Projectvoorstel Vroegsignalering van Schulden

Transcriptie

1 Projectvoorstel Vroegsignalering van Schulden 1) Aanleiding en probleemstelling De audit Geen Schuld Meer (Utrecht, 2015) laat zien dat ongeveer Utrechters schulden hebben, of het risico lopen om schulden te krijgen. Daarvan zouden ruim personen problematische schulden hebben en ruim het risico daar op lopen. Voordat mensen voor hulp aankloppen bij een instantie hebben ze gemiddeld al schuld (BKR, 2015). Het hebben van dergelijke schulden is erg ingrijpend op het welbevinden van mensen. Zo hebben mensen met schulden vaker stress, concentratieverlies, opvoedingsproblemen, spanning binnen relaties en ziekteverzuim op de werkvloer. Dit zorgt voor veel maatschappelijke problemen en vaak voor hoge kosten, niet alleen voor de overheid maar ook voor organisaties als woningbouwcorporaties, ziektekostenverzekeraars (NVVK, 2015) en energiebedrijven. Veel van deze problemen kunnen voorkomen worden als mensen met schulden zich eerder zouden melden voor ondersteuning. Dan zijn de kosten lager en kan er beter aan een oplossing worden gewerkt. In de praktijk blijkt dat mensen met schulden zich echter in een (te) laat stadium melden, Dit komt veelal door schaamte, ontkenningsgedrag en een te optimistische inschatting van de mogelijkheden om het snel op te lossen. Als hier niets aan wordt gedaan dan zullen de schuldenproblematiek en de bijbehorende (maatschappelijke) kosten alleen maar groeien. Wanneer huishoudens met beginnende schulden eerder bij hulpverleners in beeld komen kan er sneller en effectiever hulp worden geboden (Effectieve Schuldhulp, 2015). Het voorstel is daarom om In Utrecht te starten met een pilot Vroegsignalering van Schulden, dit in navolging van de Amsterdamse aanpak 'Vroeg er op Af. Deze aanpak is in Amsterdam zeer succesvol zowel in het voorkomen van problemen (minder huisuitzettingen, minder onoplosbare schulden) als financieel: iedere geïnvesteerde euro brengt 2,25 euro op, zo heeft een kosten-batenanalyse duidelijk gemaakt. De gemeente Utrecht wil samen met de buurtteamorganisaties, een drietal Utrechtse woningbouwcorporaties, (Mitros, Portaal, Bo- ex), Zilverenkruis, Eneco en Bureau Krediet Registratie (BKR) schulden eerder gaan signaleren en in een vroege fase mensen al ondersteuning aanbieden. Voor deze partijen is gekozen, omdat woningbouwcorporaties, ziektekostenverzekeraar en nutsmaatschappijen in de top vier staan van partijen waar mensen een betalingsachterstand hebben. Deze partijen hebben daardoor veel last van wanbetalers en de kosten hiervan zijn hoog. Voor de buurtteams geldt dat zij een groot deel van hun tijd bezig zijn om klanten te ondersteunen die al hoge schulden hebben. Ze ervaren dagelijks hoe ontwrichtend schulden werken op het leven van mensen en hoe lastig het in die fase is om nog tot soepele oplossingen te komen. Als zij hun ondersteuning eerder kunnen aanbieden blijven de problemen beperkt en zijn er meer oplossingen mogelijk. Met bovenstaande partijen zijn we de afgelopen weken in gesprek geweest over hun deelname en inbreng in de aanpak. De buurtteamorganisaties werken graag mee aan de aanpak. Door eerder te ondersteunen bij betalingsproblemen hopen zij te voorkomen dat problemen escaleren en de negatieve invloed op andere leefgebieden te beperken. De buurtteamorganisaties hechten daarbij wel aan goede samenwerkingsafspraken met de organisaties waar de betalingsachterstanden spelen; een samenwerking die recht doet aan ieders verantwoordelijkheid, aan de privacy van de huishoudens en aan de uitgangspunten en leidende principes van de buurtteams. Zo willen zij door

2 de partij waar de achterstand speelt in het gezin geïntroduceerd worden en is het voor hen een voorwaarde dat zij hun professionele vrijheid houden in de manier waarop zij hun ondersteuning gaan bieden. Uitgangspunt is dat de regie zo lang en zo veel mogelijk bij de cliënt blijft. Ook de woningcorporaties zijn zeer gemotiveerd om met de aanpak Vroegsignalering aan de slag te gaan. Voor zowel Mitros, Portaal als Bo-Ex zijn betalingsachterstanden en schulden een fors probleem dat gepaard gaat met hoge kosten. In sommige buurten experimenteren de corporaties al met deze preventieve aanpak samen met de buurtteams. De corporaties nemen graag deel aan een aantal aanvullende pilots op dit gebied en aan een stadsbrede voorbereiding van deze aanpak. Bureau Kredietregistratie (BKR) heeft aangegeven graag met Utrecht een pilot Vroegsignalering te willen doen. Zij doen dit ook al in een aantal andere gemeenten in Nederland. De rol die zij hierbij nemen is enerzijds faciliterend: het koppelen van de juiste (landelijke) partners aan de gemeente. Daarnaast spelen zij een belangrijke rol in het verrijken van data over betalingsachterstanden. Op basis daarvan geven zij een overzicht van huishoudens die het meeste risico lopen om (verder) in schulden terecht te komen. Daarnaast zijn er gesprekken gevoerd met Eneco en Zilveren Kruis. Ook voor hen zijn betalingsachterstanden en schulden een probleem. Zij werken daarom graag mee aan een vroegtijdige signalering van schulden zodat ondersteuning geboden kan worden in een fase dat de schulden nog oplosbaar zijn. Zilveren Kruis neemt in Amsterdam al jarenlang succesvol deel aan de aanpak Vroegsignalering. Eneco doet graag mee maar is wettelijk beperkt in het aanleveren van gegevens. Dit mag alleen in de winter, zo heeft de rechter eerder beslist, omdat alleen in die periode afsluiting van energie tot onaanvaardbare problemen leidt. Samenvattend is besloten om gezamenlijk met genoemde partners te starten met een Utrechtse aanpak Vroegsignalering van Schulden. Voorstel is om langs twee lijnen aan de gang te gaan met de voorbereiding: Uitvoeren van pilots in een tweetal buurten waar we starten met de samenwerking met buurtteams en woningcorporaties, op termijn uit te breiden met Eneco (winter) en Zilveren Kruis. De pilots starten we kleinschalig om zo snel mogelijk met vroegsignalering te kunnen starten. In de pilots willen we daarnaast ervaring opdoen over wat wel en niet werkt met betrekking tot vroegsignalering. Deze ervaringen nemen we mee in de stadsbrede aanpak. De keuze voor de buurten zal door buurteamorganisaties, woningcorporaties en gemeente gezamenlijk gemaakt worden. 2) Voorbereiden van een stadsbrede aanpak met alle partners en de gemeente waarbij we vooral met elkaar bezien wat er nodig is om deze aanpak in alle 18 buurten in de stad te kunnen uitvoeren. 3) Doelgroep en doelstelling Doelgroep: Utrechtse huishoudens met een betalingsachterstand in de huur, en/of de ziektekostenverzekering, en/of de energierekening

3 Doelstelling: De doelstelling van de aanpak is te voorkomen dat mensen in problematische schulden komen. Er zijn drie subdoelstellingen: - terugdringen van de betalingsachterstanden van mensen met (beginnende) schulden. - voorkomen dat mensen terugvallen in de schulden - verminderen incassokosten (voor woningcorporaties en bedrijven) 4) Aanpak Plan van aanpak Samen met de buurtteamorganisaties, Mitros, Portaal, Bo- ex, Zilverenkruis, Eneco en Bureau Krediet Registratie (BKR) gaan we betalingsachterstanden in een vroeg stadium signaleren. Vervolgens wijzen zij hun klanten op de mogelijkheid van ondersteuning door het buurtteam. De Buurtteams gaan vervolgens de huishoudens die daar niet op reageren bezoeken met een aanbod voor ondersteuning. De exacte werkwijze zal worden uitgewerkt door de gezamenlijke partners. Globaal komt het neer op de volgende stappen: 1) Melding Bij een betalingsachterstand voor huur, de zorgverzekering of gas/ water/ licht sturen de partijen hun klanten een brief met een melding van de achterstand. In die brief wijzen zij hun klant op de mogelijkheid om ondersteuning te krijgen van het Buurtteam bij de betalingsachterstand. Als dit niet tot de gewenste effecten leidt stuurt de betreffende organisatie een tweede brief naar die klanten van wie uit de BKR-verrijking naar voren is gekomen dat zij een hoog risico lopen op problematische schulden. In die tweede brief wijzen zij wederom op de mogelijkheid om steun te zoeken bij het buurtteam maar geven zij ook aan dat de klant door hen aangemeld zal worden bij een Buurtteam. Tevens wordt daarin aangekondigd dat het BT met hen contact zal opnemen om een ondersteuningsaanbod te doen. 2) Verwerking melding Het Buurtteam ontvangt een melding van de crediteur of het BKR. Het buurtteam gaat vervolgens bij huishoudens op bezoek en biedt hen een adviesgesprek aan. Vervolgens bepaalt degene met betalingsachterstanden of zij van het aanbod gebruik willen maken of niet. Deelname is dus geheel vrijwillig. Een groot deel van de mensen met betalingsachterstanden gaat in op het aanbod van het Buurtteam, zo blijkt uit de Amsterdamse ervaringen. Daar was het zelfs zo dat bij een substantieel aantal klanten de financiële problemen in het eerste gesprek al konden worden opgelost o.a. vanwege recht op toeslagen e.d. Het Buurtteam maakt met de cliënt een analyse van de problemen/oorzaken en een plan van aanpak en voert dit vervolgens samen met het huishouden uit. In Utrecht hebben we al een aanpak Voorkom Huisuitzetting waarin buurtteams en woningcorporaties nauw samenwerken om schulden op te lossen zodat het niet tot een uithuiszetting komt. Met de aanpak Vroegsignalering willen we er eerder bij zijn zodat er in ieder geval (ruim) voordat er een vonnis voor huisuitzetting wordt aangevraagd al ondersteuning aangeboden wordt.

4 De privacy is bij deze aanpak een belangrijk item. Ook hier kunnen we leren van Amsterdam. Hun uitgangspunt is: wettelijk mag een crediteur derden inschakelen bij in gebreke blijven van de betaling. Dit kan een deurwaarder zijn maar mag dus ook een ondersteuningsinstelling zijn. Amsterdam heeft een juridisch adviesbureau gespecialiseerd in privacy-zaken laten kijken naar hun Er op Af- aanpak en die zag geen belemmeringen. In de 10 jaar dat Amsterdam nu met de aanpak werkt is er slechts één formeel protest binnen gekomen van een huishouden dat bezwaar maakte dat men hem via deze weg benaderde. Wel geeft Amsterdam ons als belangrijk aandachtspunt mee dat woningcorporaties, Eneco en Zilveren Kruis hun klanten vooraf moeten informeren over deze aanpak b.v. via hun website, via nieuwsbrieven, huurderskranten e.d. 5) Kosten en financiering Met deze werkwijze zal geëxperimenteerd worden in een tweetal nog nader te bepalen buurten. Tegelijkertijd zal gestart worden met een meer structurele aanpak stadsbreed. Daarbij zijn zaken aan de orde als: Financiering De pilots worden mogelijk gemaakt dankzij de recente capaciteitsuitbreiding van de buurtteams. De gemeente betaalt in dit geval de extra inzet die nodig is om er vroegtijdig op af te kunnen gaan. Bij een stadsbrede aanpak is het uitgangspunt dat partijen die (financieel) voordeel hebben van deze werkwijze mee gaan betalen aan de extra formatie van de buurtteams die daar voor de hele stad voor nodig is. In Amsterdam betalen de woningcorporaties per situatie waarin de ondersteuningsinstelling met de klant een plan heeft opgemaakt. De energieleverancier en de ziektekostenverzekeraar leveren hun inzet in natura: aanleveren gegevens, meedenken in aanpak, en een soepele, flexibele medewerking aan schuldenregelingen. In Utrecht zullen we hier met onze deelnemende partners afspraken over gaan maken. In samenspraak met de Sociaal Impact Factory zal onderzocht worden hoe verdienmodellen voor de deelnemende bedrijven er uit zouden kunnen zien dan wel of er mogelijkheden zijn voor andere bedrijven, b.v. banken, om financieel in deze aanpak (voor-) te investeren. ICT/Informatiesystemen In Amsterdam is er voor dit project een speciaal informatiesysteem opgezet waar binnen de gegevens via de kortst mogelijk weg op veilige wijze uitgewisseld kunnen worden tussen de signalerende organisaties en de ondersteunende organisaties. Ook hier zullen we een Utrechtse variant van gaan ontwikkelen. Werkwijze, capaciteit en andere uitvoeringskwestie Deze zullen op basis van de ervaringen in de pilots door alle partners gezamenlijk verder ingevuld worden.

5 6) De uitvoering Als gemeente Utrecht nemen we de regie op deze aanpak. Ook wij als gemeente, met een wettelijke verplichting tot schulddienstverlening, hebben veel belang bij een vroegtijdige aanpak van schulden. De pilots zullen aangestuurd worden door de projectleiders Antoniek Vermeulen (MO/PMB) en Anna Potijk (W&I) in nauwe samenwerking met alle betrokken partners. Voor de voorbereiding van de stadsbrede aanpak zal een ervaren projectleider worden gezocht. De ervaring uit Amsterdam leert dat dit een forse tijdsinvestering vergt van minimaal een half tot driekwart jaar. Voorgesteld wordt om hiervoor een senior projectleider aan te trekken. Deze projectleider zal samen met alle betrokken partners een stadsbrede werkwijze gaan ontwikkelen en alle voorbereidingen treffen die nodig zijn om in alle buurten met de aanpak vroegsignalering van start te gaan. Planning Na bestuurlijke besluitvorming (circa half april 2016) gaan we van start met de pilots en met de voorbereidingen van de stadsbrede aanpak. Ambitie is om op 1 januari 2017 stadsbreed van start te kunnen gaan.