EFFECTIEF HANDELEN BIJ ARMOEDE

Transcriptie

1 EFFECTIEF HANDELEN BIJ ARMOEDE Lessen uit de gedragsleer Roeland van Geuns Lector Armoede Interventies, Hogeschool van Amsterdam Adviseur armoede en schulden Vianen,

2 INHOUD Wat weet u al Een voorbeeld Context voor mensen met een (zeer) laag inkomen Hoe rationeel en zelfredzaam zijn wij? Wat werkt wel en niet in geval van armoede en schulden? Conclusies

3 WAAR OF NIET WAAR? 1. De gemiddelde schuld van mensen die zich bij SHV meldden in 2017 was meer dan Ja, die bedroeg De meeste mensen die zich bij SHV melden hebben een modaal inkomen Nee, 60% heeft een inkomen op minimum niveau 3. Arme mensen kunnen even goed plannen als niet-arme mensen Nee, arme mensen zijn gericht korte termijn problemen 4. Arme mensen handelen vaker onbewust dan rijke mensen Nee, iedereen handelt voor > 90% onbewust 5. Arme mensen moeten vaker keuzes maken dan rijke mensen Ja, bovendien zijn de keuzes ingewikkelder 6. Arme mensen nemen vaker risico s Nee, arme mensen verkiezen juist zekerheid boven risico s 7. Langdurige armoede leidt tot zwakker ontwikkelde hersenfuncties Ja, toxic stress heeft gevolgen voor executieve functies hersenen 8. Iemand die tijdens het WSNP-traject overlijdt krijgt een schone lei Nee, de nog niet afgeloste schuld gaat over op de erfgenamen

4 Fragment rekening van Catelijne

5 VOORBEELD: KWIJTSCHELDING?

6 BUREAUCRATISCHE PARADOX Maatschappij wordt steeds ingewikkelder Digitalisering: onpersoonlijk & moeilijk Juridisering: taalgebruik Controle gestuurd: steeds meer wantrouwen Zelfredzaamheidsaxioma: mensen moeten meer zelf doen We hebben dus steeds meer bureaucratische vaardigheden nodig maar Juist arme mensen beschikken daar minder over

7 MENSELIJK GEDRAG: RATIONEEL? Traditionele (neo-klassieke) economische leer ziet de mens als homo economicus die: Voor- en nadelen tegen elkaar afweegt In heden en verleden en Tot een rationele beslissing komt Ook traditionele sociaal-psychologie ging uit van gepland gedrag waarin mensen intenties omzetten in gedrag op basis van Houding ten opzichte van dat gedrag Self efficacy (geloof in eigen kunnen) Sociale norm (wat vindt de omgeving van het gedrag) Maar ons gedrag is niet zo bewust, rationeel en gepland

8 Gedragswetenschappelijke revolutie: Sociaal-psychologie Gedragseconomie Hoe denken mensen? REALISTISCHER INZICHTEN Kahneman: het brein is lui ( Ons feilbare denken ) Systeem 1 en systeem 2 Systeem 1: snel, frequent, automatisch, emotioneel, onbewust Systeem 2: langzaam, zeldzaam, kost moeite, calculerend, bewust

9 KLOK EVEN UW LEESTIJD: GROEN, BLAUW, ORANJE ZWART, ROOD, GROEN PAARS, GEEL, ROOD ORANJE, GROEN, ZWART BLAUW, ROOD, PAARS GROEN, BLAUW, ORANJE

10 COGNITIEVE VALKUILEN: MOEILIJK DUS! Bekende biases van mensen en dus van professionals: Referentiepunten => sturen je oordeel Optimisme en zelfoverschatting => staatslot De kudde volgen: nadoen Presentatie => wat zien we wel en niet? Status quo bias => veranderen is niet prettig Hyperbolic discounting (the present bias) => marsh mallow

11 HOE ZELFREDZAAM ZIJN WIJ? WRR concludeert: Weten is nog geen doen Overheid (en deurwaarders?) vragen te veel van de redzaamheid van burgers! We wisten al: Mensen handelen niet rationeel Armoede en lage opleiding gaan vaak samen Laaggeletterdheid en verstandelijke beperkingen zijn groot probleem Dus we zijn niet zo zelfredzaam (en rationeel)

12 BOVENDIEN IS ER DIE SCHAARSTE Langdurige schaarste aan geld heeft vergaande gevolgen: Focus op oplossing primaire probleem Tunnelvisie Geen aandacht voor langere termijn of bijzaken Schaarste aan geld vermindert bandbreedte Beperkte bandbreedte => beperkte executieve functies Op termijn zelfs lager IQ (met punten) Langdurige armoede => chronische stress

13 WAT BETEKENT DAT VOOR U?

14 Straffen helpt zelden Alleen bij hoge pakkans Werkt slechter dan belonen GEVOLGEN VOOR BELEID & UITVOERING: WAT NIET! Voorlichting gericht op kennisverwerving werkt niet, mede vanwege beperkte bandbreedte Effectiviteit publiekscampagnes vrijwel nihil ( lenen van geld kost geld, geniet, maar drink met mate ) Confronterende foto s op pakjes sigaretten leiden niet tot minder roken Bandbreedte moet bij arme mensen niet belast worden; er is al geen speelruimte Verplichte budgettrainingen lijden onder grote uitval

15 ONS GEDRAG: EEN VOORBEELD

16 DIT WAS AANGELEERDE HULPELOOSHEID HOE BEÏNVLOEDEN WE GEDRAG WEL?

17 HOUD REKENING MET BASISBEHOEFTEN Mensen hebben drie psychologische basisbehoeften; houd daar rekening mee: Autonomie: mensen willen niet moeten : geef altijd een keuze Betrokkenheid: mensen willen ergens bij horen; vertel wat anderen doen Competent voelen: mensen willen ertoe doen; geef het gevoel van kunnen

18 WAT WERK DAN EIGENLIJK WEL? Nudges (steuntjes in de rug) werken veel beter Herinneringen (tandarts, ziekenhuis, garage, afspraak SHV) Standaardkeuzes aanpassen: eerst contact opnemen, dan betalen Keuzes makkelijker maken, autonomie respecteren

19 VOORWAARDEN VOOR EFFECTIEVE HULP? Creëer bandbreedte om financiële druk te verminderen door Interventies zo in te richten: Makkelijk Aantrekkelijk Sociaal Tijdgebonden Kijk naar taal én gedragseffect communicatie (vorm, inhoud, taligheid/visualiteit, et cetera)

20 MAKKELIJK Nudges (steuntjes in de rug) werken veel beter Taalniveau aanpassen: maximaal B1 Inhouden premies ipv zelf betalen (ziekenfonds) Helpen bij aanvragen studiebeurs (USA) Standaardkeuzes aanpassen (DUO) Het aantal studenten dat bij aanvang of tijdens een studie koos voor een maximale lening, nam af van 69 naar 34%. Het aantal studenten dat na de prestatiebeurs van vier jaar maximaal leende, kromp van 68 naar 11%.

21

22 AANTREKKELIJK Trek de aandacht Gebruik plaatjes en kleuren of maak het persoonlijker Maak het leuk

23 SOCIAAL Sociale normen en framing: Laat zien dat de meeste mensen het gewenste gedrag vertonen Moedig mensen aan hun doelen te delen met anderen Meer dan de helft van uw buurtgenoten met bijstand heeft de aanvullende inkomenstoeslag inmiddels aangevraagd (*) Negentig procent van jouw leeftijdsgenoten heeft z n DigiD inmiddels aangevraagd

24 TIJDGEBONDEN Spreek mensen aan wanneer je verwacht dat ze het meest toegankelijk zijn: life-events Probeer de directe voordelen te vergroten Help mensen met het plannen van hun acties Waarschuw mensen op tijd (niet te vroeg en niet te laat) U hebt nog 15 dagen om uw individuele inkomenstoeslag aan te vragen Wel of geen datum opnemen in uw brief: weglaten geeft ruimte voor autonomie U hebt nog 12 dagen om uw belastingaangifte te doen.

25 Armoede heeft vergaande gevolgen CONCLUSIES Denkvermogen neemt af als gevolg van langdurige armoede De gedragsleer en psychologie van de schaarste helpen bij het ontwikkelen nieuwe aanpakken Rekening houden met bandbreedte en stress is cruciaal en helpen of overnemen is soms nodig Maak meer gebruik van kennis uit wetenschap: streef naar een evidence based uitvoering Handel niet vanuit een schuldeiser, maar vanuit situatie schuldenaar

26 Dank u voor uw aandacht! Roeland van Geuns [email protected]