Verlangen naar een ander volk

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verlangen naar een ander volk"

Transcriptie

1 Verlangen naar een ander volk De tegenstelling tussen progressief links en conservatief links is schijn. De PvdA moet niet vallen voor de droom van GroenLinks en d66 om samen een opstand van de elite te ontketenen. Herstel van het vertrouwen bij lager opgeleiden is het doel, volgens Paul Bordewijk. paul bordewijk 12 Zou het niet eenvoudiger zijn wanneer de regering het volk zou ontbinden en een ander volk zou kiezen? Zo reageerde de Oost-Duitse toneelschrijver Bertolt Brecht in zijn gedicht Die Lµsung, toen na het neerslaan van de Oost- Berlijnse opstand in 1953 pamfletten werden verspreid met de boodschap dat het volk het vertrouwen van de regering verspeeld had en dat moest terugwinnen door tweemaal zo hard te werken. Het was een riskante boutade onder een totalitair regime dat in een crisis verkeerde, maar Brecht kon zich dat als icoon van het Oost- Duitse theater veroorloven. Ook in het huidige Nederland zie je bij de politieke elite veel ontevredenheid over het volk, zeker ook binnen de Partij van de Arbeid. Dat kwam het meest pregnant tot uitdrukking in de oproep van oud-minister Guusje ter Horst tot een opstand van de elite. Zij vond niet dat de regering een ander volk moest kiezen, maar dat de elite tegen het volk in opstand moest komen. Dat was niet zoals bij Brecht een boutade, zij meende het. Net zoals het de elitair anarchist Over de auteur Paul Bordewijk is publicist Noten zie pagina 17 Roel van Duyn ernst was met zijn klacht over het klootjesvolk in de jaren zestig van de vorige eeuw. Onlangs hoorde ik Dick Pels, directeur van het wetenschappelijk bureau van Groen- Links, ervoor pleiten dat links voor de elite kiest, want het volk wordt steeds rechtser. Wie precies de elite vormen is daarbij overigens niet altijd duidelijk. Het kan gaan om de hoger opgeleiden, de weldenkende mensen, maar ook om het netwerk van invloedrijken dat door de Volkskrant jaarlijks beschreven wordt, of om de opinieleiders. Die twee laatste groepen tonen geen grote overlap, maar zijn wel allebei hoogopgeleid. Voor het gemak reken ik mijzelf ook maar tot de elite. Soms krijg je de indruk dat de opstand van de elite tegen het volk al begonnen is. Uit de door Wikileaks openbaar gemaakte ambtsberichten van de Amerikaanse ambassade in Nederland blijkt dat Nederlandse ambtenaren samenspanden met de Amerikanen om de vicepremier onder druk te zetten zodat hij zou instemmen met een militaire missie die zowel door de bevolking als door de Tweede Kamer én door zijn eigen partij werd afgewezen. Dat is deloyaal tegenover de Nederlandse samenleving, zeker omdat daar-

2 bij ook de deelname van Nederland aan de g20 in de waagschaal werd gezet. De opstand van de elite was dus al in gang gezet voordat Guusje ter Horst ertoe opriep. Waarom zou de elite in opstand moeten komen tegen het volk? Wat is er mis met het volk, en met het klootjesvolk in het bijzonder? Wel, van alles: > Het volk luistert naar de verkeerde muziek. Het houdt van André Hazes en Frans Bauer. Wij van de elite daarentegen doen niets liever dan luisteren naar het Asko Schµnberg Ensemble of Alphons Diepenbrock. > Het volk houdt van de verkeerde schilderijen. Het waardeert Corneille pas wanneer Cobra voor ons allang passé is. > Het volk ziet er niet uit. In de Schouwburg zie je nauwelijks nog mannen met een stropdas om. In plaats daarvan dragen ze horizontaal gestreepte truien van de hema, waarmee ze hun dikke buik benadrukken. Vrouwen persen hun te dikke achterwerk in veel te nauwe leggings, of laten onbeschaamd de bandjes van hun string boven hun broek uitkomen. > Het volk leeft ongezond. Het eet, drinkt en rookt te veel en beweegt te weinig. Daardoor doet het volk een te groot beroep op de ziektekostenverzekering. > Het volk is consumptieverslaafd. Het koopt en koopt maar. Volkse mensen zijn, zoals Jacques de Kadt dat met de hem eigen fijnzinnigheid uitdrukte, maagmensen. 1 Wij van de elite daarentegen zijn dynamische cultuurmensen. 2 > Het volk rijdt in steeds grotere auto s. Het is daarom tegen rekeningrijden en betaald parkeren. Zo wordt het nooit wat met het milieu. > Het volk wil in de verkeerde huizen wonen. Geen stijlvolle appartementencomplexen met allure, ontworpen door grensverleggende modernistische architecten, maar huizen met een puntdak en in de voortuin een tuinkabouter met een puntmuts. Architecten krijgen daar een punthoofd van. > Het volk is tegen grote infrastructurele projecten. Houd een referendum over de Amsterdamse Noord/Zuidlijn of de RijnGouwelijn door Leiden, en je merkt dat het volk geen begrip heeft voor de strategische betekenis van dat soort railverbindingen. > Het volk is jaloers. Het volk begrijpt niet dat we aan de top van het bedrijfsleven en bij de overheid unieke talenten nodig hebben van wie een uitzonderlijke prestatie wordt gevraagd, en dat daar een ruimhartige beloning tegenover mag staan. Hoe genereer je als bank voldoende omzet als je geen bonussen mag uitkeren? > Het volk is lui. Het volk heeft een negen-totvijfmentaliteit, en wil ook nog zoveel mogelijk vrije dagen. Probeer op vrijdagmiddag maar eens iemand aan de telefoon te krijgen. Zelfs in politiek Den Haag begint het kerstreces al half december. Terrassen zitten ook overdag overvol. Vrouwen zijn niet bereid fulltime te werken, maar vluchten in deeltijdbaantjes. Men wil zo vroeg mogelijk met pensioen. > Het volk is conservatief en verwend. Het wil vasthouden aan een stagnerende verzorgingsstaat die niet past bij de eenentwintigste eeuw. Mensen willen niet ontslagen worden, en als dat toch gebeurt willen ze een uitkering. Ze begrijpen niet hoe frustrerend dat is voor de economische dynamiek. Hoe kunnen wij zo ooit de concurrentie met China en India aan? > Het volk is egoïstisch. Men heeft liever goede ouderenzorg in Nederland dan dat het geld naar ontwikkelingslanden gaat. Hoe kan Afrika zo ooit het welvaartsniveau van China en India bereiken? > Het volk wil niet vechten. Het realiseert zich niet hoe belangrijk de deelname aan navomissies is om Nederlanders op de juiste posities in internationale organisaties te krijgen. > Het volk wil maar niet inzien wat een verrijking de multiculturele samenleving voor ons land betekent. Men klaagt alleen maar over de overlast van Marokkaanse hangjongeren, en heeft geen oog voor al de exotische restaurants die de multiculinaire samenleving ons gebracht heeft. > Het volk is tegen Europa. Het is bang voor de concurrentie uit lagelonenlanden. Maar we zullen die immigratie hard nodig hebben. Waar 13

3 14 Paul Bordewijk Verlangen naar een ander volk haal je anders een betaalbare werkster vandaan? > Het volk leest het verkeerde ochtendblad. > Het volk stemt op de verkeerde partijen. In plaats van op een fatsoenlijke middenpartij als de Partij van de Arbeid stemt men op populistische partijen als de sp en de pvv. In het buitenland maakt men zich daar grote zorgen over. angst voor de meerderheid Als het volk verkeerd stemt, waarom heeft de elite het volk dan ooit stemrecht gegeven? Soms lees je vergelijkingen tussen de huidige politieke situatie in Nederland en de ondergang van de Weimar-republiek: het politieke midden wordt bedreigd door de opkomst van partijen aan de rand van het politieke spectrum. Maar die vergelijking gaat niet op. Je kunt van alles tegen de sp en zeker tegen de pvv inbrengen, maar niet dat zij erop uit zijn een totalitaire eenpartijstaat te vestigen. Wanneer er al bedenkingen zijn tegen het algemeen kiesrecht, dan is dat bij de elites in de middenpartijen, waartoe tegenwoordig ook de PvdA wordt gerekend. Nu zijn er altijd leden van de elite geweest die tegen het algemeen kiesrecht waren. Indertijd vreesden ze dat met de komst van het algemeen kiesrecht de socialisten het voor het zeggen zouden krijgen. Die waren toen behoorlijk populistisch, kijk maar hoe Albert Hahn de kapitalistische elite verbeeldde, en daar de gezonde arbeider tegenover stelde. Tegenwoordig zul je niemand hardop horen zeggen dat hij tegen het algemeen kiesrecht is. Maar er zijn wel andere symptomen van angst voor de meerderheid. We zien dat zowel rond de directe democratie als rond de representatieve democratie. Het enthousiasme voor de directe democratie is de laatste jaren verbleekt. d66 heeft zijn kroonjuwelen uit de etalage gehaald, al zijn ze volgens partijleider Pechtold nog steeds uit voorraad leverbaar. Na het Zwitserse referendum waarbij de meerderheid van de bevolking voor een minarettenverbod stemde, hoefde van het GroenLinks-congres het referendum niet meer in het verkiezingsprogramma. d66-politicus Aad Nuis schreef in 2004 terugkijkend op zijn politiek loopbaan: In één opzicht waren we naïef, [ ] in de verwarring van ons ideaal van de mondige burger met de bestaande werkelijkheid. [ ] Mensen hebben zich niet alleen losgemaakt uit oude verbanden, ze zijn vaak ook de richting kwijt, niet in staat de stromen van informatie en misinformatie nuchter te schiften, vatbaar voor nauwelijks beredeneerde vlagen van hevige opwinding. 3 Altijd al zijn er leden van de elite geweest die tegen het algemeen kiesrecht waren Die mensen kun je dan maar beter niet bij referendum laten beslissen of rechtstreeks de burgemeester laten kiezen. Anders was Pim Fortuyn in 2002 misschien wel burgemeester van Rotterdam geworden, en Thom de Graaf zeker geen burgemeester van Nijmegen. Bij referenda worden voorstellen waar d66 achter staat bijna altijd afgewezen. Niet voor niets heeft Alexander Pechtold als wethouder van Leiden tot tweemaal toe geprobeerd een referendum te verhinderen. Zolang hij d66 leidt, zullen de kroonjuwelen dus wel stevig beschermd in de kluis blijven liggen. De uitslag van het referendum over de Europese grondwet, heeft op geen enkele manier geleid tot een aanpassing van de Europistische koers van d66 en GroenLinks, hoewel die partijen uitgesproken voorstander van dat referendum waren. Die partijen nemen het zelfs de PvdA kwalijk dat bij ons het referendum wel tot een aanpassing van die koers geleid heeft, al is dat bij onze delegatie in Brussel niet altijd te merken. het parlement aan banden Maar niet alleen is bij de politieke elite het enthousiasme voor directe democratie verminderd, ook de representatieve democratie moet het ontgelden. Het gaat er dan niet om dat men

4 het algemeen kiesrecht wil inperken, maar wel dat men de impact van het algemeen kiesrecht wil verminderen door het parlement aan banden te leggen en allerlei bevoegdheden op andere plaatsen te leggen. Bij de laatste kabinetsformatie bleek een restrictiever immigratiebeleid nagenoeg onmogelijk zonder aanpassing van Europese verdragen. Tegenstanders van zo n beleid reageerden daar triomfantelijk op: dat kunnen ze wel willen, maar wij hebben dat samen met onze vriendjes in Europa dichtgetimmerd, lekker puh. Daarmee gingen ze voorbij aan de frustratie die zo n houding oproept bij degenen die oprecht van mening zijn dat Nederland beter af is met een stringenter immigratiebeleid. De Europese integratie wordt er zo ook niet populairder op. Bij de invoering van de euro was Nederland er alles aan gelegen dat de Europese Centrale Bank zo onafhankelijk mogelijk zou worden. Wim Kok zei daarover: het monetaire beleid is te belangrijk om aan politici over te laten. Dat klinkt toch ook niet als een hartstochtelijk pleidooi voor het algemeen kiesrecht. Er zijn ook mensen die vinden dat het hele buitenlandse beleid te belangrijk is om aan gekozen politici over te laten. Onlangs verweet Jan Pronk de PvdA-fractie nog te veel te luisteren naar amateurs. 4 Een jaar geleden klaagde Clingendael-medewerker Alfred Pijpers naar aanleiding van de kabinetscrisis dat de klassieke pijlers van de Nederlandse buitenlandse politiek door het wassend populistisch tij van links en van rechts onderuit werden gehaald. 5 Hij pleitte daarom voor een anti-populistisch convenant over de grondslagen van onze buitenlandse politiek in de eenentwintigste eeuw. Hoe daaraan vorm gegeven zou moeten worden stond er niet bij, maar het was kennelijk de bedoeling dat er een document kwam waarin wij onze aanhankelijkheid aan de Verenigde Staten op zo n manier zouden vastleggen dat de komende negentig jaar parlementsverkiezingen daar geen verandering in zouden kunnen brengen, en we verder het buitenlands beleid zouden overlaten aan de professionals die op Clingendael worden opgeleid. Misschien was dit ook wel afgestemd met de Amerikaanse ambassade. In feite fungeert voor sommige beleidsterreinen de Grondwet nu al als een dergelijk document. Daarin wordt aan de ene kant het algemeen kiesrecht vastgelegd, maar worden aan de andere kant beperkingen gesteld aan wat de burger met het gebruik van zijn kiesrecht kan bereiken, omdat voor wijziging van de Grondwet een tweederde meerderheid nodig is. Ook al vindt 65% van de bevolking dat de provincies of de waterschappen best kunnen worden afgeschaft, dat de burgemeester best door de gemeenteraad kan worden gekozen, of dat onderwijs in godsdienstig opzicht neutraal moet zijn, vijftig Tweede Kamerleden of vijfentwintig Eerste Kamerleden kunnen zo n grondwetswijziging tegenhouden. Daarmee hebben politici uit het verleden hun wil opgelegd aan de huidige generatie. Regelmatig hoor je daarom ook de roep om nog meer in de Grondwet te gaan regelen. Een uiting van de opstand van de elite is ook de roep om rechterlijke toetsing van wetten aan de Grondwet. Ook daarmee wordt de macht van de volksvertegenwoordiging en dus de impact van het algemeen kiesrecht ingeperkt. Nu is onze huidige Grondwet geen erg evenwichtig stuk. De tekst geeft weinig duidelijkheid in het geval van botsende grondrechten. Art. 1 verbiedt elke vorm van discriminatie, maar dat geldt kennelijk niet voor discriminatie naar nationaliteit, want in de volgende artikelen wordt nadrukkelijk onderscheid gemaakt tussen Nederlanders en vreemdelingen. Art. 23 geeft expliciet schoolbesturen het recht te discrimineren bij de aanstelling van docenten, dat geldt als een grondrecht. Het laten vervullen van het koningschap door de opvolgers van Koning Willem i is een vorm van discriminatie naar geboorte. En dan zijn er nog de sociale grondrechten, zoals de opdracht aan de regering om voldoende werkgelegenheid te bevorderen, die opzettelijk vaag gehouden zijn. Rechterlijke toetsing van wetten aan de Grondwet betekent dat het rechters zijn die 15

5 16 een keuze moeten maken in geval van botsende grondrechten en inconsistenties in de Grondwet, en ook nog moeten bepalen in hoeverre we ons op de sociale grondrechten kunnen beroepen. Het leidt tot toestanden als in Amerika, waar nu de rechter moet beslissen of Obama s zorgwet wel in overeenstemming met de grondwet is, en waar afgezien van het verklaren van oorlog de keuze van rechters de belangrijkste beslissing is die een president tijdens zijn ambtstermijn neemt. Voor veel actieve PvdA-leden zijn de problemen van laagopgeleiden luxeproblemen In verband met het verlangen naar een ander volk is de wisseling die er heeft plaatsgevonden in de waardering van de monarchie ook interessant. Vanouds was het Oranjehuis populair bij het klootjesvolk, en koesterde alleen de intellectuele elite republikeinse gevoelens. Men vreesde het gepeupel, terugdenkend aan de moord op de gebroeders De Wit in Dat moet ook de reden zijn geweest dat Den Uyl zich in 1976 door koningin Juliana liet chanteren om geen strafrechtelijk onderzoek te laten instellen tegen de van corruptie verdachte Bernhard van L.-B. Wanneer de koningin uit protest daartegen af zou treden, vreesde het kabinet een opstand, niet van de elite maar van het volk of van de legerleiding. Heden ten dage zien we echter dat juist de populisten zich afzetten tegen de monarchie, terwijl de elite daarentegen steeds meer verwacht van het koningshuis. Na de moord op Theo van Gogh riep Femke Halsema al om een stichtelijk woord van de koningin. Tijdens de laatste formatie hoopten velen dat de koningin door de inzet van haar dienaren Lubbers en Tjeenk Willink de komst van het kabinet Wilders zou weten te voorkomen. Als dat gelukt was had het eveneens een inperking van de impact van het algemeen kiesrecht betekend. de ratio van het algemeen kiesrecht Waarom willen we eigenlijk algemeen kiesrecht? Het enige valide argument daarvoor is dat op die manier iedereen in beginsel dezelfde mogelijkheid heeft om de besluitvorming te beïnvloeden, en dezelfde mogelijkheid heeft ervoor te zorgen dat daarbij met zijn belangen en zijn waarden en normen rekening wordt gehouden. Dat is onafhankelijk van ieders politiek inzicht: de hoogleraar in de mathematische macro-economie en de schoonmaker brengen elk één stem uit. Elk stelsel dat kwaliteitseisen stelt aan kiezers leidt ertoe dat de belangen van de kiezers die aan die eisen voldoen het winnen van die van de overige inwoners. Politiek inzicht en de daarmee verband houdende verbale en andere vaardigheden spelen echter wel een rol bij de selectie van volksvertegenwoordigers. Dat is ook onvermijdelijk: Bonger benadrukte in 1934 dat een dergelijke selectie noodzakelijk is om de democratie te laten functioneren. 6 Als gevolg daarvan is het gemiddelde opleidingsniveau in bestuur en volksvertegenwoordiging veel hoger dan onder de kiezers. Mark Bovens noemt dat de diplomademocratie. 7 Dat hoeft niet slecht te zijn: hoogopgeleiden zijn beter in staat om wetten te maken die de belangen van de laagopgeleiden beschermen dan de laagopgeleiden zelf. Ook de vakbeweging rekruteert haar kader niet meer onder de leden, maar onder professionals. Juist de sdap en de PvdA waren van oudsher partijen die opkwamen voor de belangen van de lager opgeleiden, maar waarin deze belangen behartigd werden door mensen met een hogere opleiding. Het waren wel vaak mensen die door zelfstudie of avondstudie waren opgeklommen uit een eenvoudig milieu, en zich daardoor ook gemakkelijker in die gedachtewereld konden verplaatsen. Het probleem ontstaat wanneer de hoogopgeleiden niet meer bereid zijn zich in de positie van de laagopgeleiden in te leven. Dat is een ontwikkeling die zich in de PvdA vanaf de opkomst

6 van Nieuw Links midden jaren zestig voltrokken heeft. Nieuw Links ontstond in de slipstream van het elitaire anarchisme van Provo, en agendeerde thema s die weinig aansloten bij de belevingswereld van de laagopgeleiden, voor wie juist het bezit van een auto in het vizier kwam. Maar tegelijkertijd ging de PvdA in die tijd een meer geprononceerd inkomensbeleid voeren. Zo hield Den Uyl de boel bij elkaar. Later profileerde de PvdA zich vooral als verdediger van de verzorgingsstaat en wist ook zo herkenbaar te blijven voor de laagopgeleiden. Na de verkiezingen van 1986 veranderde dat. De 52 zetels die de PvdA bij die verkiezingen haalde waren een teleurstelling na eerdere peilingen die een veel beter resultaat voorspelden. De dominante verklaring binnen de PvdA daarvoor was dat wij de mensen te hoge collectieve lasten wilden opleggen. Wanneer iemand al het vermoeden had dat de last die het immigratiebeleid juist op onze kiezers legde een rol speelde, beet hij liever zijn tong af dan dat vermoeden te uiten. Sindsdien is de PvdA steeds verder van zijn natuurlijke achterban komen te staan, enerzijds door mee te gaan met de afbraak van de verzorgingsstaat, anderzijds door veel te laat te erkennen dat er in immigratiewijken een reëel probleem was. Voor veel actieve leden van de PvdA zijn de problemen van de laagopgeleiden in Nederland luxeproblemen vergeleken met die in de Derde Wereld. Daardoor hebben veel laag opgeleide kiezers de PvdA vaarwel gezegd, en zijn zij overgestapt naar de sp of de pvv. Dat is overigens niet definitief: bij de raadsverkiezingen van 2006 heeft de PvdA wel hoog gescoord vanwege het verzet tegen de afbraak van de verzorgingsstaat onder Balkenende. Daarmee werkte het algemeen kiesrecht zoals altijd de bedoeling is geweest: om de volksvertegenwoordiging te dwingen rekening te houden met ieders belang. De PvdA staat nu op een tweesprong: samen met GroenLinks en d66 dromen van een ander volk en een opstand van de elite voorbereiden, of proberen het verlies aan vertrouwen bij de lager opgeleiden te herstellen. Dat laatste kan alleen wanneer ook de sp deelneemt aan een linkse samenwerking. Volksvertegenwoordigers moeten zich realiseren dat macht een geleende fiets is. Je wint het vertrouwen niet terug door af en toe een referendum te organiseren en vervolgens over te gaan tot de orde van de dag, maar door de talenten in de partij en daarbuiten in te zetten voor het ontwikkelen van een serieus alternatief voor de neoliberale leer die ondanks het fiasco van de kredietcrisis nog steeds domineert. Noten 1 J. de Kadt, Het fascisme en de nieuwe vrijheid, tweede druk. Van Oorschot, Amsterdam, 1946, p Ibid., p Aad Nuis, Op zoek naar Nederland, Augustus, Amsterdam, 2004, p de Volkskrant, 11 januari nrc Handelsblad, 23 februari W.A. Bonger, Problemen der Demokratie, tweede uitgave, De Arbeiderspers, Amsterdam, 1936, p M. Bovens en A. Wille. Diplomademocratie. Over de spanning tussen meritocratie en democratie. Bert Bakker, Amsterdam,

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Mensbeelden, ideologieën, politieke partijen Politieke partijen Welke politieke partijen zijn er eigenlijk in Nederland en wat willen ze? Om antwoord

Nadere informatie

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Ben je van plan om op 9 juni te gaan stemmen? Ja 698 83,1 Nee 39 4,6 Ik weet het nog niet 103 12,3 Stemgedrag PVV/ Wilders PvdA

Nadere informatie

Maatschappijleer par. 1!

Maatschappijleer par. 1! Maatschappijleer par. 1 Iets is een maatschappelijk probleem als: 1. Het groepen mensen aangaat 2. Het samenhangt met of het is gevolg is van maatschappelijke verandering 3. Er verschillende meningen zijn

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

Onderzoek: 200 jaar Grondwet

Onderzoek: 200 jaar Grondwet Onderzoek: 200 jaar Grondwet Publicatiedatum: 27-3- 2014 Over dit onderzoek Het 1V Jongerenpanel, onderdeel van EenVandaag, bestaat uit 7000 jongeren van 12 t/m 24 jaar. Aan dit online onderzoek, gehouden

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland Gebruik bron 1 en 2. 1p 1 De twee bronnen hebben te maken met de constitutionele monarchie. Welke

Nadere informatie

Onderzoek: 200 jaar Grondwet

Onderzoek: 200 jaar Grondwet Onderzoek: 200 jaar Grondwet Publicatiedatum: 27-3- 2014 Over dit onderzoek Aan het onderzoek deden 30.156 leden van het EenVandaag Opiniepanel mee. Het onderzoek vond plaats van 21 t/m 27 maart 2014.

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Europese Unie dr. Edwin van Rooyen 10-9-2012 PvdA, VVD en SP zijn voorstander van het vergroten van de controle op

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013

Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013 Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013 Dames en heren, Het thema van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis

Nadere informatie

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen Gegroeid optimisme over toekomst Europa vertaalt zich niet in afname euroscepsis 15 mei Een week voor de verkiezingen voor

Nadere informatie

MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN

MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN 1. Iemand die in de Tweede Kamer zit is een politicus, omdat hij: A. lid is van een politieke partij. B. beslissingen en keuzes moet maken voor het hele land. C. in dienst

Nadere informatie

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Partij van de Arbeid (PvdA) Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) Christen-democratisch Appèl (CDA) Democraten

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8 Tweede Kamerverkiezingen groep 7 en 8 inhoud blz. 1. Inleiding 3 2. Democratie 4 3. Politieke partijen 5 4. De Tweede Kamer 6 5. Kiezen 7 6. De uitslag 8 7. De meerderheid 9 8. Het kabinet 10 9. De oppositie

Nadere informatie

Allochtonen in de politiek

Allochtonen in de politiek Allochtonen in de politiek In dit dossier kunt u informatie vinden over de participatie van allochtonen in de Nederlandse politiek. Wie heeft recht om te stemmen? Hoeveel allochtonen zijn volksvertegenwoordiger?

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Van verzorgingsstaat naar

Van verzorgingsstaat naar 1. Van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving Het is onmiskenbaar dat mensen in onze huidige netwerk- en informatie-samenleving mondiger en zelfstandiger zijn dan vroeger. Gecombineerd met de noodzaak

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 1830 1870: Javaanse boer werkt voor Nederlandse staat: - cultuurstelsel - Herendiensten van verliespost naar wingewest Vanaf 1870: modern imperialisme particuliere bedrijven

Nadere informatie

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2015 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 40 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Bij de landelijke verkiezingen in juni 2010 zijn er 61 vrouwen in het parlement gekozen, zes meer dan bij de verkiezingen van 2003 en van 2006.

Nadere informatie

Gekozen burgemeester in één klap invoeren

Gekozen burgemeester in één klap invoeren Opgave 2 De gekozen burgemeester tekst 7 Gekozen burgemeester in één klap invoeren Van onze redactie politiek DEN HAAG D66-minister Thom de Graaf wil geen geleidelijke invoering van zijn systeem voor de

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2011 tijdvak 1 maandag 23 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54

Nadere informatie

Verenigde Staten van Amerika

Verenigde Staten van Amerika Staten en kiesstelsels Verenigde Staten van Amerika In de dossiers op de website van ProDemos wordt vooral aandacht besteed aan de staatsstructuren en kiesstelsels van Europese landen. Maar vanwege het

Nadere informatie

e Kamer Derde Kamer Handboek Politiek 2 der Staten-Generaal

e Kamer Derde Kamer Handboek Politiek 2 der Staten-Generaal erde Kamer Derde Kamer e Kamer Handboek Politiek 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand hebben

Nadere informatie

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN Meer Democratie Mei 2015 Rapportage onderzoek Partijpolitieke benoemingen Meer Democratie 1 Persbericht NEDERLANDERS: PUBLIEKE FUNCTIES OPEN VOOR IEDEREEN

Nadere informatie

Examen HAVO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl)

Examen HAVO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 19 juni 9.00 12.00 uur 20 02 Voor dit examen zijn maximaal 86 punten te behalen;

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord XI. 3 Staatshoofd en ministers 46 3.1 De liefde van een crimineel 46 3.2 De Grondwet 47 3.3 Het Statuut 50

Inhoud. Voorwoord XI. 3 Staatshoofd en ministers 46 3.1 De liefde van een crimineel 46 3.2 De Grondwet 47 3.3 Het Statuut 50 Inhoud Voorwoord XI 1 Nederland vergeleken 1 1.1 Bestaat Nederland nog? 1 1.2 De Staat der Nederlanden 3 1.3 Nederland en de wereld 6 1.4 Vragen en perspectieven 8 1.5 Nederland vergeleken 12 Internetadressen

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

De Stemming van 26 juni 2016

De Stemming van 26 juni 2016 De Stemming van 26 juni 2016 Ook deze week zijn er geen verschuivingen in politieke voorkeur. Maar de uitslag van het Britse Referendum en de onderzoeken over een mogelijk Nederlands Referendum over een

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

20 juni Onderzoek: Brexit, Nexit en Europa

20 juni Onderzoek: Brexit, Nexit en Europa 20 juni 2016 Onderzoek: Brexit, Nexit en Europa Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek.

Nadere informatie

Tussenbalans. Maurice de Hond Peil.nl

Tussenbalans. Maurice de Hond Peil.nl Tussenbalans Maurice de Hond Peil.nl Inleiding We zitten nu in een windstille periode van deze verkiezingen. Het startschot van de campagne is eigenlijk gegeven op 1 april, toen de 20 ambtelijke commissies

Nadere informatie

Een Lokaal Referendum of niet?

Een Lokaal Referendum of niet? Een Lokaal Referendum of niet? Een eerste discussie over een lokaal in Krimpen aan den IJssel als onderdeel van burgerparticipatie. Inleiding In ons land zijn de afgelopen periode op het gebied van de

Nadere informatie

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015 Een politiek systeem in ontbinding De peiling van vandaag laat zien in welke bijzondere electorale situatie Nederland eind 2015 is beland. Deze resultaten kunnen geplaatst worden in het verlengde van het

Nadere informatie

Handboek Politiek deel 2

Handboek Politiek deel 2 Handboek Politiek deel 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Instructie Machtenscheidingsquiz

Instructie Machtenscheidingsquiz Instructie Machtenscheidingsquiz Korte omschrijving werkvorm De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen en blufvragen. Bij kennisvragen kiest elk

Nadere informatie

Herziene versie 2012 MET WERKBLAD EN PUZZEL. groepen 6-8

Herziene versie 2012 MET WERKBLAD EN PUZZEL. groepen 6-8 Herziene versie 2012 M WRKBLAD N PUZZL groepen 6-8 inhoud blz. 1. Inleiding 3 2. Democratie 4 3. Politieke partijen 5 4. De weede Kamer 6 5. Kiezen 7 6. De uitslag 8 7. De meerderheid 9 8. Het kabinet

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Dilemma s Inleiding Tijdens de vorige les heb je geleerd dat het woord democratie een samentrekking is van de woorden demos (volk) en kratein

Nadere informatie

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u?

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u? Wie beslist wat? Korte omschrijving werkvorm: De werkvorm Wie-Beslist-Wat is een variant op het spel Ren je rot. De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen

Nadere informatie

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I Opgave 1 Besluitvorming rondom studiefinanciering Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 en figuur 1 uit het bronnenboekje. Inleiding Tijdens de regeringstermijn van kabinet-rutte 1 (oktober 2010 tot

Nadere informatie

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum november 2012 Hoofdstuk 4 Het landsbestuur (regering en parlement) Het Koninkrijk der Nederlanden bestaat uit vier

Nadere informatie

3.1 Het Nederlandse kiesstelsel Politici hebben het mandaat van de kiezers om maatschappelijke kwesties te regelen Het kiesrecht is uitgebreid van:

3.1 Het Nederlandse kiesstelsel Politici hebben het mandaat van de kiezers om maatschappelijke kwesties te regelen Het kiesrecht is uitgebreid van: Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum november 2012 Hoofdstuk 3 Verkiezingen en kiesstelsels 3.1 Het Nederlandse kiesstelsel Politici hebben het mandaat

Nadere informatie

De Staat van het Koningshuis anno 2005

De Staat van het Koningshuis anno 2005 Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport De Staat van het Koningshuis anno Remco Frerichs C4903

Nadere informatie

Het oordeel over de politieke partijen in Woordenwolk

Het oordeel over de politieke partijen in Woordenwolk Het oordeel over de politieke partijen in Woordenwolk Naast kwantitatieve methoden in het onderzoek -een vraag stellen met antwoorden waaruit men kan kiezen en de resultaten in percentages worden uitgedrukt-

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Financiën dr. Edwin van Rooyen Update: 6-9-2012 Tussen de politieke partijen in Nederland bestaat aanzienlijke verdeeldheid

Nadere informatie

Zeggenschap: hoe DOE je dat?

Zeggenschap: hoe DOE je dat? Zeggenschap: hoe DOE je dat? Werken aan nieuwe democratie startdocument bij de partijbrede discussie Harmen Binnema 22 maart 2016 Waar gaat het over? GroenLinks heeft een brede agenda van democratisering,

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage Examen HAVO 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage Het examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. 945-0125-a-KB-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. 945-0125-a-KB-2-b Bijlage VMBO-KB 2009 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje 945-0125-a-KB-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 protest tegen benoeming bisschoppen (1853) In 1853 benoemde

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Doe mee en test je kennis. Stuur je antwoorden naar mij en ik informeer je over de scoren.

Doe mee en test je kennis. Stuur je antwoorden naar mij en ik informeer je over de scoren. Quiz over politiek, Europa en staatsrechtelijke spelregels Toelichting In de periode 2008-2010 werkte ik als staatsrechtjurist binnen het projectteam versterking Grondwet bij het Miniserie van BZK. Dit

Nadere informatie

Om de vragen te maken heb je, net als voor het echte examen, 2½ uur de tijd.

Om de vragen te maken heb je, net als voor het echte examen, 2½ uur de tijd. VOORBEELDEXAMEN MAATSCHAPPIJLEER (MET ANTWOORDMODEL) Dit is een voorbeeldexamen maatschappijleer, met het antwoordmodel erin verwerkt. Hiermee krijg je inzicht in de wijze waarop het examen wordt beoordeeld.

Nadere informatie

De SP zal een wetsvoorstel indienen om een referendum te mogen houden. naar: De Gooi- en Eemlander van 22 september 2007

De SP zal een wetsvoorstel indienen om een referendum te mogen houden. naar: De Gooi- en Eemlander van 22 september 2007 Politiek en beleid tekst 9 Kabinet wil geen referendum EU DEN HAAG Het kabinet ziet er niets in, maar de SP, de grootste oppositiepartij in de Tweede Kamer, wil een referendum organiseren over het gewijzigde

Nadere informatie

Examen VWO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl)

Examen VWO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 19 juni 9.00 12.00 uur 20 02 Voor dit examen zijn maximaal 86 punten te

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland 1p 1 Op welke manier werd de Tweede Kamer tussen 1848 en 1917 samengesteld? A De leden werden benoemd

Nadere informatie

Europa in de Tweede Kamer

Europa in de Tweede Kamer Europa in de Tweede Kamer Europa krijgt steeds meer invloed op het dagelijks leven van haar burgers, ook in Nederland. Daardoor lijkt het soms alsof de nationale parlementen buiten spel staan. Dat is niet

Nadere informatie

Belangen: Democraten versus Republikeinen

Belangen: Democraten versus Republikeinen Belangen: Democraten versus Republikeinen Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen lezen de tekst en proberen daarna met de opgedane kennis het standpunt te bepalen van de Democratische en de Republikeinse

Nadere informatie

NEDERLANDERS WILLEN GEEN NEXIT

NEDERLANDERS WILLEN GEEN NEXIT Ondanks euroscepsis: NEDERLANDERS WILLEN GEEN NEXIT Persbericht I&O Research 14 maart 2016 VVD en PVV grootste partijen Op dit moment zou de VVD 27 zetels halen, op de voet gevolgd door de PVV (25 zetels).

Nadere informatie

BESTUURLIJKE VERNIEUWING?

BESTUURLIJKE VERNIEUWING? BESTUURLIJKE VERNIEUWING? De rol van de provincie en de Eerste Kamer 11 maart 2015 Nederlanders willen leden Eerste Kamer direct kunnen kiezen 1 I&O Research vroeg in haar laatste peiling 2 naar een aantal

Nadere informatie

Beginselen van het Nederlands Staatsrecht

Beginselen van het Nederlands Staatsrecht Prof.mr. A.D. Belinfante Mr. J.L. de Reede Beginselen van het Nederlands Staatsrecht druk Samsom H.D. Tjeenk Willink Alphen aan den Rijn 1997 VOORWOORD II AFKORTINGEN 13 I INLEIDING 15 1. Benadering van

Nadere informatie

Ofwel: parlementaire democratie omdat parlement belangrijkste beslissingen neemt.

Ofwel: parlementaire democratie omdat parlement belangrijkste beslissingen neemt. Hoofdstuk 1 Politiek : manier waarop land geregeerd word. Algemeen belang : Openbare orde en veiligheid Buitenlandse betrekkingen Infrastructuur Welvaart Welzijn Onderwijs Een democratie is een staatsvorm

Nadere informatie

Beoordeling kabinet na 100 dagen

Beoordeling kabinet na 100 dagen Beoordeling kabinet na 100 dagen Voor: NRC Handelsblad Datum: 28 januari 2011 Copyright: Synovate BV. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die u in dit document worden aangeboden zijn intellectueel

Nadere informatie

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het wetenschappelijk instituut van 50PLUS heeft ons de opdracht gegeven

Nadere informatie

Congrestoespraak Lodewijk Asscher PvdA-congres, 3 november 2012. -GESPROKEN WOORD GELDT-

Congrestoespraak Lodewijk Asscher PvdA-congres, 3 november 2012. -GESPROKEN WOORD GELDT- Congrestoespraak Lodewijk Asscher PvdA-congres, 3 november 2012. -GESPROKEN WOORD GELDT- Dames en Heren, Partijgenoten, Ik sta hier beduusd voor u. Het is een bijzondere tijd geweest. Als ik in terugkijk

Nadere informatie

Werkvel opdracht 16 (Wat hebben politieke partijen met Europa en het klimaat?)

Werkvel opdracht 16 (Wat hebben politieke partijen met Europa en het klimaat?) Werkvel opdracht 16 (Wat hebben politieke partijen met Europa en het klimaat?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie onderzoeken hoe de Nederlandse politieke partijen over de Europese

Nadere informatie

Stand.Almere en NCRV Netwerk

Stand.Almere en NCRV Netwerk bezoekadres Marnixkade 109 1015 ZL Amsterdam postadres Postbus 15262 1001 MG Amsterdam E moti@motivaction.nl T +31 (0)20 589 83 83 F +31 (0)20 589 83 00 W www.motivaction.nl Stand.Almere en NCRV Netwerk

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2012 - I

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2012 - I Opgave 1 Kunst in de knel? Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 4 en tabel 1 uit het bronnenboekje. Inleiding Na de formatie volgend op de parlementsverkiezingen van kondigde de regering flinke

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 woensdag 31 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

Water. Goed voor elkaar! Model Profielschets Waterschapsbestuurders ChristenUnie

Water. Goed voor elkaar! Model Profielschets Waterschapsbestuurders ChristenUnie Model Profielschets Waterschapsbestuurders ChristenUnie Dit is een model profielschets voor ChristenUnie-kandidaten voor het algemeen en dagelijks bestuur van waterschappen. 1 Het model is opgesteld door

Nadere informatie

QUIZ: DE PIENTERSTE MENSCH GESCHIEDENIS VAN DE PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE IN NEDERLAND

QUIZ: DE PIENTERSTE MENSCH GESCHIEDENIS VAN DE PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE IN NEDERLAND QUIZ: DE PIENTERSTE MENSCH GESCHIEDENIS VAN DE PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE IN NEDERLAND KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM De pienterste mensch is een kennisquiz over de ontwikkeling van de parlementaire democratie

Nadere informatie

Proeftoets E1 vwo 4. 1 Wat is een waarde en wat is een norm? I. Liefde. II. Regels. III. Veiligheid. IV. Plicht.

Proeftoets E1 vwo 4. 1 Wat is een waarde en wat is een norm? I. Liefde. II. Regels. III. Veiligheid. IV. Plicht. 1 Wat is een waarde en wat is een norm? I. Liefde. II. Regels. III. Veiligheid. IV. Plicht. A. I en II zijn waarden; III en IV zijn normen. B. I en III zijn waarden; II en IV zijn normen. C. I en II zijn

Nadere informatie

Verkiezingen. 1. Politieke voorkeur

Verkiezingen. 1. Politieke voorkeur Verkiezingen Voor vijftigplussers staat er de komende jaren veel op het spel. De betaalbaarheid van de zorg staat ter discussie en het niveau van pensioenen en AOW dreigt te worden aangetast. Daarnaast

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20 Burgers en Stoommachines Tot 1:20 Wat gaan we leren? 1. Welke gevolgen de technische uitvindingen hadden. 2. Wat er in de grondwet van 1848 stond. 3. Welke groepen minder rechten hadden dan andere groepen.

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 Welke kaart geeft de historisch

Nadere informatie

Polen. Staten en kiesstelsels

Polen. Staten en kiesstelsels Staten en kiesstelsels Polen Sinds de val van het communisme in 1989 heeft Polen in staatkundig opzicht grootschalige hervormingen doorgevoerd. Ook het kiesstelsel heeft verschillende wijzigingen ondergaan.

Nadere informatie

Nieuwjaarstoespraak 2016 van CdK Ank Bijleveld-Schouten, Commissaris van de Koning in Overijssel.

Nieuwjaarstoespraak 2016 van CdK Ank Bijleveld-Schouten, Commissaris van de Koning in Overijssel. Nieuwjaarstoespraak 2016 van CdK Ank Bijleveld-Schouten, Commissaris van de Koning in Overijssel. Dames en heren, Allereerst natuurlijk alle goeds voor het nieuwe jaar gewenst! Fijn dat u er allemaal bent

Nadere informatie

Onderzoek Stemmen vanaf je 16e?

Onderzoek Stemmen vanaf je 16e? Onderzoek Stemmen vanaf je 16e? 07-06-2012 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 29 mei tot 7 juni 2012, deden 2452 jongeren mee. Hiervan zijn 520 jongeren 16 of 17 jaar. De uitslag

Nadere informatie

TILBURG HEEFT IETS TE KIEZEN

TILBURG HEEFT IETS TE KIEZEN TILBURG HEEFT IETS TE KIEZEN Verslag van een exit poll bij de gemeenteraadsverkiezingen van 3 maart 2010 in de gemeente Tilburg April 2010 Dr. M. Boogers L. Slagter Drs. J. van Ostaaijen Tilburgse School

Nadere informatie