Campusontwikkeling in Utrecht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Campusontwikkeling in Utrecht"

Transcriptie

1 Campusontwikkeling in Utrecht Over nut en noodzaak, en over lessen uit Amerika Oedzge Atzema

2 Colofon Deze uitgave werd mogelijk door bijdragen van: Gemeente Utrecht Hogeschool Utrecht SSH Utrecht UMC Utrecht Universiteit Utrecht Tekst: Oedzge Atzema Foto s: Ruut van Rossen e.a. Eindredactie: Marianne Kleijnen Artist impressions: Art Zaaijer Ontwerp/vormgeving: Multimedia, UMC Utrecht Drukwerk: ZuidamUithof Drukkerijen Oplage: 2000 ISBN nummer We are all teachers and we are all learners. (September, 2007) Drew Gilpin Faust, 28th president of Harvard University

3 Woord vooraf Campusontwikkeling is gebiedsontwikkeling. En daar zijn niet alleen geld en mooie plannen voor nodig, maar ook en vooral bestuurlijke inspanning en daadkracht. Volgens de bekende stedenbouwkundige Riek Bakker is gebiedsontwikkeling geen zaak voor bange mensen (Bakker 2006). Zij stelt dat bestuurlijke moed, persoonlijke inzet en een duidelijke wil om zaken verder te krijgen en daar naar te handelen een conditio sine qua non is voor gebiedsontwikkeling. Zij houdt bestuurders een spiegel voor: Ieder project heeft een boegbeeld nodig om aan te trekken en te sleuren. Het is van belang over de eigen schaduw heen te springen en dit boegbeeld te zijn en te worden. Wie daartoe niet in staat is, kan volgens Riek Bakker beter iets anders gaan doen. Zo is het maar net. Maar hoe zit dat dan bij de campusontwikkeling in Utrecht? Utrecht is onmiskenbaar het belangrijkste centrum voor hoger onderwijs in Nederland. De kenniseconomie draait er op volle toeren. Toch is het nog maar de vraag of bijvoorbeeld De Uithof een echte campus is. En is één campus eigenlijk wel voldoende voor Utrecht? Zou er ruimte moeten zijn voor verschillende campussen? Dat zijn lastige vragen om te beantwoorden. Zeker is dat in de afgelopen jaren flinke vorderingen zijn gemaakt met de architectonische vormgeving van De Uithof, maar dat vooralsnog een boegbeeld ontbreekt zoals Riek Bakker voor ogen heeft. Om te bepalen wat een campus voor Utrecht kan betekenen, moet men eerst weten wat een moderne campus eigenlijk is. Een kennismaking met campussen in Amerika kan daarbij helpen. Daar neemt de campus al jaren een hoge vlucht en is de campus een alom aanvaard en belangrijk speerpunt van de branding van universiteiten en hogescholen. Daar werkt de campus als een magneet voor mensen, bedrijven en instellingen die iets hebben met kennis. Kortom, de vraag is wat we in Utrecht kunnen leren van Amerikaanse campussen. Bij het zoeken naar het antwoord op die vraag komt men nog al wat relativisme tegen. Zo spreekt campusexpert Alexandra den Heijer over een Amerikaans model en een Europees alternatief (Den Heijer 2007). De trends in Amerika houden meer verband met de internationalisering van het hoger onderwijs, met het vinden van duurzame en milieuvriendelijke oplossingen en met de sociale relaties tussen stad en campus. In Europa spelen vaker institutionele zaken zoals internationale samenwerking tussen universiteiten, lokale samenwerking tussen kennisinstellingen, overheden en marktpartijen en de culturele relaties tussen stad en campus. In dit boek gaan we niet zo zeer in op de verschillen tussen Amerika en Europa, maar meer op de mogelijkheden om Amerikaanse voorbeelden toe te passen op de campusontwikkeling in Utrecht. Als er al grote institutionele en culturele verschillen bestaan tussen Amerika en Europa, dan kan men die beter als inspiratiebronnen beschouwen dan als onneembare barrières. Om na te gaan wat campusontwikkeling in Amerika tegenwoordig inhoudt, en wat we daarvan uit het oogpunt van de campusontwikkeling in Utrecht kunnen leren, is in oktober 2007 een studiereis gemaakt naar campussen in Boston, Pittsburgh, Toronto en Chicago. Het reisgezelschap bestond uit mensen van de Universiteit Utrecht (UU), de Hogeschool Utrecht (HU), het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMC Utrecht), de Stichting Studenten Huisvesting Utrecht (SSHU) en de gemeente Utrecht. De reis werd

4 6 georganiseerd door de SSHU in samenwerking met het Rotterdamse Ruut van Rossen, Anco Schut, Ton Jochems, Klaas Beerda en 7 architectenbureau Metropolis. Pieter Duif Verhoeven. Marianne Kleijnen heeft de eindredactie Dit boek geeft een overzicht van onze ervaringen tijdens die reis; verzorgd. Ik dank hen van harte voor hun hulp. ervaringen die zo veel mogelijk zijn vertaald naar de Utrechtse Dit reisverslag is meer geworden dan een verantwoording achteraf. situatie. We nodigen de lezer graag uit om mee te maken hoe men Het is een pleidooi om in de komende jaren met verhoogde in Amerika op dit moment met campussen in de weer is. Om te energie gezamenlijk te gaan werken aan de verdere campusontwikkeling in Utrecht. We willen met dit boek anderen warm kijken naar wat tot nu toe al tot stand is gebracht. En om te bedenken wat we in Utrecht kunnen leren van deze voorbeelden. maken voor campusontwikkeling in Utrecht en hopen dat dit boek Dit boek bestaat uit foto s en tekst. De foto s zijn bijna zonder een inspiratiebron zal zijn voor iedereen die campusontwikkeling uitzondering tijdens de reis gemaakt. Ruut van Rossen heeft de in Utrecht een warm hart toedraagt. selectie gemaakt. Speciaal voor dit boek heeft Art Zaaijer artist impressions gemaakt van hoe in de toekomst campussen in de regio Utrecht er uit kunnen zien. Voor de tekst heb ik nuttige Oedzge Atzema suggesties gekregen van Leunie van Zwieten, Natalia Grygierczyk, februari, 2008 Inhoud 1. Waartoe een reis kan leiden 9 5. Noodzakelijke infrastructuur De herontdekking van de campus Symbiose van campus en stad Campusontwikkeling: kwestie van ambitie en geld Beyond De Uithof Publiek-private samenwerking Reis langs Amerikaanse campussen 55

5 Waartoe een reis kan leiden De campus is terug van weggeweest. Is dit een voorbeeld van de Verenigde Staten zijn er meer dan 125 science parks. In Europa retro trend? Of hebben we te maken met een wezenlijke vernieuwing? Volgens Alexandra den Heijer, die momenteel een dissertatie De huidige campus annex science park biedt nieuwe uitdagingen staan op meer dan 850 universiteitsterreinen business incubators. schrijft over het management van campussen, is het laatste het aan kennisinstellingen, kennisbedrijven en stedelijke overheden. geval (den Heijer 2007). De campus is in haar ogen een belangrijk Eén van die uitdagingen heeft betrekking op het vastgoedmanagement van universiteiten en hogescholen. Campusontwikkeling instrument voor universiteiten en hogescholen om aansluiting te houden met de huidige kenniseconomie. De campus past daarmee biedt deze instellingen de kans om voor het eerst sinds de in het actuele beleidsstreven naar kennisvalorisatie. De campus stelselwijziging in 1994, toen de instellingen eigenaar werden van biedt een goede mogelijkheid om niet alleen kennis op te doen en hun vastgoed, het vastgoedmanagement een integraal en prominent onderdeel uit te laten maken van de corporate strategy van te delen, maar ook om kennis toe te passen. Op de campus ontstaat een kenniscluster dat de traditionele onderwijs- en de instellingen. Op deze wijze kunnen de instellingen meer onderzoekstaken van het hoger onderwijs overstijgt. maatwerk leveren èn strategische samenwerking zoeken met externe partners (Timp en Smit 2007). De ontwikkeling van Overal in de wereld zijn universiteiten en hogescholen druk bezig campussen wordt daarmee bij uitstek een publiek-private aangelegenheid. deze nieuwe potentie van de campus waar te maken. Dat doen ze niet op eigen houtje, want ook andere organisaties haken aan bij Wij hebben tijdens onze studiereis vele voorbeelden gezien van dit soort initiatieven. Dit is al langer het geval met universitaire moderne campusontwikkeling en zijn overtuigd geraakt van de medische centra, maar dit gaat nu ook op voor commerciële belangrijke sociale en economische functies die een campus kan bedrijven in bijvoorbeeld de life en computer sciences. Hoewel hebben voor de stad en regio Utrecht. De campus in Amerika het verschillende begrippen zijn, horen in de praktijk campus en brengt mensen bij elkaar, nodigt hen uit om kennis uit te wisselen science park bij elkaar. Ze zullen in dit boek in nauwe samenhang en gezamenlijk te werken aan de verdere kennisproductie. Het zijn worden gebruikt, want naast de vernieuwde campus zijn ook voorbeelden die ons in Utrecht zouden moeten inspireren om de science parks aan een ware opmars bezig. Alleen al in de campusontwikkeling meer handen en voeten te geven. Carnegie Mellon University, Pittsburgh

6 10 Ontario College of Art & Design, Toronto 2. De herontdekking van de campus Overal in de wereld wordt de campus opnieuw uitgevonden. De huidige campus is een plek vol dynamiek en bedrijvigheid, waar De huidige campus is anders dan de campus van vroeger. Toen had alles draait om kennis en innovatie. Het basisprincipe van de de campus voornamelijk een symbolische waarde. De campus huidige campus is dat de kennis binnen universiteit, hogeschool en stond voor een academische leefomgeving, inclusief statige academisch ziekenhuis wordt vermarkt (Vedovello 1997). Daarmee gebouwen en rustieke gazons. Op de traditionele campus stond de is de campus een minder vrijblijvend begrip geworden dan vroeger. tijd weliswaar niet stil, maar leek de klok langzamer te tikken. University of Toronto 11

7 12 De actuele belangstelling in Nederland voor het fenomeen campus In het nog recenter advies Een succesvolle start in het hoger is breder dan alleen in het hoger onderwijs. Onlangs poneerden de onderwijs (2008), bepleit de Onderwijsraad nadrukkelijk de VROM-raad en de Onderwijsraad (2007) het begrip leerwerklandschappen. Dit zijn omgevingen waar leren, werken en ruimtelijke een onderwijs- en onderzoeksruimte, en naast een productie- en bijdrage van de functie wonen aan de campus. De campus is naast kwaliteit elkaar versterken en daardoor een extra maatschappelijk consumptieruimte, ook een leefruimte in sociale zin. De Onderwijsraad vindt daarom dat studentenhuisvesting een bredere rendement moeten opleveren. Het gaat de VROM-raad en de Onderwijsraad om een betere aansluiting tussen onderwijs en functie moet krijgen dan alleen het aanbieden van m 2 woonruimte. bedrijfsleven, om meer mogelijkheden voor stedelijke vernieuwingen in de zogeheten prachtwijken en om kwaliteitsverhoging van gebruik van (onderwijs)voorzieningen. Dit pleidooi is uiteindelijk De raad bepleit op de campus meer relaties tussen wonen en het onderwijs. bedoeld om te komen tot een betere integratie binnen de studen- tenpopulatie zelf en tussen studenten en de overige bevolking. Er zijn volgens de Onderwijsraad nieuwe concepten nodig waarin de woonfunctie en de leerfunctie van studenten meer dan nu het geval is worden gemengd. Volgens ons bieden Amerikaanse campussen goede voorbeelden van deze gewenste combinatie. We zullen verschillende van deze voorbeelden bespreken. In Amerika zetten universiteiten en hogescholen volop in op de huidige versie van de campus. Toch wordt daar ook de traditionele campus gekoesterd. Gerenommeerde universiteiten zetten hun historische campus graag in de etalage. Dat is goed te zien bij Harvard University en Massachusetts Institute of Technology in en van kennisintensieve bedrijven. Daarnaast wonen op de huidige campus studenten, docenten, onderzoekers en kenniswerkers. De huidige campus is een typisch voorbeeld van een leefgemeenschap van mensen die met kennis bezig zijn. Het is daarom meer dan een vestigingsplaats voor woningen, onderwijs- en onderzoeksinstellingen en bedrijven. De campus is bij uitstek de plek waar de uitwisseling van kennis effectief wordt gefaciliteerd. Daarbij gaat het om twee zaken. Ten eerste is de campus gericht op communicatie tussen mensen. Ten tweede maakt men er gemeenschappelijk gebruik van de aanwezige voorzieningen. De moderne campus herbergt een diverse, innovatieve en uitdagende samenleving van mensen. De inrichting en de organisatie 13 Cambridge (MS) dichtbij Boston, de University of Chicago en de van de campus staat in het teken van het onderling uitwisselen University of Toronto (zie hoofdstuk 8). Deze universiteiten van ideeën, het opdoen van inspiratie in teamverband en het herontwikkelen het campusconcept, soms op bestaande locaties binnenbrengen van de buitenwereld. (zie MIT en University of Chicago) en soms op nieuwe locaties (zie Harvard University). In andere gevallen, zoals bij de Carnegie Mellon University in Pittsburgh en de Ryerson University in Toronto, herstructureert men de historische campus. Men meet de campus via allerlei ruimtelijke aanpassingen een nieuw jasje aan en geeft hem soms nieuwe functies. Bij weer andere universiteiten, zoals bij het Illinois Institute of Technology in Chicago, voldoet het aanvankelijke campusconcept niet meer en is een grondiger herstructurering van de campus nodig. In alle gevallen, en of het nu om herstructureren, herbestemmen of nieuwbouw gaat, maakt men in Amerika gebruik van aansprekende architectuur om de campus nieuw leven in te blazen en speelt de ruimtelijke inrichting en het landschap een grote rol. Op de campus draait het om kennis De huidige campus is de vestigingsplaats van kennisinstellingen, zoals universiteiten, hogescholen, universitaire medische centra, Ryerson University, Toronto University of Chicago

8 14 De universiteit heeft niet langer het alleenrecht op de campus. Ook andere instellingen en bedrijven bedienen zich tegenwoordig van de term campus, zoals bijvoorbeeld de High Tech Campus van Philips in Eindhoven. Ook overheden hebben belang bij de huidige campus. Zij willen via de campus hun kenniseconomie bevorderen. De afgelopen jaren zijn daarom in tal van plaatsen in Nederland campusinitiatieven ontstaan. Hoewel de eerste universitaire campus in Nederland in Enschede stamt uit de jaren zestig, ontstaan er vooral in de afgelopen jaren steeds meer campussen met woningen voor studenten. Het eerste science park in Nederland ontstond in Leiden in 1982, maar ook op dit vlak ontstaan er steeds meer initiatieven. De campus annex science park is tegenwoordig in Nederland een strategische beleidsoptie met vele belanghebbenden. Hoewel de definitie van Utrecht is klaar voor de moderne campus Een pleidooi voor verdere campusontwikkeling in Utrecht is een schot voor open doel. Utrecht is bij uitstek het onderwijs- en kenniscentrum van Nederland. Er zijn instituten van (top)wetenschap en outstanding kennisgebieden gevestigd, waarbij de Universiteit Utrecht, de Hogeschool Utrecht en het Universitair Medisch Centrum Utrecht het meest gezichtsbepalend zijn. Deze instellingen ontplooien tal van wetenschappelijke en educatieve activiteiten, waarvan de naam en faam tot ver over de landgrenzen reiken. In Utrecht gebeurt al het nodige op het vlak van campusontwikkeling. In De Uithof zijn de noodzakelijke stedenbouwkundige voorwaarden getroffen. Er zijn architectonisch interessante want er zijn inmiddels studentenwoningen in De Uithof gebouwd. In de voetsporen van de uitbreidingen van de universiteit, de hogeschool en het medisch centrum hebben verschillende horecaondernemingen en winkels hun deuren geopend in De Uithof. Diverse jonge high tech bedrijven hebben zich in het Science Park Utrecht gevestigd. In puur functionele zin (als plaats om te studeren, te werken en te genezen) is in De Uithof aan de eisen van een huidige campus voldaan. Daarnaast staat de campus in De Uithof steeds meer in de belangstelling van de lokale en regionale overheid. Gemeente, provincie en universiteit hebben elkaar gevonden bij de ontwikkeling van een campus annex science park. Dit heeft in 2007 geleid tot de structuurvisie De Uithof. Toch laten de Amerikaanse voorbeelden zien dat er in Utrecht nog 15 de campus gaandeweg is veranderd en de vernieuwing van het campusconcept verschillende verschijningsvormen kent, is het doel van de campus hetzelfde gebleven. De campus beoogt nog steeds mensen bij elkaar te brengen en te bevorderen dat zij kennis met elkaar delen. De campus is de ideale combinatie van samen leven en samen leren. De kring van mensen op de campus is breder en opener dan vroeger. De campus van nu is een netwerk. De nadruk ligt meer op de betrokkenheid van talent dan op de exclusiviteit van geleerden, al dan niet in spé. Niet bij stedenbouw alleen De realisering van de campus behelst meer dan een bouwkundig programma; het is vooral een organisatorische opgave. Dat betekent niet dat de stedenbouwkundige opzet en de architectonische vormgeving van de campus onbelangrijk zijn. Integendeel zelfs. Ook in Amerika zet men stedenbouw en architectuur in bij de vernieuwing van de campus. Campusontwikkelingen worden gemarkeerd door een stedenbouwkundig plan. Dit is steeds meer University of Chicago noodzakelijk, want anders dan in de jaren zestig en zeventig liggen de meeste (nieuwe) campussen niet aan de buitenkant van de stad maar binnen de stedelijke bebouwing. Campusontwikkeling draagt bij aan stedelijke ontwikkeling en is een ingewikkeld proces waarbij een stedenbouwkundig plan van grote betekenis is. De stedenbouwkundige structuur en de architectonische vormgeving bepalen de verblijfskwaliteit, en daarmee de aantrekkingskracht, van de campus. Stedenbouw en architectuur zijn daarom noodzakelijke, maar niettemin geen voldoende voorwaarden voor een succesvolle campus. Een campus is pas echt geslaagd wanneer er een zelfversterkend effect optreedt: hoe meer mensen elkaar op de campus ontmoeten, hoe meer kennis er circuleert. Hoe meer kennis wordt aangewend, hoe aantrekkelijker het wordt voor anderen om gebruik te maken van de campus. De campus is een knooppunt in de wijdvertakte kenniseconomie. Hoe uitgebreider het netwerk wordt, hoe meer internationaal geprofileerd de campus is en hoe moeilijker het voor andere campussen is om die positie te evenaren. gebouwen verrezen en er is een snelle busverbinding naar het Centraal Station aangelegd. Er is ook aan de woonfunctie gedacht, De Uithof, Utrecht het één en ander moet worden gedaan om te kunnen spreken van een voldragen campus. Zonder uitzondering hebben de door ons bezochte Amerikaanse instellingen een nadrukkelijke visie op de levendigheid en leefbaarheid van de campus. Interessant is dat deze visie onderdeel uitmaakt van de centrale strategie van de betrokken instellingen. De instellingen concentreren zich op hun (top-)kwaliteiten, hun sterke kanten, hun core business. Dat houdt voor Amerikaanse universiteiten en hogescholen in dat zij uitblinken in onderwijs en onderzoek. In Amerika staan de inrichting en de organisatie van de campus in het teken van de kwaliteit van het onderwijs en het onderzoek. Meestal gaat het bij de corporate strategy van de instellingen om focus en massa. De instellingen brengen een focus aan op bepaalde fundamentele of toegepaste wetenschappelijke disciplines en proberen daarop zo veel mogelijk massa te maken. De kwaliteit van de campus is in Amerika onlosmakelijk verbonden met het verwezenlijken van deze kwaliteitsdoelstellingen. Het is in de Amerikaanse context gebruikelijk om op de campus 24 uur per dag en 7 dagen per week gebruik te kunnen maken van de voorzieningen en daar andere mensen te ontmoeten.

9 16 Door de ruime openingsuren en de kwaliteit van het aanbod klassieke campus met inwonende studenten. Behalve in Leiden vormen de voorzieningen de noodzakelijke infrastructuur van de zijn er nu science parks in Amsterdam, Rotterdam, Wageningen, campus. De campus met al die voorzieningen is in Amerika het Enschede, Groningen, Tilburg, Eindhoven en Maastricht. visitekaartje van de kennisgemeenschap en de uitnodiging tot Zonder campus wordt het lastig om de Utrechtse kenniseconomie participatie aan die gemeenschap. nog meer op de internationale kaart te zetten. Daarbij gaat het niet alleen om de uitbouw van De Uithof tot een volwaardige Om van De Uithof een moderne, op Amerikaanse leest geschoeide campus. Tijdens de reis werd ons duidelijk dat er in de meeste campus te maken, moet nog het nodige gebeuren. De noodzaak Amerikaanse steden meer dan één campus is. Campusontwikkeling hiertoe groeit met de dag. Utrecht kan immers als het belangrijkste onderwijs- en onderzoekscentrum moeilijk achterblijven bij organisatie van De Uithof. Verschillende locaties in Utrecht en in in Utrecht omvat volgens ons meer dan alleen de inrichting en de andere steden in Nederland waar her en der campussen en Amersfoort komen in aanmerking als potentiële campus. In het science parks worden opgericht. Zo hebben naast Enschede ook hoofdstuk Beyond De Uithof doen we daarvoor enkele voorstellen. Nyenrode Business University (in Breukelen), het University College in Utrecht en de Roosevelt Academy in Middelburg een 17 Charles M. Harper Center, University of Chicago, Graduate School of Business

10 Campusontwikkeling: kwestie van ambitie en geld Dé campus bestaat niet, zeker niet in Amerika. Elke campus heeft wordt in dit model mondjesmaat verbeterd. Dit gebeurt alleen als een eigen geschiedenis en achter elke campus schuilt een ander kwaliteitseisen hiertoe aanleiding geven. Het is een schraalhans, strategisch beleid. Toch zijn er wel enkele algemene lijnen te keukenmeester model. Er vindt in dit model niet of nauwelijks trekken bij campusontwikkeling. De Amerikaan M. Perry Chapman nieuwbouw plaats. De bestaande gebouwen worden enkel en schreef recent een boek over de manier waarop men in Amerika op alleen door de kennisinstellingen gebruikt en gebruikers van dit moment campussen ontwikkelt (Chapman 2006). buiten worden geweerd. Zijn centrale stelling is dat campussen meer te bieden hebben dan Dit model kost betrekkelijk weinig geld. Bovendien hebben de een fysieke inrichting. Het gaat volgens Chapman bij campussen centrale besturen van de instellingen in dit model weinig of geen om meer dan gebouwen, openbare ruimte en het omliggende landschap. De gebeurtenissen, de ervaringen, de activiteiten en de departementen proberen zelf voldoende middelen vrij te spelen bemoeienis met de ontwikkeling van de campus. De faculteiten en herinneringen van mensen bepalen de kwaliteit van de campus. voor huisvesting. Deze huisvesting voldoet doorgaans slechts aan In Amerika streeft men naar een campus met een zo hoog de minimumeisen voor gezondheid en veiligheid. De faculteiten en mogelijke belevingskwaliteit. Het hangt af van de ambitie en de departementen kunnen boven dit niveau uitsteken door meer fondsenwerving hoever instellingen en hun partners willen gaan middelen te vergaren, zoals sponsorgelden vanuit het bedrijfsleven, meer collegegeld van studenten en giften van alumni. bij campusontwikkeling. Chapman beschrijft drie ideaaltypen. We zijn tijdens de reis naar Noord-Amerika weinig voorbeelden Illinois Institute of Technology, Chicago van dit model tegengekomen. De situatie van enkele jaren geleden Back to the future bij het Illinois Institute of Technology (Chicago) doet nog het meest aan dit model denken. Deze universiteit/ hogeschool had te Dit model is het minst ambitieus. In feite verandert er volgens dit maken met een neerwaartse spiraal (nadelige locatie, ondoelmatige gebouwen, minder studenten, minder geld). Inmiddels model weinig tot niets op de bestaande campus. Van echte herontwikkeling van de campus is in dit model geen sprake. heeft IIT met deze trend gebroken door de bereikbaarheid van de De fysieke inrichting van de campus (gebouwen, openbare ruimte) universiteit te verbeteren, in het centrum van de campus enkele

11 20 architectonisch aansprekende gebouwen neer te zetten (o.a. van de architect Rem Koolhaas) en het bedrijfsleven uit te nodigen om te participeren in verschillende incubators en andere bedrijfsverzamelgebouwen. De University of Toronto is een ander voorbeeld. Dit is, zelfs naar Europese begrippen, een grote universiteit. De universiteit bestaat uit verschillende vestigingen verspreid over drie campussen. Het is in feite een uitgestrekt conglomeraat van faculteiten, departementen en schools. De universiteit van Toronto heeft een decentrale bestuursstructuur en elk onderdeel moet z n eigen broek ophouden. Dit heeft tot gevolg dat geen van de onderdelen de noodzaak voelt om gezamenlijk te gaan investeren in de revitalisering van de drie campussen. Elk van de onderdelen heeft voldoende fondsen en investeert in het eigen vastgoed. University College, University of Toronto Click & Mortar In dit model wordt ingezet op afstandonderwijs, inclusief de uitbouw van internetverbindingen. Het model hanteert een dubbele strategie. Enerzijds biedt het studenten en medewerkers de mogelijkheid thuis te studeren en te werken. Dit spaart op de campus onderwijs- en kantoorruimte uit. Anderzijds wordt een deel van deze uitgespaarde ruimte opnieuw ingericht als flexplekken voor studenten, docenten en onderzoekers. Dit verhoogt de gebruikskwaliteit van onderwijs- en onderzoeksruimten. Dit model bevordert weliswaar de ontmoetingsfunctie van de campus, maar het gaat om geregisseerde ontmoetingen met een relatief lage frequentie. Het model is minder ingesteld op toevallige ontmoetingen. Er wonen nauwelijks studenten, docenten, onderzoekers en kenniswerkers op deze campussen. Zij komen er op afspraak, besteden er betrekkelijk weinig tijd en vertrekken weer na het bezoek aan de campus. Het sociale ontmoetingsaspect is wel nadrukkelijk aanwezig in de opgeknapte onderwijsen onderzoeksruimten, maar ontbreekt op de campus zelf. Het model is vooral gericht op efficiënt gebruik van tijd en geld. In dit model verbetert de kwaliteit van de campus door meer geld in minder m 2 te steken, maar dit heeft vooral betrekking op de front office van de campus. Dit deel van de campus fungeert als visitekaartje. Tijdens onze reis kwamen we dit model het duidelijkst tegen op het Ontario College of Art & Design (Toronto). Deze universiteit / hogeschool bestaat uit zes gebouwen en een kleine campus. De campus is niet meer dan een parkje dat is ontstaan door middel van het optillen van de bebouwing. Dit levert letterlijk en figuurlijk een architectonisch hoogstandje op. Er is geïnvesteerd in nieuwe onderwijsruimten. Tijdens ons bezoek werd in deze ruimten interactief onderwijs gegeven waarbij de laptop een standaard attribuut was voor studenten en docent Het oppervlak van de campus neemt in dit ontwikkelingsmodel toe als dit nodig is voor het onderwijs, het onderzoek en de valorisatie van kennis. Toch zal men in dit model meestal niet zozeer kiezen voor uitbreiding van het aantal m 2, maar eerder voor doelmatig gebruik van bestaande ruimte. Dit kan worden bewerkstelligd door een betere spreiding van het gebruik in de tijd (24 uur per dag, 7 dagen in de week) en door optimalisering van de bezetting en de benutting van de ruimte (efficiënte roostering) Op de schaal van de gehele campus kan in dit model ruimtewinst worden geboekt door een meer uitgekiende differentiatie van.... front & back offices Van de door ons bezochte universiteiten en hogescholen beantwoordt het Massachusetts Institute of Technology (Cambridge MS College of Art & Design, Toronto bij Boston) het meest aan dit model. Omdat het MIT een internationaal vooraanstaande onderzoeksuniversiteit is en de laatste The Intellectual Agora jaren steeds is uitgeroepen tot de beste universiteit van de Verenigde Staten, zijn er op de campus perfecte voorzieningen Dit model is het rolmodel van de moderne campus. De campus fungeert als ontmoetingsplaats van kennis en vormt een integraal.... onderdeel van de stedelijke samenleving van de standplaats De inrichting van gebouwen en openbare ruimte staat geheel in het teken van het opdoen en uitwisselen van kennis. Er worden op de campus vele activiteiten en gebeurtenissen georganiseerd Zij zijn bedoeld om andere mensen met belangstelling voor.... wetenschap en cultuur te ontmoeten. Daarnaast biedt het model ruimte aan kennisintensieve bedrijven Niet alleen studenten, docenten, onderzoekers en kenniswerkers zijn welkom op de campus, maar ook mensen die niet aan de op de campus gevestigde kennisinstellingen en kennisbedrijven zijn.... verbonden. De voorzieningen op de campus staan open voor iedereen die er gebruik van wil maken, zij het meestal tegen betaling. Er is geen sprake van exclusief gebruik door de campusbevolking. Simmons Hall, Massachusetts Institute of Technology, Cambridge (MS)

12 22 voor studenten en medewerkers. Naar aanleiding van enkele inderdaad 24 uur per dag en 7 dagen in de week door. Samen met 23 incidenten heeft men aan het MIT volop geïnvesteerd in studentenhuisvesting, een studentenservicecentrum en een sport- en fitness de nabij gevestigde jonge kennisbedrijven, biedt het MIT het de door alumni en bedrijven gesponsorde researchlaboratoria en centrum. Op de campus van het MIT gaat het (kennis)leven schoolvoorbeeld van de moderne campus. Student Centre, Massachusetts Institute of Technology, Cambridge (MS) Harvard Green Initiative Cultuur en natuur staan voorop oplossingen. Van de door ons bezochte campussen spannen Harvard University en de University of Chicago op dit punt de Een ambitieuze cultuur heeft een positieve invloed op de ontmoetingsfunctie van de campus. De Amerikaanse cultuur verschilt verblijfsklimaat van de campus en een duurzame bedrijfsvoering kroon. Zo beoogt het Harvard Green Initiative een duurzaam in dit opzicht van de Nederlandse cultuur. Het zou te overwegen van de voorzieningen te bevorderen. De University of Chicago laat zijn om in Utrecht te breken met die Nederlandse traditie. Door in zich daarbij inspireren door de campusinrichting van de Engelse Utrecht een campusontwikkeling te initiëren volgens het Intellectual Agora model, kan een verschuiving optreden in de cultuur de botanische tuin in het centrum van de campus en transfor- universiteiten in Cambridge en Oxford. De universiteit renoveert aan de Utrechtse universiteit en hogeschool. Er wordt wel eens meert de belangrijkste verkeersader op de campus (the Midway) gezegd dat in Nederland studenten en docenten, patiënten en tot een groene verblijfsruimte. Daarnaast besteedt men veel doktoren, onderzoekers en ondernemers tevreden zijn met een aandacht aan kleinschalige groene verbindingsroutes op de zesje. Het uiteindelijke doel van campusontwikkeling is deze campus. cultuur te doorbreken. De campusontwikkeling aan beide gerenommeerde Amerikaanse In Amerika houdt men bij de inrichting van de campus veel universiteiten staat in het teken van duurzame maatregelen. Men Zesiger Sports & Fitness Centre, Massachusetts Institute of Technology, Cambridge (MS) rekening met groenkwaliteiten en zoekt men naar duurzame bevordert een milieuefficiënt en intensief gebruik van de openbare

13 24 ruimte ( people, planet, profit ). We kwamen dit thema ook tegen recreatieve invalshoek vanzelfsprekend. Om de vergelijking met de op de andere bezochte campussen. Alle door ons in Amerika Amerikaanse campussen te kunnen doorstaan, zal bij de ontwikkeling van De Uithof een landschappelijke verbinding moeten bezochte campussen koesteren hun groene kwaliteit. Duurzaamheid is het Leitmotif van alle campussen die we hebben gezien. worden gelegd met het Kromme Rijngebied en het landgoed Deze ervaringen sporen met de centrale ideeën van de structuurvisie De Uithof. Dit ligt voor de hand, want De Uithof is tot stand goed mogelijk gebruik van de groene kwaliteiten van de botani- Oostbroek. In De Uithof zelf zou men moeten streven naar een zo gekomen door het vervallen van de militaire kringenwet, met sche tuin in De Uithof. Kleinschalige, groene verbindingszones daarin het fort Werk aan de Hoofddijk. De groene verankering van zoals men die bij de University of Chicago op dit moment aanlegt, De Uithof in de revitalisatie van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zullen de verblijfskwaliteit van De Uithof aanmerkelijk verbeteren. (deel Kraag van Utrecht) is zowel vanuit cultuurhistorische als De Uithof, Utrecht 4. Publiek-private samenwerking Campusontwikkeling in Amerika vindt plaats binnen een sterk op macht naar samenspel tussen publieke en private partijen. In het de behoefte van de vraag gericht institutioneel kader. Dit betekent geval van campusontwikkeling gaat het om een samenspel tussen dat de wensen van de gebruikers, zoals studenten, patiënten en overheden, instellingen en bedrijven. De verschuiving van minder ondernemers, centraal staan. Zij worden ook zo veel mogelijk overheid, meer markt houdt in dat beleggers, projectontwikkelaars en bouwers meer betrokken raken bij campusontwikkeling. betrokken bij de plannen. Dit vereist een open en flexibele opstelling van de betrokken publieke en private partijen. In Bovendien opereren de betrokken kennisinstellingen en woningbouwcorporaties meer marktconform. De rol van de overheid is Amerika weet men overlappende bevoegdheden en competentieproblemen zoveel mogelijk te voorkomen. Bij de campusontwikkeling in Amerika doet iedere partner zijn deel vanuit de eigen planvorming op lange termijn actief in de gaten houdt en zich die van een gemengd bedrijf, dat wil zeggen dat men vooral de specialiteit en het eigen belang. Dit leidt vaak tot verrassende daarbij vooral richt op het maatschappelijke en immateriële oplossingen. rendement en minder op het directe financiële rendement. De Amerikaanse manier van campusontwikkeling sluit aan op de (Van Rooy et al. 2006). huidige ideeën over gebiedsontwikkeling in Nederland. Daarin Campusontwikkeling is een prima voorbeeld van gebiedsontwikkeling. Zo is de omvang van het gebied te overzien. Het gaat om de wordt het vertrouwde Rijnlandse sturingsmodel, dat voornamelijk gericht is op de realisering van publieke voorzieningen en op het ontmoetingsruimte waar uitwisseling en productie van kennis bereiken van consensus tussen publieke partijen, ingeruild voor plaatsvindt. Daarnaast heeft de campus een uitstraling op de een meer Angelsaksisch sturingsmodel waarin privatisering en stedelijke omgeving, in zowel sociaal-culturele als sociaaleconomische zin. De invloedsfeer van de campus is dus groter dan marktwerking de boventoon voeren. Kenmerk van de toepassing van dit model in de ruimtelijke ordening is dat er meer vrijheid van het feitelijke gebied waar zich de voorzieningen van de campus handelen is door minder regelgeving, maar dat verboden ook bevinden. harder zijn dan voorheen. Er valt in dit sturingsmodel minder te Diverse factoren bepalen het succes van gebiedsontwikkeling (Van overleggen en meer te handelen. In bestuurlijke zin betekent dit Rooy et al. 2006). Daarbij kan men een onderscheid maken tussen een overgang van government naar governance, van overheids- coördinatie en uitvoering. Bij coördinatie spelen in eerste instantie 25

14 26 urgentie en commitment een grote rol. Urgentie hangt samen met de maatschappelijke notie dat er iets moet gebeuren. De stimulering van de kenniseconomie is weliswaar een belangrijk beleidsmotief, maar deze legt te weinig gewicht in de schaal om als maatschappelijk urgent te boek te staan. In Amerika wordt campusontwikkeling veelal gekoppeld aan de verbetering van de aantrekkelijkheid van stadscentra en van de leefkwaliteit in probleemwijken. Dat zouden we in Utrecht ook moeten doen (zie Beyond De Uithof ). Bij commitment hebben bestuurders van de betrokken overheden en kennisinstellingen een zware verantwoordelijkheid. Van hen wordt verlangd dat zij bezield en bevlogen leiderschap vertonen waardoor investeringen tot stand komen. We hebben in Amerika fraaie staaltjes van zulk leiderschap gezien. Bestuurlijk commitment In Amerika nemen de onderwijsinstellingen (universiteit, hogeschool) meestal het initiatief bij campusontwikkeling en betrekken andere partners bij dit initiatief. De schaal waarop deze campusontwikkeling plaatsvindt, overtreft vaak de fysieke afmetingen van de campus zelf. We komen daar in het volgende hoofdstuk nog op terug. Het is van belang dat men in Amerika universiteiten en hogescholen steeds meer ziet als belangrijke Urban Developers (Perry & Wiewel 2005). Dat betekent dat de relatie tussen de besturen van de stad en van universiteit/hogeschool vanaf het begin cruciaal is voor het welslagen van campusontwikkeling. De Ryerson University (in Toronto) biedt het meest uitgesproken voorbeeld van een dergelijke aanpak. Deze universiteit/hogeschool heeft de eigen ambities (verbetering en uitbreiding van technologisch hoogstaande onderwijs- en onderzoeksruimten, nieuwe studentenhuisvesting) gekoppeld aan de revitalisering van het Central Business District van Toronto. Men vond een gewillig oor bij het gemeentebestuur, dat overigens een veel minder goed Massachusetts Institute of Technology, Cambridge (MS) Ryerson University, Toronto contact heeft met grote broer van Ryerson, de University of.. Duidelijke rolverdeling Toronto. Gemeente en universiteit vonden elkaar op het gemeenschappelijke belang van de revitalisering van de binnenstad en de De betrokkenheid van marktpartijen is de volgende door Van Rooy verhoging van de aantrekkingskracht van Ryerson University. Beide et al. (2006) genoemde succesfactor voor gebiedsontwikkeling beleidsdoelstellingen ondersteunen elkaar; een voorbeeld van een Deze betrokkenheid steekt uit boven de financiering van campusontwikkeling, want het gaat ook om de waardevolle praktijkkennis.... win-win situatie. Ryerson University heeft in dit verband zes heldere doelstellingen opgesteld en heeft in eigen opdracht door over de haalbaarheid van de plannen. Daarnaast weten marktpartijen vaak creatieve oplossingen te bedenken en waken zij over een architectenbureau een masterplan laten maken. Een consortium van vier commerciële partijen is betrokken bij de uitvoering de snelheid waarmee de plannen worden gerealiseerd. Tijd kost van dit masterplan. Dit plan is daarna met Jan en Alleman in immers geld..... Toronto besproken, waardoor de universiteit/hogeschool ook In Amerika is de grens tussen het publieke en private domein onder de bevolking veel weerklank vond voor de op onderdelen dunner dan in Europa en in Nederland. Bij alle bezochte campusontwikkelingen waren nadrukkelijk marktpartijen betrokken rigoureuze bouwplannen. De Ryerson University heeft op deze manier voldaan aan twee andere door Van Rooy et al. (2006) Tijdens de reis werd ons bovendien duidelijk dat zowel de betrokken kennisinstellingen als de betrokken marktpartijen vanaf het genoemde succesfactoren voor gebiedsontwikkeling, namelijk.... vroegtijdige betrokkenheid van volksvertegenwoordigers en van begin van het ontwikkelingstraject veel waarde hechten aan een bewoners. Door volksvertegenwoordigers vroegtijdig in het proces zo doorzichtig mogelijke opstelling van elkaar. Elke partij speelt de eigen strategische doelen uit te leggen en daarbinnen oplossingsrichtingen voor te leggen, is veel aan duidelijkheid gewonnen. Ook in Amerika zullen er partijen zijn die in dergelijke processen een eigen rol in dit proces en heeft eigen verantwoordelijkheden Met betrekking tot de lokale bevolking ging het de Ryerson een verborgen agenda hebben, maar het was voor ons opvallend.... University niet zo zeer om draagvlak te kweken, maar meer om dat in Amerika iedereen vooraf zoveel mogelijk op de hoogte is van enthousiasme en coproductie tot stand te brengen. De lokale de doelstellingen van elk van de betrokken partijen en van de rol bevolking moet trots kunnen zijn over de plannen. Een aanstekelijk die iedereen in het proces wenst te spelen. Transparantie tijdens enthousiasme van de zijde van de kennisinstelling doet daarbij de campusontwikkeling is ook in Nederland cruciaal wonderen. Ook in Utrecht doen de Universiteit Utrecht en de.... Hogeschool Utrecht er goed aan op corporate -niveau het belang Volgens Van Rooy et al (2006) is gebiedsontwikkeling gericht op van campusontwikkeling te onderstrepen. Van bestuurders van de het constructief verbinden van zo veel mogelijk belangen ten UU en de HU mag gevraagd worden dat zij de campusplannen van dienste van de totstandkoming van een nieuwe ruimtelijke harte uitdragen en andere betrokken partijen, zoals het UMC inrichting. Belangenbehartiging vereist onderhandelen Utrecht hiervoor enthousiast maken. De gemeente Utrecht zou de Bij gebiedsontwikkeling gaat het niet om het traditionele positionele onderhandelen, maar om het persoonlijke onderhandelen..... maatschappelijke urgentie van campusontwikkeling in de stad moeten onderschrijven en uitdragen. Vervolgens zullen alle Bestuurders leggen dan al vroeg op tafel wat men persoonlijk partners zo goed mogelijk hun campusbeleid op elkaar moeten belangrijk vindt. Men is minder uit op compromissen en wil graag afstemmen. echte consensus bereiken. In Amerika viel ons op dat inderdaad

15 28 iedereen in een vroeg stadium van de campusontwikkeling open was over de eigen belangen en vervolgens zakelijk met deze verschillen omging. Het kan in dit verband geen kwaad om wat dieper in te gaan op de belangen van de verschillende bij campusontwikkeling betrokken partijen. Belangen van universiteit en hogeschool bij campusontwikkeling Universiteiten en hogescholen in Amerika versterken met de campus hun reputatie als leidende onderwijsinstellingen. De campus is een concurrentiefactor van de instelling op de internationale onderwijsmarkt. Alle door ons bezochte Amerikaanse Niet alleen in Amerika, maar ook in Nederland, is er in het hoger onderwijs steeds meer oog voor excellentie. Er mag tegenwoordig in het hoger onderwijs weer worden gevraagd om excellentie. Dit geldt in het bijzonder voor het onderzoek. De Nederlandse universiteiten zijn de afgelopen twintig jaar veel meer prestatiegericht geworden (Ministerie van OCW, 2007). En ze zijn daarin ook behoorlijk succesvol geweest. Uit internationale vergelijkingen blijkt dat de Nederlandse universiteiten alleen Angelsaksische universiteiten voor moeten laten gaan (OECD 2007). Dat zijn vaak universiteiten die onder een ander financieel regime opereren dan de Nederlandse. Terecht wijst de econoom Arnoud Boot in zijn recent gehouden diesrede erop dat internationale concurrentie in het hoger onderwijs veel meer opgaat voor het onderzoek dan voor het aandacht aan te besteden. Studenten, docenten en onderzoekers zijn namelijk nu al gebaat met een internationaal georiënteerd en qua kennisuitwisseling mede lokaal ingericht onderwijsklimaat. Bij het eerste genoemde punt kan men denken aan Engelstalig onderwijs, bij het tweede aan voldoende uitnodigende voorzieningen op de campus. Door een goed geoutilleerde campus zijn instellingen in staat internationaal talent aan zich te binden. Dit geldt dus niet alleen voor het Utrechtse University College, maar ook voor de universiteit en hogeschool in het algemeen. Daarnaast speelt een goed geoutilleerde campus in op de als gevolg van het ict-gebruik voortgaande individualisering en versplintering van onderwijs en onderzoek (zie ook het ontwikkelingsmodel Clicks & Mortar). Een goede campus is niet zo zeer een vervanging voor onderwijs op afstand via internet, maar meer een 29 instellingen begonnen hun presentaties met een verwijzing naar hun internationale reputatie. Topuniversiteiten als Harvard en MIT (in Cambridge bij Boston) en de universiteiten van Chicago en Toronto behoeven hun reputatie niet van de daken te schreeuwen. Ook voor deze topuniversiteiten vormt de campus een vooraanstaand onderdeel van de op internationaal onderwijs en onderzoeksmarkt gerichte corporate strategy. onderwijs. Hij meent dat de Nederlandse instellingen voor hoger onderwijs tot nu gefaald hebben door het gebrek aan concurrentie in het bieden van hoge kwaliteit onderwijs en in het vormgeven en uitvoeren van allerlei activiteiten die de toegevoegde waarde van universiteiten en hogescholen voor de lokale economie optimaliseren. (Boot 2008, p. 19). Boot pleit voor meer concurrentie op beide punten en komt tot de conclusie dat wetenschappelijke excellentie daarbij de belangrijkste factor is die universiteiten in de strijd kunnen werpen. De uitdaging ligt er in om de binding met de complementaire voorziening. Kennis bestaat niet alleen uit gecodificeerde kennis, dat wil zeggen kennis die ligt opgeslagen in boeken en internet. Het gaat ook om intuïtieve kennis ( tacit knowledge ) die in het brein zit van individuele mensen. Het is bij campusontwikkeling de kunst om bovenop het aanbod van voorzieningen voor gecodificeerde kennis (bibliotheek, internetverbindingen) ook de uitwisseling van intuïtieve kennis te faciliteren. Dit kan bijvoorbeeld via het creëren van ontmoetingsmogelijkheden waar face-to-face contact tussen mensen Bibliotheek Carnegie Mellon University, Pittsburgh verschuiving van intramurale naar extramurale zorg. Veel ziekenhuizen zijn bezig met zogeheten zorgboulevards. Hier biedt men niet alleen zorgondersteuning aan patiënten ( care and cure, preventieve zorg), maar ook allerlei andere diensten aan bezoekers en medewerkers (winkels, dienstverlening, recreatieve voorzieningen, opleiding- en vergaderfaciliteiten). Corporate strategy, Harvard University, Cambridge (MS) omgeving te verstevigen, dat wil zeggen met bedrijven en voormalige studenten. Verder pleit Boot voor een sterke samenwerking tussen kennisinstellingen en overheden bij het creëren van een op kennisproductie gericht lokaal vestigingsklimaat. Hun rol is onmisbaar aangezien private partijen daartoe slechts in beperkte mate in staat zijn, vanwege onderlinge coördinatieproblemen. Kortom, universiteiten en hogescholen hebben er op het vlak van onderwijs en maatschappelijke verankering alle belang bij om een vooruitstrevend campusbeleid te voeren. De concurrentiefactor van de campus wordt in Nederland, zeker in vergelijking tot Amerika, tot nu toe onderbenut. Er is alle reden om hier meer plaatsvindt. Bibliotheken spelen in dit verband een belangrijke rol. Zo heeft men de inrichting van de bibliotheek aan de Carnegie Mellon University in Pittsburgh afgestemd op dit sociale motief. Belangen van universitaire medische centra bij campusontwikkeling Een universitair medisch centrum heeft andere belangen bij een campus dan de universiteit en hogeschool. Voor een universitair medisch centrum past de ontwikkeling van een campus in de St. Michael Hospital, Toronto, remember it all starts with caring

16 30 Het bijzondere van universitaire medische centra is dat dergelijke zorgboulevards in het teken staan van het verlenen van diensten op basis van de nieuwste wetenschappelijke medische kennis. Patiënt, bezoeker en medewerkers worden op de campus doordrongen van de grote kenniskwaliteit van het universitaire medische centrum. Via elektronische informatie worden zij op de hoogte gesteld van het voortreffelijke kennisniveau van het medische centrum. Daarnaast zijn er aangename ontmoetingsruimten (bijv. koffiebars) voor patiënten, bezoekers, onderzoekers, docenten, studenten en andere medewerkers. Op de medische campus is ook plaats voor gespecialiseerde boekhandels, internetcafés, reisbureaus (voor bezoek aan internationale congressen en komst van buitenlandse gasten), woonbemiddelingsbureaus en uitzendbureaus. Bovendien is een universitair medisch centrum een interessante vestigingsplaats voor in het bijzonder life science bedrijven. Belangen van het bedrijfsleven bij campusontwikkeling De belangen van het bedrijfsleven in campusontwikkeling nemen toe. In Amerika investeren steeds meer bedrijven in campussen en science parks. Deze ontwikkeling is in de afgelopen tien jaar in een stroomversnelling geraakt, nadat lange tijd de belangstelling van het bedrijfsleven gering was. Zo vond in Amerika de science park gedachte al in 1951 ingang op de Stanford University in San Francisco, maar kende deze een relatief lange incubatietijd. Pas in het begin van de jaren tachtig groeide het aantal science parks in Amerika zienderogen, omdat toen pas de wetgeving werd aangepast. Dat betekende een voordelige patent- en belastingwetgeving en het toestaan van research joint ventures tussen universiteiten en bedrijfsleven. Daarnaast is ook de opkomst van nieuwe economische activiteiten van belang. Zo groeide het science park van de Stanford University uit tot wat later bekend werd als Silicon Valley. Het gebruik van gemeenschappelijke ictvoorzieningen, trainingsmogelijkheden van de universiteit en flexibele huisvestingsmogelijkheden zijn de belangrijkste redenen voor bedrijven om zich op een science park te vestigen. Daarnaast spelen vestigingsplaatsfactoren op stedelijke schaal een rol, zoals aanwezigheid van een afzetmarkt voor kennisintensieve producten, nabijheid van toeleveranciers en dienstverleners, aanwezigheid van een hoog opgeleide beroepsbevolking, toegang tot venture capital, goede bereikbaarheid en een aantrekkelijke woonomgeving. Corporate leaders in Amerika investeren niet zozeer in science parks om vooraan te staan bij de transfer van fundamenteel onderzoek, maar vooral om op tijd talentvolle en creatieve studenten te rekruteren. Eén van de meeste opvallende voorbeelden kwamen we tegen aan de Carnegie Mellon University (Pittsburgh). Daar bevindt zich het Carnegie Mellon s Collaborative Innovation Centre. Dit is een bedrijfsverzamelgebouw met Apple, Intel en Google als belangrijke huurders. Daarnaast wordt er op deze campus momenteel volop gebouwd aan het Gates Center voor Computer Science. Het gaat hier niet in de eerste plaats om laboratoria voor deze computergiganten, maar om experimenteerruimten voor studenten en docenten waar deze bedrijven samen met de universiteit experimenteer- en onderzoeksprogramma s draaien. Ondertussen gaat uiteraard het selectieproces op de arbeidsmarkt door. Kleine kennisintensieve bedrijven, die al dan niet spin off s van de universiteiten en ziekenhuizen zijn, halen naast kennisvoordelen en arbeidsmarktvoordelen ook marketingvoordelen uit hun aanwezigheid op de campus. De nabijheid van een gerenommeerde universiteit biedt hen namelijk een imagovoordeel. Volgens onderzoek heeft dit een positief effect op hun overlevingskans (Ferguson & Olofsson 2004). Bedrijven die zich vestigen op science parks krijgen een soort kwaliteitsstempel. Ook hier is sprake van een win-win situatie. Nieuwe bedrijven maken markttechnisch gebruik van de vestiging op het science park, terwijl hun komst weer bijdraagt aan de naamsbekendheid van het science park. Het mes snijdt zodoende aan twee kanten. Op deze manier probeert onder meer het Illinois Institute of Technology (Chicago) zowel haar fundamentele als toegepast wetenschappelijke status te verhogen. 31 Gates Center, Carnegie Mellon University, Pittsburgh Illinois Institute of Technology, Chicago

17 Ontwikkeling en exploitatie acquisitie van de campus en science park, terwijl commerciële Naast kennisintensieve bedrijven hebben ook vastgoedbedrijven partijen de bouw en verhuur van gebouwen ter hand nemen..... belang bij campusontwikkeling. Evenals bij gebiedsontwikkeling in het algemeen zijn grondposities vaak doorslaggevend voor het Het is in Amerika normaal dat marktpartijen hun expertise kunnen realiseren van de plannen. Cruciaal is dat free riding (projectontwikkelaars) en kapitaal (beleggers) inbrengen bij de wordt voorkomen, dat wil zeggen dat er partijen aan tafel zitten ontwikkeling en exploitatie van campussen en science parks. In die alleen uit zijn op het binnenhalen van de grondwaardestijging. Amerika wordt het vastgoed op science parks zonder uitzondering door marktpartijen ontwikkeld en geëxploiteerd. Deze Dit geldt zeker voor campussen en science parks die doorgaan.... voor duur onroerend goed (Massey et al. 1992). Naast hoge marktpartijen zijn slagvaardig en flexibel in acquisitie, ontwikkeling en servicing van bedrijven. Dit gaat ook op voor een typische opbrengsten gaat het ook om hoge kosten, want er is veel geld.... gemoeid met campusontwikkeling vanwege de hoge intrinsieke onderzoeksuniversiteit als Massachusetts Institute of Technology investeringen (infrastructuur, hoge kwaliteit van gebouwen en Deze universiteit is niet betrokken bij de exploitatie van het.... voorzieningen e.d.) en hoge exploitatierisico s. Kenmerk van nabijgelegen science park en heeft nauwelijks bemoeienis met gebiedsontwikkeling is dat de financiering van de realisatie een welke bedrijven zich hier vestigen. Voor wat betreft de bedrijvigheid op de campus van MIT doet de universiteit zelf op commer integrale opgave is. Dit vraagt om zorgvuldige financial engineering, een kennisveld dat bij de meeste overheden en kennisciële basis aan projectontwikkeling. Men verkoopt de eigen instellingen onvoldoende is ontwikkeld. gebouwen op de vrije markt en investeert vervolgens in nieuwe.... De ontwikkeling van een campus vraagt een lange adem van gebouwen en de inrichting van de openbare ruimte op de campus partijen die de risico s kunnen dragen. Daarom moet bij campusontwikkeling goed worden nagedacht over de vastgoedstrategie en Dit lijkt in Nederland nog toekomstmuziek. Toch legt men ook in de bijbehorende organisatie. Er zijn verschillende vormen van Nederland de ontwikkeling en exploitatie van science parks vaak exploitatie en beheer van campussen en science parks mogelijk in handen van marktpartijen. Neem bijvoorbeeld het Science Park.... (Ferguson & Olofsson 2004, Westhead & Batstone 1998). Amsterdam dat de komende jaren flink wordt uitgebreid. BAM In de eerste plaats kan de universiteit of hogeschool ervoor kiezen ontwikkelt daar de zogeheten Living Plot van kleinschalige en de campus geheel onder eigen verantwoordelijkheid te ontwikkelen en te exploiteren. Dit komt in Amerika nauwelijks voor, en ook ontwikkelaars in dit park werkzaam zijn (Van Kleef 2007). Verder.. tijdelijk te gebruiken bedrijfsruimten, terwijl er ook drie andere steeds minder in Nederland. Een tweede vorm is een projectteam doet het bedrijf ASP NV de exploitatie van vijf bedrijfsverzamelgebouwen op dit park. Het kan geen kwaad in het kader van de.... Massachusetts Institute of Technology, Cambridge (MS).. waarin verschillende partners samen de verantwoordelijkheid.... hebben over ontwikkeling en exploitatie. Meestal neemt de lokale campusontwikkeling in Utrecht eens een balletje op te werpen overheid of de universiteit dan wel de hogeschool het beheer van naar projectontwikkelaars en beleggers. Een opvallende ervaring.... commerciële partijen. Samenwerking met deze partijen is op zich duidelijke scheidslijn te trekken tussen wetenschap en commercie... het onroerend goed op zich en bieden commerciële partijen hun tijdens de reis was dat de bezochte kennisinstellingen zich officieel.. prima voor de kennisinstellingen, maar wel op basis van ieders Bovendien beseft men ook aan Amerikaanse universiteiten en.... adviezen en diensten aan. Bij de derde organisatievorm is er sprake nogal gereserveerd opstellen ten aanzien van kennisvalorisatie. Zij.. competentie. Kennisinstellingen maken daarom graag een strikte hogescholen dat het niet zo kan zijn dat vindingen met mogelijke.. van een speciaal voor de campusontwikkeling opgezet bureau. vinden eigenlijk dat kennisvalorisatie niet past bij hun kernactiviteiten. Dit geldt in het bijzonder voor de kennistransfer naar scheiding tussen kennis en commercie. De praktijk is overigens commerciële waarde op de plank blijven liggen... Dit bureau is verantwoordelijk voor de marketing, organisatie en.. vaak anders. Ook in Amerika is in menig incubatiecentrum geen Hoewel commerciële toepassingen van kennis niet tot de kern

18 activiteiten van de kennisinstellingen behoren, zien ze wel in dat de ontwikkeling van campus en science park in ons land zal daadwerkelijke bouw. Bovendien levert deze partij projecten van het hun maatschappelijke taak is om vindingen voor commerciële toenemen. Men kan deze ontwikkeling als een kans zien. Langs goede kwaliteit. De expertise van de SSHU op dit vlak kan tot ontwikkeling aan te bieden. Kennisinstellingen in Amerika deze weg slaat men mogelijk twee vliegen in één klap, namelijk voordeel strekken bij de campusontwikkeling in Utrecht begeleiden dus wel degelijk studenten en medewerkers bij de kostenbeheersing tijdens de bouw en waardevermeerdering van commercialisering van hun vindingen. Dat doen ze door aparte het eigen vastgoed. Overigens is het verstandig om de Amerikaanse organisaties in het leven te roepen. Deze Technology Transfer voorbeelden op dit punt niet al te klakkeloos te kopiëren. Als er Offices bedruipen zichzelf met de inkomsten van patenttoepassingen en technologielicenties. Het commerciële succes van zulke dit ten koste gaan van het collectieve kennisdoel dat de campus een overschot aan privaat kapitaal zit in zulke initiatieven, dan kan TTO s wordt bepaald door enerzijds de wetenschappelijke reputatie beoogt (Van Dinteren 2007). Dit pleit er voor dat de publieke van de betrokken faculteiten en departementen en anderzijds het instellingen en de lokale en regionale overheden hun krachten en aantal hoogwaardige technologische bedrijven in de regio financiën bundelen en vanuit die positie samenwerking zoeken (Friedman & Silberman 2003). In De Uithof wil men vooral op het met commerciële partijen gebied van Life Sciences en Geosciences (klimaat, duurzaamheid, grote steden) investeren in een sterke nationale en interna- ziekenhuis) en de overheden (provincie, gemeente) geen zeggen- Dit betekent uiteraard niet dat de instellingen (hoger onderwijs, tionale profilering van het onderzoek. In Amerika zoeken de TTO s schap hebben over de inrichting en organisatie van de campus dan naar interessante commerciële partners en richten de Essentiële onderdelen van de campusontwikkeling zoals infrastructuur, voorzieningen, openbare ruimte, maar ook het statuut instellingen zelf incubators voor startende bedrijven op De exploitatie van zulke incubators is vaak wel in handen van van toegang en toelating van bedrijven behoren binnen de private organisaties. bestaande Nederlandse context tot de verantwoordelijkheden van de betrokken kennisinstellingen en overheden. Men zou kunnen overwegen een projectorganisatie voor campusontwikkeling in Kostenbeheersing en waardevermeerdering Utrecht in het leven te roepen. Op deze wijze zou men problemen rond de inbreng van de verschillende partners vóór kunnen zijn Campusontwikkeling naar Amerikaanse snit stelt nieuwe eisen aan (vgl. de problemen rond de inbreng van verschillende partijen bij het bouw- en beheermanagement van de betrokken kennisinstellingen. Zij kunnen de campus niet langer in hun eentje ontwikke- een dergelijke projectorganisatie hebben vertegenwoordigers van de ontwikkeling van het stationsgebied in Utrecht, Hillen 2007). In len en zullen allianties moeten aangaan met andere partijen. de betrokken kennisinstellingen en overheden zitting. In Utrecht Campusontwikkeling verlangt uiteindelijk van alle partijen een bestaat steeds meer ervaring met publiek-private samenwerking actieve opstelling, waarbij men tijdig mogelijkheden en kansen op bij de ontwikkeling van campusgerelateerde projecten. Zo is Rabo de vastgoedmarkt weet te onderkennen en te benutten. In Amerika Vastgoed betrokken bij de bouw van City Campus Max, een gaan de onderwijsinstellingen zelf steeds commerciëler om met woningcomplex voor circa studenten en andere starters op hun eigen vastgoed. Gezien de lange termijn financiële perspectieven van de instellingen voor hoger onderwijs in Nederland Deze commerciële partij maakt geen gebruik van subsidies en de woningmarkt (Manshanden 2007) verwachten we dat de betrokkenheid van commerciële partijen bij verhoogt de snelheid en efficiëntie van de voorbereiding en de... 35

19 Noodzakelijke infrastructuur Omdat kennis ook op de campus niet vanzelf ontstaat, zal er fors verhogen. Dit geldt tevens voor de beide bezochte campussen moeten worden geïnvesteerd in een faciliterende infrastructuur. in Chicago. Zonder zulke infrastructuur blijven belangrijke organisatorische doelstellingen van de campus, zoals internationalisering en De situatie in Canada verschilt op dit punt enigszins met die in de kennisvalorisatie, holle woorden. De beloften van de moderne Verenigde Staten. Aan de University of Toronto regelen de colleges campus als kenniscentrum worden dan niet waargemaakt. de huisvesting van studenten. Vooral in het eerste jaar wonen de Het gaat bij de ontwikkeling van een campus uiteindelijk om de studenten op de campus. De Ryerson University in Toronto wil wel inrichting en organisatie van een samenleving van mensen die het aantal studentenwoningen vergroten, maar heeft hiervoor elkaar aantrekken omdat zij dezelfde belangstelling hebben voor weinig ruimte op de eigen campus. Men stimuleert projectontwikkelaars om in de buurt rondom de universiteit dergelijke kennis. Een goede infrastructuur met betrekking tot bereikbaarheid en voorzieningen is daarvoor onontbeerlijk. woningen commercieel te verhuren. Huisvesting staat in de door ons in Canada bezochte campussen minder hoog op de prioriteitenlijst dan in de Verenigde Staten. Leefbaarheid staat centraal Door de bouw van meer studentenwoningen op de campus neemt De moderne campus in Amerika is een leefgemeenschap. Alle door de vraag naar leefbaarheid verder toe. Dit is ook het geval in ons bezochte universiteiten/hogescholen werken op dit moment De Uithof, waar, zoals gezegd, inmiddels studentenwoningen aan uitbreiding van het aantal (studenten)woningen. Zo streeft de zijn gebouwd. De meeste Amerikaanse universiteiten proberen Boston University er naar om binnen vier jaar al hun undergraduate studenten (ongeveer studenten) op de campus te zeggen niet alleen voor undergraduate studenten, maar ook voor zoveel mogelijk een mix aan woningen te neer te zetten, dat wil huisvesten. Aan Harvard wil men in % van alle graduate graduate studenten, post docs, jonge gezinnen van buitenlandse studenten ( studenten) een woning op de campus kunnen onderzoekers en visiting professors. In Nederland heeft men in aanbieden. Amsterdam soortgelijke plannen. Op het science park Amsterdam MIT heeft de afgelopen jaren op dit punt al een forse inhaalslag komen uiteindelijk 700 studentenwoningen en 650 dure koop- en gemaakt. Ook de Carnegie Mellon University in Pittsburgh wil het huurwoningen voor buitenlandse gastdocenten en voor de gewone huidige percentage op de campus woonachtige studenten (20%) Amsterdamse mark (van Kleef 2007). Simmons Hall, Massachusetts Institute of Technology, Cambridge (MS)

20 38 Toegankelijkheid en bereikbaarheid Een campus trekt mensen aan en zorgt daarom voor een toename aan verkeersstromen. In Amerika probeert men de toeloop van verkeer naar de campus op verschillende manieren te stroomlijnen. Amerika is een autoland en de bereikbaarheid per auto is daar ook voor de meeste kennisinstellingen een belangrijk punt. Goed per autoweg ontsloten locaties aan de rand van de stad waren dan ook lange tijd de meest favoriete vestigingsplaatsen voor een campus. Ook De Uithof in de oksel van de A27 en A28 is zo n prima autolocatie. Dit locatievoordeel van een campus telt tegenwoordig minder zwaar dan vroeger. In Amerika hebben diverse campussen meer last dan gemak van een goede autolocatie. Een mooi voorbeeld is de Boston University die gelegen is bovenop een belangrijk knooppunt van autowegen, maar daarvan bij de bouw van de nieuwe campus eigenlijk meer nadeel dan voordeel heeft. Men probeert bij de Boston University bovendien door middel van de bouw van meer woningen op de campus het forensisme onder studenten te verminderen. Een ander voorbeeld is Harvard waar men belangrijke goederenvervoerstromen op de campus zoveel mogelijk onder de grond stopt. Dit komt de verblijfskwaliteit van de campus uiteraard 39 ten goede. Aan de Carnegie Mellon University zoekt men de Ryerson University, Toronto, dubbel ruimtegebruik oplossing in het stimuleren van verbindingen voor het langzame verkeer (op de fiets, ter voet) op en naar de campus. En ook in Amerika wordt een goede relatie met openbaar vervoer tussen de campus en de (binnen)stad belangrijker. Het meest uitgesproken was dat in Chicago (ITT) en in Boston (Boston University). In de Nederlandse situatie is vooral het gebruik van openbaar vervoer van belang. In De Uithof is in de afgelopen jaren een snelle busverbinding met de binnenstad tot stand gekomen. Er bestaan bovendien steeds concretere plannen om een snelle tramverbinding De Uithof, Utrecht De meeste Amerikaanse campussen worstelen met parkeerproblemen. De Ryerson University in de binnenstad van Toronto lost dit probleem op door dubbel ruimtegebruik van een nabijgelegen parkeergarage. Samen met winkeliers en entertainmentondernemers, zoals een bioscoophouder, exploiteert men een commerciële parkeergarage waarin ook ruimte is gereserveerd voor het personeel van de universiteit. De University of Chicago zoekt de oplossing in het intensiveren van het ruimtegebruik aan de randen van de campus. Hier bouwt men nieuwe parkeergarages aan de rand van de campus, waarmee men voorkomt dat het autoverkeer reikt tot in het centrum van de campus. aan te leggen tussen De Uithof en het Centraal Station. Daarnaast komt er een Park & Ride in De Uithof. De ontsluiting van De Uithof is in eerste instantie een taak van de gemeente en het Bestuur Regio Utrecht. Ook op dit punt biedt Amsterdam een leerzaam voorbeeld. Daar neemt de gemeente het initiatief om een gloednieuw NS-station te bouwen op het Science Park, evenals de aanleg van een spoortunnel en een aansluiting op de A10 (van Kleef 2007). De Uithof verkeert ook qua verkeersligging in een uitstekende positie om de campusfunctie in de komende jaren te versterken. Binnen de Noordvleugel Utrecht (de regio Utrecht-Amersfoort- Hilversum) heeft De Uithof een strategische geografische ligging. Nu zegt geografie op zich natuurlijk weinig; het gaat vooral om de verkeerstechnische ligging. De vooruitzichten van De Uithof zijn ook in dit perspectief gunstig. Door de aanleg van een Park & Ride en de komst van een tramverbinding wordt de bereikbaarheid van De Uithof vanuit de wijde omgeving en vanuit de stad vergroot. Verdere aansluiting in het kader van het regionale vervoersnetwerk binnen de Noordvleugel Utrecht is geboden (verbindingen naar Hilversum en naar Zeist, eventueel Amersfoort). Boston University

studenten die gekozen hebben voor een studie aan deze Universiteit.

studenten die gekozen hebben voor een studie aan deze Universiteit. Dames en heren, Graag heet ik u van harte welkom bij de opening van het Academisch Jaar 2013/2014. Met uw aanwezigheid vandaag geeft u nog eens blijk van uw bijzondere verbondenheid aan deze Universiteit,

Nadere informatie

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio STRATEGISCH PLAN 20152020 Excellent onderwijs voor een innovatieve regio introductie Met meer dan 10.000 studenten en ruim 800 medewerkers zijn we het grootste opleidingencentrum voor beroepsonderwijs

Nadere informatie

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria Jeff Gielen, 28 oktober 2014 www.biofacilities.nl Inhoud 1. Kadans Biofacilities 2. Expertise en support + services 3. Lessons

Nadere informatie

i ii Òiî i î >> i ÈÒî-Òi`i iî" Òä i Gebiedsvisie Hollands Spoor en omgeving

i ii Òiî i î >> i ÈÒî-Òi`i iî Òä i Gebiedsvisie Hollands Spoor en omgeving i ii Òiî i î >> i ÈÒî-Òi`i iî" Òä i Gebiedsvisie T P E C N O C Hollands Spoor en omgeving mei 2008 2 Inleiding 1 Straatnamenkaart 1 Inleiding Voorwoord Voor u ligt de Gebiedsvisie Hollands Spoor en omgeving.

Nadere informatie

Welcome. the future. Future Center Wageningen

Welcome. the future. Future Center Wageningen Welcome to the future Future Center Wageningen Welcome to the Future Op een historische plek in Nederland, het voormalig stadion De Wageningse Berg, wordt gewerkt aan een uniek concept. Een concept dat

Nadere informatie

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven!

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Postbus 711 3900 AS Veenendaal Kerkewijk 26 3901 EG Veendaal (T) 0318-55 19 60 (F) 0318-55 19 61 (M) info@ingeniousvastgoed.nl (I) www.ingeniousvastgoed.nl Haar

Nadere informatie

DUURZAME INFRASTRUCTUUR

DUURZAME INFRASTRUCTUUR DUURZAME INFRASTRUCTUUR wisselwerking van stad, spoor, snelweg en fietspad TON VENHOEVEN VENHOEVENCS architecture+urbanism Krimp werkgelegenheid Percentage 65+ Woon-werkverkeer Grondprijzen 2007, Toegevoegde

Nadere informatie

HU GERICHT IN BEWEGING

HU GERICHT IN BEWEGING HU GERICHT IN BEWEGING Organisatieontwikkeling HU het verhaal - versie maart 2016 - Agenda Waar komen we vandaan? Waarom gaan we veranderen? Wie willen we zijn? Hoe gaan we dit bereiken? Wat verandert

Nadere informatie

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven Plaats voor een heading Jean Paul Kroese 26 april 2012 Opbouw presentatie 1. Kenmerken Regio Eindhoven 2. Regionale ambitie en inhoudelijke opgave 3. Governance

Nadere informatie

Workshop Hogeschool Rotterdam

Workshop Hogeschool Rotterdam Workshop Hogeschool Rotterdam 29 maart 2011 Alexandra den Heijer Aanleiding Voorstudies en Routekaarten voor MJA sectoren Strategische positionering sector in 2030 Onderliggende werkhypothese 50% energie-efficiency

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Strategie Ronald McDonald Kinderfonds 2015 2019

Strategie Ronald McDonald Kinderfonds 2015 2019 Strategie Ronald McDonald Kinderfonds 2015 2019 TOGETHERNESS Focus, optimaliseren en excelleren Een ziek kind kan niet zonder zijn ouders Een onwerkelijke wereld, vol slangetjes, veelbetekenende piepjes

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Cultureel Perspectief in Rijswijk

Cultureel Perspectief in Rijswijk Cultureel Perspectief in Rijswijk Rijswijk, maart 2014 de Bibliotheek aan de Vliet Cultureel Perspectief in Rijswijk Voorwoord In dit Cultureel Perspectief vragen ondergetekenden aandacht voor het belang

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie

Strategisch document Ambulancezorg Nederland

Strategisch document Ambulancezorg Nederland Strategisch document Ambulancezorg Nederland 1 Inleiding: relevante ontwikkelingen 2 Missie en visie AZN 3 Kernfuncties: profiel en kerntaken AZN 4 Strategische agenda AZN vastgesteld: woensdag 23 mei

Nadere informatie

Instellingsbeleid doelstellingen en profiel

Instellingsbeleid doelstellingen en profiel Instellingsbeleid doelstellingen en profiel 1 Inleiding 2 Beleid 3 Onderwijs 4 Onderzoek 5 Beroepspraktijk en regio 6 Kwaliteit is mensenwerk 7 Operational Excellence 8 Bestuur 9 Raad van Toezicht 10 Financiën

Nadere informatie

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking 1 2 Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking Medio 2019 moet Nieuw-Mathenesse een modern, gemengd bedrijventerrein zijn waarmee de gemeente

Nadere informatie

Bedrijfsruimte op hoog niveau

Bedrijfsruimte op hoog niveau Bedrijfsruimte op hoog niveau Mercator: interactie tussen universitair toptalent en innovatieve ondernemers Mercator Science Park is als publiek-privaat initiatief ontstaan in het midden van de jaren negentig.

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Geachte collega's, beste studenten,

Geachte collega's, beste studenten, College van Bestuur Geachte collega's, beste studenten, Na de hectische weken met de bezetting van het Bungehuis en het Maagdenhuis, hebben we een moment van bezinning ingelast. Wij hebben tijd genomen

Nadere informatie

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze.

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Rabobank Noord-Drenthe. Een bank met ideeen. www.rabobank.nl/noord-drenthe Triple P-onderzoek Rabobank

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

AMBITIES HOLLAND FINTECH

AMBITIES HOLLAND FINTECH AMBITIES HOLLAND FINTECH 1 infrastructuur Holland FinTech streeft naar het creëren van transparantere, toegankelijke (digitale) financiële diensten en financiële van het allerbeste niveau door middel van

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Een toekomstvisie voor Leidschendam-Voorburg De voormalige gemeenten Leidschendam en Voorburg kennen elk een eeuwenlange historie. Als gefuseerde gemeente gaat Leidschendam-Voorburg

Nadere informatie

ALLES IN HUIS. GEEN ZORGEN.

ALLES IN HUIS. GEEN ZORGEN. ALLES IN HUIS. GEEN ZORGEN. Inhoud ALLES IN HUIS. GEEN ZORGEN. 4 Arnoud van Raak (eigenaar ARRA Management): Door een geïntegreerde aanpak van commercieel beheer, technisch beheer en volledige administratieve

Nadere informatie

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen AANLEIDING De creatieve industrie is een sector die de economische en culturele waarde van betekenis centraal stelt en exploiteert. Deze

Nadere informatie

Overzicht opleidingen

Overzicht opleidingen Overzicht opleidingen Stand van zaken oktober 2013 Opleiding Onderwijsinstelling Deeltijd Voltijd Duur Kosten Overig Leegstand Post-MA NRP Academie (transformatie) NRP, ism TU Delft, Nyenrode en Hogeschool

Nadere informatie

BMV is een moderne, breed georiënteerde en regio-overstijgende bouwonderneming. die op duurzame en verantwoorde wijze projecten van uiteenlopende

BMV is een moderne, breed georiënteerde en regio-overstijgende bouwonderneming. die op duurzame en verantwoorde wijze projecten van uiteenlopende BMV is een moderne, breed georiënteerde en regio-overstijgende bouwonderneming die op duurzame en verantwoorde wijze projecten van uiteenlopende aard en omvang realiseert. Wij staan borg voor kwaliteit

Nadere informatie

CONCEPT Jules Study Labs is de oplossing voor de leegstand in bedrijfspanden in Maastricht.

CONCEPT Jules Study Labs is de oplossing voor de leegstand in bedrijfspanden in Maastricht. Maastricht LAB aanvraag financiële ondersteuning experiment Door Jules & You / Veer Maastricht CONCEPT Jules Study Labs is de oplossing voor de leegstand in bedrijfspanden in Maastricht. Het concept omvat

Nadere informatie

Gemeente Houten Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Cluster Ontwikkeling, Sectie Ruimtelijke Ordening

Gemeente Houten Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Cluster Ontwikkeling, Sectie Ruimtelijke Ordening ** Vastgesteld oktober 2014 Cluster Ontwikkeling, Sectie Ruimtelijke Ordening Visie verplaatsing nietagrarische bedrijven binnen het buitengebied Status: vastgesteld door de gemeenteraad van Houten d.d.

Nadere informatie

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s Erfgoed als krachtvoer Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s U wilt nieuw leven blazen in uw dorp, stad of regio? Als alles tegen zit, is er altijd nog het erfgoed. Het DNA van het

Nadere informatie

Dorpsraad Kermt. Visietekst. 1. Situering. 2. Behoeften

Dorpsraad Kermt. Visietekst. 1. Situering. 2. Behoeften Dorpsraad Kermt Visietekst 1. Situering Meer en meer burgers krijgen het gevoel dat de ziel verdwijnt uit onze deelgemeente. De toekomstplannen die er voor onze deelgemeente gemaakt worden, liggen onvoldoende

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

weer thuis in de stad

weer thuis in de stad weer thuis in de stad Wonen boven winkels Een levendige binnenstad is aantrekkelijk voor bezoekers, levert woongenot voor specieke groepen mensen, is een broedplaats voor kenniseconomie en cultuur en vormt

Nadere informatie

NAGELE. programmaboekje

NAGELE. programmaboekje NAGELE programmaboekje Januari 2013 GROEN Uit het ontwerp van Nagele en de beplantingsplannen valt af te leiden dat de groenstructuur van Nagele is opgebouwd uit verschillende typen beplantingen die elk

Nadere informatie

Ruimte voor innovatie

Ruimte voor innovatie Prof. dr. Jacques van Dinteren 8 december 2014 Wat gedachten over: De te stellen eisen aan een science park De vestigers De werkomgeving Inbedding in het regionale systeem De financiering van het vastgoed

Nadere informatie

De Koppeling Houten. Zichtlocatie te midden van de Houtense voorzieningen. Kantoorvestiging in de gemeente Houten

De Koppeling Houten. Zichtlocatie te midden van de Houtense voorzieningen. Kantoorvestiging in de gemeente Houten De Koppeling Houten Zichtlocatie te midden van de Houtense voorzieningen Kantoorvestiging in de gemeente Houten Kwaliteiten de Koppeling Centrale ligging in Houten Zichtlocatie langs belangrijkste weg

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut 1 UITNODIGING Dromen worden waarheid Conferentie 2013 Donateurs bedankt voor uw giften in 2013. 2 Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Wat is de essentie van een onderwijsgebouw? En wat gebeurt daar precies? De core business van onderwijs

Nadere informatie

Bedrijfsruimte op hoog niveau

Bedrijfsruimte op hoog niveau Bedrijfsruimte op hoog niveau Mercator: interactie tussen universitair toptalent en innovatieve ondernemers Mercator Science Park is als publiek-privaat initiatief ontstaan in het midden van de jaren negentig.

Nadere informatie

Kennis als economische motor ONDERZOEK NAAR HET RUIMTELIJK-ECONOMISCH EFFECT VAN HOGER ONDERWIJS

Kennis als economische motor ONDERZOEK NAAR HET RUIMTELIJK-ECONOMISCH EFFECT VAN HOGER ONDERWIJS Kennis als economische motor ONDERZOEK NAAR HET RUIMTELIJK-ECONOMISCH EFFECT VAN HOGER ONDERWIJS ST UD E NT E N ST E D E N IN NE D E R L A ND B E T E R EC O N O MI S C H K L IM A AT R O ND K N A P P E

Nadere informatie

Een aantrekkelijk businesspark Een inspirerende werkomgeving

Een aantrekkelijk businesspark Een inspirerende werkomgeving 2 A 3 B 4 5 6 7 C 8 9 1 11 10 2 A 3 Een aantrekkelijk businesspark Een inspirerende werkomgeving Met behoud van de parkachtige omgeving wordt een goed geoutilleerd businesspark ontwikkeld, dat zich verder

Nadere informatie

PROFIEL Ook het integraal samenwerken in BIM, dat we al sinds 2006 doen voor projecten van allerlei schaalgroottes, in elke fase en op het hoogste uit

PROFIEL Ook het integraal samenwerken in BIM, dat we al sinds 2006 doen voor projecten van allerlei schaalgroottes, in elke fase en op het hoogste uit PROFIEL Ons architectenbureau is opgericht in 1910 en gevestigd in de Van Nellefabriek in Rotterdam, ontworpen door de grondleggers van ons bureau, architecten Brinkman en Van der Vlugt. Sinds 2014 is

Nadere informatie

Statenmededeling aan Provinciale Staten

Statenmededeling aan Provinciale Staten Statenmededeling aan Provinciale Staten Onderwerp Ontwikkeling Brainport Innovatie Campus (BIC) te Eindhoven Aan Provinciale Staten van Noord-Brabant Kennisnemen van de stand van zaken bij de ontwikkeling

Nadere informatie

De kunst van samen vernieuwen

De kunst van samen vernieuwen De kunst van samen vernieuwen Cultuuragenda gemeente Zutphen 2016 Kunst, cultuur en erfgoed geven kleur aan Zutphen. Ze zorgen voor een leefbare en dynamische samenleving, sociale en economische vitaliteit

Nadere informatie

-2- Opleiding, opleidingen en onderwijs aan de universiteiten

-2- Opleiding, opleidingen en onderwijs aan de universiteiten Verklaring van Münster omtrent de onderlinge relaties op het gebied van hoger onderwijs, wetenschap en onderzoek tussen Nederland, de Vlaamse Gemeenschap van België, het Groothertogdom Luxemburg, Nederland

Nadere informatie

4. PRAKTIJKGERICHT ONDERZOEK

4. PRAKTIJKGERICHT ONDERZOEK 4. PRAKTIJKGERICHT ONDERZOEK Resultaten praktijkgericht onderzoek Kennisvalorisatie Jaarverslag 2010 Hanzehogeschool Groningen, University of Applied Sciences 66 4 Praktijkgericht onderzoek De Hanzehogeschool

Nadere informatie

Bedrijventerrein Meerpaal. Ruimte en kwaliteit aan de rand van Houten. Bedrijfsvestiging in de gemeente Houten

Bedrijventerrein Meerpaal. Ruimte en kwaliteit aan de rand van Houten. Bedrijfsvestiging in de gemeente Houten Bedrijventerrein Meerpaal Ruimte en kwaliteit aan de rand van Houten Bedrijfsvestiging in de gemeente Houten Kwaliteiten Meerpaal Directe aansluiting op A27 Goede infrastructuur op het terrein Hoogwaardige

Nadere informatie

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving BOUWNETWERK Kiezen en uitblinken Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving Kiezen en uitblinken Aan mevrouw Schultz van Haegen, minister van infrastructuur en milieu,

Nadere informatie

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht Voorbeeld Ondernemers van gezocht, een titel over die programma s twee regels en activiteiten Voorbeeld willen van leveren een subtitel voor een levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum

Nadere informatie

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

Toepassing van de ladder in Provincie Zuid-Holland

Toepassing van de ladder in Provincie Zuid-Holland Toepassing van de ladder in Provincie Zuid-Holland Seminar, Ladder voor duurzame verstedelijking: lessen uit de praktijk, 10 maart 2015 Willemien Croes Wat is de Ladder voor Provincie Zuid- Holland? Instrument

Nadere informatie

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue)

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Nota Ruimte budget 75 miljoen euro voor Brainport Eindhoven en 6,8 miljoen voor ontwikkeling A2-zone Planoppervlak 3250 hectare (Brainport Eindhoven) Trekker

Nadere informatie

HetGroenZicht. Enschede. Werkt u het liefst in het groen? Bouwkavels Euregioweg Enschede - Bedrijventerrien Euregio III Doet u mee?

HetGroenZicht. Enschede. Werkt u het liefst in het groen? Bouwkavels Euregioweg Enschede - Bedrijventerrien Euregio III Doet u mee? HetGroenZicht WWW.HETGROENZICHT.NL Enschede 'BEDRIJVENTERREIN VAN NU' Werkt u het liefst in het groen? Ve rk o o p b r o c hu r e Bouwkavels Euregioweg Enschede - Bedrijventerrien Euregio III Doet u mee?

Nadere informatie

Zondag Ontwikkeling. Profiel. Over Zondag Ontwikkeling. ...gelooft in mogelijkheden, niet in beperkingen

Zondag Ontwikkeling. Profiel. Over Zondag Ontwikkeling. ...gelooft in mogelijkheden, niet in beperkingen Zondag Ontwikkeling...gelooft in mogelijkheden, niet in beperkingen Zondag Ontwikkeling is altijd op zoek naar betere oplossingen op het gebied van wonen en commercieel vastgoed. Ons streven is om snel

Nadere informatie

Utrecht Science Park. directeur-bestuurder

Utrecht Science Park. directeur-bestuurder Utrecht Science Park directeur-bestuurder Profiel met betrekking tot de positie 'directeur-bestuurder' bij Utrecht Science Park te Utrecht Algemeen Utrecht Science Park (USP) staat voor: onderwijs, onderzoek,

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Welkom in TOP Debatserie De Campus en de Stad Campus en stad in Leiden 20 januari 2016

Welkom in TOP Debatserie De Campus en de Stad Campus en stad in Leiden 20 januari 2016 Welkom in TOP Debatserie De Campus en de Stad Campus en stad in Leiden 20 januari 2016 Programma: Opening Jan Bloemberg Terugblik op 3 debatten Stad en Campus in Delft Hans Reijnen Presentatie Stad en

Nadere informatie

Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor

Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor Ambitie en Aanleiding Activiteiten Te realiseren waarden Onze werkwijze Ambitie Spoorzone met allure * Kwaliteitsverbetering

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 2 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 pakjeruimte.nl zelfbouw@rotterdam.nl facebook.com/zb010 pinterest.com/pakjeruimte Programma zelfbouw rotterdam 2015-2018

Nadere informatie

Belanghoudersbijeenkomst

Belanghoudersbijeenkomst V e r s l a g Belanghoudersbijeenkomst Donderdag 17 november was u met ruim 30 andere genodigden aanwezig bij de belanghoudersbijeenkomst van Woningstichting Bergh. Een bijeenkomst waarbij wij graag twee

Nadere informatie

Opzet Participatiepool

Opzet Participatiepool Opzet Participatiepool Aanleiding In het sociaal akkoord zijn overheid en sociale partners overeengekomen om de komende jaren 100.00 mensen met een beperking in bedrijven en 25.000 mensen met een beperking

Nadere informatie

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN Projectleider Afdeling Iris van Gils Kerngroep Visie/Missie Datum 28 november 2014 Planstatus Vastgesteld in de Fusieraad 24 november 2014 Opdrachtgever Stuurgroep

Nadere informatie

Binden, bewaren, bezielen en betalen

Binden, bewaren, bezielen en betalen EGH/ZHL november 2013 Binden, bewaren, bezielen en betalen voor landschap en erfgoed in Zuid-Holland Zuid-Holland heeft veel te bieden qua natuur, landschap en erfgoed. Er zijn talrijke partijen die zich

Nadere informatie

Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert.

Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert. Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert. Onze missie Waar wij voor staan Door het versterken van de signatuur van de Maastrichtse mode- en designsector in combinatie met de sterke reputatie

Nadere informatie

Universiteit Leiden. John Kroes 12 mei 2017

Universiteit Leiden. John Kroes 12 mei 2017 Universiteit Leiden John Kroes 12 mei 2017 In Leiden en Den Haag Leiden Nederland Amsterdam Den Haag Eerste Universiteit van Nederland Opgericht door Willem van Oranje in 1575 Als beloning voor verzet

Nadere informatie

Strekt ter vervanging. Bijlage bij begroting. Plan van aanpak lokale invulling Floriade.

Strekt ter vervanging. Bijlage bij begroting. Plan van aanpak lokale invulling Floriade. Bijlage bij begroting Strekt ter vervanging Plan van aanpak lokale invulling Floriade. Inleiding Het Floriade-evenement is voor onze regio wellicht het meest in het oog springende evenement van de laatste

Nadere informatie

Randstad Randstad , Almere-Stad Almere. Huurprijs: 115,- per vierkante meter per jaar

Randstad Randstad , Almere-Stad Almere. Huurprijs: 115,- per vierkante meter per jaar Randstad 22 151 Huurprijs: 115,- per vierkante meter per jaar Algemene Informatie Representatieve en flexibele kantoorruimte op Kantorenpark Randstad Adres: Randstad 22-149 en/of 151 te Almere Stad. De

Nadere informatie

Greenport Horti Campus. Burgemeester Sjaak van der Tak 16 december 2011

Greenport Horti Campus. Burgemeester Sjaak van der Tak 16 december 2011 Greenport Horti Campus Burgemeester Sjaak van der Tak 16 december 2011 1 Internationaal kenniscentrum in het hart van de Greenport 2 Doel en ambitie Versterken internationale concurrentiekracht van de

Nadere informatie

Kader Stedelijke Ontwikkeling

Kader Stedelijke Ontwikkeling Presentatie Hans Beekman MCD Open College Gemeenten Kader Stedelijke Ontwikkeling De prospectus van de stad 11 juni 2013 Aanleiding Eerdere opdracht nieuwe nota Grondbeleid (rekenkamerrapport Grond voor

Nadere informatie

PS2011MME05-1. Ontwerp-besluit pag. 3

PS2011MME05-1. Ontwerp-besluit pag. 3 PS2011MME05-1 College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 30-08-2011 Nummer PS: PS2011MME05 Afdeling : ECM Commissie : MME Registratienummer : 8096D8F2 Portefeuillehouder : Van Lunteren Titel

Nadere informatie

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Om in aanmerking te komen voor een subsidie tussen 25.000 en 65.000 euro moet een project aan de volgende criteria voldoen: 1. het project

Nadere informatie

Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District. De VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam verzoeken het college daarom:

Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District. De VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam verzoeken het college daarom: Verzoek VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District De A16 is voor de Metropoolregio en de Randstad een belangrijke verbinding met Antwerpen,

Nadere informatie

Ruimtelijke patronen rond vrije tijd en recreatie in Flevoland

Ruimtelijke patronen rond vrije tijd en recreatie in Flevoland Ruimtelijke patronen rond vrije tijd en in Flevoland Dr. Roel Rutten (Universiteit van Tilburg) Nienke van Boom MSc. (NHTV Academy for Leisure) Ateliersessie Flevoperspectieven Recreatie en Vrije Tijd

Nadere informatie

SI--ART. Nagtzaam Stimuleringsfonds voor jonge kunstenaars

SI--ART. Nagtzaam Stimuleringsfonds voor jonge kunstenaars SI--ART Nagtzaam Stimuleringsfonds voor jonge kunstenaars Voorwoord zoeken die in aanmerking komen voor stimulering vanuit st-art. Wij voelen ons erg betrokken bij kunst en willen via stichting st-art

Nadere informatie

Inhoud. Kort en krachtig. 3. Dubbel en dwars. 11. Vraag en antwoord. 15. Hier bent u snel helemaal op de hoogte. Hier gaat u er dieper op in

Inhoud. Kort en krachtig. 3. Dubbel en dwars. 11. Vraag en antwoord. 15. Hier bent u snel helemaal op de hoogte. Hier gaat u er dieper op in Inhoud Kort en krachtig. 3 Hier bent u snel helemaal op de hoogte Dubbel en dwars. 11 Hier gaat u er dieper op in Vraag en antwoord. 15 Hier vindt u allerlei handige contactgegevens 2 Kort en krachtig.

Nadere informatie

HAN. Community in progress

HAN. Community in progress HAN Community in progress Dit is HAN Hetgeen wat nu voor je ligt is het HAN-merkboek. HAN is de afkorting die wij gebruiken voor de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. Dit boek geeft voor eenieder die met

Nadere informatie

Toespraak van commissaris van de koningin en SNNvoorzitter Max van den Berg, feestelijke start CCC2- programma, Groningen, 25 maart 2011

Toespraak van commissaris van de koningin en SNNvoorzitter Max van den Berg, feestelijke start CCC2- programma, Groningen, 25 maart 2011 Toespraak van commissaris van de koningin en SNNvoorzitter Max van den Berg, feestelijke start CCC2- programma, Groningen, 25 maart 2011 Dames en heren, Degenen, die hier te lande na 1820 verbetering van

Nadere informatie

Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD. master city developer

Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD. master city developer Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD master city developer Ontwikkel een eigen visie Werk je in stedelijke gebiedsontwikkeling of herstructurering dan is de MCD opleiding voor jou een

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut UITNODIGING Bestuursleden, Ambassadeurs, Young Ambassadors, Vrienden en Donateurs: bedankt! 2 Het Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Woonstad Rotterdam Woonstad Rotterdam Onze missie Wonen in een stad waar je trots op kunt zijn. Woonstad Rotterdam heeft de ervaring en het vernuft om dat te realiseren. De mensen van Woonstad Rotterdam

Nadere informatie

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten,

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME14-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 6 mei 2008 Nummer PS : PS2008MME14 Afdeling : ECV Commissie : MME Registratienummer : 2008INT220919 Portefeuillehouder : Ekkers Titel

Nadere informatie

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland ENERGY INNOVATION PARK Ruimte voor innovatie en groei Uw bedrijf tussen internationale spelers in de energie branche. Kavels te koop tussen 2.000 en 27.000 vierkante

Nadere informatie

: Inzet middelen Stimuleringsfonds t.b.v. Science Park. Inhoudsopgave. Ontwerpbesluit pag. 3. Toelichting pag. 5. Bijlage(n): 2.

: Inzet middelen Stimuleringsfonds t.b.v. Science Park. Inhoudsopgave. Ontwerpbesluit pag. 3. Toelichting pag. 5. Bijlage(n): 2. S T A T E N V O O R S T E L Datum : 31 oktober 2006 Nummer PS : PS2006IME05 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2006MEC002172i Portefeuillehouder: Dr. G. Mik Titel : Inzet middelen

Nadere informatie

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Brainport Development ontwikkelingsmaatschappij nieuwe stijl Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid Strategie-ontwikkeling-uitvoering

Nadere informatie

Evidence Based Design in de zorg. Het Oogziekenhuis Rotterdam. Kleur en Licht 21 juni 2006

Evidence Based Design in de zorg. Het Oogziekenhuis Rotterdam. Kleur en Licht 21 juni 2006 Evidence Based Design in de zorg Kleur en Licht 21 juni 2006 categoraal 130.000 consultaties 10 min. consulttijd per patiënt 11.500 oogoperaties 9 bedden 92 % dagverpleging 50 % van buiten Rotterdam 300

Nadere informatie

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering Berry Roelofs Principal Consultant Utrecht, 17 december 2015 Goede uitgangssituatie, maar Nederland doet het goed 16 e economie van

Nadere informatie

Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed. 19 april 2012 pagina 1

Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed. 19 april 2012 pagina 1 Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed 19 april 2012 pagina 1 Strategie van Ymere Missie Ymere werkt als maatschappelijke onderneming aan wijken met perspectief, waar bewoners willen

Nadere informatie

Leefbaarheid en openbare ruimte

Leefbaarheid en openbare ruimte Leefbaarheid en openbare ruimte Elma Schoenmaker, Marjan Ketner, Williëtte Arendonk Ingrid Meeuwsen Ger Vergeer, Xiaolu Hu Annette van Brenk e.a. Peter Schmitz directeur BELW stedenbouw sen. bouwtechniek

Nadere informatie

Trendbreuk? Netto kwantitatieve opgave 2023. Wonen 1.800 7.100. Bedrijventerreinen 18 (+30) ha 156 ha. (gemeentelijk + privaat) 248.000-323.

Trendbreuk? Netto kwantitatieve opgave 2023. Wonen 1.800 7.100. Bedrijventerreinen 18 (+30) ha 156 ha. (gemeentelijk + privaat) 248.000-323. Maastricht Maastricht 120.000 inwoners, stabilisatie Centrum van de regio (600.000-550.000) Universiteit Meer dan 20 miljoen bezoekers waarvan 2/3 uit Nederland, winkelen belangrijkste bezoekmotief Compacte

Nadere informatie

Health Campus Zeeland

Health Campus Zeeland Health Campus Zeeland Bundeling van kennis en kracht voor een vitale regio www.goes.nl 2 Wat is een campus? De filosofie van een campus is gebaseerd op het uitgangspunt dat het samenbrengen van activiteiten

Nadere informatie

Samen voor een gezonde toekomst

Samen voor een gezonde toekomst business friends Samen voor een gezonde toekomst Business Friends De Business Friends van het Erasmus MC Vriendenfonds is een groep van zakelijke relaties en bedrijven in de regio die we regelmatig uitnodigen

Nadere informatie

Herbestemming in het onderwijs

Herbestemming in het onderwijs Herbestemming in het onderwijs Overzicht opleidingen e s- f een sch 'Logo omgeving derden' op witte achtergrond 'Logo omgeving derden' op gekleurde of fotografisch achtergrond r oed alleen Uitzondering;

Nadere informatie

De kracht van pps in lightrail

De kracht van pps in lightrail De kracht van pps in lightrail Over de groeiende noodzaak van lightrail in stedelijke gebieden, de voordelen van publiek-private samenwerking en de gebundelde krachten van Strukton. Strukton pleit voor

Nadere informatie

Warehouse. Zaandam. toplocatie in Nederland gelegen nabij A8 / A10 20 minuten naar Schiphol 16 loadingdocks

Warehouse. Zaandam. toplocatie in Nederland gelegen nabij A8 / A10 20 minuten naar Schiphol 16 loadingdocks Warehouse Zaandam toplocatie in Nederland gelegen nabij A8 / A10 20 minuten naar Schiphol 16 loadingdocks Warehouse Zaandam Inhoudsopgave Warehouse - logistiek centrum 5 Bereikbaarheid 7 Dichtbij uw klanten

Nadere informatie

WIJKACCOMMODATIES: BREDER EN BETER Groeiend nut en noodzaak van het netwerk van wijkaccommodaties in de stad Groningen

WIJKACCOMMODATIES: BREDER EN BETER Groeiend nut en noodzaak van het netwerk van wijkaccommodaties in de stad Groningen STRATEGISCHE VISIE BBOG zomer 2010 WIJKACCOMMODATIES: BREDER EN BETER Groeiend nut en noodzaak van het netwerk van wijkaccommodaties in de stad Groningen 1. BBOG Het BBOG staat voor Buurtcentra Besturen

Nadere informatie