ARMOEDE EN SCHULDEN: WAT WERKT?

Transcriptie

1 ARMOEDE EN SCHULDEN: WAT WERKT? GAAN DOEN WAT WERKT Christine Kuiper

2 FEITEN EN CIJFERS Ruim de helft van de arme Nederlanders verkeert drie jaar of langer in armoede. Dat zijn Nederlanders (SCP, 2016). Maar liefst 40% van de huishoudens kampt met betalingsachterstanden (NIBUD, 2015). Door de recessie is de langdurige armoede gegroeid. Het is onzeker of dit terug zal lopen nu de economie weer aantrekt (SCP, 2016). Ongeveer de helft van de langdurig armen bestaat uit werkenden en hun aandeel is sinds 2005 flink gegroeid, van ruim 40% naar ruim 50% (SCP, 2016). Nibud: gezinnen met 2 kinderen op bijstandsniveau komen structureel 50 per maand tekort om alle noodzakelijke uitgaven te betalen. 1 op de 9 kinderen groeit op in armoede. Een huishouden in ernstige financiële problemen kost de samenleving in totaal.

3 GEVOLGEN VAN ARMOEDE EN SCHULDEN Toename van relatieproblemen, soms zelfs uitmondend in huiselijk geweld. Toename van gevoelens van eenzaamheid, uitsluiting, stress, schaamte, machteloosheid. Afname van sociale mobiliteit. Het boek Schaarste van Sendhil Mullainathan en Eldar Shafir laat zien dat de ervaren schaarste leidt tot afname IQ met zo n dertien punten. Schaarste heeft invloed op de executieve functies. Dat wil zeggen dat de concentratie afneemt en plannen en organiseren niet goed lukt. Dit leidt tot ineffectief gedrag als onzorgvuldigheid, afwezigheid, impulsiviteit en het maken van fouten. Ook de WRR zegt dat de overheid teveel verwacht van zelfredzaamheid. Dat geldt zeker op een momenten dat het leven tegenzit, zoals bij een echtscheiding, faillissement of ontslag. En soms is het juist de overheid die mensen minder redzaam maakt, omdat ze onvoldoende rekening houdt met verschillen in het doenvermogen van burgers. Het is belangrijk dat we hier rekening mee gaan houden in de omgang, het beleid en de aanpak. De transformatie biedt ons kansen daartoe.

4 GEVOLGEN VAN ARMOEDE VOOR KINDEREN Kinderen tot 3 jaar die opgroeien in armoede zijn vaker onveilig gehecht. Er bestaat voor kinderen tot 12 jaar een verband tussen armoede en psychosociale problemen. Opgroeien in armoede kan leiden tot verminderde hersenontwikkeling en minder goede emotieregulatie. Hun executieve functies (plannen en organiseren) ontwikkelen zich minder goed. Armoede vergroot de kans op het verlaten van school zonder startkwalificatie. Hoe langer een gezin in armoede leeft, hoe meer gevoelens van angst, afhankelijk zijn en ongelukkig zijn. Armoede kan leiden tot sociaal isolement door uitsluiting bij activiteiten.

5 REGEERAKKOORD OVER TERUGDRINGEN VAN SCHULDEN Schuldhulpverlening is en blijft een gemeentelijke verantwoordelijkheid. Via programmatische afspraken wenst het kabinet met gemeenten tot een vernieuwende schuldenaanpak en een verbeterd schuldhulpverleningstraject te komen. Hierbij kunnen de volgende thema s aan bod komen: Verbeteren van de (toegang tot) schuldhulpverlening, met kortere wachttijden. Beter samenwerken met andere partijen om onnodig oplopen van schulden te voorkomen. Voorkomen van uithuisplaatsingen, zeker als daar kinderen bij betrokken zijn. Ruimte geven aan gemeenten om op lokaal niveau met vernieuwende aanpakken en maatwerk te experimenteren. NB: schulden staat hoog op de agenda, armoede blijft veelal buiten beeld!

6 IN EEN NOTENDOP: WAT WERKT IN DE AANPAK VAN ARMOEDE EN SCHULDEN? Een sluitende, toegankelijke en integrale aanpak van armoede en schulden gericht op empowerment en in basis uitgaande van een positief mensbeeld. Hierdoor valt niemand tussen wal en schip. Kwaliteit uitvoering: in staat zijn om psychologisch, sociaal, economisch en maatschappelijk kapitaal te versterken. Motivatie, maatwerk, een gelijkwaardige en empathische bejegening door professionals /vrijwilligers (vanuit besef theorie van de schaarste) en de inzet van ervaringsdeskundigheid. Reële verwachtingen van de redzaamheid van burgers (er zijn meer niet- kunners danniet willers ). Ook belangrijk: vroegsignalering, eerder ingrijpen, schuldenrust creëren, toegankelijkheid van voorzieningen (bijv. schuldhulpverlening). Ruimte in wet- en regelgeving optimaal benutten (eerst doelmatigheid, dan pas rechtmatigheid).

7 INTEGRAAL WERKEN IS.. Integraal werken lijkt hét toverwoord in het sociale domein. Maar wat betekent integraliteit? Bij integraal werken zijn samenhang en afstemming kernwoorden. Het gaat om domeinoverstijgend (multidisciplinair of interprofessioneel) samenwerken aan efficiënte en effectieve ondersteuning. Een integrale aanpak of benadering die gezien vanuit de klant samenhangend is en aandacht heeft voor alle leefgebieden. Het gaat om een allesomvattende, holistische aanpak van de vraagstukken van de klant. Het organisatorische aspect van integraliteit waarin professionals (ook vrijwilligers) met elkaar samenwerken en processen, werkwijze en expertise op elkaar afstemmen om tot een gezamenlijk plan voor de klant te komen.

8 WERK EN INKOMEN MINDER VAAK IN (WIJK)TEAMS Sinds 2014 afname medewerkers van de Dienst Werk en Inkomen in (wijk)teams (55% in 2014, 37% in 2015 en 2017). De cijfers laten ook een daling zien in het aantal (wijk)teams dat überhaupt taken voor werk en inkomen in het pakket heeft. In 2014 voerde ruim de helft (54 procent) van de sociale (wijk)teams taken uit op het gebied van werk en inkomen. In 2015 deden de helft van de teams dit (50 procent) en in 2017 is dat bij minder dan de helft het geval (45 procent). Opvallend, want bij veel cliënten met multiproblematiek spelen financiële problemen een rol. Voor een integrale aanpak of een benadering vanuit het perspectief van de cliënt, die samenhangend is en aandacht heeft voor alle leefgebieden, is een nauwe samenwerking tussen de (wijk)teams en werk en inkomen nodig. Dit vraagt om aandacht voor het organisatorische aspect van integraliteit, waarin professionals met elkaar samenwerken, processen, werkwijze en expertise op elkaar afstemmen om een gezamenlijk plan op te stellen voor de cliënt (Panhuijzen, Verweij, Van Houten & Van Xanten, 2017).

9 We hebben de laatste maanden meer ingezet om de Wmo en inkomensproblemen beter te verbinden met het wijkteam en ook met de ambtenaren die zich met woonurgentie bezighouden. Langzaam slagen we er daardoor in om integraal te werken. Mensen worden minder van het kastje naar de muur gestuurd. Eenmaal in contact met het wijkteam blijft er altijd iemand met de cliënt mee lopen totdat de passende zorg wordt geleverd.

10 SOCIALE WIJKTEAMS OPNIEUW UITGELICHT Toegenomen complexiteit van vraagstukken is een grote zorg. De teams krijgen met zware casuïstiek en multiproblematiek te maken. Het vinden van de juiste, ervaren en gekwalificeerde mensen die met deze problematiek om kunnen gaan, is een uitdaging. Integraal werken vraagt om een breed inzetbare generalist. Maar hoe kan deze generalist voldoende toegerust worden om met deze complexe vraagstukken om te gaan? Deze situaties vragen vaak om de nodige specialistische kennis én deskundigheid. Teams komen onvoldoende toe aan preventief werken en vroegsignaleren. De meeste overige knelpunten hebben te maken met werkbeheersing. Dat gaat over onder meer hoge werkdruk, hoge caseload, zwaarte van problematiek en lange wachtlijsten. Deze knelpunten verklaren mogelijk waarom veel van de (wijk)teams niet toekomen aan taken als preventief werken of vroegsignaleren.

11 Wanneer zijn schulden problematisch? Welke schulden zijn het meest urgent en welke stappen moet ik nemen om ze op te lossen? Wat is mijn rol vanuit het sociale wijkteam? Wat moet ik wel doen, wat juist niet en waar kan ik samenwerken? Deze klantreis geeft praktische handvaten om de belangrijkste problematische schulden te herkennen. Je krijgt tips om de juiste acties in te zetten om crisis te voorkomen. Het is geen waterdicht stappenplan - daar zijn schulden te ingewikkeld en te divers voor - maar het biedt wel maatwerkkennis, waar je als generalist in de praktijk veel aan hebt.

12 ACTIEPLANVOOR BELEIDSMAKERS, MEDEWERKERS VAN SOCIALE WIJKTEAMS, MAATSCHAPPELIJKE DIENSTVERLENERS EN VRIJWILLIGERS Deze publicatie helpt je te komen tot een gezamenlijke effectieve aanpak van armoede en schulden. Je vindt hierin de belangrijkste principes die werken bij de aanpak van armoede en schulden. Als je dit actieplan volgt, ontdek je wat goed werkt in jullie aanpak en wat beter kan. Het levert een sterke gezamenlijke ambitie op en een concreet actieplan gebaseerd op de werkende principes waarmee je die ambitie kunt realiseren.

13 WAT WERKT BIJ ARMOEDE EN SCHULDEN: VERSTERKEN VERSCHILLENDE VORMEN VAN KAPITAAL 1. Psychologisch kapitaal vergroten: hierbij gaat het om de talenten en competenties die mensen hebben om veranderingen in hun leven te realiseren en om daarover regie te voeren. Het gaat om wilskracht, veerkracht, gevoelens van eigenwaarde en zelfvertrouwen. 2. Sociaal kapitaal vergroten: dit gaat over de sociale steun vanuit de omgeving. Hebben mensen een sociaal netwerk waarop zij een beroep kunnen doen? En is er een meer collectief verband om met anderen de problemen te lijf te gaan? Denk hierbij aan lotgenotencontact en zelfhulpgroepen. 3. Maatschappelijk kapitaal vergroten: dit duidt op het vergroten van macht bij de doelgroep om veranderingen door te voeren die verder reiken dan alleen het eigen leven. De rol van cliëntenorganisaties en ook bijvoorbeeld de inzet van ervaringsdeskundigheid valt in dit licht te bezien. 4. Economisch kapitaal vergroten. Dit betreft de genoten opleidingen en het hebben van betaald werk en daarmee meer inkomen, maar ook het effectief werken aan schulden.

14

15 PSYCHOLOGISCH EN SOCIAAL KAPITAAL VERSTERKEN: WAT AANDACHT KRIJGT, DAT GROEIT! Acht voedselbanken in Nederland doen mee aan het project Wat aandacht krijgt, dat groeit!. Zij bieden hun klanten, in samenwerking met welzijnsorganisaties, een traject waarmee ze grote en kleine stappen leren zetten in hun leven. Het traject bestaat uit 8 bijeenkomsten waarin onderwerpen worden besproken als: Waar wil ik zelf naar toe? Wat zijn mijn talenten? Hoe neem ik de leiding over mijn eigen leven? Hoe zorg ik goed voor mezelf? en Wat gaan we er uiteindelijk mee doen? Het volgen van dit traject geeft klanten van de voedselbank een doel, structuur en de motivatie om iets aan te pakken in hun leven. Deelnemer: Ik heb hier geleerd om mezelf te durven laten zien. Dat durfde ik eerst nooit. Ik ga binnenkort zelfs starten met het geven van een workshop tekenen. Dat had ik nooit gedacht.

16 MAATSCHAPPELIJK EN ECONOMISCH KAPITAAL: BEWONERSINITIATIEF WERKPLAATS FINANCIËN Bewonersinitiatief Werkplaats Financiën is een gratis steunpunt waar Eindhovenaren ondersteuning krijgen bij financiële vraagstukken. De werkplaats wordt gerund door bewoners die zelf na veelvuldig zoeken hun weg hebben gevonden door het woud van regelgeving en wetten. Zij weten immers wat problemen op dit gebied met mensen kunnen doen en wat de gevolgen daarvan zijn. Opbouwwerker Wil Vugts: Ze kunnen terecht met vragen over financiën en administratie, voorzieningen waar ze recht op hebben zoals toeslagen, en uitleg over hoe om te gaan met betalings-achterstanden, incassobureaus of deurwaarders. Ze komen ook langs om gewoon hun verhaal te doen. Als de werkplaats bewoners niet verder kan helpen, leggen zij contact met de juiste organisatie. Inmiddels is het initiatief vanwege succes in Gestel uitgebreid naar een tweede werkplaats in Tongelre.

17 MAATSCHAPPELIJK EN ECONOMISCH KAPITAAL VERGROTEN: DE VRIJE UITLOOP: NEDERLANDSE COÖPERATIE VOOR SCHARREL-ONDERNEMERS Veel talent zit zonder betaald werk thuis Woud van regels werkt beperkend In de Vrije Uitloop mogen mensen in een regelarme zone parttime ondernemen met behoud van uitkering en met behoud van rechten zoals de minima-pas, kwijtschelding van gemeentelijke belastingen, mogelijkheid tot bijzondere bijstand en langdurigheidstoeslag en zonder sollicitatieplicht. Scharrelondernemers mogen omzet maken met hun activiteiten en verdienen en deel van hun eigen uitkering. De omzet komt in een persoonlijke thermometer. Gemaakte onkosten worden daaruit vergoed. Mensen voelen zich weer van betekenis.

18 EEN BETROKKEN AANPAK WERKT Gemeente Eindhoven neemt contact op met inwoners die eerder betalingsproblemen hadden met het betalen van de onroerendezaakbelasting. Voor de aanslag wordt verstuurd, bellen zij hen met de vraag hoe zij de aanslag willen gaan betalen. Deze aanpak blijkt bezwaarschriften en aanmaningstrajecten te voorkomen en het betaalgedrag te verbeteren. Zachtere aanpak leverde CZ in vijf jaar een halvering van de verliezen wegens wanbetalingen op.

19 Concreet integraal lokaal beleid waarin burger centraal staat Organisaties en bestuurders op lokaal niveau geven ruimte voor exploratie, leren en experimenteren Beschikbaarheid interventies en instrumenten Discretionaire bevoegdheid: ruimte kennen en benutten. Geloof in integraal werken en eigen mogelijkheden Systeemwereld dienstbaar aan leefwereld Bron: /werk-inkomen%20[mov ].pdf

20 MEER WETEN? %20[MOV ].pdf E-learning Signaleren en begeleiden van financiële problemen door wijkteams. Werken aan financiële rust bij cliënten in zes stappen Armoede en Schulden Nederland uit! Wat werkt en wie werkt. De rol van ervaringsdeskundigheid bij de aanpak van armoede en schulden.