Ervaringsordening. Theorie

Transcriptie

1 2 Ervaringsordening 2.1 Theorie De theorie over ervaringsordening van Dorothea Timmers-Huigens biedt veel handvatten voor de dagbesteding van mensen met een (zeer) ernstige. Haar benadering geeft inzicht in de wijze waarop de leden van deze doelgroep de hen omringende wereld beleven, hoe zij hun ervaringen ordenen, omgaan met prikkels en daarop reageren en hoe hun omgeving daarop kan inspelen. Kennis van de ervaringswereld van mensen met een (zeer) ernstige verstandelijke beperking is van belang bij het vorm en inhoud geven aan dagbestedingsprogramma s. Bekendheid met ervaringsordening helpt bij het inschatten van de mogelijkheden van de cliënt. Met die informatie is het mogelijk het dagbestedingprogramma adequaat te laten aansluiten op zijn behoeften en mogelijkheden. De theorie van de ervaringsordening gaat uit van verschillende manieren van ordenen van ervaringen, die elkaar in onze ontwikkeling opvolgen. Al deze manieren van ordenen zijn belangrijk in onze ontwikkeling en we behouden er kenmerken van in onze verdere ontwikkeling. Bij mensen met een staat doorgaans één manier van ervaringsordening centraal. De kenmerken van die vorm van ervaringsordening zijn dan ook (vooral) voor hen van toepassing. Maar omdat de verschillende vormen van ordenen vloeiend in elkaar overlopen en sommige mensen zich ook disharmonisch ontwikkelen (op het ene gebied verder ontwikkelen dan op het andere), kun je niet zonder meer van een heel strikte scheiding uitgaan en mensen indelen omdat je sommige kenmerken waarneemt. Het vraagt dus een genuanceerde manier van kijken. De theorie kent vier vormen van ervaringsordening waarvan er twee zeer relevant zijn voor het werken met mensen met een (zeer) ernstige verstandelijke beperking (lichaamsgebonden en associatieve ervaringsordening) en één (structurerende ervaringsordening) die elementen bevat die relevant kunnen zijn voor bepaalde cliënten die zich verder ontwikkelen. Vormgevende ervaringsordening is nauwelijks van toepassing op mensen met een

2 4 Hoe je kijkt, bepaalt wat je ziet, zeker niet op cliënten met een (zeer) ernstige verstandelijke beperking. 2.2 Lichaamsgebonden ervaringsordening Lichaamsgebonden ervaringsordening is een vorm van ervaringsordening waarin de wereld wordt beleefd vanuit het tastbare, vanuit het contact met en via het eigen lichaam. De eigen lichamelijkheid bepaalt de grens van de waarnemingen. De kenmerken zijn van toepassing op cliënten met een zeer ernstige. Mensen die op dit niveau functioneren, hebben behoefte aan begeleiding in de directe omgeving. Uitleg als: ik ben even weg, ik kom straks weer terug of ik ben even hiernaast wordt niet begrepen. Enerzijds omdat de gesproken taal geen inhoudelijke betekenis heeft, anderzijds omdat de betrokkene geen andere wereld kent dan hetgeen aan het eigen lichaam of de directe omgeving gebonden is (nog los van het feit dat begrippen als even, straks en dergelijke ook voor mensen met een hoger functioneringsniveau nogal abstract zijn). Ervaringen die gebonden zijn aan zintuiglijke sensaties (reuk, tast, gezicht en gehoor) moeten voor deze cliënten richting geven aan de inhoud van het dagbestedingsprogramma (heel primaire zintuigstimulatie) en aan de begeleidingsattitude. Lichaamsgebonden ervaringsordening is de basis van alle ervaringsordening. Ieder mens zal op prikkels allereerst lichaamsgebonden reageren. Hoe verder we ons ontwikkelen, hoe minder bewust we ons daar overigens vaak van zijn. Cliënten met een lichaamsgebonden ervaringsordening reageren heel primair: een lichamelijke behoefte (bijv. honger of dorst) moet bevredigd worden. Door bijvoorbeeld een brommend geluid te maken of te huilen (zoals ook baby s hun primaire behoeften laten blijken), maakt de cliënt zijn behoeften kenbaar. Begeleiders die dit signaal herkennen, reageren erop door de cliënt bijvoorbeeld iets te eten of te drinken te geven of aandacht aan hem te besteden. Die reactie wordt door de cliënt ervaren als een positieve reactie op het brommen of huilen. Daarvan leert de cliënt: hij begint de reactie te herkennen die volgt op het uiting geven aan een lichamelijke behoefte (voeding of aandacht volgt op brommen/huilen). Door dit vaak mee te maken, treedt herkenning op: langzamerhand begint de cliënt de omstandigheden waar te nemen waarin de gewenste reactie komt. Wanneer de cliënt steeds bij een tafel wordt gezet voordat hem iets te eten wordt gegeven, gaat hij automatisch verwachten dat hij ook steeds iets te eten krijgt zodra hij bij de tafel wordt gezet. Blijft de verwachte reactie uit, dan laat hij uiteraard z n ongenoegen blijken (ook al ging de oorspronkelijke behoefte in dit geval een hongergevoel er niet aan vooraf). Het is dus een heel primaire vorm van leren.

3 2 Ervaringsordening 5 Taal bij cliënten met een lichaamsgebonden ervaringsordening is beperkt tot het maken van geluiden om iets kenbaar te maken. Er is dus geen sprake van gesproken taal. Ook de inhoud van de gesproken taal van begeleiders wordt niet begrepen. De betekenis wordt ontleend aan de intonatie en aan herkenning van de stem. Kenmerken van lichaamsgebonden ervaringsordening: lichamelijk en zintuiglijk beleven; verkenning van de omgeving via het eigen lichaam; nauwelijks besef van de functies van het eigen lichaam; vaak moeilijk te definiëren stemmingsuitingen; communicatie via lichaamstaal, klanken, intonatie; korte/vluchtige contactmomenten, initiatief vooral van de begeleider; motorische reacties of gebeurtenissen, motorische beperkingen; herkenning door herhaling, regelmaat; onvermogen tot verplaatsen in de ander. 2.3 Associatieve ervaringsordening Het woord associatief geeft aan hoe deze cliënten hun ervaringen ordenen: dát hoor ik, dát zie ik, dát voel ik, dát ruik ik, dát proef ik, dát gebeurt er, dát is er én dat hoort bij die situatie. Zij zijn dus in staat in beperkte mate verbanden te leggen tussen gebeurtenissen. Hierbij moeten we wel rekening houden met een mogelijke valkuil. Omdat veel cliënten in de loop der jaren een patroon van ervaringen opbouwen en dus keer op keer hetzelfde meemaken, ontstaan er vaste verwachtings- en handelingspatronen. Zij weten automatisch hoe op een bepaalde situatie te reageren, vooral bij dagelijks terugkerende zaken. Juist omdat deze cliënten behoefte hebben aan duidelijkheid, voorspelbaarheid en regelmaat worden veel dagelijkse gebeurtenissen steeds op dezelfde wijze uitgevoerd, met dezelfde vaste rituelen. Van een echte associatie, waarbij een (simpele) redenatie gemaakt wordt, is dan echter nog geen sprake. Het gaat hier om een reactie (respons) die teweeggebracht wordt door consequente prikkels (stimulus). Daarmee kan men de indruk krijgen dat de cliënt meer begrijpt dan werkelijk het geval is. Juist door dit soort gedrag wordt het ontwikkelingsniveau van deze cliënten nogal eens verkeerd ingeschat, waardoor de activiteiten ook niet optimaal worden afgestemd. Associatieve ervaringsordening wordt gekenmerkt door een zekere mate van weten. Een voorbeeld: vlak voordat een cliënt koffie krijgt, hoort hij altijd een pruttelend geluid van het koffiezetapparaat. Hij weet dan dat hij koffie krijgt en dat geeft een prettige lichamelijke sensatie (lustbevrediging). Daarom gaat hij alvast op de bank in de koffiehoek zitten. Maar dat doet hij ook als het koffiezetapparaat schoongemaakt wordt. Hij combineert het geluid met koffie krijgen. Dat wil dus niet zeggen dat hij echt inzicht heeft in oorzaak en gevolg. De cliënt uit dit voorbeeld heeft hooguit

4 6 Hoe je kijkt, bepaalt wat je ziet kenmerken van beginnende associatieve ervaringsordening. Van een echte associatie is sprake wanneer de cliënt alleen in de koffiehoek gaat zitten als er koffie wordt gezet en niet wanneer hij ziet dat er geen koffie maar een schoonmaakmiddel gepakt wordt. Daarvoor is dus meer nodig dan een prikkel en een reactie, meer dan een vast verwachtingspatroon. Er wordt een eenvoudige redenatie gemaakt: dat zie ik gebeuren (koffie in de filter, water erbij), dan gaat er vervolgens dat gebeuren (koffiedrinken). Neem ik iets anders waar (geen koffie maar schoonmaakspullen), in andere omstandigheden (bijv. niet op het gebruikelijke tijdstip en niet als iedereen in de zithoek zit, wel gepruttel van het apparaat maar niet de geur van koffie), dan volgt er ook iets anders (koffiezetapparaat schoonmaken). Wanneer iemand qua ontwikkeling verder gevorderd is, worden er bewustere associaties gemaakt. Ook daarvan een voorbeeld: een cliënt weet dat in de kast koekjes liggen en dat de kast opengaat met de sleutel van de begeleider. Dat heeft hij al heel vaak gezien, dus dat kan gewoontevorming zijn. Hij wacht tot de begeleider weggaat om zo ongezien de sleutel te kunnen pakken en de koekjes uit de kast te kunnen halen. Als de telefoon gaat, weet hij dat de begeleider meestal weer heel snel terug is, dus dan probeert hij het niet. Hier zie je dus een inzicht in de situatie, het leggen van verbanden. Dat vermogen is in feite de overgang naar de volgende ervaringsordening, waarin dat vermogen gebruikt wordt om structuur aan te brengen. Daarvoor is inzicht nodig en dat is wat anders dan het maken van een associatie doordat je geleidelijk het verband tussen het één en het ander bent gaan zien. Bij associatieve ervaringsordening is herkenbaarheid (gestructureerde dagindeling, herhaling) belangrijk. Deze cliënten maken het verschil tussen ik en mijn omgeving ; zich verplaatsen in de ander kunnen ze echter niet. Qua taal wordt associatieve ervaringsordening vooral gekenmerkt door gebruik van losse woordjes of zinnetjes van enkele woorden. Korte concrete zinnen, ondersteund met concrete verwijzingen, worden begrepen ( ga daar zitten, terwijl de plek wordt aangewezen; zitten wordt als woord herkend, daar wordt concreet door te wijzen). Cliënten met een beginnende associatieve ervaringsordening hebben vooral behoefte aan vaste patronen, herkenbaarheid, herhaling. Alles moet in de juiste volgorde gebeuren en op de juiste plaats staan. Dit kenmerk wordt nogal eens verward met dwangmatigheid. Deze cliënten ontlenen er hun zekerheid aan; afleren van die als dwangmatig ervaren patronen ontneemt ze dus hun zekerheid en veiligheidsbeleving. In de stijl van de begeleider zijn juist herkenbaarheid en voorspelbaarheid belangrijke elementen. Daarmee sluit de begeleider aan op de belevingswereld van de cliënt. Ook in het dagbestedingsprogramma moeten deze elementen aanwezig zijn. Bij een gevorderde associatieve ervaringsordening kunnen cliënten doorgaans wat meer variatie aan en reageren ze daardoor vaak wat flexibeler op onvoorziene situaties.

5 2 Ervaringsordening 7 Kenmerken van associatieve ervaringsordening: herkenning van personen en hun rollen; herkenning van (terugkerende) situaties en (de functie van) voorwerpen; functioneel en op zichzelf gericht contact (de ander als middel om het doel te bereiken); ontdekking van eigen lichamelijke mogelijkheden en beperkingen; zekerheid, welbevinden en veiligheid ontlenen aan vaste patronen en voorspelbaarheid; ontwikkelend begrip van oorzaak en gevolg; op basis van herhaling eenvoudige verbanden leggen; beginnende taalontwikkeling (losse woorden, heel korte zinnetjes); middel-doelrelaties zien ( dit heb ik nodig om dat te bereiken ). 2.4 Structurerende ervaringsordening Door het herkennen van verbanden in gebeurtenissen en omgevingsfactoren, materiële omgeving en intermenselijke contacten ontstaat de mogelijkheid om te structureren. Structureren verwijst naar kunnen begrijpen, kunnen ontleden en daarmee kunnen ordenen: een herkenbare structuur gaan zien. Deze cliënten hebben meer inzicht in situaties en kunnen zich enigszins inleven in (de motieven en bedoelingen van) andere mensen. En zij kunnen anticiperen op toekomstige situaties. De cliënt uit het voorbeeld met de sleutel en de koekjes heeft dus in zijn gedrag enige kenmerken van structurerende ervaringsordening. Bij lichaamsgebonden en (in mindere mate) ook associatieve ervaringsordening hebben cliënten geen echt inzicht in het feit dat ze de ander pijn kunnen doen. Een klap of een trap geven is dus geen poging de ander bewust pijn te doen, maar een reflexmatige reactie om bijvoorbeeld ongenoegen kenbaar te maken. Als ze merken dat het werkt, zullen ze het niet nalaten om het als middel in te zetten bij het bereiken van hun doel (vanuit het bekende verwachtingspatroon = lichaamsgebonden; of vanuit het inzicht: als ik dit doe dan gebeurt er dat = associatief). Uiteraard moeten begeleiders daar opvoedkundig op reageren, maar het is belangrijk zich te realiseren met welke ervaringsordening men te maken heeft. Bij structurerende ervaringsordening zijn cliënten zich wel bewust van de effecten van dit soort gedrag en kunnen ze daar dus ook anders op aangesproken worden. Het zal duidelijk zijn dat we het bij mensen met een (zeer) ernstige verstandelijke beperking niet hebben over inzichten zoals hier beschreven. Een aantal elementen van een beginnende structurerende ervaringsordening wordt soms herkend. Je zou kunnen zeggen dat er dan sprake is van een overgangsgebied, functionerend tussen een ernstige en matige. Grof ingedeeld passen de kenmerken van de lichaamsgebonden ervaringsordening bij mensen met een zeer ernstige en (een aantal) kenmerken van associatieve erva-

6 8 Hoe je kijkt, bepaalt wat je ziet ringsordening kunnen hieraan toegevoegd worden bij mensen met een ernstige. De manieren waarop cliënten ervaringen ordenen, zijn niet strikt te onderscheiden en lopen in elkaar over. Juist daar ligt ook een uitdaging voor begeleiders. Inzicht in de ervaringsordening van een cliënt kan ook aanknopingspunten bieden voor een ontwikkelingsgerichte benadering, indicaties geven over het ontwikkelingsperspectief van de cliënt. Met het in kaart brengen van de wijze van ervaringsordening ontstaat niet vanzelfsprekend een blijvend beeld. Bij sommige mensen gaat de ontwikkeling heel langzaam maar kunnen er wel degelijk kleine stapjes gezet worden, juist door goed aan te sluiten bij de ervaringsordening en de aanwezige mogelijkheden adequaat te benutten. Kenmerken van de structurerende ervaringsordening: taal als belangrijk(er) communicatiemiddel; toenemende zekerheid door overzien, doorzien en begrijpen; toename van taakbesef waardoor oefening op diverse ontwikkelingsgebieden mogelijk is; verdere verkenning van eigen mogelijkheden; minder afhankelijk van vaste patronen, flexibeler; meer inzicht in structuren, globaal inzicht in tijd (gisteren, vandaag, morgen ); meer keuzes aankunnen; meer inzicht dat losse onderdelen samen een geheel vormen. lichaamsgebonden ervarings- ordening mensen met een zeer ernstige mensen met een ernstige (beginnende) associatieve ervaringsordening mensen met een matige (in het overgangsgebied van) associatieve en structurerende ervaringsordening mensen met een lichte (in het overgangsgebied van) structurerende en (beginnende) vormgevende ervaringsordening

7 2 Ervaringsordening Vormgevende ervaringsordening Voor de volledigheid volgt hier ook een korte beschrijving van de vormgevende ervaringsordening. Bij lichaamsgebonden en associatieve ervaringsordening is er nog geen sprake van zelfbewustzijn (bij de associatieve ervaringsordening ontstaat het eerste lichaamsbewustzijn). Bij structurerende ervaringsordening ontdekt de cliënt zichzelf (als persoon) steeds meer, hij ontwikkelt een zekere mate van zelfbewustzijn en kan, bij gevorderde structurerende ervaringsordening, keuzes maken en zich identificeren (zo wil ik zijn, net als ). Bij vormgevende ervaringsordening wordt daar een extra dimensie aan toegevoegd, de vorming van persoonlijkheid en eigen identiteit. Zich bewust zijn van eigen mogelijkheden en onmogelijkheden, het benutten van kwaliteiten en het zelfstandig en bewust keuzes maken en prioriteiten stellen in de vormgeving van het eigen leven zijn kenmerken van vormgevende ervaringsordening. Het zijn kenmerken waarover mensen met een niet of in zeer beperkte mate (mensen met een lichte ) beschikken. Hier ligt overigens wel een belangrijke link naar vraaggericht werken. In de huidige opvattingen over dienstverlening aan mensen met een verstandelijke beperking staat het zelf keuzes maken hoog op de prioriteitenlijst. Uit het voorgaande blijkt dat het bewust keuzes kunnen maken om een zekere ontwikkeling vraagt die mensen met een (zeer) ernstige verstandelijke beperking niet hebben doorgemaakt. Dat wil zeggen dat keuzes meestal voor hen gemaakt worden. Wanneer die keuzes louter gemaakt worden op basis van wat begeleiders zelf vinden en wat organisaties aan mogelijkheden bieden, dan kan de dienstverlening moeilijk vraaggericht genoemd worden. Bij deze doelgroep zit het vraaggerichte primair in de mate waarin de omgeving van de cliënt in staat is te begrijpen wat de cliënt met z n gedrag uitdrukt; en in de mate waarin men daarop kan inspelen. Inzicht in ervaringsordening is daarbij een belangrijke voorwaarde. Maar omdat elk mens uniek is, met zijn eigen specifieke achtergrond en kenmerken, is er meer nodig om je als begeleider optimaal af te stemmen op de cliënt, om dagbesteding ook daadwerkelijk passend te laten zijn. Objectief kunnen kijken naar de ander is daarbij een belangrijke vaardigheid. En niet eenvoudig, want hoe je kijkt, bepaalt wat je ziet. Kennis van zaken, zoals kennis van ervaringsordening en de wijze waarop cliënten communiceren, is daarbij onontbeerlijk. Het volgende hoofdstuk gaat over de wijze waarop mensen met een (zeer) ernstige communiceren en hoe begeleiders hun manier van communiceren op deze cliënten kunnen afstemmen.