over de reikwijdte van het artikel. Vraag 1 Moet er niet permanent gemonitord en beheerd worden? Antwoord 1 Het is uiteraard de bedoeling dat er permanent wordt gemonitord en beheerd. Als daarnaast periodiek een Energieprofiel of Installatie performance scan wordt uitgevoerd kan regelmatig worden beoordeeld of de huidige inregeling nog steeds actueel is. De wijze van inregeling wordt bepaald door het gebouw, de klimaatinstallaties en gebruik. Eén van deze 3 elementen kan veranderd zijn. Aanvullend hierop wordt voorgeschreven om in het stookseizoen gedurende 2 weken in het stookseizoen temperatuurmetingen uit te voeren. Vraag 2 Suggesties werden gedaan om het maken van een analyse (trendlijn) van warmtegebruik o.b.v. maandfactuur en graaddagen en een analyse (trendlijn) van elektragebruik en bedrijfsuren/ productie-uren verplicht te stellen. Antwoord 2 Bij het opstellen van een Energieprofiel worden dergelijke analyses automatisch, dan wel nog gedetailleerder gemaakt. Dergelijke analyses geven vooral een snel inzicht in het al dan niet hebben van besparingspotentieel in de zin van de Wet. Het verplicht stellen van continue monitoring is een forse verplichting. Onze inschatting is dat een periodieke controle kan volstaan. Vraag 3 Mogelijk kan een standaardisering van het comissioning proces en documentenstroom (geavanceerd verificatieproces vanaf voorontwerp tot en met exploitatiefase van een installatie) bijdragen aan de gedachtenontwikkeling over het te formuleren voorschrift. Antwoord 3 Commissioning is een proces dat helpt bij de planontwikkeling van een installatie en omvat de volgende fasen: voorontwerp, ontwerp, uitwerking, realisatie en gebruik en beheer. Het commissioning proces vereist toezicht op ontwerp, installatie en functioneel testen van installaties en systemen. In dit rapport wordt vooral de aandacht gevraagd voor het regulier gebruik van klimaatinstallaties. Het periodiek uitvoeren van een energieprofiel of een Installatie Performance scan zoals voorgesteld past prima binnen de methodiek van commissioning. Pagina 16 van 21

17 Vraag 4 Is het slim om de periodieke inregeling mee te laten lopen met ketelkeuringen? Antwoord 4 Qua frequentie is dit een goed idee om iedere 4 jaar een keuring uit te voeren. Als er kan worden aangesloten bij het moment van uitvoering van de ketelkeuring en/of koelinstallatie, is dit het meest kosteneffectief. Vanwege het beoogde doel; energiebesparing wordt echter niet gekeken naar het opgestelde vermogen, maar naar het jaarlijkse energiegebruik. Hierin wordt aansluiting gezocht bij de systematiek van artikel Het voorgestelde voorschrift is hiermee ook van toepassing op bedrijven die gebruiken maken van andere technieken dan ketels zoals bijvoorbeeld (collectieve) bodemenergiesystemen en stadswarmte. Vraag 5 Heeft het niet de voorkeur om te verplichten om een Installatie performance scan te maken in plaats van een Energieprofiel? Antwoord 5 Mee eens, in het voorgestelde voorschrift wordt dan ook afgezien van het verplicht opstellen van een Energieprofiel, maar voorgeschreven dat een Installatie performance scan moet worden gemaakt. Een energieprofiel kan een handig middel zijn om inzicht te krijgen in het energieverbruik, maar is niet zo n goed gedefinieerde methode als EPA of Installatie Performance Scan. Het is dus onvoldoende smart. Pagina 17 van 21

18 4 Aanbevelingen 4.1 Voorstel artikel Op basis van artikel 2.15 Wet, het Seminar en de consultatieronde wordt het volgende artikel over inregeling van de klimaatinstallatie voorgesteld, dat kan worden opgenomen in de Erkende maatregelenlijst hangend onder het Activiteitenbesluit Wet : Artikel.. Inregeling van een klimaatinstallatie bij utiliteitsbouw Bij een jaarlijks energiegebruik dat groter is dan kilowatt uur aan elektriciteit of groter is dan kubieke meter aardgasequivalenten, wordt iedere 4 jaar een Installatie Performance Scan (IPS) uitgevoerd. Gedurende tenminste 2 weken in het stookseizoen wordt een temperatuurmeting uitgevoerd. De analyse van deze metingen wordt toegevoegd aan de IPS. In dit voorstel wordt aansluiting gezocht bij de drempels die gesteld worden aan het gasgebruik of elektriciteitsgebruik in artikel 2.15 van het Activiteitenbesluit Wet. Er is bewust geen aansluiting gezocht bij de drempels voor het aantal werknemers, jaaromzet of jaarlijkse balanstotaal uit artikel 8 van de EU Richtlijn Energie-efficiëntie, omdat deze drempels niet noodzakelijkerwijs iets zeggen over het energiegebruik van een bedrijf. De verantwoordelijkheid voor de Erkende maatregelenlijst ligt bij het Ministerie van I&M. Bijkomend voordeel is dat er door het opstellen van een IPS is automatisch is voldaan aan de verplichte keuring voor het airconditioningsysteem. 4.2 Overige aanbevelingen Op basis van het seminar en de consultatieronde worden de volgende aanvullende aanbevelingen gedaan; 1 Inzet instrument Wet Op basis van de ervaring die door de ODNZKG wordt opgedaan in het Wet project Inregeling klimaatinstallaties i.o.v. de partners Amsterdam en Haarlemmermeer, is de conclusie dat de Wet indien het bevoegd gezag 5 dat wil een goed instrument is om de inregeling van klimaatinstallaties bij bedrijven ten behoeve van doelmatig gebruik van energie te stimuleren en handhaven. Gezien het doel van de Wet en de positieve reacties van eindgebruikers op dit project, wordt de aanbeveling gedaan aan het bevoegd gezag om door te gaan met de inzet van de Wet voor het onderwerp inregeling klimaatinstallaties. 2 Grootverbruikers en beschikbare informatie Voor grootverbruikers 6 zijn datasets van over een jaar gemeten uurwaarden beschikbaar bij de energieleverancier. Deze kunnen opgevraagd worden omdat ze niet automatisch worden meegestuurd met de jaarlijkse energierekening. De aanbeveling wordt gedaan om te reguleren dat de beschikbare datasets automatisch kosteloos worden meegestuurd met de jaarlijkse eindafrekening van de grootverbruiker zodat de eindgebruiker geen extra moeite hoeft te doen om meer gedetailleerd inzicht te krijgen in het gebruik van 5 Omgevingsdiensten werken in opdracht van het bevoegd gezag Wet i.c. gemeenten en provincie. Deze opdrachtgevers bepalen welke werkzaamheden Omgevingsdiensten uitvoeren. 6 De definitie van grootverbuiker is: een opgesteld vermogen > 3x 80 Ampère of aardgascapaciteit van > 40 m 3 / uur. Pagina 18 van 21

19 elektriciteit en gas. Deze aanbeveling sluit aan bij artikel 10 lid 3 en artikel 11 lid 1 van de Richtlijn Energieefficiëntie 2012/27/EU. Het Ministerie van EZ is verantwoordelijk voor de uitwerking in het Besluit kostenoverzicht energie. 3 Versnippering in beheer en onderhoud van de klimaatinstallatie Het komt voor dat voor de verschillende onderdelen van de klimaatinstallatie verschillende installateurs het beheer en onderhoud doen. De aanbeveling wordt gedaan om verantwoordelijke marktpartij voor de installaties (gebouweigenaren dan wel eindgebruiker) om de hele klimaatinstallatie in beheer en onderhoud te brengen bij 1 installateur, zodat er geen problemen bij een bepaald onderdeel worden afgewenteld op een ander onderdeel. 4 Overdracht na oplevering Als na oplevering van het ontwerp een nieuwe energie-adviseur/ installateur wordt geselecteerd is het van belang dat de revisietekeningen (actuele ontwerptekeningen) en het definitieve ontwerp van de regelinstallatie worden overgedragen aan de nieuwe adviseur/ installateur die verantwoordelijk is voor het beheer en onderhoud van de klimaatinstallatie in opdracht van marktpartij die verantwoordelijk is voor de inregeling en beheer voor de installaties. 5 Borgen opleidingsniveau van de energie-adviseur en installateur De aanbeveling wordt gedaan om een opleidings- en certificeringssysteem voor experts te ontwikkelen die een Installatie Performance Scan kunnen opstellen en uitvoeren, passend binnen de Richtlijn Energie-Efficiëntie 2012/27/EU, artikel 8. In dit artikel wordt beschreven dat energieaudits op een onafhankelijke en kostenefficiënte manier, door gekwalificeerde en/of geaccrediteerde deskundigen of onder supervisie van onafhankelijke instanties op grond van de nationale wetgeving gemaakt moeten worden en elke 4 jaar herhaald moeten worden. Om aan deze eis van de richtlijn te voldoen, heeft Nederland een erkenningsregeling voor energieadviseurs en installateurs nodig. FedEC - de Federatie van Energieconsultants 7 -en Uneto-VNI zijn bezig met het maken van een erkenningsregeling voor energie-adviseurs in lijn met de Richtlijn Energie-Efficiëntie 2012/27/EU, artikel 16. De lijst met gekwalificeerde energie-adviseurs en installateurs kan openbaar worden gemaakt zodat eindgebruikers kunnen nagaan of de expert gekwalificeerd is om een Installatie Performance Scan op te stellen en uit te voeren. Het Ministerie van EZ heeft hier meerdere kanalen voor ter beschikking. 6 Koppeling met verplichte keuringen Waar van toepassing kunnen inspecteurs van de Omgevingsdienst eindgebruikers wijzen op de voordelen van het correct inregelen van de klimaatinstallaties tijdens de verplichte periodieke keuring van verwarmings- en airconditioningssystemen. Aansluiten bij dit moment is kosteneffectief voor zowel de handhaver als voor het bezochte bedrijf. Dit laat onverlet dat het inregelen van klimaatinstallaties ook onderdeel uitmaakt van andere handhavingstrajecten zoals genoemd onder 2. 7 FedEC is een vereniging van energieadviseurs, in 2008 ontstaan uit de fusie van de Orde van Energie Adviseurs en de Associatie van EnergieConsulenten. De vereniging kent deskundige leden met eigen specialisaties. Bovendien kent FedEC thans al een register van leden die zich door kennis en ervaring hebben gekwalificeerd voor de titel rea (Register Energie Adviseur). Pagina 19 van 21

20 7 Voorbeeldfunctie overheid In de EU Richtlijn Energie-efficiëncy en het SER akkoord wordt aangegeven dat de overheden een voorbeeldfunctie hebben op het vlak van energiebesparing en duurzame energie. Gezien het feit dat er veel energie te besparen is tegen relatief beperkte kosten door inregeling van de klimaatinstallatie, wordt de aanbeveling gedaan aan overheden, zoals Amsterdam en Haarlemmermeer in de rol van vastgoedbeheerder en huur, om eens per 4 jaar een Installatie Performance Scan te maken van de eigen voorraad en temperatuurmetingen uit te voeren in het stookseizoen gedurende tenminste 2 weken. Pagina 20 van 21

SER Energieakkoord: prestatieafspraken en EPK handhaving Wet milieubeheer energiebesparing. DGMI/KLG Afdeling Klimaat: Stef Strik

SER Energieakkoord: prestatieafspraken en EPK handhaving Wet milieubeheer energiebesparing. DGMI/KLG Afdeling Klimaat: Stef Strik SER Energieakkoord: prestatieafspraken en EPK handhaving Wet milieubeheer energiebesparing DGMI/KLG Afdeling Klimaat: Stef Strik Energiebesparing = winst voor de lokale groene economie beperking van woon-

Nadere informatie

SKB-project WKO waar voor je geld! - De Praktijk -

SKB-project WKO waar voor je geld! - De Praktijk - SKB-project WKO waar voor je geld! SKB-project WKO waar voor je geld! Januari 2014 Hoofdauteurs OD NZKG/ Marlies Lambregts en Patrick Teunissen Co-auteurs IF Technology/ Marc Koenders en DWA/ Hans Buitenhuis

Nadere informatie

Energiereductie met een ESCo. Jan-Maarten Elias Unica Ecopower

Energiereductie met een ESCo. Jan-Maarten Elias Unica Ecopower Energiereductie met een ESCo Jan-Maarten Elias Unica Ecopower Inhoud 1. Over Unica Ecopower 2. Huidige en toekomstige energie wetgeving 3. Wat is een ESCo 4. Europese Gedragscode voor ESCo s 5. Voorbeeld

Nadere informatie

MJA Workshop Wet & Regelgeving. Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing

MJA Workshop Wet & Regelgeving. Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing MJA Workshop Wet & Regelgeving Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing Marco van de Esschert Ministerie van BZK Energieakkoord, Bouwbesluit, Energielabel en BENG MJA Workshop 2014 Marco van de Esschert

Nadere informatie

FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING'

FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING' FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING' INHOUDSOPGAVEN INTRODUCTIE 2 BREEAM NL 3 MEERJARENAFSPRAKEN 5 ENE RGIE-AUDIT 7 ENERGIELABEL VOOR WONINGEN 9 Introductie FedEC

Nadere informatie

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn.

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn. Programma Energiebesparing & Betonkernactivering Energiebesparing Europa Nederland Besparingspotentieel Specialisten gevraagd? Betonkernactivering Publicatie Leergang Kees Arkesteijn 1 2 Energiebesparing

Nadere informatie

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden 26 Hans november Scherpenzeel 2009 Hans Scherpenzeel Introductie Adviseur in Utiliteitsbouw-team SenterNovem Innovatie, Agentschap energie, van het klimaat,

Nadere informatie

Energierendement bodemenergiesysteem. Wet milieubeheer, artikel WKO, waar voor je geld!

Energierendement bodemenergiesysteem. Wet milieubeheer, artikel WKO, waar voor je geld! Energierendement bodemenergiesysteem Wet milieubeheer, artikel WKO, waar voor je geld! Energierendement Energierendement bodemenergiesysteem, bodemenergiesysteem, Wet milieubeheer, Wet artikel milieubeheer,

Nadere informatie

CHECKLIST VOOR OPDRACHTGEVERS INSTALLATIE PERFORMANCE SCAN

CHECKLIST VOOR OPDRACHTGEVERS INSTALLATIE PERFORMANCE SCAN CHECKLIST VOOR OPDRACHTGEVERS INSTALLATIE PERFORMANCE SCAN Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 1.1 Achtergrond 2 1.2 Leeswijzer 2 2 Vóór uitvoering 3 3 Gedurende de uitvoering 7 4 Na uitvoering 8 Tekstboxen Box

Nadere informatie

Thermische prestatie contracten

Thermische prestatie contracten 10 november 2005 Thermische prestatie contracten Conform ISSO-publicatie 74 Bert Elkhuizen Chrit Cox TNO Bouw en Ondergrond te Delft Contactgegevens: 015 276 33 10 Bert.Elkhuizen@tno.nl Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Praktijkseminar implementatie nieuwe wetgeving

Praktijkseminar implementatie nieuwe wetgeving www.praktijkseminar-installatiesector.nl Praktijkseminar implementatie nieuwe wetgeving Duurzame energie en energiebesparing Wat zijn de consequenties voor installateurs en gebouwbeheerders? Beatrix Theater

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten 19 juni 2014 Inleiding Rollen en partijen Verschillende typen vastgoed met een eigen regime Woningen, winkels en overige bedrijfsruimte De split

Nadere informatie

Verplichte energieaudit voor grote ondernemingen

Verplichte energieaudit voor grote ondernemingen Januari 15 Verplichte energieaudit voor grote ondernemingen Alle bedrijven, zonder ISO 14.001 en/of ISO 50.001 en/of MJA/MEE convenant, die niet voldoen aan de definitie kleine en middelgrote ondernemingen

Nadere informatie

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Workshop Prestatiecontracten 7 december 2009 Albert Hulshoff, programma-adviseur adviseur Utiliteitsbouw SenterNovem Albert Hulshoff innovatie, energie, klimaat,

Nadere informatie

Energiebesparing. Erkende maatregelen. Schakeldag 25 juni 2015. Wendy Simonse

Energiebesparing. Erkende maatregelen. Schakeldag 25 juni 2015. Wendy Simonse Energiebesparing Erkende maatregelen Schakeldag 25 juni 2015 Wendy Simonse Opzet van de sessie Uitleg erkende maatregelen SER-akkoord, wettelijke plicht tot energiebesparing, maatregelenlijsten Vragen

Nadere informatie

White paper. Heb jij een aantrekkelijk profiel? Energieprofielanalyse biedt 70% kans om te besparen op uw energierekening

White paper. Heb jij een aantrekkelijk profiel? Energieprofielanalyse biedt 70% kans om te besparen op uw energierekening White paper Heb jij een aantrekkelijk profiel? Energieprofielanalyse biedt 70% kans om te besparen op uw energierekening Inhoud Inleiding 3 Wat is een energieprofiel? 4 Wat levert een profielanalyse op?

Nadere informatie

VolkerWessels Bouw & Vastgoedontwikkeling. Energiemanagementplan

VolkerWessels Bouw & Vastgoedontwikkeling. Energiemanagementplan VolkerWessels Bouw & Vastgoedontwikkeling Energiemanagementplan Datum: 25-03-2015 Opgesteld: Thomas Heye Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Beleid en doelstellingen... 3 3 Planning... 4 3.1 Identificatie

Nadere informatie

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO)

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Energieke Zorgbouw 5 oktober 2011 Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Introductie Wijnanda Willemse adviseur NL Energie & Klimaat - Agentschap NL Voorheen SenterNovem Energiebesparing

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary)

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary) Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015 Versie 2.0 (summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Februari 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

[MISSION SUSTAINABLE]

[MISSION SUSTAINABLE] [MISSION SUSTAINABLE] PRAKTISCH INNOVEREN IN BESTAANDE GEBOUWEN [MISSION SUSTAINABLE] Bert van Renselaar Manager Operations @ CFP Green Buildings TITEL GROEIENDE WERELDBEVOLKING LEGT STEEDS GROTER BESLAG

Nadere informatie

CO2-reductieplan 2015

CO2-reductieplan 2015 CO2-reductieplan 2015 Samen zorgen voor minder CO2 Tussentijdse rapportage januari juni 2015 1 Inleiding Dit CO₂-reductieplan heeft, net zoals het volledige energiemanagementsysteem, zowel betrekking op

Nadere informatie

Installatieprestatie

Installatieprestatie Installatieprestatie ISSO Praktijkseminar Nieuwe Wetgeving 11-10-2011 Bert Elkhuizen (Cofely Energy Solutions) Bert.Elkhuizen@cofely-gdfsuez.nl Stef Bots (Innax gebouwmanagement BV) SBots@Innax.nl Duurzaam

Nadere informatie

CO2-reductieplan 2015

CO2-reductieplan 2015 CO2-reductieplan 2015 Samen zorgen voor minder CO2 Rapportage 2015 1 Inleiding Dit CO₂-reductieplan heeft, net zoals het volledige energiemanagementsysteem, zowel betrekking op de totale bedrijfsvoering

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

VolkerWessels Bouw & Vastgoedontwikkeling. Energiemanagementplan

VolkerWessels Bouw & Vastgoedontwikkeling. Energiemanagementplan VolkerWessels Bouw & Vastgoedontwikkeling Energiemanagementplan Datum: 25-03-2015 Opgesteld: Thomas Heye Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Beleid en doelstellingen... 3 3 Planning... 4 3.1 Identificatie

Nadere informatie

Klimaatinstallaties met wko beoordeling op functioneren bij 38 kantoren

Klimaatinstallaties met wko beoordeling op functioneren bij 38 kantoren Klimaatinstallaties met wko beoordeling op functioneren bij 38 kantoren Project uitgevoerd door: Innuvate B.V. : R. Krijger Energy Retrofit : P.W. Rolf In opdracht van: Gemeente Den Haag Omgevingsdienst

Nadere informatie

1. Voor welke deelregelingen wilt u zich certificeren?

1. Voor welke deelregelingen wilt u zich certificeren? Stappenplan naar certificering voor BRL9500 Energieprestatieadvisering Certificeren lijkt ingewikkeld, maar in de praktijk valt het meestal erg mee. In veel bedrijven zijn immers al belangrijke stappen

Nadere informatie

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Gedeputeerde Staten STATENNOTITIE Aan de leden van Provinciale Staten HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Informeren Staten m.b.t. Motie 89 (PS2009-736) Duurzaamheid en sportparticipatie

Nadere informatie

Duurzaam Beheer en Onderhoud. Docentendag 2010. André Derksen Projectcoördinator. Duurzaam Beheer & Onderhoud. Algemene Technieken

Duurzaam Beheer en Onderhoud. Docentendag 2010. André Derksen Projectcoördinator. Duurzaam Beheer & Onderhoud. Algemene Technieken Docentendag 2010 Algemene Technieken André Derksen Projectcoördinator Inhoud Duurzaam Beheer en Onderhoud Zonne-energie Noodverlichtingsinstallaties Sprinklerinstallaties Duurzaam Beheer & Onderhoud Duurzaam

Nadere informatie

Ervaringen van Duurzaam Beheer en Onderhoud in relatie tot de implementatie nieuwe wetgeving. En dan ook nog duurzame energie en energiebesparing

Ervaringen van Duurzaam Beheer en Onderhoud in relatie tot de implementatie nieuwe wetgeving. En dan ook nog duurzame energie en energiebesparing Ervaringen DBO Praktijkseminar Nieuwe wetgeving Duurzame energie en energiebesparing Consequenties voor installateurs en gebouwbeheerders 11 oktober 2011 Ronald van Nattem Hoofd B&O Vastgoed DH Aart de

Nadere informatie

CO 2 -Prestatieladder

CO 2 -Prestatieladder CO 2 -Prestatieladder Energiemanagement actieplan Schilderwerken De Boer Obdam B.V. 2015 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 Auteur(s): R. de Boer (Schilderwerken

Nadere informatie

Energiemanagement Actieplan

Energiemanagement Actieplan 1 van 8 Energiemanagement Actieplan Datum 18 04 2013 Rapportnr Opgesteld door Gedistribueerd aan A. van de Wetering & H. Buuts 1x Directie 1x KAM Coördinator 1x Handboek CO₂ Prestatieladder 1 2 van 8 INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Evaluatie Convenant Energiebesparing bij Supermarkten

Evaluatie Convenant Energiebesparing bij Supermarkten Evaluatie Convenant Energiebesparing bij Supermarkten Een Superkoele oplossing! November 2015 Auteurs Omgevingsdienst IJmond Ria Blokker Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied Marlies Lambregts Met medewerking

Nadere informatie

ECO-design & ECO-Energy-label Maken deze 2 EU richtlijnen verschil? Wordt de invoering van de EPBD en RES richtlijn hierdoor eenvoudiger?

ECO-design & ECO-Energy-label Maken deze 2 EU richtlijnen verschil? Wordt de invoering van de EPBD en RES richtlijn hierdoor eenvoudiger? ECO-design & ECO-Energy-label Maken deze 2 EU richtlijnen verschil? Wordt de invoering van de EPBD en RES richtlijn hierdoor eenvoudiger? Jaap Hogeling ISSO: international projects and standards directeur

Nadere informatie

ENERGIE. besparen. vandorp.eu

ENERGIE. besparen. vandorp.eu ENERGIE besparen ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energieprijzen zal dit in 10 jaar al gauw

Nadere informatie

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed AT OSBORNE www.atosborne.nl Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed 19 september 2012 AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

Erkende maatregelen voor Energiebesparing

Erkende maatregelen voor Energiebesparing Erkende maatregelen voor Energiebesparing s Hertogenbosch Wendy Simonse, Irma Boswijk 2 Training Toezicht op energiebesparing Indeling sessie Aan de slag met Toezicht op Energie De erkende maatregelen

Nadere informatie

uw portaal voor technisch facilitair management unica online

uw portaal voor technisch facilitair management unica online uw portaal voor technisch facilitair management unica online , Altijd en overal inzicht in uw technische installaties Snel en eenvoudig een storing melden? Inzicht in het energiegebruik van uw installaties?

Nadere informatie

De energieprestatiekeur EPK

De energieprestatiekeur EPK De energieprestatiekeur EPK Ron Ongenae Michiel Steerneman Van EEI naar IEE Energy Experts International B.V. POWERS SUSTAINABILITY Michiel Steerneman Opleidingen Milieukunde Onafh. warmtewetdeskundige

Nadere informatie

EPBD en Installaties. Inhoud 12-10-2011. EPBD-richtlijn: Overzicht relevante artikelen Highlights en aanpak in NL. Vragen en opmerkingen

EPBD en Installaties. Inhoud 12-10-2011. EPBD-richtlijn: Overzicht relevante artikelen Highlights en aanpak in NL. Vragen en opmerkingen EPBD en Installaties Harry Boschloo, Wnd. Clustermanager Energiebeleid Gebouwde Omgeving Praktijkseminar implementatie nieuwe wetgeving, 11 oktober 2011 12 oktober 2011 Inhoud EPBD-richtlijn: Overzicht

Nadere informatie

TOTAL COST OF OWNERSHIP

TOTAL COST OF OWNERSHIP Nieuwe perspectieven op TOTAL COST OF OWNERSHIP INTELLIGENT BUILDING SPECIALS Investeren in comfort en energiebesparing loont Ondernemingen en overheidsorganisaties zijn zich er steeds meer van bewust

Nadere informatie

Gebruik en Beheer van WKO Systemen

Gebruik en Beheer van WKO Systemen installatiegroep Gebruik en Beheer van WKO Systemen Enkele aandachtspunten in de exploitatiefase Bedrijventerreinen Peter Slot 1 Agenda Even voorstellen De noodzaak van goed beheer WKO op bedrijventerreinen

Nadere informatie

Implementatie. stand van zaken. Harry Boschloo, Plv. hoofd Energiebeleid Gebouwde Omgeving. Energielabel-ontbijt, Renovatiebeurs, 6 maart 2012

Implementatie. stand van zaken. Harry Boschloo, Plv. hoofd Energiebeleid Gebouwde Omgeving. Energielabel-ontbijt, Renovatiebeurs, 6 maart 2012 Implementatie herziene EPBD: een stand van zaken Harry Boschloo, Plv. hoofd Energiebeleid Gebouwde Omgeving Energielabel-ontbijt, Renovatiebeurs, 6 maart 2012 8 maart 2012 Inhoud Context energiebeleid

Nadere informatie

Energie besparen met KNZB

Energie besparen met KNZB sheet Energie besparen met KNZB #1 Grip op energie met slimme meters Energiemeters: de kassa van de energiewereld De energiemeters zijn de kassa van de energiewereld. Tenslotte zijn de energieverbruiken

Nadere informatie

Bodemenergie en toezicht. 13-2-2013 Gert Jan Evers

Bodemenergie en toezicht. 13-2-2013 Gert Jan Evers Bodemenergie en toezicht 13-2-2013 Gert Jan Evers Inhoud presentatie Is toezicht nodig? Waar toezicht op houden? Wat en hoe worden gegevens aangeleverd? Knelpunten Gevolgen Voorbeelden Oplossingen Na 1

Nadere informatie

Kansrijke maatregelen energiebesparing. Frans Rooijers

Kansrijke maatregelen energiebesparing. Frans Rooijers Kansrijke maatregelen energiebesparing Frans Rooijers CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise 40 medewerkers

Nadere informatie

www.bamtechniek.nl Stappenplan voor energiemanagement in bestaand vastgoed BAM Techniek - Energy Systems

www.bamtechniek.nl Stappenplan voor energiemanagement in bestaand vastgoed BAM Techniek - Energy Systems www.bamtechniek.nl Stappenplan voor energiemanagement in bestaand vastgoed BAM Techniek - Energy Systems BAM Techniek - Energy Systems Uw energie- en gebouwmanager Energie is absoluut onmisbaar voor de

Nadere informatie

Energiemanagementprogramma HEVO B.V.

Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Opdrachtgever HEVO B.V. Project CO2 prestatieladder Datum 7 december 2010 Referentie 1000110-0154.3.0 Auteur mevrouw ir. C.D. Koolen Niets uit deze uitgave mag zonder

Nadere informatie

MAG IK MIJ VOORSTELLEN? IK BEN HERO, THE HEATMATCHER.

MAG IK MIJ VOORSTELLEN? IK BEN HERO, THE HEATMATCHER. WELKOM! MAG IK MIJ VOORSTELLEN? IK BEN HERO, THE HEATMATCHER. Lokaal opgewekte duurzame energie nóg beter inzetten. Nog gerichter gebruik maken van warmte uit de bodem en van de zon. En hierdoor het energiegebruik,

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 649 Initiatiefnota van het lid Van Veldhoven over energiebesparing in een oogopslag Nr. 2 INITIATIEFNOTA Energiebesparing in één oogopslag!

Nadere informatie

nergiebesparing in de ICT

nergiebesparing in de ICT nergiebesparing in de ICT Een koud kunstje? 10 April Green IT Energy Solutions Niels Sijpheer 3671 Meter (Q=m.g.h) 100 kg massa en 1 kwh arbeid: Hoe hoog kom ik? A Minder dan100 meter B Tussen 100 en 1000

Nadere informatie

CO2-reductiedoelstellingen

CO2-reductiedoelstellingen CO2-reductiedoelstellingen Samen zorgen voor minder CO2 Boskoop 16 februari 2016 P. van t Wout Akkoord directie: Datum: Handtekening: 1 Inleiding Dit CO2-reductieplan heeft, net zoals het volledige energiemanagementsysteem,

Nadere informatie

MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord

MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord Jeroen van der Tang Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT 30 januari 2014 Introductie Nederland ICT Nederland ICT is de branchevereniging van ICT-bedrijven

Nadere informatie

Bestaand Vastgoed. Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011. DHV 2011 All rights reserved Openbaar

Bestaand Vastgoed. Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011. DHV 2011 All rights reserved Openbaar Bestaand Vastgoed Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011 DHV 2011 All rights reserved Openbaar Wat is er aan de hand? Circa 1/3 energiegebruik NL zit in gebouwde omgeving Focus

Nadere informatie

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst!

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst! Accountants controleren over het algemeen niet de energierekening van hun cliënten op fouten! Controleert u de energierekening op fouten? Uit onderzoek van de NMa blijkt dat meer dan 20% van energierekeningen

Nadere informatie

Jade Beheer. Communicatieplan CO 2 Prestatieladder 3.C.1. 3.C.2 Invalshoek C: Transparantie Handboek CO2 Prestatieladder, versie 2.2 / 3.

Jade Beheer. Communicatieplan CO 2 Prestatieladder 3.C.1. 3.C.2 Invalshoek C: Transparantie Handboek CO2 Prestatieladder, versie 2.2 / 3. Jade Beheer Communicatieplan CO 2 Prestatieladder 3.C.1. 3.C.2 Invalshoek C: Transparantie Handboek CO2 Prestatieladder, versie 2.2 / 3.0 Document : Communicatieplan CO 2-prestatieladder Auteur : Jade

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

Themaochtend zonne-energie

Themaochtend zonne-energie Themaochtend zonne-energie UNETO-VNI streeft naar een vitale marktpositie en een optimaal economisch en financieel handelsklimaat voor de leden: ondernemers in de installatiebranche en in de elektrotechnische

Nadere informatie

Spaar het Klimaat. Op naar een gedeelde visie!

Spaar het Klimaat. Op naar een gedeelde visie! Spaar het Klimaat Op naar een gedeelde visie! VISIE SPAAR HET KLIMAAT In het begin van de zomer 2013 is tijdens een laatste sessie gesproken over de vernieuwing van de missie en visie van Spaar het Klimaat.

Nadere informatie

Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit

Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit Rijkswaterstaat Ministerie van Infrastructuur en Milieu Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit Het behalen van energie-efficiëntieverbetering in een bepaald type gebouw wordt zowel door het Bouwbesluit

Nadere informatie

Ketenanalyse Duo-label retail advies

Ketenanalyse Duo-label retail advies Ketenanalyse Duo-label retail advies Search Consultancy Oktober 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1. Doelstelling van het onderzoek... 3 1.2. Projectafbakening... 3 2. Uitgangspunten... 4 3. Beschrijving

Nadere informatie

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Toelichting op de aanpak van de gemeente Breda Marcel van Embden (projectleider afdeling Vastgoedbeheer) Inhoud Klimaatnota gemeente Breda Wat is de insteek bij het

Nadere informatie

Energy Service Company: een kans voor u?

Energy Service Company: een kans voor u? 1 Energy Service Company: een kans voor u? Stand van zaken provinciale pilot & Kansen voor de installatiebranche Hans van der Heide Pilot provincie Friesland (1) Doel: Ervaring opdoen met het opzetten

Nadere informatie

Mini-seminar EPA. EPA hoe zit het?

Mini-seminar EPA. EPA hoe zit het? Mini-seminar EPA EPA hoe zit het? Even voorstellen www.tognederland.nl Remko Weggeman: projectleider EPA E-mail: rweggeman@tognederland.nl Opdrachten vanaf 2009: Epa-W: Woningcorporaties, particuliere

Nadere informatie

CO 2 -reductiedoelstelling 2011-2013

CO 2 -reductiedoelstelling 2011-2013 CO 2 -reductiedoelstelling 2011-2013 Cauberg-Huygen Raadgevende Ingenieurs BV juni 2011 2010.0001-07 Inleiding Cauberg-Huygen is sinds 1975 koploper in oplossingen voor de bouw- en infrasector, industrie

Nadere informatie

COMMUNICATIEPLAN. Opdrachtgever : Directie. Project : W999176. Opgesteld : RBe. Gecontroleerd : KVV. Vrijgegeven : EW.

COMMUNICATIEPLAN. Opdrachtgever : Directie. Project : W999176. Opgesteld : RBe. Gecontroleerd : KVV. Vrijgegeven : EW. COMMUNICATIEPLAN Opdrachtgever : Project : Opgesteld : RBe Gecontroleerd : KVV Vrijgegeven : EW Referentie : Communicatieplan.docx Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 24 augustus 2012 Postbus 412

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk?

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Conclusies nav onderzoek in Opdracht van agentschap NL Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Dit rapport is bestemd voor de organisatie

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

Energiemanagement Actieplan

Energiemanagement Actieplan 1 van 8 Energiemanagement Actieplan Datum Rapportnr Opgesteld door Gedistribueerd aan A. van de Wetering & H. Buuts 1x Directie 1x KAM Coördinator 1x Handboek CO₂ Prestatieladder 1 2 van 8 INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015

Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 EED: Europese energie-efficiëntie richtlijn Energie-audit is onderdeel van een breder Europees kader

Nadere informatie

Handboek Energiemanagementsysteem

Handboek Energiemanagementsysteem Croon Elektrotechniek B.V. Facilitaire Diensten Hoofdkantoor Rotterdam Schiemond 20-22 3024 EE Rotterdam Postbus 6073 3002 AB Rotterdam Telefoon +31 10-448 33 44 www.croon.nl Handboek Energiemanagementsysteem

Nadere informatie

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s Managementsamenvatting Routekaart UMC s Colofon Opdrachtgever: Agentschap NL Projectleider: TNO Procesbegeleiding: KplusV organisatieadvies Branche-organisatie: NFU 1. Aanleiding en ambitie De Nederlandse

Nadere informatie

ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies

ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies Programma EP-certificaat vs maatwerkadvies Inhoud ISSO-publicatie 75.2 Kansen/bedreigingen voor de installatiesector Kees Arkesteijn ISSO EP-certificaat vs maatwerk

Nadere informatie

Inhoudsopgave: 1. Inleiding 3. 2. Reductiedoelstellingen 4 2.1 Algemeen 2.2 Per scope

Inhoudsopgave: 1. Inleiding 3. 2. Reductiedoelstellingen 4 2.1 Algemeen 2.2 Per scope Energie management actieplan Conform 3.B.2 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 CO 2 -prestatieladder Niveau 3 Auteur(s): F. Reijm () A.T. Zweers (A.T.

Nadere informatie

Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015

Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 Energie-audit:

Nadere informatie

CO 2 -reductiedoelstelling 2011-2013

CO 2 -reductiedoelstelling 2011-2013 CO 2 -reductiedoelstelling 2011-2013 Cauberg-Huygen Raadgevende Ingenieurs BV december 2011 2010.0001-15 Inleiding Cauberg-Huygen is sinds 1975 koploper in oplossingen voor de bouw- en infrasector, industrie

Nadere informatie

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand Learnshop EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand tel: 0416-543060 Fax: 0416-543098 email: Web: paul.van.wezel@nimaris.nl

Nadere informatie

[MISSION SUSTAINABLE] Praktisch innoveren in bestaande gebouwen

[MISSION SUSTAINABLE] Praktisch innoveren in bestaande gebouwen [MISSION SUSTAINABLE] Praktisch innoveren in bestaande gebouwen Bert van Renselaar Manager Operations @ CFP Green Buildings Expertgroep Circulaire en Inclusieve Economie @ FMN Groeiende wereldbevolking

Nadere informatie

Review CO 2 reductiedoelstellingen voestalpine WBN. Conform niveau 5 op de CO 2 -prestatieladder 2.2

Review CO 2 reductiedoelstellingen voestalpine WBN. Conform niveau 5 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Review CO 2 reductiedoelstellingen voestalpine WBN Conform niveau 5 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Voortgang subdoelstellingen 4 2.1. Voortgang subdoelstelling kantoren 4

Nadere informatie

CO2 reductie? Jan van Hout OVVIA Van Hout Adviseurs en Installateurs

CO2 reductie? Jan van Hout OVVIA Van Hout Adviseurs en Installateurs CO2 reductie? Jan van Hout OVVIA Van Hout Adviseurs en Installateurs CO2 reductie! OVVIA is een energie diensten leverancier OVVIA investeert in CO2 reductie; oa energiebesparing, hernieuwbare energie

Nadere informatie

COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR

COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR METEOVIVA CLIMATE: MEER COMFORT VOOR MINDER GELD VLIEGVELD DÜSSELDORF 20% Naarmate gebouwen beter

Nadere informatie

Activiteitenbesluit Wet milieubeheer

Activiteitenbesluit Wet milieubeheer Activiteitenbesluit Wet milieubeheer De kennis, knoet en honingversie! Praktijkseminar Installatiesector 11 oktober 2011 p.teunissen@dmb.amsterdam.nl Wet milieubeheer Bescherming milieu Voormalige Hinderwetaspecten:

Nadere informatie

Even voorstellen. Philip Blaauw. INNAX GEBOUW & OMGEVING Directie 0885533000 pblaauw@innax.com

Even voorstellen. Philip Blaauw. INNAX GEBOUW & OMGEVING Directie 0885533000 pblaauw@innax.com Even voorstellen Philip Blaauw INNAX GEBOUW & OMGEVING Directie 0885533000 pblaauw@innax.com INNAX GROUP is een onafhankelijk Energie Diensten Bedrijf = ESCO voor het verduurzamen van gebouwen INNAX GROUP

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

White paper. Behaalt uw WKO het maximale rendement? Plus: Antwoord op de 4 WKO-vragen van uw CFO

White paper. Behaalt uw WKO het maximale rendement? Plus: Antwoord op de 4 WKO-vragen van uw CFO White paper Behaalt uw WKO het maximale rendement? Plus: Antwoord op de 4 WKO-vragen van uw CFO Inhoudsopgave A. Inleiding WKO is een geweldige techniek Tijdsaspecten van de WKO WKO in de praktijk Oorzaak

Nadere informatie

Energie meetplan 2012-2015. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.1

Energie meetplan 2012-2015. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.1 Energie meetplan 2012-2015 Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Doelstellingen 4 3 Planning meetmomenten 5 3.1. Vestiging A3 Hoogland Vastgoedonderhoud 5 Scope 1

Nadere informatie

CO2-Prestatieladder Energiemanagement actieplan Invalshoek B: Reductie

CO2-Prestatieladder Energiemanagement actieplan Invalshoek B: Reductie Project: CO2-Prestatieladder Energiemanagement actieplan Rapport: CO2-2014/R-01;rev. 0;d.d. 27-07-2015 Auteur: J.A.C. van Dijk Verificateur: A.L.J. Timmermans Bredaseweg 43, 4844 CK Terheijden Postbus

Nadere informatie

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N O R D E O P Z AKE N Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N E DE VERONTRUSTENDE WAARHEID De mondiale uitdaging Het is verontrustend maar

Nadere informatie

4.A.2 en 3.B.2 Kwaliteitsmanagement plan en Energiemanagement programma Prop Beplantingswerken v.o.f.

4.A.2 en 3.B.2 Kwaliteitsmanagement plan en Energiemanagement programma Prop Beplantingswerken v.o.f. 4.A.2 en 3.B.2 Kwaliteitsmanagement plan en Energiemanagement programma Prop Beplantingswerken v.o.f. 4 A 2 en 3 B 2 Kwaliteitsmanagement plan en Energiemanagement programma v_1, 1/7 Inhoud Inhoud... 2

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Energie Monitoring Systeem (EMS) Grip op uw energiekosten en verbruik

Energie Monitoring Systeem (EMS) Grip op uw energiekosten en verbruik Energie Monitoring Systeem (EMS) Grip op uw energiekosten en verbruik Specialisten in energiebeheer Wilt u weten hoeveel en wanneer uw bedrijf energie verbruikt? Wilt u meer duidelijkheid over de opbouw

Nadere informatie