Inhoud Inleiding 19 Leeswijzer 21 Deel I De oplossingsgerichte benadering 1 Principes van oplossingsgericht begeleiden 27 Inleiding 27 1.1 De oplossingsgerichte benadering in het onderwijs 28 1.2 De basisprincipes 30 1.2.1 Focus niet op het probleem, maar op de oplossing 31 1.2.2 Richt je op de toekomst 32 1.2.3 Iedereen heeft beschikbare hulpbronnen 32 1.2.4 Er zijn altijd succesvolle uitzonderingen 34 1.3 Praktische uitgangspunten voor een oplossingsgerichte benadering in het onderwijs 34 1.3.1 Als iets werkt, doe het dan vaker 36 1.3.2 Als iets werkt, leer het aan/van een ander 37 1.3.3 Als iets niet stuk is, ga het dan niet repareren 37 1.3.4 Probeer iets nieuws als iets niet werkt 38 1.4 De invloed van perceptie 38 1.4.1 Self-generating beliefs 39 1.4.2 Zintuiglijke gewaarwording en innerlijke beleving 39 1.4.3 Hoe denk ik? 41 1.4.4 De vijf G s 43 1.4.5 Het verhaal en de belevingswereld van het kind 44 1.5 Oplossingsgericht taalgebruik 45 Samenvatting 46 Vragen 46
2 Samenwerkingsrelatie en interactie 49 Inleiding 49 2.1 Positieve aannames over kinderen en leerkrachten 50 2.2 Samenwerking leerkracht - kind 51 2.2.1 Rekening houden met het kind 52 2.2.2 De juiste grondhouding 53 2.3 Samenwerking school - ouders 58 2.3.1 De pedagogische driehoek 59 2.3.2 Het belang van samenwerking 60 2.4 Vertrouwen en verwachtingen 61 2.4.1 Vertrouwen 61 2.4.2 Verwachtingen van succes 62 Samenvatting 64 Vragen 65 3 Bouwstenen van de begeleiding 67 Inleiding 67 3.1 Bouwsteen 1 Herbeschrijven 68 3.1.1 Dialoog met het kind 69 3.1.2 Herkaderen 71 3.1.3 Vormen van herkaderen 73 3.1.4 De centrale rol van herkaderen 77 3.2 Bouwsteen 2 Doelen formuleren 77 3.2.1 Richtlijnen voor het formuleren van doelen 79 3.2.2 Toekomstgerichte vragen 80 3.2.3 De wondervraag 84 3.2.4 Hoog gegrepen doelen en wonderen 87 3.2.5 Binnen de context kleine stappen nemen 87 3.3 Bouwsteen 3 Hulpbronnen zoeken 89 3.3.1 Informatie verstrekken en suggesties aanreiken 90 3.3.2 Interesses en rolmodellen 91 3.3.3 Helpen zoeken naar hulpbronnen en belemmeringen 93 3.4 Bouwsteen 4 Successen en uitzonderingen 94 3.4.1 Successen 94 3.4.2 Uitzonderingen 97 3.4.3 Het vergrootglas op details 101 3.4.4 Observatie 103 3.5 Bouwsteen 5 Taakontwikkeling en opdrachten 104 3.5.1 Uitbreiding naar andere terreinen 105 3.5.2 Generalisatie en huiswerkopdrachten 106
3.6 Bouwsteen 6 Vooruitgang meten 108 3.6.1 Schaalvragen 108 3.6.2 Vooruitgang zichtbaar maken aan anderen 113 3.6.3 Hindernissen en tegenslagen 115 3.6.4 Successen regelmatig vieren 116 3.7 Bouwstenen combineren 117 Samenvatting 121 Vragen 123 Deel II Vaardigheden en werkvormen 4 Vaardigheden 129 Inleiding 129 4.1 Gespreksvaardigheden 129 4.1.1 Complimenteren 129 4.1.2 Aanmoedigen en versterken 133 4.1.3 Vragen stellen 133 4.1.4 Gebruik van stilte 138 4.1.5 Humor 139 4.1.6 Zelfonthulling 140 4.2 Interpretatievaardigheid 141 4.2.1 Attributiefouten 141 4.2.2 Vormen van betekenisgeving 142 4.3 Luisteren 146 4.3.1 Verhalen van kinderen 146 4.3.2 De woordenschat van kinderen 147 4.3.3 Reageren 149 4.4 Omgaan met emoties en weerstand 152 4.4.1 Taal en emotie 152 4.4.2 Emoties in de context zien 153 4.4.3 Omgaan met weerstand 156 4.5 Intuïtie, actie en reflectie 158 4.5.1 Intuïtie als hulpmiddel en referentiekader 159 4.5.2 Actie en reflectie 160 Samenvatting 162 Vragen 163
5 Breng de begeleiding tot leven 165 Inleiding 165 5.1 Visualiseren en beelddenken 166 5.2 Rollenspelen 174 5.2.1 De werkwijze 174 5.2.2 Voorbeeldgedrag 178 5.2.3 Praktische tips 180 5.3 Tekeningen maken 182 5.4 Beweging 185 5.4.1 Psychomotorische oefeningen 185 5.4.2 Muziek 188 5.5 Ontspanning en zelfbeheersing 188 5.6 Puzzels, raadsels en woordspelletjes 190 Samenvatting 193 Vragen 194 Deel III Specifieke probleemgebieden 6 Sociale vaardigheden 197 Inleiding 197 6.1 De ontwikkeling van sociale competentie 197 6.1.1 Flexibiliteit 198 6.1.2 Sociale cognitie 199 6.1.3 Empathie 201 6.1.4 Het geheugen van kinderen en het geven van betekenissen 202 6.2 Sociale competenties herkennen en erkennen 203 6.3 Kids Skills 204 6.4 Cooldown 207 Samenvatting 209 Vragen 210 7 Regels en grenzen stellen 211 Inleiding 211 7.1 Morele ontwikkeling 211 7.1.1 De theorie van Kohlberg 212 7.1.2 De theorie van Piaget 213
7.2 Waarden en normen 213 7.3 Verschillende contexten, verschillende normen 214 7.4 Wat zijn grenzen? 217 7.4.1 Formele en informele regels 217 7.4.2 Kinderen verkennen grenzen 218 7.5 Verantwoordelijkheidsgevoel ontwikkelen 219 7.5.1 Sancties 219 7.5.2 Benadrukken wat goed gaat en samenwerkend leren 220 7.6 Regels in de klas 220 Samenvatting 225 Vragen 226 8 Boosheid en agressie 227 Inleiding 227 8.1 Verschillen in normen bij boosheid en agressie 227 8.2 Invloed van interpretatie bij agressief gedrag 228 8.3 Elk gedrag heeft een positieve bedoeling 229 8.4 Aandacht richten op de context en op uitzonderingen 230 8.5 Bevordering van verantwoordelijkheidsgevoel 232 8.6 Zelfbeheersing 234 8.7 Externaliseren 236 8.8 Hoe ga ik met mijn eigen boosheid om? 237 8.9 Tips voor omgaan met boosheid en agressie in de schoolsituatie 238 Samenvatting 241 Vragen 242 9 Pesten 243 Inleiding 243 9.1 Pesten, plagen en stoeien 244 9.2 De context waarin pesten plaatsvindt 245 9.3 Perspectief van het kind over pesten 246 9.4 Sterkten en verantwoordelijkheidsgevoel van kinderen aanspreken 247 9.5 De kracht van de groep gebruiken 251 9.6 Structurele aanpak: de Support Group Method 253 Samenvatting 255 Vragen 256
10 Andere culturen 257 Inleiding 257 10.1 Wat verstaan we onder cultuur? 257 10.2 Culturele gevoeligheid en bereidheid om te leren 258 10.3 Persoonlijke cultuur en een eigen werkelijkheid 259 10.4 Culturele dimensies 260 10.4.1 Groepsoriëntatie versus individuele oriëntatie 261 10.4.2 Actieve coping versus passieve coping 262 10.4.3 Emotionele expressiviteit versus emotionele inperking 262 10.4.4 Autoritaire attitudes versus gelijkwaardige attitudes 263 10.5 De ouders 263 10.6 Oplossingsgerichte richtlijnen voor het omgaan met cultuurverschillen 264 Samenvatting 265 Vragen 265 Deel IV Ouders en school 11 Ouders als deel van de oplossing 269 Inleiding 269 11.1 Interactie tussen school en ouders 269 11.2 Aannames over ouders 271 11.3 Uitdaging en motivatie van kind en ouders 271 11.4 Doelen stellen en bereiken 273 11.4.1 Doelen 273 11.4.2 Successen en uitzonderingen 274 11.4.3 Omgaan met weerstand bij ouders 276 11.5 Hulpvraag en interactieniveau 276 11.5.1 Bezoekertypische interactie 277 11.5.2 Klaagtypische interactie 277 11.5.3 Klanttypische interactie 279 11.6 Strategieën om ouders te motiveren 279 11.7 Ondersteuning van ouders 285 Samenvatting 289 Vragen 290
12 Inbedden van een oplossingsgerichte benadering op school 291 Inleiding 291 12.1 De oplossingsgerichte school 291 12.2 TEAM: Together Each Achieves More 293 12.2.1 Creativiteit komt niet zomaar 294 12.2.2 Houd het SMART 294 12.2.3 Herkaderen als effectieve methode 295 12.2.4 Verborgen hulpmiddelen 295 12.3 Het reteaming-model 298 Samenvatting 301 Vragen 302 Slotopmerkingen 303 Begrippenlijst 305 Literatuur 311 Register 316