Armoede, schulden en schaarste

Transcriptie

1 Armoede, schulden en schaarste Effecten van armoede en wat daaraan wel en niet te doen: stand van de wetenschap. Roeland van Geuns Lector Armoede Interventies, Hogeschool van Amsterdam

2 Fragment rekening van Catelijne

3 INHOUD 1. Armoede, schulden en gezondheid 2. Effecten van gebrek aan geld: basisbehoeften en schaarste 3. Effecten chronische geldstress 4. Gevolgen voor dienstverlening 5. Conclusies

4 ARMOEDE EN SCHULDEN-PROBLEEM 10% Nederlandse huishoudens leeft op/onder armoedegrens 12% Nederlandse kinderen groeit op in armoede ( ) 20% Nederlandse huishoudens heeft (risico op) problematische schulden 30-35% cliënten SHV heeft kinderen waarvan de helft alleenstaand ouder Gemiddelde schuld bij loket SHV: Duur schulden bij loket SHV: 3-5 jaar gemiddeld 3

5 WIE HEBBEN VOORAL SCHULDEN Kenmerken van mensen met grote schulden: 50% is laag tot zeer opgeleid (max. MBO 2) 50% heeft een (bijstands)uitkering 10-20% heeft vermoedelijk een verstandelijke beperking 20-25% heeft vermoedelijk met beperkte taal- en rekenvaardigheid 60% zegt geen beroep te kunnen doen op netwerk Armoede is dus oververtegenwoordigd bij mensen die minder mogelijkheden hebben regie op hun eigen leven te voeren

6 WIE HEBBEN VOORAL SCHULDEN Maar ook relatie met gezondheid (BRD): 57% overgewicht bij problematische schulden (44,3% controlegroep) 25% obesitas bij problematische schulden (11,3% controlegroep) 81% rugklachten bij problematische schulden (22,2% controlegroep) 63% rookt waarvan 1/5 meer sinds ontstaan schulden

7 EFFECT ARMOEDE: WAT WISTEN WE AL? Armoede betekent aantasting basisbehoeften mens: Autonomie (A) Betrokkenheid (B) Competentie (C) Weinig geld hebben betekent o.a.: afhankelijkheid van anderen (voor geld, kleding, e.d.) beperking sociaal verkeer (uitgaan, feestjes, e.d.) minder gepercipieerde mogelijkheden om je te laten zien (luxe, status, e.d.)

8 EFFECT ARMOEDE: NIEUWE INZICHTEN Langdurige schaarste aan geld leidt tot andere denkpatronen: Sterke focus op oplossing van primaire probleem namelijk gebrek aan geld Grote mate van efficiency ten aanzien van actuele probleem Geen aandacht voor bijzaken

9 EFFECT ARMOEDE: NIEUWE INZICHTEN Focus op kortetermijnprobleem graaft zijn eigen kuil: Een tunnelvisie die leidt tot Korte termijn focus Alle aandacht naar hier en nu Schaarste aan geld vermindert bandbreedte Beperkte bandbreedte => beperkte executieve functies Op termijn zelfs lager IQ (met punten) Gevolg: domme of onverstandige keuzes

10 EFFECT ARMOEDE: DOMME KEUZES Voorbeelden van domme /onverstandige keuzes? Gebrek aan geld oplossen met afsluiten lening Afspraken bij sociale dienst of SHV vergeten Geen zorgverzekering afsluiten (ben nooit ziek) Medicijnen vergeten te nemen

11 EXECUTIEVE FUNCTIES Stress en schaarste beïnvloeden ontwikkeling executieve functies. Denkfuncties Plannen/prioriteren Organiseren Tijdmanagement Werkgeheugen Metacognitie (zelfinzicht) Gedragsregulatiefuncties Impulscontrole Emotieregulatie Taakinitiatie Cognitieve flexibiliteit Doelgerichte vasthoudendheid Aandacht kunnen richten Stress tolerantie

12 Wat doet stress met mensen: Positieve stress HET EFFECT VAN STRESS Normale stress bijvoorbeeld bij nieuwe ervaringen. Levert veerkracht en vertrouwen op. Schaarste De stress duurt langer en heeft een negatieve invloed op ons functioneren. We gaan bij de dag leven en onverstandiger keuzen maken. Toxische / chronische stress Langdurige activering van het stress systeem verstoort hersenontwikkeling (Cortisol)

13 SAMENVATTING Geldzorgen geven bij veel mensen chronische stress o Mensen gaan daardoor op latere leeftijd minder doelgericht handelen (tijdelijke vermindering executief functioneren) o In de kindertijd kan het bijdragen aan neuro-anatomische aanpassingen in het brein (executief functioneren is minder goed ontwikkeld) Beide situaties vragen stress-sensitieve dienstverlening De tweede situatie vraagt ook om begeleiding om het executief functioneren te verbeteren

14 GEVOLGEN CHRONISCHE STRESS Impulsiever (automatisch) reageren (stress respons) Emotioneler reageren (angst, achterdocht, agressie) Minder goed leren en geheugen Geen overzicht van vraagstukken op diverse levensdomeinen (tunnelvisie) Niet goed in staat problemen te analyseren, opties te verkennen en prioriteiten te stellen (bij de dag leven) Niet goed in staat positieve intenties om te zetten in actie Fysiek ongezonder Laag geloof in eigen kunnen

15 Twee verbanden: PARADOX VAN DE STRESS 1. Wie door pech in het leven in armoede komt, zet zijn/haar executieve functies slechter in 2. Wie opgroeit of langdurig in een (langdurige) armoede leeft, loopt een achterstand op in de ontwikkeling van executieve functies Paradox: De functies die je zo hard nodig hebt om uit de schulden te komen of om te gaan met armoede, heb je onvoldoende ter beschikking

16 GEVOLGEN VOOR DIENSTVERLENING Aanpassen omgeving / context q Beroep op executieve functies verlagen Obstakels wegnemen q Steunende interactie met professionals Respectvol, empathisch, advies, steun, positieve feedback q Vriendelijke inrichting van dienstverlening Niet stigmatiserend q Helpende tools gebruiken Reminders, checklists, stappenplannen q Schaarste opheffen Inkomen op orde brengen

17 CONCLUSIES Nieuwe inzichten leren wat de effecten van armoede zijn Psychologie van de schaarste helpt bij ontwikkelen nieuwe aanpak ondersteuning Zelfredzaamheid en armoede zijn niet logisch verbonden Aanpak moet rekening effecten armoede Aansluiten bij leefwereld burger cruciaal

18 Roeland van Geuns Dank voor uw aandacht!

19 Literatuur-suggesties: Bregman, R. (2014), Waarom arme mensen domme dingen doen. Op: (geraadpleegd op 1 mei 2017) Doorn, M. van, R. van Geuns & J. van der Laan (2016) Armoedebestrijding: geen kwestie van rekenen maar van psychologie. Hoe gemeenten niet-gebruik van inkomensvoorzieningen kunnen terugdringen. In: Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken, Winter 2016, Nummer 4, pp Geuns, R. van (2017) Aanpak schuldenproblematiek kan echt beter. Op: Geuns, R. van (2017) Effecieve armoede-interventies. Lessen uit de gedragsleer. Op: ( ) Jungmann, N & P. Wesdorp (2017) Mobility Mentoring. Hoe inzichten uit de hersenwetenschap leiden tot een beter aanpak van armoede en schulden. Den Haag (Platform31). Jungmann, N, P. Wesdorp & E. Schruer (2017) De eindjes aan elkaar knopen. Cruciale vragen bij financiële problematiek in de wijk. De update. Den Haag (Platform31) Mullainathan, S. & E. Shafir (2013) Schaarste. Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen. Amsterdam. Thaler, R. & C. Sunstein (2008) Nudge. Naar betere beslissingen over gezondheid, geluk en welvaart. Amsterdam/Antwerpen