Armoede, schulden en schaarste

Transcriptie

1 Armoede, schulden en schaarste Wat doet armoede met ons en hoe daarop in te spelen? Roeland van Geuns Lector armoede en participatie, Hogeschool van Amsterdam

2 INHOUD 1. Wat weten we al? 2. Armoede in Nederland 3. Effecten armoede 4. Wat werkt niet en wel bij hulp/ondersteuning? 1. Conclusies

3 WAAR OF NIET WAAR? 1. 20% van de huishoudens heeft (risico op) problematische schulden Ja; zie: Huishoudens in de Rode Cijfers, Armoede leidt tot een korte termijn perspectief Ja, de focus verandert 3. Arme mensen handelen vaker onbewust dan rijke mensen Nee, iedereen handelt voor > 90% onbewust 4. Arme mensen moeten vaker keuzes maken dan rijke mensen Ja, bovendien zijn de keuzes ingewikkelder 5. Armoede leidt tot minder aandacht voor beslissingen Nee, maar aandacht verschuift 6. Arme mensen nemen vaker risico s Nee, arme mensen verkiezen juist zekerheid boven risico s 7. Langdurige armoede leidt tot een lager IQ Ja, langdurig in armoede leven verlaagt IQ met punten

4 WAT IS ARM IN NEDERLAND? Basisbehoeftenbudget in Nederland in 2013 (SCP): 969 p/m voor alleenstaande (excl. huurtoeslag) p/m voor gezin met twee kinderen (excl. huurtoeslag) Nederlanders op of onder lage-inkomensgrens: 10,3% (2013) 4 jaar of langer in armoede: 3% huishoudens (was in ,4%) 1 op 5 huishoudens heeft te maken met (risico op) problematische schulden 3

5 EFFECT ARMOEDE: NIEUWE INZICHTEN Langdurige schaarste aan geld leidt tot andere denkpatronen: Dat heeft voordelen: Gericht op oplossing probleem van nu Geen aandacht voor bijzaken Grote mate van efficiency ten aanzien van actuele probleem

6 EFFECT ARMOEDE: NIEUWE INZICHTEN Maar die focus graaft zijn eigen kuil, namelijk een tunnelvisie die leidt tot Korte termijn focus Alle aandacht naar hier en nu Schaarste aan geld vermindert bandbreedte Beperkte bandbreedte => beperkte executieve functies Op termijn zelfs lager IQ (met punten) Gevolg: domme of onverstandige keuzes

7 ARMOEDE WORDT DOMINANT Schaarste in één onderdeel van het leven betekent: minder aandacht voor overige aspecten van het leven Aandacht verschuift naar overleven Geen aandacht meer voor andere zaken zoals: Gezondheid (therapietrouw) Bewegen / afvallen / stoppen met roken / etc. Afspraken bij sociale dienst, schuldhulpverlening, e.d. Betalen bij ontbreken automatische incasso

8 GEVOLGEN VOOR BELEID: WAT NIET! Straffen helpt zelden Alleen bij hoge pakkans Werkt slechter dan belonen Voorlichting gericht op kennisverwerving werkt niet, mede vanwege beperkte bandbreedte Effectiviteit publiekscampagnes vrijwel nihil ( lenen van geld kost geld, geniet, maar drink met mate ) Bandbreedte moet bij arme mensen niet belast worden; er is al geen speelruimte Verplichte budgettrainingen lijden onder grote uitval

9 GEVOLGEN VOOR BELEID: WAT WEL? Nudges (steuntjes in de rug) werken veel beter Voorbeeld van hoe anderen het doen (energiebesparing) Herinneringen (tandarts en ziekenhuis) Standaardkeuzes aanpassen, zoals bij orgaandonaties)

10 GEVOLGEN VOOR BELEID: WAT WEL? Nudges (steuntjes in de rug) werken veel beter Voorbeeld van hoe anderen het doen (energiebesparing) Herinneringen (tandarts en ziekenhuis) Standaardkeuzes aanpassen, zoals bij orgaandonaties

11 WELKE ONDERSTEUNING WERKT? Creëer bandbreedte om financiële druk te verminderen door Interventies zo in te richten: Makkelijk Aantrekkelijk Sociaal Tijdgebonden Kijk naar taal én gedragseffect communicatie (vorm, inhoud, taligheid/visualiteit, et cetera)

12

13 MAKKELIJK Nudges (steuntjes in de rug) werken veel beter Taalniveau aanpassen: maximaal B1 Standaardkeuzes aanpassen (DUO) Het aantal studenten dat bij aanvang of tijdens een studie koos voor een maximale lening, nam af van 69 naar 34%. Het aantal studenten dat na de prestatiebeurs van vier jaar maximaal leende, kromp van 68 naar 11%.

14 Tape leidt mensen naar trap AANTREKKELIJK Trek de aandacht Gebruik plaatjes en kleuren of maak het persoonlijker Maak het leuk Lift Stockholm escalator experiment

15 SOCIAAL Sociale normen en framing: Laat zien dat de meeste mensen het gewenste gedrag vertonen Sluit aan bij bestaande netwerken Moedig mensen aan hun doelen te delen met anderen Meer dan de helft van uw buurtgenoten met bijstand heeft de aanvullende inkomenstoeslag inmiddels aangevraagd (*) Negentig procent van jouw leeftijdsgenoten heeft z n DigiD inmiddels aangevraagd

16 TIJDGEBONDEN Spreek mensen aan wanneer je verwacht dat ze het meest toegankelijk zijn Probeer de directe voordelen te vergroten Help mensen met het plannen van hun acties Waarschuw mensen op tijd (niet te vroeg en niet te laat) U hebt nog 15 dagen om uw individuele inkomenstoeslag aan te vragen U hebt nog 12 dagen om uw belastingaangifte te doen.

17 NIET ALLEEN NUDGING Gemeenten kunnen meer doen: Creëer bandbreedte door inzet directe inkomensvoorzieningen en door hulp bij het aanvragen daarvan Vereenvoudig communicatie over inkomensvoorzieningen en hulpverlening (taalniveau naar A2/B1) Vereenvoudig toegang tot schuldhulpverlening Neem over waar dat moet en mensen niet kunnen (inkomens- en budgetbeheer, vrijwilligers en eventueel beschermingsbewind) Zorg voor echte deskundigheid omtrent schulden en armoede in of dichtbij wijkteams (+ laagdrempelige schuldhulpverlening)

18 NIET ALLEEN NUDGING Gemeenten kunnen meer doen: Zorg voor vroege interventie op schulden door samenwerking met schuldeisers Echte preventie begint bij relatie schuldeisers-schuldenaren Baseer de uitvoering armoedebeleid meer op inzichten uit wetenschap en onderzoek en laat evalueren wanneer je met iets nieuws begint!

19 CONCLUSIES Systeem en gedrag liggen aan basis armoede Armoede heeft vergaande gevolgen Zelfs IQ daalt als gevolg van langdurige armoede De gedragsleer en meer in het bijzonder de psychologie van de schaarste helpt bij het ontwikkelen nieuwe aanpakken Rekening houden met bandbreedte is cruciaal en helpen of overnemen is soms nodig Maak meer gebruik van kennis uit wetenschap: streef naar een evidence based uitvoering

20 Dank u voor uw aandacht! Roeland van Geuns [email protected]