Toezicht en moraliteit. Over professionele waarden in de zorgsector Gabriël van den Brink Congres-NVTZ 10-11-2016
1 Moral sentiments in modern society
Adam Smith (1723-1790) The Wealth of Nations (1776) Theory of moral sentiments (1759)
Theory of Moral Sentiments (1759) Morele gevoelens volgens Adam Smith: Compassie met andere personen Vloeien uit onze verbeelding voort Onpartijdige toeschouwer als toets Gebonden aan specifieke situaties Niet in algemene regels omzetten
Een tijd voor empathie (2009) Morele vermogens volgens Frans de Waal: Ook dieren vormen gemeenschappen Competitief én coöperatief gedrag Zorg en verzoening komen veel voor Kwaliteit van de relatie is beslissend Moraliteit blijkt evolutionair bepaald
Kenmerken van de moderniteit Drie fundamentele revoluties in Europa: Denken: scientific revolution 1700 Politiek: democratische revolutie 1800 Economie: industriële revolutie 1900 Vernieuwingen die elkaar versterken Breuk met traditionele levenswijzen
Moderne tendensen en beginselen Fundamentele waarden in het Westen: Rationalisering waarheid zoeken Democratisering gelijkwaardigheid Schaalvergroting doelmatigheid Algehele mobilisatie en onthechting Van inhouden naar formele regulatie
Hedendaagse spanningen Moraliteit versus moderne beginselen: Gevoelens vs rationele werkwijzen Individuele differentiatie vs gelijkheid Kleine groepen vs grootschaligheid Specifieke situatie vs algemene regel Lokale gehechtheid vs globalisering
2 Zorgen voor anderen: een korte genealogie
Wat alle culturen gemeen hebben Zorg voor verwanten als natuurlijke zaak: Dus ouders zorgen voor hun kinderen terwijl kinderen hun ouders verzorgen Vrouwen doen veel meer dan mannen Familie vangt zieken en gebrekkigen op Genetische verwantschap sterke band
Zorg als een christelijke opgave Organisatie van zorg in Middeleeuwen: Klooster vangt gebrekkige en zieke op Steden zorgen voor hun eigen armen Tafels van de heilige Geest ontstaan Vreemde armen worden weggejaagd Woensel en Graft als voorbeelden
Zorg als een nationale opgave Zorg vanaf begin van negentiende eeuw: eerste ideeën over Nationale Overheid particuliere organisaties verzetten zich sociale kwestie leidt pas tot wetgeving voor de oorlog plaatselijk en particulier sociale verzekering slechts 32 procent
Aantal (x 1000) personen met een uitkering vanwege ziektewet, WAO, WW en WWV. 1600 1200 800 400 0 1950 1960 1970 1980 1990 2000
Zorg als een professionele opgave Professionalisering vanaf 1970: Opleiding, diploma en vaardigheden persoonlijke gevoelens spelen geen rol streven naar meer rationele werkwijzen gebruik wetenschappelijke inzichten geen religieus, moreel of politiek motief
Zorg als een commerciële opgave Inzetten op marktwerking vanaf 1990: patiënten worden opgevat als klant zorg gedefinieerd als een product kostenreductie door grootschaligheid competitie zal leiden tot verbetering het maken van winst niet langer taboe
3 Idealisme krijgt vorm op lokaal niveau
Soorten idealen van burgers
Initiatieven naar tijd 160 120 80 40 0 voor 2000 2000/04 2005/09 2010/13
Initiatieven naar stedelijkheid 100 80 60 40 20 0 Grote 5 Overige
Betekenis van het kleinschalige Nabijheid heeft meerdere betekenissen: Ruimtelijk: korte afstand werkt goed Economisch: lage transactiekosten Sociaal: verwante smaak of levensstijl Mentaal: greep op de eigen omgeving Politiek: minder beleid en meer realiteit
Grotere rol voor de filantropie Maatschappelijke vermogen inzetten: Families, stichtingen, fondsen etc. Persoonlijke voorkeuren juist welkom Kunst, goede doelen, ideële waarden Sociale variatie vs politieke uniformiteit Overheid kan dat veel meer faciliteren
4 Best persons als nieuwe uitdaging
Systeemwereld versus leefwereld Incongruente werelden: Regels / procedure vs resultaten Hiërarchisch gezag vs van onderop Arbeidsdeling vs communicatie Relaties functioneel vs persoonlijk Rationele middelen vs doeleinden
Spanningen SW en LW nemen toe Tendensen die meer incongruentie geven: openheid en intensieve berichtgeving hogere verwachtingen bij het publiek méér regulatie en verantwoording opmars van New Public Management professionalisering publieke diensten
Kenmerken van best persons (1) As van ondernemerschap omvat zaken als: Eigen visie neerzetten en uitdragen Risico nemen en kansen aangrijpen Inzetten op het behalen van resultaat Gaan voorbij aan formele procedures Tonen van (informeel) leiderschap
Kenmerken van best persons (2) As van sociale betrokkenheid omvat: Breed stedelijk netwerk ontwikkelen Zich bewegen in meerdere domeinen Zich binden aan een gebied of groep Persoonlijke betrekkingen aangaan Veel empathie aan de dag leggen
Best Persons: assen en kenmerken Bevlogenheid Netwerk Empathie Resultaat
5 Gevolgen voor de bestuurlijke benadering
Besturen als ambivalente opgave Wetten, regels & procedures. Idealen, waarden & verwachtingen Staat, politiek & beleidsvorming Burgers, bedrijven & organisaties
Werken in een dubbel spanningsveld Wetten, regels & procedures. Idealen, waarden & verwachtingen Staat, politiek & beleidsvorming Burgers, bedrijven & organisaties
Systeemwereld versus leefwereld Wetten, regels & procedures. Idealen, waarden & verwachtingen Staat, politiek & beleidsvorming Leefwereld Burgers, bedrijven & organisaties
Verzuiling (1900-1950) Emancipatie (E) en ideologisering (I) Regels Idealen Staat I E Maatschappij
Verstatelijking (1950-2000) Politisering (P) en rationalisatie (R) Regels Idealen Staat R P Maatschappij
Vermaatschappelijking (2000-??) Betekenis (B) en ondernemerschap (O) Regels Idealen Staat O B Maatschappij