Bronnen en instellingen van oud recht

Transcriptie

1 Woord vooraf V Deel I. Bronnen en instellingen van oud recht I. BEGRIPPEN EN VERANTWOORDING Rechtsgeschiedenis in het rechtenonderwijs Rechtshistorische methoden Uitwendige rechtsgeschiedenis en de bronnen van het recht Privaat- versus publiekrecht en inwendige rechtsgeschiedenis Doel van rechtsgeschiedenis Instrumenten II. EEN BLIK OM DE HOEK: RECHT IN OORSPRONG, EN IN RELIGIEUZE EN NIET-GESCHREVEN VORM Niet-schriftelijk recht (chthonic law) Religieus geïnspireerd schriftelijk recht Hindoerecht Joods recht Islamitisch recht III. HET ROMEINSE RECHT Het belang van het Romeinse recht Indeling en algemeen overzicht Koninkrijk archaïsch recht (ca. 600 v.c. 509 v.c./451 v.c.) Geschiedenis Instellingen en recht Republiek (509 v.c./451 v.c. 27 v.c.) De vroege Republiek archaïsch recht (509 v.c./451 v.c. 264 v.c.) De late Republiek voorklassiek recht (264 v.c. 27 v.c.) Kluwer Westers recht in ontwikkeling: privaat- en publiekrecht van Rome tot vandaag 543

2 Vroege Keizertijd klassiek recht (27 v.c. ca. 250 n.c.) Geschiedenis Instellingen Dominaat naklassiek recht (ca. 250 n.c. 527 n.c.) Justinianus ( n.c.) De bronnen van het voorklassieke en klassieke recht De praetor en het formula-proces Wetgeving Juristenrecht De bronnen van het naklassieke recht Constitutiones: het recht van de Keizer Cognitio extra ordinem: de procedure van de Keizer Het juristenrecht in crisis De bronnen van het Justiniaanse recht De Digesten Codex Instituten Novellen IV. GERMAANS, MEROVINGISCH EN KAROLINGISCH RECHT (CA. 500 CA. 1050) Migratie en vestiging: vroeg en later Germaans recht (vijfde-zevende eeuw) De beperkte Karolingische heropleving ( ) V. HET IUS COMMUNE VAN DE LATE MIDDEL EEUWEN (CA CA. 1500) Tussen paus en keizer Een nieuw recht (ca ca. 1500): het ius commune De heropleving van het Romeinse recht en de glossatoren (ca ca. 1265) De scholastieke methode De glossatoren en hun benadering Het canonieke recht (ca ca. 1400) Het hoogtepunt van het ius commune: de commentatoren (ca ca. 1500) Wetgeving en lokaal recht Westers recht in ontwikkeling: privaat- en publiekrecht van Rome tot vandaag Kluwer

3 VI. VROEGMODERNE PERIODE (CA CA. 1750) Het einde van de christianitas Europaea (ca ca. 1650) Het rijk van de vorst: het toegenomen belang van wetgeving en vorstelijke rechtspraak (ca ca. 1750) Humanisten, praktische rechtsleer en Vernunftrecht (ca ca. 1750) Juridisch humanisme (ca ca. 1650) Praktische rechtsleer Meer geschreven lokaal recht Transformaties van het ius commune Vernunftrecht en voorlopers (ca ca. 1750) De Spaanse neoscholastiek (Secunda Scholastica) Hugo de Groot Eigenlijke Vernunftrecht (Natuurrechtsschool) Common law VII. REVOLUTIE, RESTAURATIE EN EEN NIEUWE ORDE (CA ) Verlicht despotisme, de Franse en Amerikaanse revolutie, en restauratie Codificaties Definitie en kader De Code civil (1804) De Duitse rechtsleer van de negentiende eeuw en het Bürgerliches Gesetzbuch (1896/1900) De Historische Schule (ca ca. 1840) Germanistische rechtswetenschap (ca ca. 1900) Pandektisme (ca ca. 1900) Sociale omwentelingen: kritiek en correcties (vanaf ca. 1870) Het BGB (1896/1900) Nieuwe codificaties in de twintigste eeuw (Italië, Griekenland, Nederland) Frankrijk en België: rechtsleer, rechtspraak en wetgeving in de schaduw van de Code civil (1804 ca. 1970) Stilstand en vernieuwing in de rechtsleer (1804 ca. 1970) Kluwer Westers recht in ontwikkeling: privaat- en publiekrecht van Rome tot vandaag 545

4 Enkele verbeteringen met wetgeving (1804 ca. 1970) Van vreemde eend naar towering eagle: common law en Amerikaans recht (ca ) Het Verenigd Koninkrijk De Verenigde Staten Een nieuwe orde (ca ) De olievlek van het publiekrecht en de verbrokkeling van de bronnen van recht (ca ) Internationaal en supranationaal recht: naar convergentie (ca ) Regionale reacties Maatschappelijke omwentelingen en oud privaatrecht (ca ) De toekomst Deel II. Personen- en familierecht I. BEGRIPPEN II. RECHTSBEKWAAMHEID EN PERSONEEL STATUUT Onvrijen Het Romeinse recht: de familia en slavernij Status libertatis, status civitatis en status familiae De familia Slaven Middeleeuwen Vroegmoderne en moderne periode Vreemdelingen en burgers De Romeinse periode Middeleeuwen en vroegmoderne periode Negentiende en twintigste eeuw Nationaliteitsrecht en de vreemdeling als vreemde ( ) Naar een integratiebeleid en een vreemdelingenrecht ( ) Adel en geestelijken Adel Geestelijken Westers recht in ontwikkeling: privaat- en publiekrecht van Rome tot vandaag Kluwer

5 III. HANDELINGSBEKWAAMHEID EN -BEVOEGDHEID Het kind Het Romeinse kind Lidmaatschap van de familia, bloedverwantschap en wettiging Voogdij (tutela impuberum) en curatele (cura minorum) Emancipatie Rechten en plichten van de paterfamilias ten aanzien van kinderen in de familia Kinderen in het middeleeuwse en vroegmoderne recht Vaderlijke en ouderlijke macht Meerderjarigheid en voogdij Statuut van niet-huwelijkse kinderen, wettiging en adoptie De Code civil en later De vaderlijke macht en de rechten van het kind Het erfrechtelijk statuut van het kind Meerderjarigheid en voogdij Adoptie De vrouw Het Romeinse recht Middeleeuwen en vroegmoderne periode De Code civil en later IV. DE RECHTSPERSOON Groepsverbanden en corporaties (Romeinse periode) Overwicht en verbreding van universitas (middeleeuwen en vroegmoderne periode) De rechtspersoon (her)uitgevonden (negentiende en twintigste eeuw) V. HUWEN EN SCHEIDEN Huwen en scheiden tegen de achtergrond van de familia (Romeinse periode) Matrimonium Divortium en repudium Concubinaat Kluwer Westers recht in ontwikkeling: privaat- en publiekrecht van Rome tot vandaag 547

6 5.2. Een invulling van het huwelijk gericht op het tweegezin (vroege middeleeuwen) Het kerkelijk huwelijk als breekijzer voor individualisering (late middeleeuwen) De Kerk en het huwelijk De grond- en vormvereisten van het canonieke huwelijk De gevolgen van het huwelijk en de canonieke scheidingen Een toenemende invloed van de Staat (vroegmoderne periode en Franse revolutie) Van gezinsverband en instituut naar contract (negentiende en twintigste eeuw) Deel III. Zakenrecht I. INLEIDING EN BEGRIPPEN Basisbegrippen van het hedendaagse zakenrecht Verschillen tussen het hedendaagse en het Romeins zakenrecht Het actiedenken De processuele benadering Vermogensrecht en personen- en familierecht Andere indelingen II. SOORTEN ZAKEN VROEGER EN NU Publieke en private zaken Roerende en onroerende zaken, en verwante indelingen Vervangbare en niet-vervangbare zaken Verbruikbare en niet-verbruikbare zaken Hoofdzaken bijzaken delen Vruchten III. EIGENDOM, BEZIT EN DETENTIE Begrippen De ontwikkeling van dominium en possessio in het Romeinse recht Algemene geschiedenis Westers recht in ontwikkeling: privaat- en publiekrecht van Rome tot vandaag Kluwer

7 Dominium eigendom Verschillen tussen dominium en possessio Verschillen tussen het huidige eigendom en dominium Possessio bezitsbescherming Eigendom en bezit in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd Saisine: een gelaagd en omvattend bezit (vroege en late middeleeuwen) Versplintering en eenmaking van eigendom (late middeleeuwen en vroegmoderne periode) Een oud eigendomsbegrip voor moderne tijden (negentiende en twintigste eeuw) IV. HET VERKRIJGEN VAN EIGENDOM EN BEZIT Begrippen Eigendomsoverdracht Inleidende begrippen Beschikkingsbevoegdheid Leveringshandeling en titel bij de Romeinen Levering na de Romeinen: van element van zakenrecht naar verbintenis (middeleeuwen, vroegmoderne en moderne periode) Verjaring (usucapio en praescriptio) Begrippen De Twaalftafelenwet De klassieke periode De naklassieke periode Verjaring in de middeleeuwen en vroegmoderne periode De Code civil en later Andere vormen van eigendomsverkrijging Occupatio Vruchttrekking Natrekking Zaakvorming V. DE BEPERKTE ZAKELIJKE RECHTEN Inleiding Kluwer Westers recht in ontwikkeling: privaat- en publiekrecht van Rome tot vandaag 549

8 5.2. Vruchtgebruik Vruchtgebruik in de Romeinse tijd Vruchtgebruik in de middeleeuwen en vroegmoderne periode De Code civil en later Recht van gebruik en recht van bewoning Erfdienstbaarheden Servitutes praediorum (Romeinse tijd) Erfdienstbaarheden in een nieuw stedelijke samenleving (late middeleeuwen, vroegmoderne en moderne periode) Erfpacht Opstal VI. DE ZAKELIJKE ZEKERHEDEN Inleiding: verschillen tussen het Romeinse en hedendaagse recht Begrippen uit het positief recht Van een primitief recht naar ontwikkelde regels (Romeinse periode) Zakelijke zekerheden in het Romeinse recht Fiducia Pignus en hypotheca Bezitspand Bezitloos pand (hypotheca) Evoluties in het laatmiddeleeuwse en vroegmoderne recht De Code civil en de Hypotheekwet van Deel IV. Erfrecht en huwelijksvermogensrecht I. ERFRECHT Inleiding en begrippen Het Romeinse erfrecht Het intestaat erfrecht Oude ius civile (Twaalftafelenwet) Praetorisch recht Later ius civile (Keizertijd) Schulden Westers recht in ontwikkeling: privaat- en publiekrecht van Rome tot vandaag Kluwer

9 Het Romeinse testament Algemeen Vorm Inhoud De dominantie van familiebelangen (middeleeuwen en vroegmoderne periode) Intestaat erfrecht Het testament Verdwijning en terugkeer van het testament (zesde achttiende eeuw) Vrijheid van testeren, legateren, schenken en contracteren (zesde tot achttiende eeuw) De verwerving van de nalatenschap (zesde achttiende eeuw) Het passief van de nalatenschap Een (beperkt) tabula rasa: testamentair en intestaat erven in de Franse revolutie Een vergrote vrijheid in een familiaal kader: testamentair en intestaat erfrecht in de Code civil Individualisering van een minder belangrijk erfrecht (negentiende en twintigste eeuw) II. HUWELIJKSVERMOGEN Begrippen Het Romeinse huwelijksvermogen De belangen van de ruime familie en van de langstlevende verzoend (middeleeuwen en vroegmoderne periode) Dos ex marito (Germaanse en Merovingische recht) Dos ex muliere (laatmiddeleeuwse en vroegmoderne recht) De achterstelling en geleidelijke emancipatie van de gehuwde vrouw en de langstlevende echtgenoot (Code civil en later) Deel V. Verbintenissenrecht I. INLEIDING De verbintenis: het basisbegrip van het verbintenissenrecht Bronnen van verbintenissen en indeling van contracten Kluwer Westers recht in ontwikkeling: privaat- en publiekrecht van Rome tot vandaag 551

10 Terminologie De Romeinse indelingen Het ius commune De Code civil II. ALGEMEEN CONTRACTENRECHT Algemeen en bijzonder contractenrecht Wilsautonomie De contractvrijheid De formele contractvrijheid Formalisme en consensualisme bij de Romeinen Het middeleeuwse recht Het ius commune: van formalisme naar consensualisme De Code civil: de definitieve doorbraak van het consensualisme De materiële contractvrijheid De vereisten voor een geldig contract Toestemming en wilsgebreken Dwaling (error) Bedrog (dolus) Vrees (metus) Benadeling (laesio enormis) Bekwaamheid Voorwerp De interpretatie en uitvoering van contracten De uitvoering te goeder trouw De interpretatie van contracten De wanprestatie Het Romeinse recht Tekortkoming (culpa, negligentia) Niet-tijdige uitvoering (mora) Sanctie bij tekortkoming of mora Wanprestatie in het ius commune en de Code civil Tekortkoming en mora samengevoegd De sanctie bij wanprestatie Tenietgaan van verbintenissen Westers recht in ontwikkeling: privaat- en publiekrecht van Rome tot vandaag Kluwer

11 Vertegenwoordiging, overdracht van vorderingen en schulden, en bedingen ten gunste van derden Het Romeinse recht Principe Mandatum (lastgeving) Patria potestas en vertegenwoordiging Het ius commune De Code civil en later III. BIJZONDER CONTRACTENRECHT Koop Algemeen De verplichtingen van de partijen De verplichtingen van de verkoper Levering Vrijwaring De verplichtingen van de koper Het risico Lening Algemeen De intrest Huur, aanneming en arbeidscontract Het Romeinse recht Het ius commune De Code civil en later IV. QUASI-CONTRACTEN Het Romeinse recht Het ius commune De Code civil V. DELICTEN Verschillen tussen het Romeinse en het huidige recht Het Romeinse recht Het ius commune en de Code civil VI. QUASI-DELICTEN Het Romeinse recht Kluwer Westers recht in ontwikkeling: privaat- en publiekrecht van Rome tot vandaag 553

12 6.2. Ius commune in de late middeleeuwen en de vroegmoderne periode De Code civil en later Woordenlijst Spreuken en adagia Afkortingen Wat onthouden? Persoonsnamenregister Trefwoorden- en zakenregister Westers recht in ontwikkeling: privaat- en publiekrecht van Rome tot vandaag Kluwer