Bachelor of Engineering

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bachelor of Engineering"

Transcriptie

1 profi el van de Bachelor of Engineering Generieke competenties voor sturende, voortbrengende en ondersteunende processen in het domein van de Bachelor of Engineering Werkgroep Bachelor of Engineering Competenties In opdracht van cluster Engineering Maart 2006

2 Colofon WERKGROEP Johan de Jong, Saxion Hogeschool (Enschede) Jan Leen, Hogeschool van Amsterdam (Amsterdam) Henk van der Lugt, Fontys Hogescholen (Eindhoven) Peter Menger, Haagse Hogeschool / TH Rijswijk (Rijswijk) Jan Rodenburg, InHolland (Alkmaar) Piet Schuur, vh Haagse Hogeschool (Den Haag) Harrie de Werd, Avans Hogeschool (Den Bosch, Breda) ILLUSTRATOREN ELEKTROTECHNIEK Michiel Damen, Technische Hogeschool Rijswijk (Rijswijk) Tim Zaal, Hogeschool Utrecht (Utrecht) TECHNISCHE BEDRIJFSKUNDE Paul Bassant, Hogeschool Rotterdam (Rotterdam) Jan Leen, Hogeschool van Amsterdam (Amsterdam) Jan Stegeman, Hogeschool Windesheim (Zwolle) WERKTUIGBOUWKUNDE Cees Blokhuizen, Fontys Hogescholen (Eindhoven) Robert Plat, Avans Hogeschool (Den Bosch) TECHNISCHE NATUURKUNDE Jan Lambers, Technische Hogeschool Rijswijk (Rijswijk) Hans Mulder, Saxion Hogeschool (Enschede) EINDREDACTIE Paul Holmes, Fontys Hogescholen (Eindhoven) REALISATIE Macavity Projecten (Rotterdam) DRUKWERK Drukkerij Bariet bv (Ruinen) 2006 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of openbaargemaakt door middel van druk, fotokopie, microfi lm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze dan ook en evenmin in een retrievalsysteem worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de voorzitter van het cluster Engineering. Verzoeken voor toestemming indienen via de HBO-raad. ISBN:

3 Voorwoord Het competentiemodel Engineering is ontworpen ten behoeve van iedere opleiding die recht geeft op het voeren van de titel Bachelor of Engineering. Omdat deze opleidingen over heel Nederland verspreid zijn dient het competentiemodel in zijn toepassing fl exibel te zijn: de toepassing moet kunnen worden afgestemd op zowel de aard van de opleiding als de aard van het regionale bedrijfsleven. Anderzijds dienen competenties voor werknemers en werkgeversorganisaties, organisaties belast met kwaliteitszorg en, zij het wellicht na een vertaalslag: voor (aankomend) studenten en individuele bedrijven, transparant te zijn. In twee consultatierondes, in september en november 2005, is de Raad van Advies van het Cluster Engineering, waarin zowel vertegenwoordigers van bedrijven als vertegenwoordigers van het georganiseerd bedrijfsleven zitting hebben, bij de totstandkoming van het competentiemodel betrokken geweest. Bovendien is het model besproken op een door het FME in oktober 2005 georganiseerde ledenbijeenkomst. In het voorliggende competentiemodel Engineering - dat gebaseerd is op reeds bestaande, door het beroepenveld gevalideerde opleidingsprofi elen - is een evenwicht gevonden tussen fl exibiliteit en transparantie. De vier generieke competenties inzicht krijgen, ontwerpen, plannen en uitvoeren worden in dit document voorzien van diverse illustraties waarmee de competenties in een beroepscontext worden geplaatst. De betrokken competentie wint daarmee aan diepte doordat deze door plaatsing in een praktijksituatie inzichtelijk wordt gemaakt. De in dit document opgenomen illustraties zijn de eersten in een door het Cluster Engineering met hulp van de opleidingen op te bouwen digitale verzameling van illustraties. Deze verzameling stelt de deelnemende opleidingen in staat de toepassing van de algemene competenties af te stemmen op de eigenheid van de opleiding en het regionale bedrijfsleven. Hiermee wordt het ook voor zogenaamde snijvlakopleidingen, dat wil zeggen opleidingen die techniek combineren met een andere sector, mogelijk aansluiting te zoeken bij de competenties behorende bij de graad van Bachelor of Engineering. De sector Hoger Technisch en Natuurwetenschappelijk Onderwijs (HTNO) heeft de ambitie een lerende sector te zijn. Het voorliggende document draagt daaraan bij doordat de toepassing van het daarin opgenomen competentiesysteem door het Cluster Engineering in vijf richtingen zal worden uitgebouwd. Door het uitbreiden van de verzameling illustraties worden het normkarakter en de regionale toepasbaarheid verhoogd. Het Cluster Engineering beoogt het voorliggende document daarnaast toepasbaar te maken voor de beoordeling en erkenning van elders verworven competenties, voor de aansluiting van het middelbaar technisch beroepsonderwijs op het hoger technisch beroepsonderwijs en niet in de laatste plaats als middel in de communicatie met leerlingen in het voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs. Het voornemen van het Cluster Engineering om het competentiemodel te dynamiseren ten behoeve van de vijf hierboven weergegeven functies, leidt ertoe dat het voorliggende document niet als einddocument maar als startdocument moet worden beschouwd. Gelet op de kwaliteit van de ontwerpers van dit model en het proces van totstandkoming, waarbij zowel het beroepenveld als deelnemende opleidingen zijn betrokken, heb ik er alle vertrouwen in dat het competentiemodel Engineering zich in de loop van de komende jaren zal ontwikkelen tot kerndocument waarvan het voorliggende competentiemodel slechts een onderdeel is. Mr. M.A. Waleson, Voorzitter Cluster Engineering 3

4

5 Inhoud 1. Uitgangspunten Eisen en uitgangspunten Competenties en profi elen Beschrijving op basis van fasering Het profiel van de Bachelor of Engineering Vier generieke competenties Algemene competenties Het situationele element Visualisaties Model voor de beschrijving van competenties en profielen Competentiemodel De rol van de context Opleidingsprofielen Keuzen van contexten Samenstellen van opleidingsprofi elen Voorbeeld van een concrete context Aantekeningen bij het profiel Deelprocessen Samenhang tussen de competenties "Fractaal" karakter van het profi el Subfases in de generieke competenties Beschrijving van de gedragsaspecten Implementatie en Accreditatie Referenties...17 Illustraties van de Bachelor of Engineering...19 Elektrotechniek...20 Technische Bedrijfskunde...28 Technische Natuurkunde...36 Werktuigbouwkunde...40 Bijlagen...51 Bijlage 1: Nomenclatuur Elementen van het competentiemodel van Competent HTNO Begrippen in het profi el van de Bachelor of Engineering Bijlage 2: Uitwerking generieke competenties Inzicht krijgen in opdracht of probleemsituatie Ontwerpen van product, dienst of sturing Plannen van de uitvoering Uitvoeren van plan van aanpak Bijlage 3: Beschrijving van gedragscomponent van een competentie Inleiding Gedragsprofi el Waarneembaar gedrag Niveauaanduiding van waarneembaar gedrag Bijlage 4: Algemene HBO-competenties...61 Bijlage 5: Dublin descriptoren

6 1. Uitgangspunten Alvorens het profi el (de set van competenties) van de Bachelor of Engineering op te stellen, moeten de uitgangspunten en de probleemstelling met randvoorwaarden helder zijn. Dit hoofdstuk beschrijft deze uitgangspunten, en legt tevens een relatie met de profi elen van de andere bachelordomeinen binnen techniek. Tenslotte volgt een algemene beschouwing over de beschrijving van competenties, op basis waarvan het profi el van de Bachelor of Engineering is opgesteld. 1.1 Eisen en uitgangspunten De beschrijving van het profi el van de Bachelor of Engineering moet in elk geval voldoen aan vijf eisen: het profi el integreert de competenties van Elektrotechniek, Technische Bedrijfskunde, Technische Natuurkunde en Werktuigbouwkunde; het profi el is herkenbaar voor zijn gebruikers: - het onderwijsveld, dat zowel beleidsmatig (sturend) als uitvoerend met dit document aan de slag zal gaan, en - het bedrijfsleven, dat dit profi el zal toetsen; het document is zodanig opgesteld dat studenten, zij het misschien onder enige begeleiding, het document ook kunnen lezen en begrijpen; het competentiemodel is ontleend aan dat van Competent HTNO; in het beschreven profi el (eventueel met kleine aanpassingen) moeten ook andere opleidingen dan Elektrotechniek, Werktuigbouwkunde en Technische Bedrijfskunde zich kunnen vinden. Tevens moet recht gedaan worden aan de breedte van de beroepscompetenties van de technische ingenieur: de verbreding, in termen van - expliciete aandacht voor persoonlijke en interpersoonlijke vaardigheden, als onderdeel van de beroepsspecifi eke competenties; - transfer van kennis en vaardigheden (competenties) naar andere dan de vertrouwde contexten en multidisciplinaire samenwerkingsverbanden; integrale beschrijving van de klassieke kennis en vaardigheden in termen van competenties, om drie soorten resultaten voort te brengen: - (concrete) producten, - diensten, en - de sturing van de voortbrengingsprocessen van deze producten en diensten. Anderzijds moet dit profi el de competenties van de Bachelor of Engineering zodanig formuleren dat zij onderscheidend zijn ten opzichte van competenties van de andere bachelordomeinen. Binnen de sector Techniek is steeds gezocht naar competenties die karakteristiek zouden zijn voor elk van de betreffende domeinen 1. Tot nu toe blijkt deze zoektocht vruchteloos te zijn. Het probleem is immers dat de manier waarop diensten en producten worden voortgebracht in de diverse domeinen in grote lijnen dezelfde is. De daarbij onderliggende handelingen in feite ook. Het enige verschil is dat deze handelingen steeds in andere contexten worden uitgevoerd, en daardoor anders lijken. Het onderscheidende van de domeinen moet dus niet gezocht worden in karakteristieke acties, maar juist in die contexten zelf: het onderwerp van actie van de betreffende ingenieurs, met de bijbehorende beroepsproducten (zie ook Hoofdstuk 4). In onderstaande tabel is, op basis van dit inzicht, het verschil tussen de bachelordomeinen binnen de techniek zeer beknopt weergegeven. Tabel 1 - De vier bachelordomeinen binnen techniek De bachelor van actie onderwerp van actie ICT Engineering Built Environment Applied Sciences voegt waarde toe aan (dienst) en/of geeft vorm aan (product) informatie materie en processen ruimte concepten Naast dit fundamentele onderscheid tussen de domeinen wat betreft de aard van de opgeleverde producten of diensten, zijn ook verschillende uitgangspunten gekozen bij het beschrijven van de overeenkomstige profi elen: de Bachelor of ICT beschrijft het beroepsspecifi eke deel van het profi el niet in termen van competenties maar in bouwstenen voor beroepsspecifi eke competenties. de Bachelor of Built Environment koppelt de specifi eke competenties aan de product life cycle van het op te leveren beroepsproduct. De competenties zijn dienst- / productgericht. De Bachelor of Engineering gaat uit van op handelingen gebaseerde generieke competenties. Deze handelingen kunnen uitmonden in zowel sturing als diensten en producten. De competenties zijn handelingsgericht. Tabel 2 - Uitgangspunten voor de profielbeschrijvingen Profiel beschrijving Bachelor of ICT bouwsteengericht Bachelor of Engineering handelingsgericht Bachelor of Built Environment dienst- / productgericht Bachelor of Applied Sciences (nog niet bekend) 1 O.a. door Competent HTNO en de werkgroep Competent in Contexten. 6

7 Het HBO-I laat het aan de opleidingen over om competenties te benoemen die relevant zijn voor hun opleidingsprofi elen. Het ontbreken van beroepsspecifi eke competenties in het profi el van de Bachelor of ICT wordt aangevuld door het aanreiken van zogenaamde illustraties. Dit zijn inspirerende beschrijvingen van specifi eke beroepssituaties waarin het competent handelen zichtbaar is gemaakt. Het gebruik van illustraties is door de auteurs van de andere profi elen overgenomen. 1.2 Competenties en profielen Er bestaan legio defi nities en beschrijvingen van competenties en profi elen (met een profi el wordt in dit verband een set competenties aangeduid). Elke auteur heeft voor zijn situatie een bepaalde keuze gemaakt. In grote lijnen komen de gegeven defi nities en beschrijvingen sterk met elkaar overeen. Dat blijkt ook uit het feit dat op de werkvloer men niet meer dan een uur nodig heeft om elkaars model te begrijpen en te accepteren als minstens even waardevol. Over de essentie van en de beschrijving van competentiegericht onderwijs is men het in feite eens. Het uitwerken voor een specifi eke onderwijssituatie is een ander probleem, maar niet het onderwerp van deze notitie. HOOFDELEMENTEN VAN EEN COMPETENTIE In een bepaalde beroepssituatie worden de competenties van een beroepsbeoefenaar zichtbaar door de resultaten van zijn handelen (de beroepsproducten) en door het handelen zelf (het waarneembaar gedrag). Er zijn dan ook drie hoofdelementen van een competentie: situationele elementen, handelingselementen (inclusief normen), en resultaatelementen (inclusief normen). De situationele elementen beschrijven de situatie waarin de beroepsbeoefenaar (in opleiding of praktiserend) geacht wordt competent te handelen. De rol van en de opdracht aan de beroepsbeoefenaar behoren tot de situationele elementen. Het begrip kritische beroepssituatie is toegevoegd om het aantal te beschrijven situaties beperkt te houden. In beginsel volgen de handelings- en resultaatelementen uit de situationele elementen ofwel context. De handelingselementen beschrijven de activiteiten van de beroepsbeoefenaar. Daarbij maakt hij gebruik van de ter beschikkingstaande hulpmiddelen (zijn kennis, vaardigheden, attitude, en de geigende instrumenten en gereedschap), al naar de situatie die vereist. De resultaatelementen zijn de opbrengsten van het handelen: de diensten of producten, maar ook de sturing van de voortbrengingsprocessen van deze diensten en producten. Door het handelen en/of door de resultaten kan de context veranderen, en dit heeft weer gevolgen voor de handelingen en resultaten, enzovoorts. 1.3 Beschrijving op basis van fasering Het voortbrengen van producten en diensten, of de sturing daarop, is een complexe zaak. Men heeft altijd behoefte gehad om het voortbrengen van de opdracht op te delen of te faseren. Het faseren van het voortbrengingsproces van product, dienst of sturing kan in het hierboven omschreven competentiemodel op twee manieren gebeuren: fasering naar opvolgende handelingselementen, of fasering volgens resultaatelementen. Het opstellen van de competenties naar resultaatelementen gebeurt binnen het domein van de engineering op basis van de product life cycle (PLC): ontwerp, product, gebruik en afbraak. De detaillering van deze cyclus kan per situatie verschillen. Een soortgelijke fasering wordt ook voor een dienst onderkend. Figuur 2: De product life cycle: resultaatgerichte fasering. Figuur 1: Hoofdelementen van een competentie Bij het opstellen van profi elen, zowel die van opleidingen als die van bachelordomeinen, worden competenties aan deze fasering gekoppeld. Men spreekt van ontwerpen, produceren, gebruiken en recyclen / hergebruiken of in synoniemen van deze werkwoorden. Het is een typische engineering manier van kijken: het product of de dienst staat centraal. Deze manier van denken stuit echter op problemen zodra men met behulp van dit soort competenties het sturen (managen) van de voortbrengingsprocessen wil beschrijven. In de letterlijke zin is 7

8 er dan geen sprake meer van een product of dienst. Er is wel een opbrengst (namelijk een gestuurd proces) maar een sturing is van een andere orde, met een geheel ander vakjargon en dynamiek dan een product of dienst. Niet alleen naar aanleiding van dit laatste probleem, maar ook op basis van principiële overwegingen rijst de vraag of dit wel het juiste perspectief is om het competent zijn van de beroepsbeoefenaar te beschrijven. Competent zijn is immers niet een eigenschap van het product, de dienst of de sturing, maar van degene die handelt. Producten, diensten en sturingen zijn opbrengsten van het handelen, waaraan afgelezen kan worden in welke mate iemand competent is. De vraag is nu of er een set van competenties (een profi el) opgesteld kan worden, die past bij het bewust of onderbouwd handelen. Dat handelen is in dit geval natuurlijk resultaatgericht: producten, diensten, sturing van processen en zelfsturing in een veranderende omgeving. BEWUST HANDELEN In het professioneel of bewust of onderbouwd handelen zijn grofweg de volgende fasen te onderscheiden: inzicht krijgen; ontwerpen; plannen; uitvoeren. Figuur 3: Handelingsgerichte fasering. In de eerste fase, het inzicht krijgen (analyseren, oriënteren, refl ecteren, bezinnen), wordt de situatie met de gestelde probleemstelling geanalyseerd. Er worden vragen beantwoord als "wat is de omgeving?", "wie hebben belang bij een oplossing (en wie niet)?", "wat waren eerdere ervaringen?", "wat is eigenlijk het probleem?". Resultaat van deze fase is inzicht en een geherformuleerde probleemstelling. Op basis van het verkregen inzicht wordt in de tweede fase, het ontwerpen / modelleren, de geherformuleerde probleemstelling uitgewerkt in kwalitatieve en kwantitatieve ontwerpen of modellen. In deze fase worden inhoudelijke kennis en vaardigheden aangewend om te komen tot onderbouwde oplossingsrichtingen met randvoorwaarden. In de derde fase, het plannen, wordt een oplossingsrichting tot in detail uitgewerkt. Daarbij hoort ook het vaststellen van de haalbaarheid op basis van beschikbare hulpmiddelen, dus met gedetailleerde aandacht voor de planning van de realisatie, de fi nanciële gevolgen en de organisatorische aspecten. Uiteraard moeten al deze zaken voldoen aan gestelde kwaliteitsnormen. In deze fase komen technische en bedrijfskundige aspecten samen. Het resultaat van deze fase is het plan van aanpak. In de vierde fase, de uitvoering, wordt de doelstelling volgens het plan van aanpak gerealiseerd. In het plan van aanpak is de rol van de beroepsbeoefenaar en daarmee zijn bijdrage aangegeven. In deze fase wordt vooral een beroep gedaan op de vaardigheden van de engineer. Deze fasering is natuurlijk een geïdealiseerde voorstelling van een complex proces met vele handelingen. In de praktijk zal de beroepsbeoefenaar op een bepaald moment wel overwegend in een bepaalde fase bezig zijn, maar "gelijktijdig" ook handelingen verrichten die tot de andere fasen behoren. Hij zal bijvoorbeeld geen oplossingsrichting kiezen (tweede fase), waarvan hij bij voorbaat weet dat deze fi nancieel nooit haalbaar is (derde fase). Ander voorbeeld: als hij voorziet dat hij in de vierde fase (uitvoering) bepaalde vaardigheden ontbeert, bereidt hij zich daarop voor door al tijdens de derde fase (plannen) zich te scholen of te laten adviseren. Op basis van deze handelingsgerichte fasering is het profi el van de Bachelor of Engineering opgesteld. 8

9 2 Het profiel van de Bachelor of Engineering Het uitgangspunt bij het opstellen van het profi el van de Bachelor of Engineering zijn de vier fasen van het bewust handelen van de beroepsbeoefenaar, zoals in het vorige hoofdstuk besproken. Er is gekozen voor een handelings- of procesgerichte aanpak. Via deze handelingen worden diverse beroepsresultaten bereikt: het voortbrengen van zowel producten als diensten, en ook het sturing geven aan de bijbehorende voortbrengingsprocessen. 2.1 Vier generieke competenties Het profi el van de Bachelor of Engineering is gebaseerd op de vier fasen van bewust handelen, en bestaat uit de volgende vier generieke competenties: 1. inzicht krijgen in de opdracht of probleemsituatie; 2. ontwerpen van het product, de dienst of de sturing; 3. plannen van de uitvoering; 4. uitvoeren van het plan van aanpak. Dit profi el wordt ingezet in alle mogelijke contexten van de Bachelor of Engineering, en levert steeds andere kenmerkende opbrengsten op (zie 2.3). Bij de hierna volgende beschrijving van deze vier generieke competenties worden steeds de handelingen en bijbehorende opbrengsten aangegeven. Afhankelijk van de context, opdracht en rol hebben de handelingen verschillende namen (vakjargon), maar voor elke competentie hebben zij wel hetzelfde karakter. Tabel 3 op de volgende pagina geeft een overzicht van de handelingen en opbrengsten per competentie. In Bijlage 2 zijn de vier generieke competenties nader uitgewerkt, volgens het model van Competent HTNO. INZICHT KRIJGEN in opdracht of probleemstelling Dit is de eerste fase waarin de beroepsbeoefenaar (nog in opleiding of praktiserend) te maken krijgt met zijn opdracht. Hij krijgt deze opdracht in een bepaalde bedrijfssituatie (context), en de opdrachtgever beoogt een bepaalde doelstelling te realiseren. De beroepsbeoefenaar gaat zich in de opdracht verdiepen. Hij oriënteert zich in zijn omgeving ( stakeholderanalyse ). Hij analyseert de situatie op zo veel mogelijk aspecten. Zo nodig maakt hij zich daarvoor nieuwe kennis en vaardigheden eigen. Vaak zal hij constateren dat de gestelde opdracht uiteenvalt in meerdere deelopdrachten of deelproblemen, die van verschillende ernst of prioriteit zijn. Op basis van selectiecriteria (aangereikt of door hem opgesteld) maakt hij een onderbouwde keuze in deze deelopdrachten of deelproblemen om daar verder aan te werken. De opbrengst van deze competentie is inzicht in de opdracht c.q. probleemstelling, het veld waarin zich die afspeelt en een geherformuleerde opdracht. Er is een diagnose gesteld, een analyse of evaluatie gemaakt of een voorlopig pakket van eisen opgesteld. ONTWERPEN van product, dienst of sturing In deze tweede fase werkt de beroepsbeoefenaar de geherformuleerde opdracht uit. Met gebruik van zijn kennis over relevante theorieën en vaardigheden stelt hij meerdere ontwerpen of modellen op. Zo nodig maakt hij zich daarvoor nieuwe kennis en vaardigheden eigen. Hij is zich bewust van de voor- en nadelen van de diverse voorstellen. Het gaat hier in eerste instantie om technisch- inhoudelijke voorstellen zonder veel detail. We spreken van mogelijke oplossingsrichtingen. Let wel: het gaat in deze fase dus uitdrukkelijk niet om een tot in details uitgewerkt technisch ontwerp, dat komt eventueel in een latere fase. Aan de hand van aangereikte of door hem opgestelde criteria adviseert hij zijn opdrachtgever. De opbrengst van deze competentie is een concept, voorlopig ontwerp, oplossingsrichting of een defi nitief pakket van eisen. PLANNEN van de uitvoering Na het vaststellen van de oplossingsrichting kan de beroepsbeoefenaar overgaan tot het in detail uitwerken daarvan. Daarbij is het vaststellen van de haalbaarheid van het grootste belang. Zo nodig maakt hij zich daarvoor nieuwe kennis en vaardigheden eigen. Het zal blijken dat voor de details nog uit vele alternatieve oplossingen gekozen moet worden. De technisch-inhoudelijke uitwerkingen vertaalt hij in benodigde middelen in termen van tijd, geld en organisatie. Hij zal maatregelen treffen om de uitvoering voor te bereiden. De gestelde kwaliteitsnormen worden daarbij niet uit het oog verloren. Voortdurend zal hij keuzes moeten maken. Dit doet hij samen met zijn opdrachtgever. Daarvoor zal hij steeds selectiecriteria opstellen om zijn keuzes inzichtelijk te maken. De opbrengst van deze competentie is een plan van aanpak, een blauwdruk, oplossing, implementatieplan, interventie, draagvlak, contract, projectteam enzovoorts. UITVOEREN van het plan van aanpak Tenslotte voert de beroepsbeoefenaar het plan van aanpak uit, en realiseert daarmee het product, de dienst of de sturing. Afhankelijk van zijn rol realiseert hij deze zelf, managet hij het voortbrengingsproces of levert hij een bijdrage aan een of beide. Zo nodig maakt hij zich daarvoor nieuwe kennis en vaardigheden eigen. Hij maakt alsnog de uitgestelde keuzes, en biedt het hoofd aan onverwachte problemen of situaties. Bij dat laatste valt hij terug op de vier generieke competenties in een meer specifi eke context (zie ook 5.3). De opbrengst of het resultaat van deze competentie is het product, de dienst of de sturing c.q. interventie. 9

10 Tabel 3 - De vier generieke competenties Handelingsdeel... 1: Inzicht krijgen... 2: Ontwerpen... 3: Plannen... 4: Uitvoeren onderwerp van actie... in opdracht of probleemsituatie... van product, dienst of sturing... van de uitvoering... van het plan van aanpak Handeling Diagnosticeren Analyseren Evalueren Refl ecteren Afbakenen Conceptualiseren Ontwerpen Modelleren Theoretisch uitwerken of onderbouwen Plannen Uitwerken, detailleren, concretiseren Voorbereiden, budgetteren, contracteren, mobiliseren Uitvoeren ("maken") Realiseren Implementeren Sturen, managen "Vertalen" Opbrengst, beroepsproduct Diagnose Analyse Evaluatie Inzicht in opdracht of probleemstelling Opzet pakket van eisen Geherformuleerde opdracht of probleemstelling Stakeholdersanalyse Concept voor product, dienst of interventie Ontwerp Pakket van eisen Oplossingsrichting Prototype Plan, Planning, Plan van aanpak Blauwdruk voor product, dienst of interventie Draagvlak Oplossing Implementatieplan Contracten, projectteams Werkvoorbereiding Realisatie van product, dienst of sturing Interventie Aangestuurd voortbrengingsproces People management 2.2 Algemene competenties Bij het opstellen van profi elen maakt men vaak onderscheid tussen beroepsspecifi eke en algemene competenties. Deze tweede groep kan weer onderverdeeld worden in competenties voor zelfsturing, voor sociaal communicatieve en voor algemene ingenieurscompetenties. Bekende sets van algemene competenties zijn de algemene HBO-competenties (Fransen, Bijlage 4) en de Dublin descriptoren (Bijlage 5). De discussies en ontwikkelingen in deze zijn nog steeds gaande. Bij het denken in competenties is de notie van integratie essentieel. Het uitsplitsen van competenties in deelcompetenties wordt vooral door de praktijk ingegeven. In feite zijn de algemene competenties in de ware zin van het competentiemodel van Competent HTNO dan ook geen competenties: zij vertegenwoordigen de gemeenschappelijke delen van de beroepsspecifi eke competenties. De vier hierboven beschreven generieke competenties zijn op te vatten als de beroepsspecifi eke competenties van de Bachelor of Engineering. In elk van deze competenties spelen de algemene "competenties" een essentiële rol. Omdat de algemene "competenties" al beschreven zijn en zeker nog eens herschreven zullen worden, wordt in het profi el van de Bachelor of Engineering geen moeite gedaan om deze opnieuw op te stellen en/of te segmenteren. Hogescholen kunnen in deze hun eigen keuzen maken; zij kunnen zelfs hun eigen algemene competenties formuleren. Het accrediteren van het opleidingsprofi el wordt op deze manier gemakkelijker gemaakt. 2.3 Het situationele element Bij het uitwerken van het profi el van de Bachelor of Engineering is een oplossing gezocht voor het ordenen van de contexten met bijbehorende beroepsproducten. Hiervoor zijn de bedrijfsprocessen gekozen, die in een middelgroot bedrijf of organisatie voorkomen. Processen behoren daarom tot het situationele element (context) van een competentie. Elk proces levert zijn eigen specifi eke beroepsproduct(en) op. HOOFDPROCESSEN In het profi el van de Bachelor of Engineering worden drie hoofdprocessen onderscheiden (zie ook Figuur 4): het sturingsproces, het voortbrengingsproces, en het ondersteuningsproces. In het sturingsproces wordt beleid ten aanzien van de overige processen geformuleerd. We spreken dan ook wel van het beleidsvormende proces. Het voortbrengingsproces is vanouds het engineeringproces. Dit proces levert uiteindelijk het product of de dienst op. In het voortbrengingsproces worden deelprocessen onderscheiden. Het ondersteuningsproces geeft structuur aan de overige processen. Het zorgt voor het monitoren en het bijsturen van het voortbrengingsproces. Van oudsher zijn de ondersteunende processen bedrijfskundig van aard. In 5.1 worden deze processen één stap verder uitgewerkt. 10

11 Figuur 4: Drie hoofdprocessen. SAMENHANG VAN DE PROCESSEN Het voortbrengingsproces wordt als het primaire proces gezien. Het is hét proces dat het product of de dienst voortbrengt. De overige processen staan ten dienste van dit proces en worden de secundaire processen genoemd. De secundaire processen sturen het primaire proces aan: zij zorgen ervoor dat het voortbrengingsproces mogelijk is, in stand gehouden wordt, en indien nodig aangepast. Zij grijpen op vele plaatsen in het voortbrengingsproces aan, zoals in Figuur 4 voorgesteld. Gemeenschappelijk voor deze generieke competenties zijn de onderliggende algemene competenties. Zij vormen de kern van de cirkel. Om de cirkelvorige kwadranten van de generieke competenties wordt het situationele element (de context) geplaatst. Van buiten naar binnen geredeneerd bepaalt de context de inzet van de generieke competenties, terwijl van binnen naar buiten geredeneerd zij aangevuld worden door de algemene competenties. VISUALISATIE VAN DE SITUATIONELE ELEMENTEN De context, dat wil zeggen alle situationele elementen tezamen, is gelegen in de buitenste cirkel van de visualisatie van het profi el. Het is echter gebruikelijk om processen weer te geven zoals in Figuur 4. Deze fi guur zou eigenlijk als gekromde fi guur om de generieke competenties moeten liggen. Het alternatief is een driedimensionale fi guur, zoals Figuur 6, waarbij de generieke competenties als het ware ingeklemd liggen tussen het proces en de algemene competenties. 2.4 Visualisaties VISUALISATIE VAN HET PROFIEL In de beschrijving van de vier generieke competenties is een lineair beeld gesuggereerd, van oorspronkelijke opdracht tot product of dienst, maar eigenlijk heeft het profi el een circulair karakter. Een bewust handelende beroepsbeoefenaar zal voortdurend op zijn handelen en resultaten refl ecteren. Refl ecteren (een handeling van de eerste competentie) op vorige uitvoeringen (een handeling van de vierde competentie) doet de cirkel sluiten. Grafi sch wordt dit weergegeven in een cirkel verdeeld in vier kwadranten. Figuur 6: Het proces, met de situationele elementen (context), en de generieke en algemene competenties. Een visueel grapje veronderstelt dat de drie schijven ten opzichte van elkaar kunnen draaien. Men kan zich dan voorstellen dat voor het maken van een deelproduct voortkomende uit een van de bedrijfsprocessen de vier generieke competenties al draaiende ingezet moeten worden. Zo ook "draaien" alle algemene "competenties" onder de generieke competenties door. In verticale richting is dan momentaan een verband gelegd tussen context, generieke competentie en ondersteunende competentie. Figuur 5: De vier generieke competenties in context. 11

12 3 Model voor de beschrijving van competenties en profielen 3.1 Competentiemodel Competenties worden vaak uitgewerkt in een groot aantal elementen. Welke elementen men ook onderscheidt en hoe men deze ook benoemt, het blijkt dat er drie hoofdgroepen zijn: situationele elementen, handelingselementen en resultaatelementen. Het model dat in dit profi el wordt gehanteerd is dat van Competent HTNO. Het voert te ver om hier dit model verder toe te lichten. Het is uitvoerig beschreven in de "gids", en is in Figuur 7 en in Bijlage 1 schematisch weergegeven. De werkgroep is zich ervan bewust dat gebruikers de behoefte zullen hebben bepaalde elementen uit het model weg te laten of toe te voegen, ten behoeve van de eigen onderwijssituatie. 3.2 De rol van de context Zoals de generieke competenties in het voorgaande zijn geformuleerd zijn zij contextloos. Dat betekent dat alleen het voortbrengen van een handeling is beschreven. De handeling zelf levert deel- en eindresultaten op. De veronderstelling is dat de vier generieke competenties aangewend kunnen worden in alle denkbare contexten die binnen de Bachelor of Engineering voorkomen, dat wil zeggen in alle bedrijfsprocessen. Hoe specifi eker de context beschreven wordt, des te specifi eker de beschrijvingen van de handelingen en de resultaten zullen zijn. De rijkste beschrijving van een context is een situatie van een student die in een krachtige leeromgeving (bijvoorbeeld bedrijfsstage of afstuderen) een opdracht krijgt, deze uitvoert en een beroepsproduct oplevert. Als tussenstap bij het invullen van de context is in de beschrijving van de context een relatie te leggen met een van de drie eerder onderscheiden hoofdprocessen (zie 2.3 en Figuur 4). In de zuivere zin van het woord zijn de competenties dan niet meer contextloos, maar zonder verdere invulling ook niet contextrijk. Toch geeft het de beroepsbeoefenaar enige oriëntatie met betrekking tot de context in termen van bedrijfsprocessen, beroepsproducten en het daarmee samenhangende vakjargon. De keuze van een context is niet vrijblijvend, zoals in het volgende hoofdstuk duidelijk gemaakt zal worden. Goed gekozen contexten zorgen voor samenhangend en mede daardoor aantrekkelijk onderwijs. In het denken van Competent HNTO maakt de context wezenlijk onderdeel uit van de competentie. Een competentie is pas volledig beschreven als alle elementen daarvan, dus ook de context, beschreven zijn. Het handelen en het resultaat zijn daarom ook slechts een onderdeel van een competentie. Figuur 7: Het competentiemodel van Competent HTNO. Merk op dat het van de onderwijskundige doelstelling afhangt in welke mate een competentie of profi el uitgewerkt moet worden. In dit profi el van de Bachelor of Engineering zullen bijvoorbeeld geen niveauaanduidingen beschreven worden, contexten worden slechts op een abstract niveau aangegeven en opdrachtformuleringen blijven ook achterwege. In een afstudeersituatie kunnen daarentegen alle elementen van het competentiemodel ingevuld worden. 12

13 4 Opleidingsprofielen 4.1 Keuzen van contexten Opleidingsprofi elen worden beschreven in termen van competenties. De competenties voor de Bachelor of Engineering die hiervoor zijn beschreven zijn (nagenoeg) contextloos. Het is de taak van de opleidingen om de contexten zelf te kiezen, en daarmee de contextloze competenties verder uit te werken tot contextrijke competenties. Deze keuzen liggen op strategisch niveau, omdat: niet alle contexten aan studenten aangeboden kunnen worden, en de profi lering van de opleiding ten opzichte van andere door de selectie van contexten bepaald wordt. 4.2 Samenstellen van opleidingsprofielen Kenmerkend voor het profi el van de Bachelor of Engineering is dat de vereiste beroepsspecifi eke competenties vaststaan, dit in tegenstelling tot de andere bachelordomeinen binnen techniek. De kwaliteit van het geleverde beroepsproduct (product, dienst of sturing) wordt bepaald door de mate waarin elk van deze competenties door de beroepsbeoefenaar ontwikkeld zijn. Zie in deze ook 5.2. De competenties worden ontwikkeld door de student in verschillende contexten te laten werken. Het samenstellen van een beroepsprofi el gebeurt door selectie en beschrijving van contexten. Het vereiste of te behalen ontwikkelingsniveau van de competenties volgt uit de beschrijving van: de context, waaruit zijn complexiteit blijkt, en de begeleiding of assistentie die de (aankomende) beroepsbeoefenaar krijgt. 4.3 Voorbeeld van een concrete context De generieke competenties worden waarneembaar binnen een concrete context. Dit is in nevenstaand kader geïllustreerd met een zeer beknopt voorbeeld. Na een omschrijving van de context en de concrete opdracht volgt een nadere uitwerking van elk van de vier competenties: de handelingselementen in deze fase, en de opbrengst c.q. het beroepsproduct. Indien gewenst kunnen, op basis van een dergelijk voorbeeld, afgeleide competenties worden geformuleerd: De Bachelor kan een haalbaarheidsonderzoek uitvoeren, waarin... CONTEXT Een ingenieursbureau, gespecialiseerd in beeldanalyse via software, heeft als klant een producent van precisie zaad.deze klant wil de ontkiemkans van zijn zaad verbeteren. Marcel, een Bachelor Technische Natuurkunde, moet een meetmethode ontwerpen om de zaadjes te selecteren op hun kenmerkende eigenschappen. DE TECHNISCH-NATUURKUNDIGE Marcel is twee jaar geleden afgestudeerd als Bachelor of Engineering, Technische Natuurkunde, en is toen begonnen bij dit ingenieursbureau. Zijn vader is tuinier, dus men vindt hem geknipt voor deze opdracht. ROL, OPDRACHT: ONTWERPER (VAN EEN MEETOPSTELLING) Marcel is vooral goed in het ontwikkelen van software, dus bij dit project neemt hij deze taak voor zijn rekening. Als projectleider moet hij echter ook het geheel aansturen: hij moet, samen met andere deskundigen, zorgen voor een werkende opstelling. HANDELINGSELEMENTEN Competentie 1: Inzicht krijgen in de probleemstelling Marcel overlegt met de technisch deskundige van de klant over specifi eke zaadkenmerken, systeemeisen en specifi caties. Vervolgens doet hij verkennend onderzoek aan door de klant aangeleverde zaadmonsters, waarbij hij let op de haalbare meetresoluties en meetsnelheden. Hij overlegt met software- en mechatronica-specialisten binnen het ingenieursbureau betreffende diverse mogelijkheden. Dit haalbaarheidsonderzoek mondt uit in een offerte. Competentie 2: Ontwerpen van een prototype meetopstelling De offerte is geaccepteerd, en daarmee het beschikbare budget, tijdtraject, en de defi nitief te behalen technische specifi caties. Marcel gaat nu de software ontwerpen. Deels maakt hij gebruik van een bibliotheek met beproefde software. Ook ontwikkelt hij nieuwe softwarecomponenten die later, mits geschikt bevonden, in die bibliotheek worden opgenomen. Hij werkt in nauw overleg met een mechatronica-expert, die zijn deel van de opstelling ontwerpt. De combinatie van soft- en hardware resulteert in een werkend prototype. Competentie 3: Plannen van de afronding van het project Marcel stelt, in overleg met alle betrokkenen, een uitgebreid testprogramma op. Dit programma wordt succesvol doorlopen! De testresultaten legt hij vast in een testrapport. Competentie 4: Uitvoeren van de oplevering Marcel stelt de opstelling in bedrijf bij de klant. Hij heeft gezorgd voor duidelijke schriftelijke documentatie, in de vorm van een handleiding, en hij geeft bij de demonstratie uitvoerige instructies betreffende het gebruik. De klant is tevreden, en tekent het overdrachtdocument. In de Illustraties is een aantal voorbeelden in meer detail uitgewerkt. 13

14 5 Aantekeningen bij het profiel 5.1 Deelprocessen De context van het profi el van de Bachelor of Engineering is onderverdeeld in drie hoofdprocessen: het sturingsproces, het voortbrengingsproces en het ondersteunende proces. In de praktijk kan deze indeling te grof zijn, of is men gewend aan een andere. Aan de gekozen indeling zijn in het algemeen (deel-)producten gekoppeld; vervolgens koppelt men aan het voortbrengen van een deelproduct vaak een competentie. Dit zijn dan productgerichte competenties. Wij geven twee voorbeelden. PRODUCT LIFE CYCLE Een van de oudste en bekendste onderverdelingen van de elektrotechnische en werktuigbouwkundige beroepenvelden is de Product Life Cycle (PLC). In het voortbrengingsproces van het product onderscheidt men dan vaak de volgende fasen: 1. Onderzoek, 2. Ontwerp, 3. Productie, 4. Gebruik, beheer, service 5. Afbraak, hergebruik. Aan deze fasering kan al naar gelang de totale context, de probleemstelling of het inzicht van de beroepsbeoefenaar meer of minder detaillering toegevoegd worden. Merk op dat de context in dit geval langs de ontwikkelingslijn is geordend, in achtereenvolgende deelproducten. ONDERSTEUNEND PROCES Het ondersteunend proces, van oudsher het werkterrein van de Bedrijfskundige, is bijvoorbeeld onder te verdelen in: Commercieel proces; Personeel- en organisatieproces; Informatieproces; Financieel proces. Hier is de context van het ondersteunend proces geordend naar de aard van de deelprocessen en niet zo zeer naar een opbrengst of resultaat. In Tabel 4 staan de opbrengsten van deze bedrijfsprocessen opgesomd. Elk van de deelprocessen levert een eigen specifi ek deelproduct of "deeldienst" op. De beroepsbeoefenaar die deze deelproducten oplevert zet daarbij (altijd) de vier generieke competenties in, en wel binnen de deelcontext waarin deze deelproducten moeten worden opgeleverd. Door het onderscheiden van deelprocessen met bijbehorende deelproducten zullen ook de handelingen die binnen de generieke competenties plaatsvinden specifi eker worden. Tabel 4 - Beroepsproducten van de bedrijfsprocessen Sturingsproces Voortbrengingsproces Onderzoek Ontwerp Productie Gebruik Afbraak / Hergebruik Ondersteunend proces Commercieel proces Personeelsen organisatieproces Informatieproces Financieel proces Beleid t.a.v. voortbrengingsproces ("productiebeleid") Marketingbeleid Personeels- of HRM-beleid Informatiebeleid Financieel beleid Kennis en inzicht m.b.t. materialen, producten en processen Oplossingsconcepten of -richtingen voor product of dienst Ontwerp voor product of dienst Product of dienst Distributie van producten of diensten Het aanbieden van de dienst Beheer product (installatie) Ondersteuning bij gebruik van product, onderhoud Het aanbieden van de dienst Ontmanteld of afgebroken product "Nieuwe" grondstoffen Inzameling van afgedankte (deel-)producten Management (aansturen) marketing Logistiek, inkoop, value added logistics, service Consumenten marketing, service, industriële marketing, business to business Statistiek (onderzoekspopulatie, steekproeven) Vestigingsplaats en overeenkomsten, wanprestatie, onrechtmatige daad Management (aansturing) personeel Taak- en functieomschrijvingen Arbeidsrecht, WOR, ARBO en milieuzorg Ondernemingsvormen, organisatiestructuren, samenwerkingsvormen, projectmatig werken Organiseren, verandermanagement Sociotechniek, de lerende organisatie Arbeidsanalyse Management (aansturing) informatieproces Bestuurlijke en technische informatiesystemen Communicatiesystemen Data base management Telematica, internet, simulaties, beveiliging en privacy Planningstechnieken Management fi nancieel proces Algemene economie (stelsels, golven, weekstaat, miljoenennota) Bedrijfseconomie (kosten, fi nanciering, kengetallen) Financiering (ondernemingsplan, investeringen, structuur, kengetallen) Bedrijfsadministratie (balans, grootboek, BTW enz.) Kostprijscalculatie (visies, integraal, kostenplaatsen) 14

15 Een opleiding kan ervoor kiezen de contexten waarvoor zij opleidt op een vaste manier onder te verdelen in deelcontexten. Voor elke deelcontext zijn de vier generieke competenties dan zodanig verder in te kleuren dat zij specifi ek zijn voor de betreffende deelcontext. Zo kan de onderverdeling van de context volgens de product life cycle bijvoorbeeld leiden tot de competenties "onderzoeken van nieuwe materialen", initiëren van projecten, "ontwerpen van product of dienst", "produceren van het product", voortbrengen van de dienst, dienst verlenen, recyclen, en ook andere. Op deze manier, uitgaande van de product life cycle, komt men tot de formulering van productgerichte competenties. waarin de kwaliteit van de opbrengst beschreven wordt afhankelijk van de minst ontwikkelde competentie. Figuur 9 illustreert dat het eindresultaat onder de maat is als één van de vier generieke competenties onderontwikkeld is. Figuur 8: Context onderverdeeld in fasen uit de PLC, met voorbeelden van daaraan gekoppelde competenties. In de loop van de tijd zal in het beroepenveld veel veranderen. Nieuwe technieken komen beschikbaar. Mede daardoor zullen er verschuivingen plaatsvinden in taakverdelingen, maar ook in de ordeningen zoals hierboven gegeven. Het profi el van de Bachelor of Engineering zoekt het onderscheidend zijn in de context, niet zo zeer in de manier waarop de engineer bewust handelt. Daarom mag verwacht worden dat de vier generieke competenties meer duurzaam zullen zijn dan de productgerichte competenties. 5.2 Samenhang tussen de competenties Bij het gebruik van profi elen, die uit meerdere competenties bestaan, bestaat al gauw de neiging om te veronderstellen dat de ene competentie belangrijker zou zijn dan de andere. Dit is met name het geval voor een profi el dat product-/dienstgericht is. Zo is in de ontwerpfase uit de product life cycle de competentie "ontwerpen" (niet te verwarren met de tweede generieke competentie) belangrijker dan die van "produceren" (zie Tabel 4). In het profi el van de Bachelor of Engineering zijn de vier generieke competenties echter onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het bewust of onderbouwd handelen veronderstelt dat deze altijd allemaal ingezet moeten worden. De kwaliteit van het geleverde product, de dienst of de sturing wordt bepaald door de minst ontwikkelde competentie, de "zwakste schakel". Naar analogie van Vincken kan men een schema opstellen Figuur 9: Vincken s diagram illustreert de zwakste schakel. In regel 2 van deze fi guur ontbreekt onderzoek, inzicht krijgen ; het resultaat is een verkeerde oplossing (er wordt bijvoorbeeld een veerpont gekozen, terwijl het een hangbrug had moeten zijn). In regel 3, waar de competentie ontwerpen slecht ontwikkeld is of ontbreekt, wordt een slechte oplossing opgeleverd: de hangbrug stort in. In regel 4, met gebrekkige planning, blijkt de voorgestelde oplossing niet haalbaar: te duur. In de vijfde regel, tenslotte, wordt de oplossing niet gerealiseerd: alleen de fundamenten van de brugpeilers zijn klaar en de rest moet nog komen. Aan de uitkomst, het opgeleverde eindresultaat, kan men dus zien welke generieke competentie relatief het meest ontwikkeld moet worden. De generieke competenties zijn dus onlosmakelijk met elkaar verbonden. Toch betekent dit niet dat in de tijd gezien elke competentie even lang of even intensief ingezet wordt. Zo is het bijvoorbeeld voor te stellen dat het verkrijgen van inzicht in een probleem het uiterste van de beroepsbeoefenaar vraagt; hij wendt dan de eerste generieke competentie aan. Op basis van het verkregen inzicht, en daarmee de reductie van de complexiteit van de opdracht of probleemstelling, is vervolgens het ontwerp van de oplossingsrichting (de opbrengst van de tweede generieke competentie) misschien wel in zeer korte tijd tot stand te brengen. Als het probleem eerst goed en helder geformuleerd is, ligt de oplossingsrichting immers vaak voor de hand. 15

16 5.3 "Fractaal" karakter van het profiel 5.4 Subfases in de generieke competenties Een fractal is een geometrische figuur dat bij inzoomen steeds dezelfde structuur blijft vertonen. Er is niet een kleinste, ondeelbaar element waar de gehele structuur van afgeleid kan worden. Een dergelijke structuur heeft het profiel van Bachelor of Engineering ook. Wanneer de beroepsbeoefenaar zijn tweede generieke competentie (ontwerpen) inzet zal hij, als het goed is, de vier generieke competenties in deze fase alle opnieuw inzetten. De opbrengst van de eerste competentie, het voorlopig pakket van eisen, zal hij eerst analyseren ( inzicht ). Vervolgens zal hij een aantal schetsen gaan maken ( ontwerp ), globaal daarvan de haalbaarheid vaststellen ( plannen ) en daarna aan de uitvoering (van deze ontwerpfase) beginnen, dat wil zeggen meerdere schetsen of modellen maken. Deze redenering kan op elke generieke competentie toegepast worden, en ook op concretere niveaus. Dit geeft handvatten op de onderwijsvloer. Indien een student niet weet hoe hij iets aan moet pakken, dan geeft dit profiel enige ondersteuning. Een deeltaak is op deze manier in kleinere stukken op te delen, waardoor de probleemstelling in complexiteit gereduceerd wordt. Wil een beroepsbeoefenaar bewust of onderbouwd handelen dan zal hij voortdurend opties, mogelijkheden genereren. Hij zal de voor- en nadelen van deze opties onderzoeken. Aan de hand van selectiecriteria zal hij de ernst en de noodzaak van een optie vaststellen. Tenslotte zal hij een keuze maken. Indien deze handelingen ook weer gefaseerd worden kan men een divergente fase onderscheiden, waarin opties gegenereerd worden. In deze fase speelt creativiteit een grote rol en is kwantiteit het streven. Daarop volgt een convergerende of kritische fase waarin opties op basis van selectiecriteria geselecteerd worden. In deze fase is kwaliteit de leidende factor. In de beschrijving van de competenties is deze subfasering terug te vinden, en in Figuur 11 gevisualiseerd. Het fractale karakter van het profiel van de Bachelor of Engineering is gevisualiseerd in Figuur 10. Figuur 11: Subfasen van een competentie. 5.5 Beschrijving van de gedragsaspecten Bij het ontwikkelen van competenties gaat het erom de bekwaamheid in kennis, vaardigheden en attitude in samenhang te kunnen toepassen in de beroepspraktijk. Van oudsher heeft het onderwijs in de sector techniek voornamelijk ervaring met de elementen kennis en vaardigheden. Het gedragsaspect van het begrip competentie is in deze sector een relatief nieuw element. In Bijlage 3 wordt een handreiking gegeven om waarneembaar gedrag meetbaar te maken. Figuur 10: Fractaal karakter van het profiel. Aan de andere kant leidt deze eigenschap van het profiel in discussies snel tot verwarring. Men dient goed het aggregatie- of abstractieniveau van de context in de discussie vast te houden. Als in een discussie gaandeweg meer informatie aan de context wordt toegevoegd, dan neemt het abstractieniveau af en kan de discussie ongemerkt mank gaan lopen. 16

17 6 Implementatie Uitgaande van het profi el van de Bachelor of Engineering zullen hogescholen eigen opleidingsprofi elen opstellen. Vervolgens dient zo n opleidingsprofi el als basis voor de ontwikkeling en uitvoering van het onderwijs, en tenslotte moet dat onderwijs met succes geaccrediteerd kunnen worden. In de toekomst zullen opleidingen steeds meer studentgericht zijn. Studenten zullen in hoge mate zelf de regie over hun studieloopbaan voeren, en daarbij zijn individuele trajecten in principe mogelijk. Bovendien willen hogescholen lenig zijn in het aanpassen van opleidingen of leertrajecten om op de steeds in verandering zijnde omgeving te kunnen inspelen. Het voortbrengingsproces van opleidingsprofi elen en het ontwikkelings- of opleidingsproces van de studenten zijn in deze situatie van het grootste belang. Deze vormen immers de duurzame basis van de opleiding, terwijl de contexten (met bijbehorende kennis, vaardigheden, attituden) veranderen. In deze visie is de koninklijke weg voor het ontwikkelen en uitvoeren van het onderwijs als volgt: 1 opstellen profi el Bachelor of Engineering; 2 opstellen opleidingsprofi el: contexten en illustraties toevoegen, eventueel met niveauaanduiding; 3 opstellen profi elen voor onderwijs in de lagere jaren: contextrijke profi elen met niveauaanduiding beschrijven; 4 aanmaken van lesmateriaal; 5 uitvoering. 7 Referenties 1 Commissie Fransen (2001), Prikkelen, presteren, profi leren. 2 Competent HTNO (2003), Gids voor het beschrijven van de landelijke kwalifi caties in het HTNO. Den Haag. 3 HBO-I Stichting (2004), Bachelor of ICT. Een competentiegerichte profi elbeschrijving. 4 Kok, O.M.P. (2005), Het beschrijven van het gedragsaspect van competenties. Rijswijk: TH Rijswijk. 5 Korthagen, F.A.J. & Vasalos, A. (2002), Niveaus in refl ectie: naar maatwerk in begeleiding. VELON-Tijdschrift voor lerarenopleiders, 23(1), p (http://www.kernrefl ectie.nl/kennis.php) 6 Leeuw, A.C.J. de (2001), Bedrijfskundige methoden. Management van onderzoek. Assen: Van Gorcum. 7 Riemsdijk, M.J. van (1999), Dilemma's in de bedrijfswetenschappen. Assen: Van Gorcum. 8 Vincken, J. (1995), Stil staan bij verandering. Deventer: Kluwer. 9 Werkgroep TBK competenties (februari 2002), Landelijk beroeps- en opleidingsprofi el Technische Bedrijfskunde. 10 Werkgroep E competenties (april 2002), Landelijk beroeps- en opleidingsprofi el Elektrotechniek. 11 Werkgroep W competenties (januari 2002), Landelijk beroepsen opleidingsprofi el Werktuigbouwkunde. In beginsel zullen hogescholen deze weg volgen, en is hun kwaliteitszorgsysteem hierop ingericht. 17

18

19 Illustraties ELEKTROTECHNIEK Context: Klein bedrijf, gespecialiseerd in duurzame energie Rol: Technisch specialist, meet- en regeltechniek Context: Eenmansbedrijf, especialiseerd WiFi verbindingen Rol: Productspecialist WiFi en zelfstandig ondernemer Context: Kleine, startende onderneming; oftware-leverancier Rol: Kennisdeskundige, software engineering Context: Research afdeling bij grote multinational Rol: Ontwerper van geavanceerde voeding voor lampen TECHNISCHE BEDRIJFSKUNDE Context: Middelgroot technische toeleverancier Rol: Projectleider, onderzoek aar verplaatsing productie Context: Middelgrote onderneming in de metaalsector Rol: Organisatieadviseur, i.v.m. bedrijfsreorganisatie Context: Regionaal ziekenhuis in de randstad Rol: Intern adviseur, i.v.m. verbetering logistiek Context: Middelgrote onderneming in de bouwsector Rol: Intern adviseur, productie- rbotechnische aspecten TECHNISCHE NATUURKUNDE Context: Research-afdeling, onderdeel van multinational Rol: Onderzoeker, testen van lasermodule Context: Fysisch onderzoeksinstituut Rol: Onderzoeker van IC-componenten ( chips ) WERKTUIGBOUWKUNDE Context: Middelgrote onderneming in de plaatwerkindustrie Rol: Sales assistant, projectleider i.v.m. orderverwerving Context: Medisch-technische onderneming Rol: Junior medische ingenieur, ontwerp vingerprothese Context: Multinational voormassafabricage umentenartikelen Rol: Productievoorbereider, uitbreiding productielijn Context: Middelgroot ingenieursbureau in de energiesector Rol: Lid van projectteam, levering energiecentale Context: Specialistische massaproductie Rol: Mechanische ontwerper, warmtewisselaars 19

20 Elektrotechniek: technisch specialist Context Klein bedrijf, gespecialiseerd in duurzame energie. De elektrotechnicus Bachelor of Engineering, elektrotechniek. TYPERING VAN DE ORGANISATIE Future Power is gevestigd in een zeer klein dorpje in de kop van Noord-Holland. Het is een klein bedrijf dat zich bezig houdt met ontwikkelingen op het gebied van duurzame energie. TYPERING SPECIFIEK Future Power is een klein bedrijf waar de techniek heel belangrijk is. Uitgaande van goede, innovatieve ideeën wordt technische en economische haalbaarheidsonderzoek gedaan. De projecten van het bedrijf zijn gericht op een duurzamere wereld. In het bedrijf werken minder dan tien mensen, zodat van iedereen een grote mate van zelfstandigheid verwacht wordt. De medewerkers zijn zeer breed inzetbaar, en hebben in hun eigen vakgebied zeer veel kennis en ervaring. Het werkterrein van Future Power is de hele wereld. SITUATIE Binnen Future Power is men al jaren bezig met de ontwikkeling van een golfenergiecentrale. Het project is nu zo ver dat het eerste prototype in de megawatt klasse is gebouwd en geplaatst. Deze centrale moet nu in bedrijf gesteld en getest gaan worden. Als alles goed werkt is het de grootste golfenergiecentrale ter wereld. ACHTERGROND Michiel is al heel jong met elektrotechniek gaan knutselen. Hij begon met het nabouwen van kleine schakelingen uit een elektrotechnisch maandblad, maar al gauw ging hij zelf dingen ontwerpen. Achteraf gezien, geeft hij toe, was dat meer prutsen : net zo lang rommelen tot het werkte. Pas tijdens mijn HBO opleiding ontdekte ik wat systematisch ontwerpen eigenlijk betekent. Eerst denken, dan pas doen scheelt toch veel tijd en ergernis. Wel heb ik altijd veel plezier gehad van mijn brede achtergrond. Ik had al gewerkt met analoge en digitale technieken, en ook had ik zelf al eenvoudige programma s geschreven voor een zelfbouw-computer. Inmiddels heeft Michiel al bijna 5 jaar werkervaring, waarvan de laatste 3 jaar bij Future Power. Hij is een specialist in elektrische vermogensconversie en is, samen met de specialist van de betrokken toeleverancier, verantwoordelijk voor de goede werking van de vermogensconverter. Daarbij horen ook de regeling en het meten en visualiseren van de data. Zijn takenpakket bestrijkt het hele gebied vanaf het controleren van bedrading en het testen van hoogspanningskabels tot en met het programmeren op de computer en het maken van simulatie om het gedrag van de regeling te voorspellen. Ook is hij de specialist voor de datacommunicatieverbinding tussen de golfenergiecentrale op zee en de wal. Door zijn brede interesse in analoge, digitale en netwerk technieken is hij voor een dergelijk project zeer breed inzetbaar. Michiel heeft een goed overzicht over het opzetten van een meetsysteem en een computernetwerk, en hij weet welke componenten daarvoor nodig zijn. Ook kan hij zelfstanding deze componenten instellen en software schrijven om de data in de gewenste vorm op te slaan en te visualiseren. Als er problemen zijn kan hij systematisch goed nadenken en de problemen snel vinden en oplossen. Veel van de werkzaamheden vinden plaats in het buitenland. Michiel heeft een goede beheersing van het engels en kan daardoor prima in het buitenland werken. GROEIPERSPECTIEF Michiel wil voorlopig een technisch specialist blijven, hij vindt het prachtig om aan zulke innovatieve projecten te kunnen werken. Hij zal bij de ontwikkeling van de volgende generaties golfenergiecentrales betrokken blijven. Daarnaast wil hij ook gaan werken aan andere vormen van opwekking van duurzame energie. Hij zal doorgroeien naar een specialist op het gebied van de netinkoppeling van duurzame energiebronnen. 20

Bijlage A Competenties van de opleiding

Bijlage A Competenties van de opleiding Bijlage A Competenties van de opleiding A.1 Curriculum opleiding Werktuigbouwkunde Bouwstenen Stenden Hogeschool heeft de strategische keuze gemaakt om al haar opleidingen op te bouwen met behulp van (deels

Nadere informatie

Van: Werkgroep Beroepsprofiel Bachelor of Engineering. Betreft: Evaluatie Bachelorprofiel Engineering met de techniekhogescholen

Van: Werkgroep Beroepsprofiel Bachelor of Engineering. Betreft: Evaluatie Bachelorprofiel Engineering met de techniekhogescholen Van: Werkgroep Beroepsprofiel Bachelor of Engineering Betreft: Evaluatie Bachelorprofiel Engineering met de techniekhogescholen Den Haag, 24 juni 2011 Beste Collega, Het landelijke beroepsprofiel Bachelor

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Bachelor of Business Administration (MER opleiding)

Bachelor of Business Administration (MER opleiding) Bachelor of Business Administration (MER opleiding) voor decentrale overheden Het Onderwijs De Bachelor of Business Administration voor decentrale overheden (Management, Economie & Recht, MER) wordt aangeboden

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

Projectmatig betekent: op de wijze van een project. Je moet dus eerst weten wat een project is. Een eenvoudige definitie van project is:

Projectmatig betekent: op de wijze van een project. Je moet dus eerst weten wat een project is. Een eenvoudige definitie van project is: Projectmatig werken Inhoudsopgave Projectmatig werken vs. niet-projectmatig werken... 1 Projectmatig werken... 1 Niet projectmatig werken... 2 Waarom projectmatig werken?... 2 Hoe herken je wanneer projectmatig

Nadere informatie

Competentie 1 Ondernemerschap Initiëren en/of creëren van producten en/of diensten, zelfstandig en ondernemend.

Competentie 1 Ondernemerschap Initiëren en/of creëren van producten en/of diensten, zelfstandig en ondernemend. Naam student: Studentnummer: Evaluatieformulier meewerkstage CE In te vullen door de bedrijfsbegeleider van de stage biedende organisatie voorafgaand aan het eindgesprek met de stagedocent. De stagiair

Nadere informatie

Inleiding. Inleiding. Een goede Missie, Visie en Strategie (MVS) bestaat uit twee gedeelten: Strategie Ontwikkeling en Strategie Implementatie.

Inleiding. Inleiding. Een goede Missie, Visie en Strategie (MVS) bestaat uit twee gedeelten: Strategie Ontwikkeling en Strategie Implementatie. Inleiding Inleiding Veel bedrijven hebben wel eens een Visie, Missie en Strategie uitgewerkt. Maar slechts weinig bedrijven hebben er ook daadwerkelijk voordeel van. Bij veel bedrijven is het niet meer

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bladzijde 4/5 Bladzijde 4 Bladzijde 4 Bladzijde 5

Inhoudsopgave. Bladzijde 4/5 Bladzijde 4 Bladzijde 4 Bladzijde 5 Mediavormgeving Inhoudsopgave Wat doet een mediavormgever? - Waar werkt een mediavormgever - Welke taken verricht een mediavormgever? - Welke eigenschappen heeft een mediavormgever Typering beroepengroep

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Doel Zorgdragen voor de vorming van beleid voor de eigen functionele discipline, alsmede zorgdragen voor de organisatorische en personele aansturing van een of

Nadere informatie

Stichting Hindoe Onderwijs Nederland

Stichting Hindoe Onderwijs Nederland Stichting Hindoe Onderwijs Nederland Vacature voor: directeur basisonderwijs. Het bestuur van Stichting Hindoe Onderwijs Nederland (SHON) is op zoek naar een directeur om met ingang van het nieuwe schooljaar

Nadere informatie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Korte versie Colofon Titel Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Auteur Christel Kuijpers en

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend.

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. COMMERCE Competentieniveaus voor de domeincompetenties Commerce DC.1 Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. Competentieniveau 1 CE/IBL/SBRM/F&B Signaleren en opsporen

Nadere informatie

1a Verslag van 2-11-2012 Het verslag van de vorige bijeenkomst wordt goedgekeurd. Er zijn geen opmerkingen.

1a Verslag van 2-11-2012 Het verslag van de vorige bijeenkomst wordt goedgekeurd. Er zijn geen opmerkingen. Verslag Landelijk overleg Elektrotechniek - Domein HBO-Engineering Datum: 15 maart 2013, 10u-13u, HAN Arnhem Aanwezig: Pauline van den Born (HAN), Janny Slagter (Hanze), Herman Riezebos (HAN), Antoine

Nadere informatie

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE COÖRDINATIE KWALITEIT EN PATIËNTVEILIGHEID TWEEDE MEERJARENPLAN 2013-2017 Contract 2013 ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE Sp-ziekenhuizen 1 1. Inleiding Hierna volgt

Nadere informatie

Digikoppeling adapter

Digikoppeling adapter Digikoppeling adapter Versie 1.0 Datum 02/06/2014 Status Definitief Van toepassing op Digikoppeling versies: 1.0, 1.1, 2.0, 3.0 Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900 555

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

Organisatie principes

Organisatie principes Organisatie principes Een overzicht van organisatie principes die als richtsnoer dienen bij het vormgeven van flexibele, innovatieve organisaties. Deze principes zijn gebaseerd op de Moderne Sociotechniek.

Nadere informatie

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. BISL Business Information Services Library Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2

Nadere informatie

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Inhoud 1. Inleiding 3 2. Opzet plannen voor ondersteuning 4 3. Plannen voor verminderen huishoudelijk restafval 5 3.1 Eisen

Nadere informatie

Landelijk Competentieprofiel Elektrotechniek Opleidingscode 34267

Landelijk Competentieprofiel Elektrotechniek Opleidingscode 34267 Landelijk Competentieprofiel Elektrotechniek Opleidingscode 34267 Beschrijving voor alle opleidingen Elektrotechniek aansluitend op de profielbeschrijving Bachelor of Engineering (2012) Landelijk overleg

Nadere informatie

voor meer resultaat uit uw vastgoedonderneming

voor meer resultaat uit uw vastgoedonderneming Hoe haalt u meer resultaat uit uw vastgoedonderneming? Wie ondernemerschap koppelt aan creativiteit en een effectief bedrijfsproces met transparante besluitvorming, behaalt de beste resultaten. HouVast

Nadere informatie

Waardecreatie op scherp

Waardecreatie op scherp Inleiding Waardecreatie op scherp Focus voor verbetering van professionele dienstverlening Jos van Dam, strategisch adviseur Hoe kan het dat je levert wat is afgesproken en de klant toch niet helemaal

Nadere informatie

Examenprofiel mbo Schilderen en Onderhoud en Afbouw

Examenprofiel mbo Schilderen en Onderhoud en Afbouw Januari 2015 Examenprofiel mbo Schilderen en Onderhoud en Afbouw Sector: Schilderen en Onderhoud en Afbouw Vastgesteld door: Paritaire Commissie Onderhoud, Schilderen en Afbouw Savantis Vaststellingsdatum:

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") Evaluatie. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) Evaluatie. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") Evaluatie Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie. De

Nadere informatie

EFQM model theoretisch kader

EFQM model theoretisch kader EFQM model theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. EFQM model EFQM staat voor European Foundation for Quality Management. Deze instelling is in 1988 door een aantal

Nadere informatie

Datum Betreft Bestuursakkoord PO-Raad-OCW 2012-2015. Geacht schoolbestuur,

Datum Betreft Bestuursakkoord PO-Raad-OCW 2012-2015. Geacht schoolbestuur, a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl Onze referentie 349195 Datum Betreft Bestuursakkoord PO-Raad-OCW 2012-2015 Geacht

Nadere informatie

Statistieken voor vraag 2 : Wat is de omvang van uw organisatie?

Statistieken voor vraag 2 : Wat is de omvang van uw organisatie? In totaal legden 20 mensen deze enquete af. Statistieken voor vraag 1 : Wat voor organisatie is het? 1. Gemeente 41.67% 2. Provincie 0.00% 3. Deurwaarderkantoor 0.00% 4. Incassobureau 0.00% 5. Bedrijfsleven

Nadere informatie

Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria

Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria Management, finance en recht Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria De verwarring voorbij Naar hernieuwd zelfvertrouwen Congres Praktijkgericht onderzoek in het HBO Amersfoort, 11 december 2012

Nadere informatie

Concept: De basis van de praktijkroute. FC Extra

Concept: De basis van de praktijkroute. FC Extra Concept: De basis van de praktijkroute FC Extra Verdiepin g Training van vaardigheden Verdieping: Algemene thema s Verbreding en verdieping op: Kennis Toepassen van kennis Onderzoek Verdieping: Vakinhoudelijk

Nadere informatie

Literatuur Projectmatig Werken

Literatuur Projectmatig Werken Literatuur Projectmatig Werken Onderstaande boeken behandelen de meest gebruikte methodieken van projectmatig werken. Prince 2 is vooral voor ICT-projecten geschikt. Overheden kiezen vaak voor een bepaalde

Nadere informatie

Een project, weet waar je aan begint!

Een project, weet waar je aan begint! Een project, White paper Projectmanagement Auteur: Natascha Leeuwenkuijl Januari 2013 Bedrijfskunde www.avansplus.nl Een project, Je hebt t vast ooit meegemaakt, dat je op een gegeven moment in een project

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Opleiding Chemische Presentatie titel Technologie

Opleiding Chemische Presentatie titel Technologie Opleiding Chemische Presentatie Technologie titel Rotterdam, 00 januari 2007 Rotterdam, 08 sep 2011 Wat (toekomstige) ingenieurs en management moeten weten van Energie efficiency ALLES!!!!! Chemische Technologie

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

Nulmeting. naam: Leon van Luijk studentnummer: 11099088

Nulmeting. naam: Leon van Luijk studentnummer: 11099088 Nulmeting naam: Leon van Luijk studentnummer: 11099088 Deze nul meting geeft een indicatie op welk niveau ik deze opleiding ben begonnen. Het niveau wordt gemeten door 15 verschillende competenties. Al

Nadere informatie

Bekwaamheidseisen leraren

Bekwaamheidseisen leraren Concept eindversie 20 mei 2004 Bekwaamheidseisen leraren Stichting Beroepskwaliteit Leraren en ander onderwijspersoneel Inleiding Wat goed onderwijs is, wordt bepaald door de samenleving. Die stelt zich

Nadere informatie

Business Case. <>

Business Case. <<Naam project>> Business Case SYSQA B.V. Almere Versie : Datum : Status : Opgesteld door : Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1.1 Doel van dit document...

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Inleiding. Aanpak visie op leren

Plan van Aanpak. Inleiding. Aanpak visie op leren Plan van Aanpak Van Jos Kessels, Manon Ruijters, Dorine Wesel Datum 12 augustus 2015 Onderwerp Aanpak visie op leren Inleiding Natuurlijk zijn onze uitgangspunten op verschillende manieren om te zetten

Nadere informatie

Ordening van processen in een ziekenhuis

Ordening van processen in een ziekenhuis 4 Ordening van processen in een ziekenhuis Inhoudsopgave Inhoud 4 1. Inleiding 6 2. Verantwoording 8 3. Ordening principes 10 3.0 Inleiding 10 3.1 Patiëntproces 11 3.2 Patiënt subproces 13 3.3 Orderproces

Nadere informatie

FUWA-PO functiebeschrijving. Functie-informatie Functienaam Schooldirecteur

FUWA-PO functiebeschrijving. Functie-informatie Functienaam Schooldirecteur FUWA-PO functiebeschrijving Functie-informatie Functienaam Schooldirecteur Organisatie Stichting RESPONZ Salarisschaal 12 (=DC) Werkterrein Management -> Schoolmanagement Datum 18-01-2011 FUWASYS-versie

Nadere informatie

Body of Knowledge and Skills Domein Bedrijfskunde en Agribusiness, opleiding Associate Degree B&A

Body of Knowledge and Skills Domein Bedrijfskunde en Agribusiness, opleiding Associate Degree B&A Body of Knowledge and Skills Domein Bedrijfskunde en Agribusiness, opleiding Associate Degree B&A Eindterm 1 Ontwikkelen van een visie op veranderingen en trends in de externe omgeving en ontwikkelen van

Nadere informatie

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version Introductie Quickscan De financiële organisatie moet, net zo als alle andere ondersteunende diensten, volledig gericht zijn

Nadere informatie

Landelijk overleg Hbo-opleidingen Elektrotechniek Inhoud

Landelijk overleg Hbo-opleidingen Elektrotechniek Inhoud Landelijk overleg Hbo-opleidingen Elektrotechniek Inhoud Landelijk overleg Hbo-opleidingen Elektrotechniek... 1 Inhoud... 1 Inleiding... 2 HBO-engineering domeincompetenties... 2 Landelijk eindniveau hbo-opleidingen

Nadere informatie

Vanuit het Albeda College een korte toelichting op de producten CCB en de deelnemers aan de opleiding Jeugdopbouwwerker

Vanuit het Albeda College een korte toelichting op de producten CCB en de deelnemers aan de opleiding Jeugdopbouwwerker september 2007 Vanuit het Albeda College een korte toelichting op de producten CCB en de deelnemers aan de opleiding Jeugdopbouwwerker In 2007 is door ons bij de projectleiding CCB een CD aangeleverd met

Nadere informatie

Comakerships & praktijkopdrachten Windesheim Flevoland 2015-2016 Economie & Management, ICT en Bouwkunde

Comakerships & praktijkopdrachten Windesheim Flevoland 2015-2016 Economie & Management, ICT en Bouwkunde Comakerships & praktijkopdrachten Windesheim Flevoland 2015-2016 Economie & Management, ICT en Bouwkunde Opleiding Studiejaar Start Comakership/praktijkopdracht Korte omschrijving 2 sept 2015 Comakership

Nadere informatie

Met onderscheidend en gemeenschappelijk beleefd organisatie DNA het beste toekomstperspectief. Verbeteren kan alleen van binnenuit.

Met onderscheidend en gemeenschappelijk beleefd organisatie DNA het beste toekomstperspectief. Verbeteren kan alleen van binnenuit. Met onderscheidend en gemeenschappelijk beleefd organisatie DNA het beste toekomstperspectief Verbeteren kan alleen van binnenuit. Onze visie, missie en strategie Visie: dat er in alle organisaties een

Nadere informatie

Functiebeschrijving Technische Architect

Functiebeschrijving Technische Architect Functiebeschrijving 1. Algemene Gegevens Organisatie Functienaam Versie Auteur : [naam organisatie] : : 1.0 concept : Ad Paauwe a. Plaats in de organisatie De rapporteert aan de manager van het architectuurteam.

Nadere informatie

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Bert Slof, Gijsbert Erkens & Paul A. Kirschner Als docenten zien wij graag dat leerlingen zich niet alleen de

Nadere informatie

ONTWERP VAN DECREET. betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN

ONTWERP VAN DECREET. betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN Zitting 2008-2009 25 maart 2009 ONTWERP VAN DECREET betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN Zie: 2158 (2008-2009) Nr. 1: Ontwerp van decreet 5571 OND 2 AMENDEMENT Nr. 1 Artikel 7 In a), tweede

Nadere informatie

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company Het BiSL-model Een whitepaper van The Lifecycle Company Met dit whitepaper bieden we u een overzicht op hooflijnen van het BiSL-model. U vindt een overzicht van de processen en per proces een beknopte

Nadere informatie

Bijlage A: Competenties van de opleiding

Bijlage A: Competenties van de opleiding Bijlage A: Competenties van de opleiding In deze bijlage heeft een rectificatie plaatsgevonden per 30 oktober 2012. Na voltooiing van de opleiding moet de student als beroepsbeoefenaar zelfstandig en met

Nadere informatie

Benchmark Axisopleidingen

Benchmark Axisopleidingen Benchmark Axisopleidingen In opdracht van: Platform Bèta Techniek In samenwerking met Ministerie van OCW HBO-raad Project: 2008.104 Datum: Utrecht, 22 december 2008 Auteurs: Guido Ongena, MSc. drs. Rob

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

2 De keuze van de hogeschool per individuele conversie geldt voor alle opleidingsvormen, inclusief de te beëindigen varianten. 1 Beoordeling instellingsconversietabellen CDHO 1 2 Opheffing Hogeschool Positief

Nadere informatie

Van Samenhang naar Verbinding

Van Samenhang naar Verbinding Van Samenhang naar Verbinding Sogeti Page 2 VAN SAMENHANG NAAR VERBINDING Keuzes, keuzes, keuzes. Wie wordt niet horendol van alle technologische ontwikkelingen. Degene die het hoofd koel houdt is de winnaar.

Nadere informatie

Familiebedrijfskunde is. inmiddels een volwassen. discipline en bevordert de. integratie van disciplines. uit verschillende terreinen

Familiebedrijfskunde is. inmiddels een volwassen. discipline en bevordert de. integratie van disciplines. uit verschillende terreinen Familiebedrijfskunde is inmiddels een volwassen discipline en bevordert de integratie van disciplines uit verschillende terreinen Financiële planning is een cruciale succes factor voor de continuïteit

Nadere informatie

ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES. Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva.

ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES. Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva. ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva.nl 1 CONTENT Ontwerpen van technische innovaties Het innovatielab Cases Discussie

Nadere informatie

Les E-01 Projectmanagement

Les E-01 Projectmanagement Les E-01 Projectmanagement 1.1 Werken op projectbasis Op allerlei manieren werken mensen in het sociale leven samen om bepaalde doelen te verwezenlijken. Buurtbewoners organiseren een pleinfeest, verenigingsleden

Nadere informatie

Regie van kwaliteit. Testnet thema avond 6-2-2013. Chester Jansen Jos van Rooyen Kees Lindhout Henk Klein Gunnewiek

Regie van kwaliteit. Testnet thema avond 6-2-2013. Chester Jansen Jos van Rooyen Kees Lindhout Henk Klein Gunnewiek Regie van kwaliteit Testnet thema avond 6-2-2013 Chester Jansen Jos van Rooyen Kees Lindhout Henk Klein Gunnewiek Waarom Regie van Kwaliteit? - De markt van vandaag vraagt veel: bedrijven moeten lenig

Nadere informatie

Verslag werkveld bijeenkomst TBK bij FME

Verslag werkveld bijeenkomst TBK bij FME Verslag werkveld bijeenkomst TBK bij FME 23-januari 2014 Aanwezigen: Ronde 1 W. Jouwsma I. Kaufman P.J. van der Klift M.J.A. van Loenhout A.S. Bos H. van Ommeren P. Grootenboer D.J. Verheijden Ronde 2

Nadere informatie

Technicus onderwijs- en onderzoekgebonden - profiel O

Technicus onderwijs- en onderzoekgebonden - profiel O Technicus onderwijs- en onderzoekgebonden - profiel O Doel Ontwerpen, ontwikkelen en (doen) vervaardigen van apparatuur/instrumenten, installaties en (ICT-) systemen, binnen de doelstellingen van de dienst/afdeling

Nadere informatie

1 Beoordeling instellingsconversietabellen CDHO 1 2 Opheffing Hogeschool Positief advies CDHO: Engineering Engineering AOT Techniek(deeltijd) Einde instroom: 31-12-2011 Einde opleiding: 31-12-2016 Engineering

Nadere informatie

Functiebeschrijving Business Architect

Functiebeschrijving Business Architect Functiebeschrijving 1. Algemene Gegevens Organisatie Functienaam Versie Auteur : [naam organisatie] : : 1.0 concept : Ad Paauwe a. Plaats in de organisatie De rapporteert aan de manager architectuur van

Nadere informatie

Directeur onderwijsinstituut

Directeur onderwijsinstituut Directeur onderwijsinstituut Doel College van van Bestuur Zorgdragen voor de ontwikkeling van het facultair en uitvoering en organisatie van onderwijs en onderwijsondersteuning binnen de faculteit, uitgaande

Nadere informatie

Leerarrangement Trendanalyse Health

Leerarrangement Trendanalyse Health Leerarrangement Trendanalyse Health Inleiding Gezondheid is voor iedereen een meer of minder belangrijk onderdeel van zijn leven. Bepaalde keuzes die je maakt, heeft te maken met gezondheid. Keuzes op

Nadere informatie

De type-functies en de bijbehorende competenties

De type-functies en de bijbehorende competenties IRISteam De type-functies en de bijbehorende competenties Le Service Ressources Humaines De type-functies 1. De competenties voor de functies van klasse 0... 3 Logistiek Assistent_Toc374542571 2. De competenties

Nadere informatie

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. De SYSQA dienst auditing Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3

Nadere informatie

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet!

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Wat zijn de belangrijkste eisen en uitdagen van jouw organisatie in de komende 6 maanden? Welke kritische succesfactoren worden er gesteld? Waar liggen de

Nadere informatie

Het bonus/malus principe. De theoretische werking in een model. R.C. Hogendoorn 1211196 3 November 2010 AR3R020 Design & Construction Management

Het bonus/malus principe. De theoretische werking in een model. R.C. Hogendoorn 1211196 3 November 2010 AR3R020 Design & Construction Management Het bonus/malus principe De theoretische werking in een model R.C. Hogendoorn 1211196 3 November 2010 AR3R020 Design & Construction Management 1 Colofon Uitgegeven door: In opdracht van: 2010: Ronald Cornelis

Nadere informatie

Sourcing. Analyse Sourcing Management

Sourcing. Analyse Sourcing Management Sourcing Analyse Sourcing Management Sourcing Business Driven Sourcing Wij nemen het woord sourcing letterlijk. Welke bronnen zijn nodig om uw organisatie optimaal te laten presteren, nu en in de toekomst?

Nadere informatie

RRBOUWRAPPORT 144. Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen

RRBOUWRAPPORT 144. Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen RRBOUWRAPPORT 144 Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen 2 Handreiking Virtueel Bouwen Aan de slag met BIM, Gewoon doen! Jan Straatman en Willem Pel, Balance & Result Organisatie

Nadere informatie

Bijlage A, behorende bij artikel 2 lid 1 Besluit personeel veiligheidsregio s

Bijlage A, behorende bij artikel 2 lid 1 Besluit personeel veiligheidsregio s Bijlage A, behorende bij artikel 2 lid 1 Besluit personeel veiligheidsregio s Supplement aa. Functie specialist opleiden en oefenen Functie zoals genoemd in artikel 2 lid 1 sub aa. Besluit personeel veiligheidsregio

Nadere informatie

Where innovation starts. Vakken eerste jaar major Technische Bedrijfskunde

Where innovation starts. Vakken eerste jaar major Technische Bedrijfskunde Where innovation starts Vakken eerste jaar major Technische Bedrijfskunde TU/e Bachelor College De Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) bundelt haar bacheloronderwijs in het Bachelor College. Als student

Nadere informatie

Competentieprofiel Afstudeerscriptiebegeleider Praktijkopleiding RA

Competentieprofiel Afstudeerscriptiebegeleider Praktijkopleiding RA Competentieprofiel Praktijkopleiding RA rapport Competentieprofiel. pagina 2 2 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 5 Leeswijzer... 5 2. Competentieprofiel... 6 Colofon... 6 Beroepsbeschrijving... 6 Beschrijving

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Wat is een bedrijf? 17. Inleiding 14

Inhoud. Deel 1 Wat is een bedrijf? 17. Inleiding 14 Inhoud Inleiding 14 Deel 1 Wat is een bedrijf? 17 1 Bedrijf en bedrijfskunde 19 1.1 Het bedrijf 20 1.1.1 Organisatie, bedrijf en onderneming 20 1.1.2 Bedrijven zijn organisaties 22 1.1.3 De eenvoudige

Nadere informatie

Vertaaldocument huidig format naar verbeterd format kwalificatiedossier Applicatieontwikkelaar ECABO 2007-2008

Vertaaldocument huidig format naar verbeterd format kwalificatiedossier Applicatieontwikkelaar ECABO 2007-2008 Vertaaldocument huidig format naar verbeterd format kwalificatiedossier Applicatieontwikkelaar ECABO 2007-2008 Vertaaldocument AO, juni 2007 Pagina 1 van 10 Vertaaldocument AO, juni 2007 Pagina 2 van 10

Nadere informatie

STAGEINSTELLINGEN ONDERZOEK HJO-JURISTEN ZUYD HOGESCHOOL. Geachte heer/mevrouw,

STAGEINSTELLINGEN ONDERZOEK HJO-JURISTEN ZUYD HOGESCHOOL. Geachte heer/mevrouw, STAGEINSTELLINGEN ONDERZOEK HJO-JURISTEN ZUYD HOGESCHOOL Geachte heer/mevrouw, De Hogere Juridische Opleiding (HJO) is ontstaan vanuit de voormalige opleiding Sociaal Juridische Dienstverlening (SJD).

Nadere informatie

Comakerships & praktijkopdrachten Windesheim Flevoland 2015-2016 Economie & Management, ICT en Bouwkunde

Comakerships & praktijkopdrachten Windesheim Flevoland 2015-2016 Economie & Management, ICT en Bouwkunde Comakerships & praktijkopdrachten Windesheim Flevoland 2015-2016 Economie & Management, ICT en Bouwkunde Opleiding Studiejaar Start Comakership/praktijkopdracht Korte omschrijving Bedrijfseconomie Comakership

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Erasmus Universiteit Rotterdam: CSR paper De route naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in algemene ziekenhuizen. De strategische verankering van MVO in de dagelijkse activiteiten

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten Samen werken aan betere zorg van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 Participatie van cliënten... 4 De rol van de cliëntenraad in verbetertrajecten... 6 Het stappenplan:

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Informatie Architectuur

Informatie Architectuur Informatie Architectuur D-reizen.nl ziet een toename van klanten in de leeftijd tot 19 jaar die door heel het jaar online vakanties boeken. Deze vakanties zijn vaak een combinatie aanbieding van vervoer

Nadere informatie

Functiebeschrijving Manager Kwaliteitsbeleid

Functiebeschrijving Manager Kwaliteitsbeleid Functiebeschrijving Manager Kwaliteitsbeleid Binnen O2A5 staat een belangrijke verandering voor de deur, namelijk de invoering van zgn. onderwijsteams. Voor een succesvolle implementatie van deze organisatieverandering

Nadere informatie

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer Plantijnweg 32, 4104 BB Culemborg / Postbus 141, 4100 AC Culemborg Telefoon (0345) 47 17 17 / Fax (0345) 47 17 59 / www.multiconsultbv.nl info@multiconsultbv.nl Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 160

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 160 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Marketing Module Algemene Marketing Code A5 Lestijden 160 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot JA aanvragen vrijstelling

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Functieprofiel van een informatiemanagementrol

Functieprofiel van een informatiemanagementrol Functieprofiel van een informatiemanagementrol Globaal zijn er twee profielen te schetsen voor de invulling van informatiemanagement in het PO en VO. Daarbij gaan we uit van een profiel van een informatiemanagementrol

Nadere informatie