Themadag Riffen TNO Utrecht, 26 september 2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Themadag Riffen TNO Utrecht, 26 september 2015"

Transcriptie

1 Themadag Riffen TNO Utrecht, 26 september 2015 Programma: 10:00 u registratie en koffie 10:30 u Cathrien van de Ree: Riffen in de tijd (overzicht van rifbouwers en rifbewoners door de geologische tijd) 11:15 u Pauze en tafeldemonstraties 11:45 u Jan Weertz: Het Midden Devoon in de Eifel 12:30 u Lunch en tafeldemonstraties 13:30 u Furu Mienis: Koudwaterkoraalriffen, oases in de koude en donkere diepzee 14:00 u Han Raven: Koraalriffen bij Borneo: het effect van zeespiegelbewegingen 14:30 u Pauze en tafeldemonstraties 15:00 u Tom Reijers: gas in de Zechstein 15:30 u afsluiting Demonstraties: Cathrien van de Ree: overzicht van rifbouwers en rifbewoners door de geologische tijd Jan en Els Weertz: Riffossielen uit de Eifel Sjoerd Wendelaar en Fuyru Mienis: koudwater koraalriffen Werkgroep Geologie Amathysta, Fossielen uit de riffen van het midden Devoon van de Eifel en het uitprepareren van fossielen van de Jura vlekriffen van Nattheim en Gerstetten in de Schwäbische Alp Conny Schouten: Die andere rifbouwers: Porifera en Bryozoa Daarnaast zullen de gebruikelijke boekverkopers weer aanwezig zijn.

2 Samenvattingen Cathrien van de Ree: Riffen in de tijd (overzicht van rifbouwers en rifbewoners door de geologische tijd) Lezing en tafeldemonstratie Al vijfhonderd miljoen jaar geleden bouwden kleine organismen riffen in zee. Intussen zijn de resten van enkele duizenden fossiele riffen uit de aardgeschiedenis bekend. Sommige waren net zo groot als het huidige Groot Barrièrerif in Australië. Wandelaars en fietsers in de Dolomieten of de Jura realiseren zich nauwelijks dat ze omringd zijn door rifresten! Vooral dankzij tektonische bewegingen weten we meer over de opbouw van fossiele riffen, hun bouwers en bewoners. De meeste mensen denken bij rifbouwers aan koralen. Maar algen, sponzen, bryozoën en andere soorten hebben een grote bijdrage geleverd aan de kalkskeletten van de riffen. In het Krijt bijvoorbeeld ontstonden grote riffen van rudisten een bijzondere soort tweekleppigen. Recent werpt de ontdekking van grote, levende, koudwaterriffen een nieuw licht op de geschiedenis. Kettingkoraal Gotland Siluur Faxekalk met bryozoën

3 Jan Weertz: Het Midden Devoon in de Eifel Lezing en tafeldemonstratie Tijdens deze lezing ontdekken we dat door bijzondere omstandigheden veel sporen uit het Midden Devoon in dit Duitse middengebergte terug te vinden zijn. Daarbij komen verscheidene ontsluitingen aan bod, die men zelf kan bezoeken. Ook wordt aandacht besteed aan de fossielen die er in de gesteenten te zien zijn en die men zelf kan vinden of in musea met hun rijke vondsten kan bekijken. Tips voor het schoonmaken van de fossielen en voor het vermijden van de risico's die de terreinbezoeken met zich meebrengen, ontbreken niet. De lezing 'Het Midden Devoon in de Eifel' is een verhaal dat ook heel geschikt is voor mensen die nog weinig kennis van deze materie hebben.

4 Furu Mienis: Koudwaterkoraalriffen, oases in de koude en donkere diepzee Lezing en tafeldemonstratie Bij koraal denk je al snel aan kleurrijke tropische riffen, zoals het Groot Barrièrerif. Soortgelijke riffen worden ook gebouwd door koudwaterkoralen. Met dank aan de snelle ontwikkelingen op het gebied van de onderwatertechnologie weten we nu dat die koudwaterkoralen wereldwijd voorkomen in de koude, donkere delen van de oceaan. Koudwaterkoralen vormen net als tropische koralen een driedimensionale structuur, die door vele andere diersoorten wordt gebruikt als stabiel substraat, schuilplaats of kraamkamer. Daarnaast komen de koudwaterkoraalriffen voornamelijk voor op plekken waar het water zeer turbulent is. Op het NIOZ proberen wij een antwoord te vinden op de vraag waarom koudwaterkoraalriffen groeien daar waar ze groeien.

5 Han Raven: Koraalriffen bij Borneo: het effect van zeespiegelbewegingen Lezing Zoals Darwin al vaststelde worden koraalriffen sterk beïnvloed door zeespiegelbewegingen. Als voorbeeld wordt de recente geschiedenis van een klein stukje Borneo besproken waar verder uit de kust koraalriffen voorkomen die miljoenen jaren oud zijn terwijl de riffen aan de kust pas enkele duizenden jaren geleden gevormd werden en plaatselijk alweer verdwenen zijn. Vooral de studie van fossiele schelpen heeft bijgedragen aan de reconstructie die gegeven wordt. Het bijgeleverde plaatje geeft een indruk van de fossiele schelpen die de auteur verzamelde op en nabij een rif dat al snel weer verdween.

6 Tom Reijers: Gas in Zechstein 2 riffen in zuidoost Drenthe Lezing Geo-Training & Travel De Zechstein onder zuidoost Drenthe bevat veel gas in rifachtige accumulaties. Die zijn zichtbaar gemaakt met driedimensionale seismiek en worden begrijpelijk door gedetailleerd kernonderzoek. Zoeken in Nederland naar olie en gas begon met toevalligheden en werd bekroond door noeste arbeid. In 1923 werd bij Corle (Winterswijk) winbaar steenzout en steenkool aangetroffen en uit Laat Perm Zechstein kalksteen werd ±240 liter olie gewonnen, Deze eerste aanwijzing van koolwaterstoffen in Nederlands ondergrond werd in 1938 dramatisch bevestigd toen bij Bentheim,10 km over de Nederlands Duitse grens, enorme hoeveelheden gas in de Zechstein werd gevonden. In 1943 werd olie gevonden in het Krijt bij Schoonenbeek. Na de oorlog werd de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) opgericht om dat te ontwikkelen en verder te zoeken naar de Zechstein Daarin werd in 1948 bij Coevorden commerciële hoeveelheden gas gevonden die werden verkocht via de lokale gasfabriek. Zo werd Coevorden de eerste plaats in Nederland met aardgas. Verder zoeken naar de Zechstein leverde een reeks kleine gasvelden op in Noord Overijssel en Zuid Drenthe (Fig.1). De kennis van de paleogeografie van de Zechstein verbeterde (Fig. 2, 3). Door dit voortgaande zoekproces werd in 1958 in de Onder Perm Rotliegend het enorme Groningen gasveld gevonden. Nieuwe hoge resolutie seismiek definieerde alle gasvelden beter (Fig.2) en er werden meer Zechstein gasvelden ontdekt. Kernstudies van de Zechstein ondergronds, en veldstudies bovengronds in Duitsland en Engeland maakte duidelijk dat rond het Zuid Perm Bekken (Fig. 2) een kalksteen platforms was ontwikkeld met rif achtige structuren (Fig.3). Die ondergingen kenmerkende diagnostische processen en werden reservoirs die met gas werden gevuld gegenereerd uit bitumineuze kalken en gevangen bleef onder zoutpakketten. Figuur 1, 2

7 Werkgroep Geologie Amathysta, Fossielen uit de riffen van het midden devoon van de Eifel en het uitprepareren van fossielen van de jura vlekriffen van Nattheim en Gerstetten in de Schwäbische Alp Tafeldemonstratie Uit de Devoon riffen uit de Eifel en speciaal de kalkriffen van Dahlem, Uxheim, Gerolstein en omgeving Prum laten we fossielen zien zoals stromatoporen, Tabulaten met o.a. Heliolites, Favosites Thamnopora, Alveolites en vele andere soorten koralen. Sommige stukken rif materiaal zijn groter dan 40 cm en prachtig uitgeprepareerd. De demonstratie van het uitzuren van fossielen van Gerstetten en Nattheim in de Schwäbische Alb laat zien hoe je fossielen met behulp van zuur prepareert uit de kalksteen. Deze fossielen zijn gevormd in de Witte Jura, het Malm in Zuid Duitsland. Met zware stormen sloegen stukken van het ondiepe rif af en het materiaal bleef als puin op het rif liggen (het zg. Flecken riff). In het Krijt zijn de fossielen op sommige plaatsen verkiezeld. Door verdund zuur op de kalksteen te druppelen lost de kalk op en blijft er een prachtig fossiel bestaand uit kiezel over. Deze uitgeprepareerde fossielen met prachtig bewaard gebleven details zijn op de themadag te zien. Voor elke bezoeker van onze expositie op deze themadag is een gratis boekje over het koraalrif van Gerstetten beschikbaar gesteld door het riff museum van Gerstetten.

8 Conny Schouten: Die andere rifbouwers: Porifera en bryozoa Tafeldemonstratie Mensen denken bij rif meestal aan een koraalrif. Maar ook andere organismen dan koralen kunnen grote of kleine riffen bouwen. Bijvoorbeeld de sponzen (Porifera). Bovendien zorgen diverse organismen zoals mosdiertjes (Bryozoa) voor de bouwstoffen voor de koralen, en zij zorgen voor her cement en de samenhang (overkorsting) van het rif. Daarom een kleine expositie van Porifera, o.a. van het Jura uit de Zwitserse Zuidrand van de tafeljura, en van wat Bryozoa, o.a. ook uit het Juratijdperk. Overkorsting met Bryozoa Pachytheichisma, Randen, Zw., Jura

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas en zout in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de provincie

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas, zout en steenkool in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de

Nadere informatie

Nederland door de Geologische Tijd

Nederland door de Geologische Tijd Nederland door de Geologische Tijd Tropische moerassen, verzinderende woestijnen, Glinsterende zoutmeren, warme zeeen En dikke ijskappen S. Kroonenberg Jan de Jager Universiteit van Utrecht Plaat reconstructies

Nadere informatie

Een reis door de tijd

Een reis door de tijd Naam: Een reis door de tijd Met dit werkblad maak je een reis door de tijd. In ongeveer drie kwartier loop je door 400 miljoen jaar. Er is dus geen tijd voor details. Je vindt het Pleistoceen en Holoceen

Nadere informatie

Een reis door de tijd

Een reis door de tijd Naam: Een reis door de tijd Met dit werkblad maak je een reis door de tijd. In ongeveer drie kwartier loop je door 400 miljoen jaar. Er is dus geen tijd voor details. Je begint beneden bij de 4D-globe.

Nadere informatie

Bourtange zoutpijler Bourtange Legenda

Bourtange zoutpijler Bourtange Legenda Bourtange zoutpijler Bourtange Legenda Zoutpijlers mogelijk geschikt voor cavernes >300m hoog Mogelijk geschikt voor aanleg lage cavernes 0 15 30 60 km Voorwoord Dit informatieblad geeft een technische-geologisch

Nadere informatie

Samenvatting. Figuur 1: Onderzoeksgebied in paars

Samenvatting. Figuur 1: Onderzoeksgebied in paars Samenvatting Geothermie duurzame energiebron De lat voor verduurzaming in de woningbouw, tuinbouw en industrie ligt hoog. Het blijkt uit onderzoek en praktijk dat geothermie een zeer kosteneffectieve manier

Nadere informatie

WELKOM. KOO Wat? Waarom? Hoe? Ouders?

WELKOM. KOO Wat? Waarom? Hoe? Ouders? WELKOM KOO Wat? Waarom? Hoe? Ouders? GESCHIEDENIS KOO 21 e Eeuw Wij leven en leren in de 21 e eeuw! Dat heeft alles te maken met de doelen die we willen bereiken: -Mensen die keuzes kunnen maken. -Mensen

Nadere informatie

Micropaleontologie. Hoe leuk is dat!? Shirley van Heck

Micropaleontologie. Hoe leuk is dat!? Shirley van Heck Micropaleontologie Hoe leuk is dat!? Shirley van Heck Wat is micropaleontologie? De studie van hele kleine fossielen (microfossielen), die met de microscoop bekeken worden. waarom microfossielen? Komen

Nadere informatie

Opdracht 1 De Tijdlijn

Opdracht 1 De Tijdlijn 590 miljoen Opdracht 1 De Tijdlijn Kleurpotloden Door het werk van geologen is veel duidelijk geworden over planten en dieren die vroeger leefden. Om het overzichtelijk te maken werden ze ingedeeld in

Nadere informatie

INHOUD. 3 Inhoud. 4 Inleiding. 5 Koraalrif. 7 Bonaire. 8 Saba. 9 Molukken. 10 Groot Barrière Rif. 11 Bescherming / bedreiging.

INHOUD. 3 Inhoud. 4 Inleiding. 5 Koraalrif. 7 Bonaire. 8 Saba. 9 Molukken. 10 Groot Barrière Rif. 11 Bescherming / bedreiging. Naam: Datum: 2 3 INHOUD Pagina: Onderwerp: 3 Inhoud 4 Inleiding 5 Koraalrif 7 Bonaire 8 Saba 9 Molukken 10 Groot Barrière Rif 11 Bescherming / bedreiging 12 Boekenlijst 4 INLEIDING Ik heb als onderwerp

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Fossiles de Segonzac. Geologie

Fossiles de Segonzac. Geologie Fossiles de Segonzac Geologie De streek rond Segonzac is beroemd om zijn Cognac en Pineau des Charentes maar is geologisch gezien ook een interessant gebied vanwege zijn kalksteenafzettingen uit het Boven

Nadere informatie

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE Presentatie 9 september UGS NORG 1 Mei 2015 Agenda 1. Schade aan panden in Steenbergen e.o. 2. Opslagplan Norg - reservoirdruk 3. Vragen 2 Mei 2015 Schade aan panden in Steenbergen 1/2 NAM onderzoekt de

Nadere informatie

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 PROGRAMMA 20.00 uur Opening 20.10 uur Presentatie 21.15 uur Vragen 22.00 uur Afsluiting 2 Inhoud Introductie:

Nadere informatie

AARDBEVINGEN IN NEDERLAND

AARDBEVINGEN IN NEDERLAND AARDBEVINGEN IN NEDERLAND ONGEMAKKELIJK EN ONVERWACHT KNAG Onderwijsdag 11 nov 2016 Dr Bernd Andeweg Aardwetenschappen VU Amsterdam In nummer mei 2016 in 1. Presentatie staat (bijna) op www.falw.vu/~andb/knagdag

Nadere informatie

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

Vertrouwen in Eigen Kunnen

Vertrouwen in Eigen Kunnen Vertrouwen in Eigen Kunnen Monument Dit is het Staatsolie monument dat staat bij het hoofdkantoor op Flora. Het is onthuld op 13 december 2005 bij de 25 ste verjaardag van Staatsolie. Dit monument laat

Nadere informatie

11/19/2012. Systeem Aarde-6:het Mesozoicum. Perm/Trias Paleozoicum-Mesozoicum)massa extinctie Pangea

11/19/2012. Systeem Aarde-6:het Mesozoicum. Perm/Trias Paleozoicum-Mesozoicum)massa extinctie Pangea Systeem Aarde-6:het Mesozoicum Perm/Trias Paleozoicum-Mesozoicum)massa extinctie Pangea Atmosfeer: hoge CO 2 waarden Klimaatsverandering (landklimaat) Hydrosfeer: warme oceanen, anoxia Lithosfeer: hoge

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2016 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. GT-0191-a-16-2-b Koraalriffen Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 42 tot en met 54. Bij

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. biologie CSE KB. tijdvak 2. Deze bijlage bevat informatie. KB-0191-a-16-2-b

Bijlage VMBO-KB. biologie CSE KB. tijdvak 2. Deze bijlage bevat informatie. KB-0191-a-16-2-b Bijlage VMBO-KB 2016 tijdvak 2 biologie CSE KB Deze bijlage bevat informatie. KB-0191-a-16-2-b Koraalriffen Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 42 tot en met 50. Bij het beantwoorden

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2009 - II

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2009 - II Actieve aarde Opgave 7 Geologie en klimaat in Nevada (VS) Gebruik de bronnen 13 en 14 van het bronnenboekje. Bron 13 geeft een foto weer van een landschap in Nevada. Bron 14 is een geologische doorsnede

Nadere informatie

Hooghalen zoutpijler Hooghalen Legenda

Hooghalen zoutpijler Hooghalen Legenda Hooghalen zoutpijler Hooghalen Legenda Zoutpijlers mogelijk geschikt voor cavernes >300m hoog Mogelijk geschikt voor aanleg lage cavernes 0 15 30 60 km Voorwoord Dit informatieblad geeft een technische-geologisch

Nadere informatie

Les 1 Ontstaan aardgas

Les 1 Ontstaan aardgas Les 1 Ontstaan aardgas In 1959 werd onder het land van boer Boon in de buurt van Slochteren gas ontdekt. Het bleek één van de grootste gasvelden van de wereld te zijn! Hoe is dat gas in de boden van Nederland

Nadere informatie

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V.

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V. > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den

Nadere informatie

Centrale vraagstelling Hoe organiseer je een expeditie naar de Zuidpool om het hitterecord van 55 miljoen jaar geleden te kunnen onderzoeken?

Centrale vraagstelling Hoe organiseer je een expeditie naar de Zuidpool om het hitterecord van 55 miljoen jaar geleden te kunnen onderzoeken? Pagina 1: Opdracht: Op expeditie naar de Zuidpool Leerlingenblad Introductie Je kruipt in de huid van een paleoklimaatonderzoeker die geïnteresseerd is in de warme tijdsperiode van ongeveer 55 miljoen

Nadere informatie

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014 Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling 20 november 2014 Wat kunt u vanavond verwachten? De resultaten van het onderzoek naar bodemdaling gaswinning De achtergrond van de resultaten De

Nadere informatie

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen.

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen. Outback Australië Voor mij is Australië een heel bijzondere plek. Waarom? Dat zal ik uitleggen. Het begon al toen ik voor het eerst in Australië kwam. Ik stapte uit het vliegtuig. Meteen merkte ik dat

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

Geothermie. Wat is Geothermie? 1. Hoe het werkt en hoe veilig het is. 2. Mogelijkheden in de regio Helmond. Flank van de Roerslenk zit onder Helmond

Geothermie. Wat is Geothermie? 1. Hoe het werkt en hoe veilig het is. 2. Mogelijkheden in de regio Helmond. Flank van de Roerslenk zit onder Helmond Geothermie Wat is Geothermie? 1. Hoe het werkt en hoe veilig het is 2. Mogelijkheden in de regio Helmond Flank van de Roerslenk zit onder Helmond Er is veel interesse voor energie met een konstante prijs:

Nadere informatie

Onze bijzondere planeet De aarde is een bijzondere planeet. Er zijn in het heelal veel meer planeten. Leven op onze planeet is mogelijk door de zon.

Onze bijzondere planeet De aarde is een bijzondere planeet. Er zijn in het heelal veel meer planeten. Leven op onze planeet is mogelijk door de zon. Project Dieren C- verrijking week 1 Info plus Algemeen Tijdbalk Het is heel moeilijk om je voor te stellen hoe lang geleden de aarde is ontstaan. Hoe lang duurde het voordat het eerste leven ontstond?

Nadere informatie

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Aardbevingen in Groningen Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2020

Staatsolie Visie 2020 Visie 2020 Staatsolie Visie 2020 Visie Leidend zijn in de duurzame ontwikkeling van de energie industrie in Suriname Een significante bijdrage leveren aan de vooruitgang van de samenleving Een regionale

Nadere informatie

De Geschiedenis Op 28 Oktober in 1237 werd een nederzetting gesticht met de naam Berlijn in het toen genaamde Pruisen. Op dezelfde datum werd ook in de buurt Cölin opgericht. In 1307 werden deze nederzettingen

Nadere informatie

Nieuwe vijver aan de Groen van Prinstererlaan.

Nieuwe vijver aan de Groen van Prinstererlaan. Nieuwe vijver aan de Groen van Prinstererlaan. Medio 2015 heeft een graafmachine een grote kuil gegraven onderaan het talud op de hoek van de Groen van Prinstererlaan en de Thorbeckelaan (zie onderstaande

Nadere informatie

Olie- en gasvelden volgens het Plan-MER

Olie- en gasvelden volgens het Plan-MER Pasop Roden Midlaren Een Norg Vries Noord Vries Centraal Annerveen Norg Zuid Vries Zuid Gieterveen Gasselternijveen Olie- en gasvelden volgens het Plan-MER Olievelden Appelscha Witten Eleveld Witterdiep

Nadere informatie

Nijmegen, anders bekeken (2).

Nijmegen, anders bekeken (2). Nijmegen, anders bekeken (2). De van Welderenstraat, wie kent hem niet? Dé straat voor bijzondere winkeltjes, dé straat voor verrassingen en ook een straat die haar 19de eeuwse uitbreidings- bouwsfeer

Nadere informatie

Duurzaam werken op zee

Duurzaam werken op zee Sarah Smith Tropen & Tropisch Belangrijke mariene ecosystemen Mangroven Zeegras Koraal Kwetsbaarheid Tropen: de gebieden rondom de evenaar tussen de keerkringen. www. commons.wikimedia.org Tropisch klimaat:

Nadere informatie

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring

Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Gasopslag Bergermeer Microseismische monitoring Maandrapportage December 2014 Sign. Datum 22-jan-2015 Sign. Datum 22-jan-2015 D. Nieuwland B. Teuben Author Project Director Prepared Authorized INHOUD Het

Nadere informatie

Wandeling n 8 : Les Mégalithes de reuzenstenen : Durbuy Bewegwijzering : 1

Wandeling n 8 : Les Mégalithes de reuzenstenen : Durbuy Bewegwijzering : 1 Wandeling n 8 : Les Mégalithes de reuzenstenen : Durbuy Bewegwijzering : 1 Deze routebeschrijving laat je een reis maken naar 5000 jaar geleden, een wandeling waarbij je kennismaakt met de beruchte dolmens

Nadere informatie

GEOHEAT app Toelichting Activiteit 1 Geologische potentieel

GEOHEAT app Toelichting Activiteit 1 Geologische potentieel 17/06/2014 GEOHEAT app Toelichting Activiteit 1 Geologische potentieel D. Lagrou, S. Loveless, V. Harcouët Menou, B. Rombaut, B. Laenen (VITO) J.C. (H.) Doornenbal, M.P.D. Pluymaekers, J. ten Veen, L.

Nadere informatie

Fysisch milieu. Cursus natuurgids

Fysisch milieu. Cursus natuurgids Fysisch milieu Cursus natuurgids 1 Inhoud 1 Beknopte initiatie in enkele abiotische processen 2 Landschapsvorming in Vlaanderen 3 Bodems Fysisch milieu Cursus Natuurgids 2 vaststellingen Lithosfeer:

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1, vmbo Duurzame stroom in het EcoNexis huis Vooraf Er zijn steeds meer mensen op de wereld. En die hebben gemiddeld ook steeds meer geld te besteden. Daarom is er steeds meer energie nodig.

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis De OERKNAL! Wetenschappers denken dat zo n 13,7 miljard aardse jaren geleden alles in het heelal samengeperst was tot een gloeiend heet punt. Tijdens een enorme oerexplosie ontstonden uit dat punt materie

Nadere informatie

Rapportage Twijnstraat

Rapportage Twijnstraat Rapportage Twijnstraat 1 Inhoudsopgave Inleiding p. 3 1. Fietsparkeren p. 4 2. Autoparkeren p. 5 3. Toegankelijkheid voor voetgangers p. 8 4. Gebruik van laad- en losvakken p. 9 5. Algemeen beeld van de

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

BRON VAN ONZE ENERGIE

BRON VAN ONZE ENERGIE NAM Aardgas + Martin de Boer, projectleider Henk Heeringa, communicatieadviseur Dinsdag BRON VAN ONZE ENERGIE 1 Agenda - Wie is NAM - Introductie in het Aardgas+ project - Film - Uitdagingen en (initiële)

Nadere informatie

2. We nu nog levende katachtige is volgens deze stamboom het meest verwant aan de Poema? A de Cheeta B de Europese lynx C de Huiskat D de Jaguar

2. We nu nog levende katachtige is volgens deze stamboom het meest verwant aan de Poema? A de Cheeta B de Europese lynx C de Huiskat D de Jaguar 14 C datering De techniek van werken met het verval van 14 C is afkomstig uit onderzoek naar de ouderdom van bepaalde fossielen. De halfwaardetijd van 14 C is 5730 jaar. Over dit onderzoek worden twee

Nadere informatie

De insecten van de Schiefer van Solnhofen.

De insecten van de Schiefer van Solnhofen. De insecten van de Schiefer van Solnhofen. In de schieferlagen van Solnhofen zijn vele restanten gevonden van een grote diversiteit aan dieren en planten, ongeveer 669 soorten worden er geciteerd in het

Nadere informatie

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

Voorspellen Zet stap 1 van het stappenplan. 1. Waar gaat de tekst over volgens jou?

Voorspellen Zet stap 1 van het stappenplan. 1. Waar gaat de tekst over volgens jou? Deze les is een blokles. Je gebruikt alle stappen van het stappenplan lezen. Je voorspelt waar de tekst over gaat. Je beantwoordt vragen die gaan over: o moeilijke woorden/stukjes tekst o algemene dingen

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Zuidwending zoutpijler. Zuidwending

Zuidwending zoutpijler. Zuidwending Zuidwending zoutpijler Zuidwending Voorwoord Dit informatieblad geeft een technische-geologisch overzicht van individuele zoutpijlers binnen de Zechstein Groep in Noord Nederland. Per zoutpijler, waarbij

Nadere informatie

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1).

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). Afbeelding I.1. Vorming stuwwal Nijmegen en stuwwal Reichswald Zandige

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-I Actieve aarde Opgave 7 De Zuidwalvulkaan Gebruik de bronnen 9 tot en met 11 van het bronnenboekje. 1p 25 Welke atlaskaart geeft het breukensysteem waarmee de ligging van de Zuidwalvulkaan is verbonden

Nadere informatie

Bijlage 1. Verklarende woordenlijst

Bijlage 1. Verklarende woordenlijst Bijlage 1 Verklarende woordenlijst 1/58211/MvA 24 december 2008 Term Aquifer BCM Carbonaat Carboon Cavernes CO 2 Debiet Diapier Doorlatendheid Drukdepletie Eolisch Fluviatiel GJ GW e H 2 S Omschrijving

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA 's-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA 's-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

12/11/2012. Systeem Aarde-5: Het Paleozoicum. Wat vooraf ging: Supercontinent Rodinia breekt op Gondwana Laurentia Baltica Siberia

12/11/2012. Systeem Aarde-5: Het Paleozoicum. Wat vooraf ging: Supercontinent Rodinia breekt op Gondwana Laurentia Baltica Siberia Systeem Aarde-5: Het Paleozoicum Wat vooraf ging: Eerste leven Bacteria/archaea Stromatolieten (cyanobacteria) Eerste riffen Meercellig leven Biomineralisatie pas in het Boven Ediacaran Cambrische Explosie

Nadere informatie

Risico's en veiligheid

Risico's en veiligheid Risico's en veiligheid Nationaal Symposium Schoon Fossiel voor Nederland Mart van Bracht, Directeur Kennis, TNO B&O Infrastructuur voor schoonfossiele energie Risicobeheersing Operationele fase Post-operationele

Nadere informatie

12/11/2012. Systeem Aarde-5: Het Paleozoicum

12/11/2012. Systeem Aarde-5: Het Paleozoicum Systeem Aarde-5: Het Paleozoicum 1 Wat vooraf ging: Eerste leven Bacteria/archaea Stromatolieten (cyanobacteria) Eerste riffen Meercellig leven Biomineralisatie pas in het Boven Ediacaran Cambrische Explosie

Nadere informatie

Aardbevingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Aardbevingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 16 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52470 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Extra: Terpen hv123. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/79565

Extra: Terpen hv123. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/79565 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 03 oktober 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/79565 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

Determineren van gesteente

Determineren van gesteente Aarde Paragraaf 1 en atlasvaardigheden Determineren van gesteente Als je een gesteente bestudeert en daarna vaststelt wat de naam van het gesteente is, dan ben je aan het determineren. Je kunt gesteenten

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2020

Staatsolie Visie 2020 Staatsolie Visie 2020 Visie Leidend zijn in de duurzame ontwikkeling van de energie-industrie in Suriname Een significante bijdrage leveren aan de vooruitgang van de samenleving Een regionale speler worden,

Nadere informatie

Nieuwsbrief. maart 2011 jaargang 4 nr.3

Nieuwsbrief. maart 2011 jaargang 4 nr.3 Nieuwsbrief maart 2011 jaargang 4 nr.3 Nieuwsbrief: Voor je ligt weer een nieuw exemplaar van de Minke-Dive nieuwsbrief. Wij hopen je met deze nieuwsbrief beter op de hoogte te houden van het reilen en

Nadere informatie

Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie

Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie Stichting Laka: Documentatie- en onderzoekscentrum kernenergie De Laka-bibliotheek Dit is een pdf van één van de publicaties in de bibliotheek van Stichting Laka, het in Amsterdam gevestigde documentatie-

Nadere informatie

The Caldbeck Fells Engeland De Carrock mijn en de Roughton Gill mijn (Wolfram, Lood, zink en koper)

The Caldbeck Fells Engeland De Carrock mijn en de Roughton Gill mijn (Wolfram, Lood, zink en koper) The Caldbeck Fells Engeland De Carrock mijn en de Roughton Gill mijn (Wolfram, Lood, zink en koper) Inhoud; Ligging Carrock mijn en Roughton Gill mijn Geologische informatie Condities van ontstaan van

Nadere informatie

3D modellering bij de Geologische Dienst Nederland

3D modellering bij de Geologische Dienst Nederland 3D modellering bij de Geologische Dienst Nederland Michiel van der Meulen Jan Gunnink Erik Simmelink 1 maatschappelijk thema schaarste duurzaamheid veiligheid kwaliteit van leven overheidsbestedingen concurrentiekracht

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen.

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Koolstofcyclus Samenvatting Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Er is een uitwisseling van koolstof tussen oceanen,

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Diepzee. Blok 1 De Rijke Zee. Robbert Jak. Dag 3, 29 oktober 2013. Duurzaam werken op Zee

Diepzee. Blok 1 De Rijke Zee. Robbert Jak. Dag 3, 29 oktober 2013. Duurzaam werken op Zee Diepzee Blok 1 De Rijke Zee Robbert Jak Dag 3, Duurzaam werken op Zee > 200 m diepte, tot 11 km Voorbij continentale plat Verschillende zones Verschillende ecosystemen! Duurzaam werken op zee 2 www.ngu.no

Nadere informatie

1. Wat weet ik er al van. Ik doe mijn werkstuk over "Tunnels en Bruggen". Ik weet er nog niet veel van, daarom wil ik er meer over weten.

1. Wat weet ik er al van. Ik doe mijn werkstuk over Tunnels en Bruggen. Ik weet er nog niet veel van, daarom wil ik er meer over weten. Edwin van Tienen TUNNELS EN BRUGGEN Inhoud. 1. Wat weet ik er al van. 2. Tunnels. 2.1 Boren. 2.2 Tunnels in de bergen. 3. De kanaaltunnel. 3.1 Tunnel onder de zee. 3.2 De TGV. 4. Bruggen. 4.1 Onderzoeken

Nadere informatie

Aanbod N.M.E. in Het Groene Woud

Aanbod N.M.E. in Het Groene Woud Aanbod N.M.E. in Het Groene Woud 1. Paddenstoelen/ Herfstsafari In de herfst voor de groepen 1 Tot in de vorige eeuw werden paddenstoelen gezien als geheimzinnige, duivelse wezens. Ze verschenen plotseling,

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

GROEP 85. Even voorstellen

GROEP 85. Even voorstellen Even voorstellen Wat is GROEP 85? GROEP 85 is een beeldhouwerscollectief uit Nijmegen en bestaat uit 15 mensen. De meeste leden zijn omstreeks 1985 begonnen met een cursus beeldhouwen in steen bij beeldhouwer

Nadere informatie

z w a r t e t H e g o u d

z w a r t e t H e g o u d z w a r t e t H e In Schoonebeek is de NAM weer aardolie aan het winnen. Dat is fijn, want aardolie is heel belangrijk in ons leven. In deze krant lees je waar aardolie vandaan komt en waarvoor je het

Nadere informatie

Geschiedenis van de aarde

Geschiedenis van de aarde Geschiedenis van de aarde Vragen bij de oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 25 van 'Biology', Campbell, 8e druk en de colleges 'Dynamische aarde'. november 2009 Inleiding Je moet weten: hoe

Nadere informatie

Trier, Vogelsang en de Westwall (Duitsland) - 23 en 24 april 2016

Trier, Vogelsang en de Westwall (Duitsland) - 23 en 24 april 2016 Trier, Vogelsang en de Westwall (Duitsland) - 23 en 24 april 2016 Trier ( D) Welkom in Trier...... een van de oudste en mooiste steden van Duitsland met een geschiedenis van meer dan 2000 jaar. De oudste

Nadere informatie

DE CACHE MEER POLDER. De volgende attributen zul je zeker nodig hebben: - natuurlijk een GPS (al dan niet in de vorm van een smartphone),

DE CACHE MEER POLDER. De volgende attributen zul je zeker nodig hebben: - natuurlijk een GPS (al dan niet in de vorm van een smartphone), Met de cache Meer Polder beleef je het heden en verleden van de Meerpolder. Het is een prachtige tocht van ca. 9 km die je lopend of met de fiets kunt doen. Bij Zoetermeer ligt een polder die is heel bijzonder

Nadere informatie

Vijfde leerjaar: Opdracht 1

Vijfde leerjaar: Opdracht 1 Vijfde leerjaar: Opdracht 1 Toon een foto uit San Marino. Dit is een dwergstaat in Italië en één van de kleinste landen ter wereld. Het landje is 61 km² groot en is volledig omgeven door Italië, maar geen

Nadere informatie

Gevel. Opgeknapt in : 2009 gerestaureerd en gepolychromeerd door Schildersbedrijf Iquality van Daniel van Schaik, uitvoerend schilder Ivo Schouten.

Gevel. Opgeknapt in : 2009 gerestaureerd en gepolychromeerd door Schildersbedrijf Iquality van Daniel van Schaik, uitvoerend schilder Ivo Schouten. Jansstraat 64 wijk: Centrum Soort : Gevelsteen Naam : INDE TOELAST Datering : 1609 Architect : Lieven de Key (alleen nog de 1 e verdieping) Bouwstijl : Perceel : Rijksmonument RM/19340 Oorspronkelijke

Nadere informatie

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI Aardbevingen en gaswinning Bernard Dost KNMI Aardbevingen in Nederland (1300-2013) Natuurlijke aardbevingen Rood: 1980-2013 Roze: 1904-1980 Licht roze: 1986

Nadere informatie

Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond

Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond Pieter Jongerius De Mijnbouwwet 2 1 De Mijnbouwwet Invloedssfeer Wat is de diepe ondergrond? 100 m 500 m ~ 5 km 3 De Mijnbouwwet Vergunningen

Nadere informatie

Darwin en de evolutieleer

Darwin en de evolutieleer Darwin en de evolutieleer Joost Raeymaekers science4fun - 16 oktober 2009 Wie was Charles Darwin? - Een echte Engelsman uit de vorige eeuw (geboren in 1809) - Wetenschapper - Studeerde biologie, de leer

Nadere informatie

Voedselketen & ecosysteem

Voedselketen & ecosysteem SEA LIFE voor scholen Voedselketen & ecosysteem 6-11 jaar Zelf aan de slag Deze handleiding geeft u extra informatie over belangrijke aquaria binnen SEA LIFE Scheveningen en kan gebruikt worden om meer

Nadere informatie

DIEP IN DE ONDERGROND HERMAN DAMVELD LEZING BIBLIOTHEEK ASSEN

DIEP IN DE ONDERGROND HERMAN DAMVELD LEZING BIBLIOTHEEK ASSEN DIEP IN DE ONDERGROND HERMAN DAMVELD LEZING 19-4-2016 BIBLIOTHEEK ASSEN Over mezelf Zelfstandig onderzoeker en publicist. Sinds 1976 studeer ik op (kern)energie, radioactief afval, aardgas. Veel artikel

Nadere informatie

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?!

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Heb je je wel eens afgevraagd waarom er zo veel verschillende soorten vlinders, vogels of vissen zijn? Waarom is er niet gewoon één soort van die dieren? Er is toch

Nadere informatie

10 TOT 16 UUR EEN LEUK EN LEERZAAM DAGJE UIT!

10 TOT 16 UUR EEN LEUK EN LEERZAAM DAGJE UIT! OPEN DAG Bezoek Bewonder Beleef 4 OKTOBER 2014 10 TOT 16 UUR EEN LEUK EN LEERZAAM DAGJE UIT! Programmaboekje WWW.NIOZ.NL Hoofdingang 1 oceaanzaal 2 3 4 noordzee zaal 18 19 17 5 Eerste verdieping IMARES

Nadere informatie

Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen

Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen Bijlage 3 bij Nota van Uitgangspunten Strijpsche Kampen Definitief Gemeente Oirschot Grontmij Nederland bv Eindhoven, 11 mei 2007 Verantwoording Titel :

Nadere informatie

15/06/2012. 15/06/2012 Geothermie in Limburg: enkele geologische aspecten Matsen Broothaers WAT IS GEOTHERMIE? 15/06/2012 2 2012, VITO NV

15/06/2012. 15/06/2012 Geothermie in Limburg: enkele geologische aspecten Matsen Broothaers WAT IS GEOTHERMIE? 15/06/2012 2 2012, VITO NV 15/06/2012 Geothermie in Limburg: enkele geologische aspecten Matsen Broothaers WAT IS GEOTHERMIE? 15/06/2012 2 1 WAT IS GEOTHERMIE?» Warmte uit de kern van de Aarde» neemt toe met de diepte» Radioactief

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Apenheul Geschiedenis Apenheul ging voor het eerst open in 1971. Het eerste en enige park ter wereld waar apen vrij in het bos leefden en vrij tussen de bezoekers konden lopen. Het begon met wolapen, slingerapen

Nadere informatie

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 2 Ontwikkeling van het leven in de zee

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 2 Ontwikkeling van het leven in de zee EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS College 2 Ontwikkeling van het leven in de zee PROGRAMMA 1. Aarde en Kosmos, van Big Bang tot Oersoep 2. Ontwikkeling van het leven in zee 3. Verovering van het land 4.

Nadere informatie

Monitoring waterinjectie Borgsweer jaarrapportage 2015

Monitoring waterinjectie Borgsweer jaarrapportage 2015 Monitoring waterinjectie Borgsweer jaarrapportage 2015 kenmerk EP201602200675 d.d. 31 maart 2016 Dit rapport geeft invulling aan de rapportage-eisen uit de volgende vergunningen: - Milieuvergunning Borgsweer

Nadere informatie

GEOLOGISCHE VERZAMELINGEN IN NEDERLANDSE MUSEA EN INSTITUTEN

GEOLOGISCHE VERZAMELINGEN IN NEDERLANDSE MUSEA EN INSTITUTEN GEOLOGISCHE VERZAMELINGEN IN NEDERLANDSE MUSEA EN INSTITUTEN door G.M. RODING In de nu volgende nummers zullen wij telkens Uw aandacht vragen voor één der Nederlandse openbare verzamelingen op "ons" gebied.

Nadere informatie

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015).

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015). Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus 20401 2500 EC DEN HAAG 2500EC Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus

Nadere informatie