voor leren ontwerpen en onderzoeken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "voor leren ontwerpen en onderzoeken"

Transcriptie

1 24 ARTIKEL Virtuele projectruimten voor leren ontwerpen en onderzoeken H o e s t a n d a a r d s o f t w a r e o p e e n z i n v o l l e m a n i e r k a n w o r d e n i n g e z e t b i j p r o j e c t o n d e r w i j s Virtuele projectruimten (afgekort VPR's) zijn van belang voor groepen studenten en docenten, die samen werken en samen leren in een onderzoeksproject of een ontwerpproject. De ICT-faciliteiten in een virtuele projectruimte helpen hen bij de communicatie, de documentatie en het projectbeheer. In dit artikel worden de resultaten beschreven van een serie experimenten bij de Universiteit Utrecht (UU) en de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e), waarbij Outlook/Exchange werd gebruikt als software voor het faciliteren van ontwerpgerichte en onderzoeksgerichte onderwijsprojecten. De resultaten van de enquêtes die afgenomen werden aan het einde van de betreffende onderwijsactiviteiten laten zien dat studenten redelijk positief staan tegenover groepswerk dat ondersteund wordt door een dergelijk softwareplatform (ook wel groupware genoemd) dat ontworpen is voor algemene doeleinden en niet specifiek voor het onderwijs. De mogelijkheden voor documentenbeheer worden door de meeste studenten als goed gewaardeerd, zelfs door groepen die gewoonlijk veel in een face-to-face vorm met elkaar samenwerken. De betrokkenheid van de docent-groepstutor, de flexibiliteit van de VPR en de technische prestaties van de groupware blijken belangrijke factoren voor het goed functioneren van een VPR. De verwachting is dat deze VPR's ook bruikbaar zijn in de lerarenopleidingen en in het voortgezet onderwijs. In de lerarenopleiding bij het ontwerp van een les, een serie lessen of lesmateriaal en voor een onderzoek/verdiepingsopdracht door studenten in de opleiding. In het VO kan dit soort groupware nuttig zijn voor de situatie waarin een deel van een klas gezamenlijk werkt aan opdrachten of aan een thema voor profielwerkstukken. Onlangs is er een onderzoeksopdracht voor gehele klassen met communicatie en peer review via internet tussen leerlingen/klassen van verschillende scholen ontwikkeld, uitmondend in een publicatie in Natuur & Techniek (Van Rens, 2002). AUTEUR(S) Ruud van Vliet, Technische Universiteit Eindhoven, OSC) Rick de Graaff, Universiteit Utrecht, IVLOS Albert Pilot, Universiteit Utrecht, IVLOS & Faculteit Scheikunde Hans Scheltinga Universiteit Utrecht, IVLOS Inleiding Groepen studenten die samenwerken aan een project, een opdracht of taak zijn tegenwoordig een alledaags verschijnsel in het hoger onderwijs. Zulke groepen hebben faciliteiten nodig om te communiceren, te werken aan documenten, afspraken te maken, taken te verdelen en de voortgang van hun project te bewaken. Een Virtuele Project Ruimte (VPR) kan samenwerkend lerende groepen ondersteunen. Dit gebeurt door het faciliteren van de communicatie binnen de groepen, tussen de groepen onderling en tussen de groepen en hun tutoren. Verder gebeurt dit door het ondersteunen van het gezamenlijk werken aan documenten en het bieden van administratieve 'tools'. Een VPR kan een centrale plaats vormen voor projectgroepen van zowel voltijd- als deeltijdstudenten. De Technische Universiteit Eindhoven en de Universiteit Utrecht (IVLOS en Faculteit Scheikunde) zijn in 2001 een tweejarig SURF-project gestart met als belangrijkste activiteiten het ontwikkelen en implementeren van VPR's en het experimenteren ermee. Het doel van dit project is om expertise op het gebied van VPR-didactiek te ontwikkelen. Dit wordt zichtbaar door een aantal onderwijsactiviteiten bij beide universiteiten, door een aantal concrete producten in de vorm van handleidingen en voorgestructureerde sjablonen, en tenslotte door de resultaten van een verantwoorde evaluatie. Wat is een VPR? Voordeel gebruik standaard software Het voordeel van standaard beschikbare software (zoals MS Outlook/Exchange, die meegeleverd wordt met MS Office en waarover alle bij het project betrokken docenten en studenten beschikken) is dat er weinig technische en distributieproblemen zijn en dat de extra kosten relatief gering zijn, zeker wanneer men deze vergelijkt met de specifiek voor de onderwijsmarkt bedoelde digitale leeromgevingen. Bovendien kan Outlook/Exchange door studenten en docenten gemakkelijk voor allerlei andere groepsactiviteiten gebruikt worden en is het in het bedrijfsleven een veel gebruikt hulpmiddel. De VPR's in dit project maken gebruik van standaard software, kant en klare public folderstructuren, gemakkelijk te gebruiken sjablonen, asynchrone tutor-gemodereerde discussie en dan natuurlijk de notebook-computers van de studenten. Deze VPR- middelen en werkwijzen zijn in alle gevallen additioneel aan, en ondersteunend voor face to face groepsbijeenkomsten bij ontwerpgerichte of onderzoeksgerichte opdrachten.

2 In dit artikel worden de technische en onderwijskundige eisen voor zulke VPR's en het gebruik daarvan door groepen studenten en hun tutoren beschreven. Enkele voorbeelden van VPR-folderstructuren, opdrachten, werkwijzen en de onderwijskundige strategie komen aan de orde. De evaluatieprocedure en de evaluatieresultaten van het eerste projectjaar worden besproken, evenals de hieruit voortvloeiende aanbevelingen voor instituten die geïnteresseerd zijn in het ontwikkelen en toepassen van VPR's. De VPR komt voort uit het concept van het Asynchrone Leernetwerk of ALN (Bourne, 1998) en de benadering van Computer Supported Collaborative Learning (CSCL). De bruikbaarheid van projectonderwijs en case study opdrachten wordt binnen het hoger onderwijs breed onderkend (Simons et. al., 2000). Traditioneel groepswerk vraagt echter ruimte om in te werken en moet tezamen met andere onderwijsactiviteiten worden verroosterd. Met name het organiseren van multidisciplinaire groepen met studenten van verschillende faculteiten kan erg veel roosterproblemen opleveren. Wanneer er deeltijdstudenten of deeltijddocenten bij betrokken zijn, worden deze problemen nog lastiger. Het toepassen van VPR's in deze situatie kan belangrijk bijdragen aan het oplossen van deze problemen. Het vergemakkelijkt ook de elektronische communicatie en het gemeenschappelijk gebruik van documenten. Een ander belangrijk voordeel is dat de studenten leren samenwerken in virtuele groepen; een vaardigheid die zeker van pas zal komen wanneer zij na het voltooien van hun studie zullen gaan werken bij een bedrijf, onderzoeksinstituut of onderwijsinstelling. Veel bedrijven en instituten gebruiken immers al geruime tijd groupware om de onderlinge samenwerking tussen hun medewerkers binnen werkgroepen te ondersteunen. Het gebruik van een VPR De VPR is op zich geen didactische werkvorm, maar kan in ons geval wel worden beschouwd als een didactisch hulpmiddel: een voorgestructureerde set van folders op een netwerkserver, die toegankelijk is voor een beperkt aantal gebruikers. De toegang kan naar behoefte worden ingesteld van 'read only' tot en met 'full access', inclusief het recht om bestanden en subfolders aan te maken en te verwijderen. Een VPR is echter meer dan alleen hardware en software. Het is een omgeving om projectwerk uit te voeren en tegelijkertijd te leren omgaan met alle relevante faciliteiten die de groupware biedt. De VPR kan veel vormen van projectwerk en case studies ondersteunen. Men kan een VPR bijvoorbeeld gebruiken voor het documenteren en archiveren van werkstukken. De studenten kunnen dan binnen de VPR feedback op elkaars werk geven. Het is belangrijk dat de studenten hierbij de mogelijkheid hebben om elkaars werkstukken te bekijken en om te zien welke antwoorden de tutor geeft op vragen van individuele studenten. Met deze wijze van gebruik van de VPR kunnen studenten in tweetallen of kleine groepen samenwerken. Een complexere vorm van gebruik van de VPR kan men zich voorstellen wanneer groepen studenten aan ingewikkelde groepsopdrachten moeten werken, waarbij taakverdeling, planning, voortgangscontrole, onderzoek, ontwerp, testen, evaluatie en rapportage aan de orde zijn. De VPR zal dan veel intensiever worden gebruikt en de speciale functies van de groupware zullen ook meer tot hun recht komen. De docent zal hierbij eerder de rol van moderator spelen dan die van kennisleverancier of voorzitter. De thans met VPR's opgedane ervaringen laten zien dat voor het begeleiden hiervan extra didactische kwaliteiten van de tutor worden gevraagd. Bijvoorbeeld de discipline om op geregelde tijden in de VPR te kijken, de juiste feedback te geven en dat op een op het medium afgestemde manier te doen. Ook het beheer van de Outlook public folders, waaruit de VPR bestaat, vraagt enige oefening. Van zowel de tutor als de studenten worden speciale (sociale) vaardigheden gevraagd bij het communiceren via de VPR. In een elektronische discussie kunnen opmerkingen en dergelijke veel harder overkomen dan in en face to face gesprek. Een interessante bijkomstigheid is dat sommige studenten die zich in een face to face discussie minder gemakkelijk mondeling uiten dat in een VPR juist gemakkelijker doen, omdat ze meer tijd krijgen om na te denken en hun antwoord te formuleren. Ontwikkeling en toepassing van VPR's In 2001 zijn de Technische Universiteit Eindhoven en de Universiteit Utrecht gestart met het project VPRO2 (Virtuele Projectruimten voor leren Ontwerpen en Onderzoeken). Dit project betreft de ontwikkeling van VPR's en de toepassing ervan in het bestaande onderwijs aan beide universiteiten. Het project behelst verder de disseminatie van de ervaringen en know how rond VPR's. Een van de hoofddoelen is om kennis en ervaring op te doen met het gebruik van standaard groupware, met name Outlook/Exchange, als een middel om verschillende vormen van samenwerkend leren te ondersteunen. Een tweede belangrijk doel van dit project is om gebruiksklare (folder)structuren en sjablonen te leveren waarmee nieuwe VPR-gebruikers direct aan de slag kunnen. Deze nieuw ontworpen structuren en sjablonen zijn en worden uitgeprobeerd binnen pilots die deel uitmaken van bestaande curricula. De pilots met de beste resultaten worden gebruikt als voorbeelden van 'good practice', wat zodoende tot een zekere standaardisatie leidt. Op zijn beurt heeft dit positieve invloed op de training van docenten en studenten in het gebruik van de VPR. K e n m e r k e n v a n d e g r o u p w a r e In ons geval leveren de zogenaamde 'Public Folders' (Microsoft, 2001) van MS Outlook/Exchange de benodigde functionaliteit om een VPR-structuur te bouwen zonder de noodzaak van additionele software. Alle studenten en docenten die beschikken over MS Office (met Word, Excel etc.) beschikken daarmee automatisch ook over deze groupware. Voor de UU en de TU/e zijn de verder benodigde faciliteiten campusbreed op de servers van de universiteit beschikbaar. De public folders zijn folders die zich op een Exchange server bevinden en die kunnen worden be- VELON Tijdschrift voor Lerarenopleiders jrg 24(1)

3 Virtuele projectruimten voor leren ontwerpen en onderzoeken 26 naderd via de MS Outlook, het client gedeelte van Outlook/Exchange (zie figuur 1). Outlook voorziet in de mogelijkheid om verschillende typen public folders voor verschillende soorten objecten aan te maken, zoals afspraken in de agendafolder, mailtjes met of zonder attachments in de discussie- en verslagfolders, 'visitekaartjes' in de deelnemersfolder, notities in de prikbordfolder en taken in de takenfolder. Eenvoudige VPR's gebruiken slechts een gedeelte van al deze mogelijke folders, waarbij de tutor en de studenten zelf beslissen welke folders relevant zijn voor hun VPR-project. Een minimum set van folders bestaat uit een deelnemersfolder, een agendafolder, een verslagen archieffolder en een discussiefolder. In kleine VPR-projecten kan de discussiefolder ook worden gebruikt voor vragen gericht aan de tutor. De tutor treedt op als de eigenaar (owner) van de VPR-folders en geeft de deelnemers permissie om bepaalde acties uit te voeren binnen de folders, zoals het aanmaken, bewerken en verwijderen van bestanden. De folderstructuur moet zijn aangepast aan de aard van de groepsopdracht en de tutor moet een scherp beeld hebben van hetgeen de groep nodig zal hebben voor het uitvoeren van hun activiteiten. Het is in Outlook vrij eenvoudig om de toegang tot de VPR-folders zodanig te regelen dat alleen de betrokken studenten er toegang toe hebben. Ook kan men een van de groepsleden extra rechten toekennen en hem bijvoorbeeld de rol van postmaster toe bedelen om het inkomende en uitgaande mailverkeer te beheren. Wanneer dat nuttig is kan men anderen buiten de groep 'read only' toegang geven, bijvoorbeeld wanneer groepen onderling informatie moeten kunnen uitwisselen. In tegenstelling tot de modules voor CMC (Computer Mediated Conferencing) in de gebruikelijke digitale leeromgevingen is Outlook zeer flexibel en kan op veel manieren worden aangepast aan de specifieke wensen van de gebruikers. Zo zijn er bijvoorbeeld vele mogelijkheden om naar de inhoud van de public folders te kijken, de objecten te sorteren en te groeperen. Aangezien Outlook zelf ook als client functioneert zijn de faciliteiten vanzelf al geïntegreerd in de VPR-omgeving. H o e m e n z e l f e e n V P R k a n o p z e t t e n Figuur 1: Public folders op een Outlook/Exchange server dienen als VPR Groupware Het is een illusie om te denken dat studenten vanzelf een VPR gaan gebruiken, zelfs als ze weten hoe ze met de groupware om moeten gaan. De tutor zal in ieder geval een duidelijke opdracht voor de groep moeten formuleren om het projectwerk van start te doen gaan. De tutor zal de groep ook moeten kunnen ondersteunen bij eenvoudige technische problemen die kunnen optreden bij het gebruik van een VPR. Voor complexere technische problemen dient er hulp beschikbaar te zijn van een systeembeheerder of een helpdesk. Afhankelijk van de eerder opgedane ervaringen van de groep met digitale leer- en werkomgevingen kunnen de leerdoelen, de stijl van begeleiden en het aantal face-to-face bijeenkomsten verschillen. Wanneer het leren werken binnen een VPR een van de leerdoelen is, dan zou het te overwegen zijn om de groep te laten ervaren wat er zoal mis kan gaan in virtuele projectgroepen. Men kan de groep regelmatig laten reflecteren op het verloop van het groepsproces en ze laten ontdekken wat er fout ging en waarom. Wanneer de leerdoelen vooral gericht zijn op de inhoud, dan zal de VPR tutor een wat strakkere sturing hanteren. Het is een kwestie van smaak, maar het is in ieder geval verstandig om een groep eerstejaars niet meteen te confronteren met een ingewikkeld VPR-project in de verwachting dat ze de VPR omgeving leren gebruiken en tegelijkertijd de inhoudelijke leerdoelen bereiken. Afhankelijk van het karakter van de projectopdracht kan de grootte van een VPR groep variëren van 2 tot 8 deelnemers. Binnen ons project hebben we goede ervaringen met groepen van 4 à 5 deelnemers. De besluitvorming en de taakverdeling nemen dan in het algemeen niet al teveel tijd in beslag en de tutor kan overzicht houden over het groepsproces en ook over de individuele bijdragen. Grote groepen leiden vaak tot vertraging in de besluitvorming en hebben als nadeel dat soms een beperkt aantal deelnemers een actieve rol vervult, terwijl anderen meeliften. Het starten en begeleiden van een traditionele projectgroep vergt inspanning van de tutor en dat geldt evenzo voor een VPR. Een VPR groep aan de gang zetten is een lastige taak en de tutor zal dan ook zijn best moeten doen om alle deelnemers bij het werk te betrekken. Het laten kennismaken en het verdelen van de taken kan het beste gedaan worden in een eerste face-to-face bijeenkomst. Hoe lang men daarvoor uittrekt is afhankelijk van de ervaring van de studenten en de complexiteit van de opdracht.

4 Figuur 2: Voorbeeld van een agenda-indeling met vier maanden overzicht Figuur 3: Zo krijgt men een overzicht van een discussielijn Figuur 4: De takenfolder ondersteunt het bewaken van de projectvoortgang Figuur 5: Het toekennen van toegangsrechten is in Outlook niet moeilijk Figuur 6: Voorbeeld van de historie van een discussie Figure 7: Afsluiting van de VPR workshop, een zeiltocht op de Grevelingen VELON Tijdschrift voor Lerarenopleiders jrg 24(1)

5 Virtuele projectruimten voor leren ontwerpen en onderzoeken 28 Wanneer na het opstarten van een VPR een van de deelnemers niets van zich laat horen in de VPR, dan kan dat duiden op technische problemen. Men kan deze student dan via de normale of telefonisch benaderen om te informeren wat er aan de hand is. De problemen met een VPR treden zeker niet alleen tijdens de startfase op. In veel gevallen gaat een VPR groep enthousiast van start om na een of twee weken bijna of zelfs geheel stil te vallen. Wanneer de tutor dan niet ingrijpt kan het lang duren voordat de groep weer verder gaat. Men ziet de groep bijvoorbeeld ineens weer actief worden bij het naderen van een deadline. Het is niet ongewoon dat studenten het werk uitstellen tot het laatste moment en zelfs de ijverige VPR deelnemer houdt het voor gezien wanneer er op zijn postings geen antwoord komt van andere leden van de groep. De tutor kan zo'n stilgevallen VPR weer in gang zetten door de deelnemers te benaderen via . Dat is echter niet aan te bevelen, omdat de VPR deelnemers kennelijk niet meer in de VPR-folders kijken. Het beantwoorden van vragen door de tutor kan het beste op een regelmatige basis gebeuren. Het belonend effect van snelle antwoorden werkt stimulerend op de groep. Meer dan bij traditionele projectgroepen kan de tutor in een goed gebruikte VPR zien of er meelifters in de groep zitten. Het is echter niet aan te bevelen om alleen op grond van de bijdragen een oordeel over de activiteit van individuele groepsleden te vormen. Een student die weinig of niet zichtbaar bijdraagt in de VPR hoeft niet per se een meelifter te zijn. Wanneer twee studenten intensief samenwerken en slechts één van hen plaatst de resultaten in de VPR, dan zou men als tutor dus een verkeerde conclusie kunnen trekken. W o r k s h o p v o o r V P R - t u t o r e n Bij de TU/e is een workshop ontwikkeld voor docenten die VPR tutor willen worden. Deze workshop is gebaseerd op het idee dat deelnemen aan een VPR de beste manier is om ermee te leren omgaan. Daarbij hoort natuurlijk een bepaalde inhoud. De opdracht bij de workshop is dan ook gericht op een zo neutraal mogelijk onderwerp om te voorkomen dat sommige deelnemers voor liggen op anderen vanwege hun specifieke vakkennis of hun specialisme. De opdracht is gegoten in de vorm van een rollenspel dat via de VPR wordt gespeeld. Om precies te zijn: aan de workshopdeelnemers wordt gevraagd om een zeiljacht in te delen en uit te rusten voor een reis om de wereld met als doel de TU/e te promoten. De kans dat een van de deelnemer ervaren zeezeiler is, is erg klein, laat staan de kans dat deze jachtbouwer is. Er zijn vijf verschillende rollen: de schipper, de navigator, de kok, de machinist/zeilmaker, en de veiligheids/gezondheidsspecialist. Elk heeft zo zijn of haar eigen wensen en voorkeuren, terwijl het budget natuurlijk begrensd is. De discussies kunnen over uiteenlopende onderwerpen handelen, zoals het rompmateriaal, het motorvermogen, de hoeveelheid drinkwater, de benodigde navigatie-instrumenten enzovoorts. De groep gebruikt de vraagbaakfolder om de benodigde informatie te verzamelen. De tutor, die hier tevens inhoudsdeskundige is, beantwoordt de vragen en verstrekt op verzoek informatie. Het is niet nodig dat de deelnemers informatie van buiten vergaren, aangezien dit teveel van hun kostbare tijd zou vergen. De inhoud is dus ondergeschikt aan het leren omgaan met de VPR. De workshop omvat drie faceto-face bijeenkomsten. De eerste is de start-up bijeenkomst, waar de deelnemers kennis maken met elkaar, de bedoeling van de VPR wordt uitgelegd, ze leren om Outlook te configureren en ze de opdracht en elk een rol krijgen. In een tussentijdse bijeenkomst kijken ze terug op het proces dat ze doorlopen hebben en de resultaten van hun inspanningen. Daarna ontwerpen ze zelf een VPR opdracht, die tijdens een slotsessie wordt gepresenteerd en besproken. Experimenten met de VPR In het studiejaar 2002/2003 werden VPR-experimenten uitgevoerd bij de Technische Universiteit Eindhoven en de Universiteit Utrecht. De curriculumonderdelen die met behulp van een VPR werden uitgevoerd waren bij de TU/e ontwerpgericht en bij de UU onderzoeksgericht. Ontwerpgericht onderwijs aan de TU/e beoogt studenten op een uitdagende manier de eerder door hen verworven technische basiskennis bij realistische ontwerpopdrachten te laten toepassen en integreren. Er wordt binnen een multidisciplinaire setting een sterk beroep gedaan op creativiteit, inventiviteit en vermogen tot samenwerking in kleine groepen. Onderzoeksgericht onderwijs bij de faculteit Scheikunde van de UU is gericht op het uitwerken van authentieke onderzoeksvragen in teamverband. Tweedejaars studenten werken in viertallen aan onderzoeksvragen die aansluiten bij lopend onderzoek. Ze voeren hun project uit op de onderzoeksafdeling en worden begeleid door de betrokken onderzoekers. Wekelijks vindt projectoverleg plaats. De projecten worden afgesloten met een miniconferentie en een artikel dat voldoet aan de geldende publicatiestandaarden. Bij de TU/e werden de VPR-projecten uitgevoerd bij de opleidingen Techniek en Maatschappij, Technische Bedrijfskunde en het centrum voor Technologie voor Duurzame Ontwikkeling. Bij de UU werd de VPRpilot uitgevoerd bij de opleiding Scheikunde. In alle gevallen werkten de studenten in groepen aan authentieke opdrachten of cases gedurende een periode van drie tot zes maanden. Veel van het uitgevoerde werk werd gedaan tijdens face-to-face bijeenkomsten, in laboratoria en door middel van zelfstudie. Een van de groepen bestond echter uit deeltijdstudenten die elkaar slechts eenmaal per veertien dagen ontmoetten in face to face bijeenkomsten; de overige communicatie vond bij deze groep langs elektronische weg plaats, voornamelijk via de VPR. Bij alle groepen werd de VPR gebruikt als een ondersteuningsmiddel voor communicatie, documentatie en projectmanagement. De verwachting was dat de onderzoeksgerichte groep van de UU minder positief zou oordelen over het gebruik van de VPR dan de ontwerpgerichte

6 groepen van de TU/e. De onderzoeksgerichte groepen werkten namelijk veel intensiever samen in een face to face setting dan de ontwerpgerichte groepen van de TU/e. Bij de ontwerpgerichte groepen werd verwacht dat de deeltijdgroep positiever zou oordelen dan de voltijdse groepen, aangezien de elektronische communicatie via de VPR voor hen juist van groot belang was. Verder werd verwacht dat de mate van gebruik van de communicatie- en projectmanagementfuncties van de VPR meer zou verschillen tussen de groepen onderling dan die van de archief- en documentatiefolders. Die laatste functies zijn immers net zo goed nuttig voor groepen die elkaar vaak ontmoeten in face to face bijeenkomsten. De VPR's werden gerealiseerd door middel van de public folders van Outlook/Exchange die als samenwerkingsplatform dienden. Bij elk pilotproject werd een folderboom opgezet die paste bij de specifieke eisen die door de werkwijze van de groep, de doelstellingen en de voorkeuren van de tutor werden gesteld. De pilot-vpr's bevatten ten minste de projectmanagementfolders (agenda, taken notulen), de documentatiefolders (archief en verslagen) en een discussiefolder. Als bron voor de evaluatiegegevens dienden de Exchange log files en verder de antwoorden die werden verzameld door middel van (on line) vragenformulieren. Deze laatste bevatten gesloten vragen met een vijfpuntsschaal en een aantal open vragen. De vragenlijsten werden onmiddellijk na afloop van de onderwijsactiviteit aan de deelnemers voorgelegd. Aanvullende informatie werd ingewonnen via het mondeling interviewen van enkele deelnemers en enkele tutoren. De vragenlijsten en de interviews gingen in op de volgende onderwerpen: de onderwijskundige organisatie en de implementatie van de groepsprojecten, de supervisie bij de pilotprojecten, de bruikbaarheid en het nut van de VPR, de opzet en het uiterlijk van de VPR, de training van de studenten en de tutoren in het gebruik van de VPR, de infrastructuur en de technische ondersteuning. Resultaten De antwoorden op de gesloten vragen werden vastgelegd op een vijfpuntsschaal. Uit de scores werden de gemiddelde score en de standaarddeviatie per vraag berekend voor elke groep en voor alle groepen tezamen. Een samenvatting van de belangrijkste gemiddelden per groep is gegeven in tabel 1. De maximaal te behalen score is 5. Tabel 1 Overzicht onderzoeksresultaten Ingekorte vragenlijst ontwerp voltijd TeMa1) ontwerp voltijd TBdk2) ontwerp voltijd TDO3) ontwerp deeltijd TDO3) onderzoek voltijd Scheik4) Gemidd. over Allen N=7 N=13 N=12 N=7 N=14 N=53 M M M M M M Groepswerk nut van groepswerk duidelijke taakverdeling nut van peer feedback nut van tutor feedback mate van tutor coaching VPR-gebruik nut van de VPR subfolders (algemeen) a. subfolders groepsmanagement b. subfolders documentatie c. subfolders communicatie nut VPR voor samenwerken binnen groep 8. nut VPR voor interactie met tutor voldoende instructie/ondersteuning voldoende technische prestaties VELON Tijdschrift voor Lerarenopleiders jrg 24(1)

7 Virtuele projectruimten voor leren ontwerpen en onderzoeken 30 Alle groepen waren redelijk positief over de onderwijskundige aspecten van het projectwerk. Het nut van groepswerk kreeg een gemiddelde score van 3,98 (vraag 1), de duidelijkheid van de taakverdeling scoorde gemiddeld 4,14 (vraag 2) en het nut van 'peer feedback' werd gewaardeerd met een gemiddelde van 3,49 (vraag 3). De studenten waren gematigd positief over het nut van de feedback die zij ontvingen van hun tutoren (3,16, vraag 4) en de mate van coaching die zij zowel face to face als via de VPR ontvingen (3,20, vraag 5). In het bijzonder de deeltijdgroep was weinig positief over de mate van feedback en coaching die zij van hun tutor ontvingen. Dit zou erop kunnen duiden dat met name afstandstudenten behoefte hebben aan frequente feedback en coaching en kennelijk was hun tutor er niet in geslaagd aan deze behoefte te voldoen. De studenten waren gematigd positief over het nut van de VPR voor projectwerk (3,25, vraag 6). Duidelijke verschillen werden er gevonden bij de waardering voor de VPR als ondersteuningsmiddel voor samenwerking binnen de groep (3,30 gemiddelde score bij vraag 7, maar per groep uiteenlopend van 2,64 tot 4,00). In mindere mate werden verschillen aangetroffen bij de waardering voor de samenwerking met de tutor (een gemiddelde score van 3,12 bij vraag 8, per groep uiteenlopend van 2,54 tot 3,42). De onderzoeksgerichte groepen waren, zoals te verwachten, minder positief over het nut van de VPR. Opvallend was echter dat de ontwerpgerichte deeltijdgroep niet positiever over de VPR oordeelde dan de voltijdse ontwerpgerichte groepen. Het zou kunnen zijn dat de waardering voor de technische gebruikskant van Outlook/Exchange hier een rol speelt (vraag 10). Zowel de onderzoeksgerichte groep als de ontwerpgerichte deeltijdgroep hadden een lage waardering hiervoor. Technische problemen zouden de waardering voor Outlook negatief beïnvloed kunnen hebben. De studenten en tutoren van de onderzoeksgerichte groepen hadden Outlook/Exchange nog nooit eerder gebruikt. Bovendien traden er uitgerekend bij hen tijdens de projectperiode meermalen storingen op in de Exchange server, waardoor de toegang werd bemoeilijkt dan wel geheel onmogelijk werd. Ook de voor hun VPR's gereserveerde diskruimte bleek veel te krap. De ontwerpgerichte deeltijdgroep zocht bijna uitsluitend toegang tot de VPR vanaf de thuiswerkplek via een analoog modem. Dit kan de prestaties van Outlook nadelig beïnvloed hebben. Verder hadden zij kritiek op de lage frequentie van de face to face bijeenkomsten, waarbij zij de VPR niet als een volwaardig alternatief aanvaardden. De antwoorden op de deelvragen van vraag 6 laten zien dat de studenten in alle ontwerpgerichte groepen positiever oordeelden over de documentatie- en communicatiefolders van de VPR dan hun collega's van de onderzoeksgerichte groepen. De voltijdse groepen oordeelden Verklarende woordenlijst Outlook/Exchange (niet te verwarren met Outlook Express): de naam van client/server software van Microsoft, die als belangrijkste doel heeft om werkgroepen te ondersteunen bij het beheer van documenten, het bijhouden van agenda's, het plannen van taken en uitwisseling van mailberichten. De term client/server duidt erop dat men te maken heeft met twee delen. Outlook is de naam van het client gedeelte, dat draait op de PC's van de gebruikers. Exchange is de naam van het server gedeelte dat draait op een centrale computer en waar in principe de informatie wordt opgeslagen. Dit is een belangrijk verschil met een systeem waar de informatie die in de mailtjes zit slechts tijdelijk op de server wordt opgeslagen en na het ophalen op de PC van de gebruiker staat. Outlook staat echter toe dat de gebruiker kopieën van de informatie van de server op de eigen PC opslaat voor off line gebruik. Public Folders: Vormen een onderdeel van de Outlook/Exchange omgeving. Het zijn folders op de Exchange server die toegankelijk zijn voor gebruikers met voldoende toegangsrechten. In tegenstelling tot veel DLO-systemen kunnen bij Outlook/Exchange de docenten zelf rechten toekennen aan de studenten van de door hen begeleide groepen. Het beheer van de server kan gemakkelijk hiërarchisch worden opgebouwd, waardoor modificaties in de folderstructuur en de toegangsrechten zeer snel kunnen worden doorgevoerd. DLO: digitale leeromgeving Groupware: Software voor het ondersteunen van het werken in groepen (zie verder Outlook/Exchange). ALN: Asynchronous Learning Network, de in de VS ontwikkelde voorloper van de VPR. Analoog modem (i.t.t. digitaal modem): Apparaat om een verbinding tussen de PC's tot stand te brengen via een traditionele (analoge) telefoonaansluiting. Read only: Dit wil zeggen dat een gebruiker alleen maar de documenten mag inzien en niet veranderen. Full access: Dit wil zeggen dat een gebruiker alles met de documenten mag doen, zelfs vernietigen. Log files: Administratieve bestanden op een server waarin de beheerder kan zien wie op welk moment verbonden was met de server en vaak ook welke handelingen er werden uitgevoerd. CMC: Computer Mediated Conferencing. Een systeem waarbij men via een computernetwerk met elkaar kan discussiëren. Dit kan zijn schriftelijk, mondeling via een spraakverbinding en via beeld of combinaties van deze mogelijkehden. Synchroon: Wil zeggen dat deelnemers tegelijk zijn ingelogd, zoals bij ' chatten' gebeurt. De berichten zijn vluchtig: bij het uitzetten van de PC is men ze kwijt, tenzij men ze kopieert en bewaart. Asynchroon: Wil zeggen dat men niet tegelijk behoeft te zijn ingelogd. De berichten worden bewaard op de server, kunnen op ieder gewenst moment worden bekeken en zijn niet vluchtig.

8 iets positiever over de documentatiefolders dan over de communicatiefolders, terwijl de deeltijdgroep juist positiever oordeelde over de communicatiefolders. De onderzoeksgerichte groep was juist minder positief over de communicatiefolders. De deeltijdgroep was minder positief over het nut van de projectmanagement- en documentatiefolders dan de voltijdse ontwerpgerichte groepen, maar juist iets positiever over de communicatiefolders. Conclusies en aanbevelingen De experimenten tonen aan dat alle pilotgroepen positief waren over de onderwijskundige aspecten van de groepsprojecten. Zoals verwacht, waren de ontwerpgerichte groepen positiever over het nut van de VPR's op basis van Outlook/Exchange dan de onderzoeksgerichte groepen. Dit was waarschijnlijk het gevolg van de intensieve samenwerking in face to face setting bij de onderzoeksgerichte groep, waardoor de VPR wat betreft de communicatiefaciliteiten weinig meerwaarde kon bijdragen. Een ander oorzaak wordt gezocht in de technische problemen waarmee dit pilotproject te kampen had. In het positieve oordeel over de documentatiefolders verschilden de groepen maar weinig, waaruit geconcludeerd mag worden dat deze folders nuttig zijn voor alle groepen ongeacht de frequentie van hun face to face bijeenkomsten. In tegenstelling tot onze verwachting was de deeltijdse ontwerpgerichte groep niet positiever over de VPR dan de voltijdse groepen. Dit resultaat is waarschijnlijk te wijten aan technische problemen en het gebrek aan persoonlijk contact dat naar hun idee niet kon worden opgelost met een VPR. De aanvullende opmerkingen en de interviews geven duidelijk aan dat het belangrijk is dat zowel de studenten als de tutoren invloed kunnen uitoefenen op de opzet van de VPR en dat zij de VPR-folderstructuur gedurende het project naar eigen behoefte kunnen aanpassen. Een VPR moet worden beschouwd als een flexibel gereedschap en niet als een opgedrongen starre omgeving, zoals een DLO. Voorbeelden van 'good practice' kunnen daarbij dienen als flexibele sjablonen en als startpunt voor VPR-groepen. In de pilotprojecten vond het samenwerkend leren voornamelijk plaats bij face to face bijeenkomsten dus buiten de VPR. Dit onderzoek toont echter aan dat men met een VPR ontwerp- en onderzoeksgericht groepswerk op een zinvolle wijze en in belangrijke mate kan ondersteunen, vooral waar het gaat om het delen van informatie en projectdocumentatie. Verantwoording Het hier beschreven project wordt financieel ondersteund door de stichting SURF. Wij danken de volgende personen voor hun deelname en inzet: Hendrik- Jan Luinge, Marius Monen, Gjalt Prins, Monika Roeling, Michiel Schok, Hendry Siepe, Peter van Tilborgh, Frank Vercoulen en verder alle tutoren, studenten en systeembeheerders van de pilotprojecten de TU/e en de UU. L i t e r a t u u r Rens, E.M.M. van, H. van Dijk & A. Pilot (2002) The role of a chat box in a research project for secondary school pupils. Paper 17th International Conference on Chemical Education, Beijing, August Amsterdam: Vrije Universiteit, IDO. Bourne, J.R., Net-Learning: Strategies for On-Campus and Off-Campus Network-enabled Learning, Journal of Asynchronous Learning Networks, 2, 2 (1998) bourne2.htm Simons, P.R.J., Van der Linden, J. & Duffy, T.M. (Eds.), New Learning (Dordrecht, the Netherlands: Kluwer Academic Publishers, 2000). MICROSOFT, Collaborating with Others Using Outlook and Exchange (2001) VELON Tijdschrift voor Lerarenopleiders jrg 24(1)

CSCW: introductie 1. CSCW staat voor

CSCW: introductie 1. CSCW staat voor CSCW: introductie 1 CSCW staat voor Computer-Supported Cooperative/Collaborative Work het gaat om groupware, d.w.z., software, die samenwerkingsprocessen in groepen ondersteunt de samenwerking kan op (ruimtelijke

Nadere informatie

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek Prof. dr. Perry den Brok Betrokkenen Connect College (opdrachtgever) Kennisnet (subsidie onderzoek) Technische Universiteit Eindhoven

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Experience Mathness: Oefen- en ingangstoetsing voor bachelor studenten TUE

Experience Mathness: Oefen- en ingangstoetsing voor bachelor studenten TUE Experience Mathness: Oefen- en ingangstoetsing voor bachelor studenten TUE ONBETWIST Werkpakket 5 Deliverable 5.3.3, April 2012 Dirk Tempelaar & Hans Cuypers Introductie Experience Mathness diende ter

Nadere informatie

SAMENVATTING Samenwerkend leren wordt gekenmerkt door een didactiek die interacties tussen lerenden stimuleert. Door studenten te laten samenwerken ontstaan leersituaties waarin ideeën, informatie en ervaringen

Nadere informatie

Project Portfolio Management Altijd en overal inzicht PMO

Project Portfolio Management Altijd en overal inzicht PMO Project Portfolio Management Altijd en overal inzicht PMO Een eenvoudige en toegankelijke oplossing Thinking Portfolio is een snel te implementeren software applicatie. Een krachtig web-based hulpmiddel

Nadere informatie

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen?

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen? Informatie en Communicatie Technologie (ICT) in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen Visies op de toekomst van Beleid, Praktijk en Onderzoek & Ontwikkeling In september 2002 heeft een internationale

Nadere informatie

Enquête over beleid en praktijk van instructies in Informatievaardigheden in Nederlandse universiteiten

Enquête over beleid en praktijk van instructies in Informatievaardigheden in Nederlandse universiteiten Enquête over beleid en praktijk van instructies in Informatievaardigheden in Nederlandse universiteiten Subgroep Informatievaardigheden van de UKB werkgroep Learning Spaces Anneke Dirkx (UL) Marjolein

Nadere informatie

Geleerde lessen van zes pilotprojecten Eindrapport Regie in de Cloud -project werkpakket 3

Geleerde lessen van zes pilotprojecten Eindrapport Regie in de Cloud -project werkpakket 3 Ervaringen en aanbevelingen op het gebied van datamanagement Geleerde lessen van zes pilotprojecten Eindrapport Regie in de Cloud -project werkpakket 3 Introductie Onderzoekers in zes pilotprojecten hebben

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen) AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Het weblog als instrument voor reflectie op leren en handelen: Een verkennende studie binnen de eerste- en tweedegraads lerarenopleiding 1

Het weblog als instrument voor reflectie op leren en handelen: Een verkennende studie binnen de eerste- en tweedegraads lerarenopleiding 1 Weblogs 1 Het weblog als instrument voor reflectie op leren en handelen: Een verkennende studie binnen de eerste- en tweedegraads lerarenopleiding 1 Iwan Wopereis Open Universiteit Nederland Peter Sloep

Nadere informatie

MOOC Blended learning ontwikkeling 07-11-2014. Aletheia Fluitsma (aletheia.fluitsma@gmail.com) Online Aardrijkskunde- / Geschiedenislessen VO

MOOC Blended learning ontwikkeling 07-11-2014. Aletheia Fluitsma (aletheia.fluitsma@gmail.com) Online Aardrijkskunde- / Geschiedenislessen VO Naam deelnemer: Naam: Aletheia Fluitsma (aletheia.fluitsma@gmail.com) Online Aardrijkskunde- / Geschiedenislessen VO Type en datum: Ontwerp 1.0. oktober 2014 Verklaring eigen werk: Hierbij verklaar ik

Nadere informatie

Dynamische Patiënt Simulaties via Windows Based Terminal Testverslag van fase 2 van het ICT project

Dynamische Patiënt Simulaties via Windows Based Terminal Testverslag van fase 2 van het ICT project Dynamische Patiënt Simulaties via Windows Based Terminal Testverslag van fase 2 van het ICT project Doelstelling Het doel van fase 2 van het project Interfacultaire communicatie training via een virtuele

Nadere informatie

Digitale Didactiek: Samenwerkend leren

Digitale Didactiek: Samenwerkend leren Digitale Didactiek: Samenwerkend leren Bron website IVLOS Tips en aandachtspunten computer supported collaborative learning (CSCL)( Besteed aandacht aan de nieuwe manier van leren Zorg dat de groepsgrootte

Nadere informatie

Dossier opdracht 12. Vakproject 2: Vakdidactiek

Dossier opdracht 12. Vakproject 2: Vakdidactiek Dossier opdracht 12 Vakproject 2: Vakdidactiek Naam: Thomas Sluyter Nummer: 1018808 Jaar / Klas: 1e jaar Docent Wiskunde, deeltijd Datum: 12 november, 2007 Samenvatting Dit document is onderdeel van mijn

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

1. Beschrijving van de dienst

1. Beschrijving van de dienst 1. Beschrijving van de dienst Een Virtual Research Environment (VRE) is een online omgeving waarin wetenschappers kunnen samenwerken aan een onderzoeksproject. Door gebruik te maken van een VRE kunnen

Nadere informatie

2012-2013 Project Initiatie Document

2012-2013 Project Initiatie Document 2012-2013 Invoering Elektronische LeerOmgeving Praktijkschool de Linie Hans Goesten h.goesten@praktijkschooldelinie.nl 1-2-2012 2 Inhoudsopgave Inhoudsopgave pagina 2 Inleiding pagina 3 Projectdoel pagina

Nadere informatie

Het ALICE Project: Beeldbellen voor ouderen

Het ALICE Project: Beeldbellen voor ouderen Het ALICE Project: Beeldbellen voor ouderen Paul Dijkgraaf (ThuisConnect) Eindhoven, 23 Juni 2011 Advanced Lifestyle Improvement system & new Communication Experience Het ALICE Project 5 Partners uit 3

Nadere informatie

Achtergrond:uitgangspunt 11/20/2012. ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs

Achtergrond:uitgangspunt 11/20/2012. ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs 1 ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs Prof. dr. T. Schellens Leen Casier Veerle Lagaert Prof. dr. B. De Wever Prof. dr. M. Valcke 2 ENW-project Professionaliseringspakket

Nadere informatie

We zijn op de goede weg!

We zijn op de goede weg! Interview met etutor Hans Troost, School of Education Hogeschool INHOLLAND Door Pieter Swager, Lectoraat elearning, december 2005 We zijn op de goede weg! Het gesprek met Hans Troost vindt plaats op de

Nadere informatie

Dennis Boot. ondersteund door Web 2.0. Samenwerken en begeleiden

Dennis Boot. ondersteund door Web 2.0. Samenwerken en begeleiden Samenwerken en begeleiden ondersteund door Web 2.0 Dennis Boot Evaluatie van Google Sites en Google Apps tijdens stages en projecten in het onderwijs. Inhoud Inleiding... 1 Google Sites i.c.m. Google Apps

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

Rondleiding door de digitale omgeving op www.tumult.nl en alle mogelijkheden om er een activerende les mee te geven

Rondleiding door de digitale omgeving op www.tumult.nl en alle mogelijkheden om er een activerende les mee te geven Tumult Kick-off Voor wie: Docenten die (voor het eerst) aan de slag gaan met het lesmateriaal van Tumult. NB Ook andere docenten van de school zijn van harte welkom! Samen een goede start van het schooljaar

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Interactieve werkvormen in de klaspraktijk. Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk

Nieuwsbrief. Interactieve werkvormen in de klaspraktijk. Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk Interactieve werkvormen in de klaspraktijk Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk Lia Blaton, medewerker Onderzoek naar onderwijspraktijk In het kader van de opdracht van het Steunpunt Gelijke Onderwijskansen

Nadere informatie

Vragen pas gepromoveerde

Vragen pas gepromoveerde Vragen pas gepromoveerde dr. Maaike Vervoort Titel proefschrift: Kijk op de praktijk: rich media-cases in de lerarenopleiding Datum verdediging: 6 september 2013 Universiteit: Universiteit Twente * Kun

Nadere informatie

Door Pieter Swager, Lectoraat elearning, mei 2006

Door Pieter Swager, Lectoraat elearning, mei 2006 Interview met etutor Jaap Jansen, Docent en coördinator van internationale Master Visual Knowledge Building (VKB) van de School of Communication & Media Rotterdam (Hogeschool INHOLLAND) Door Pieter Swager,

Nadere informatie

Vragenlijst voor minorstudenten

Vragenlijst voor minorstudenten Vragenlijst voor minorstudenten Digitale toetsing en beoordeling in de universitaire lerarenopleiding Intro Het komende studiejaar besteden opleiders van alle universitaire lerarenopleidingen speciale

Nadere informatie

Bestuurssecretaris en...

Bestuurssecretaris en... het Zijlstra Center for Public Control and Governance www.hetzijlstracenter.nl Bestuurssecretaris en... Oriëntatie op de functie bestuurssecretaris het Zijlstra Center for Public Control and Governance

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") E-LEARNING. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) E-LEARNING. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") E-LEARNING Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie. De

Nadere informatie

Voorbereidingscursussen

Voorbereidingscursussen Voorbereidingscursussen Biologie Natuurkunde Scheikunde Wiskunde Studeren aan de Open Universiteit voorbereidings cursussen Het systeem van eindexamenprofielen in het voortgezet onderwijs brengt met zich

Nadere informatie

Hoe kunt u profiteren van de cloud? Whitepaper

Hoe kunt u profiteren van de cloud? Whitepaper Hoe kunt u profiteren van de cloud? Whitepaper Auteur: Roy Scholten Datum: woensdag 16 september, 2015 Versie: 1.1 Hoe u kunt profiteren van de Cloud Met de komst van moderne technieken en de opmars van

Nadere informatie

Inhoud. Introductie tot de cursus

Inhoud. Introductie tot de cursus Inhoud Introductie tot de cursus 1 Inleiding 7 2 Voorkennis 7 3 Het cursusmateriaal 7 4 Structuur, symbolen en taalgebruik 8 5 De cursus bestuderen 9 6 Studiebegeleiding 10 7 Huiswerkopgaven 10 8 Het tentamen

Nadere informatie

Succesvol implementeren

Succesvol implementeren Succesvol implementeren Waarom begeleiding bij implementeren? Idealiter wordt een verandering op een school ingezet vanuit de onderwijsvisie. Deze veranderingen zijn veelal geformuleerd in het schoolplan

Nadere informatie

Verkooporganisatie van Danica maakt verkoopkansen inzichtelijk met Microsoft Dynamics CRM 3.0

Verkooporganisatie van Danica maakt verkoopkansen inzichtelijk met Microsoft Dynamics CRM 3.0 Verkooporganisatie van Danica maakt verkoopkansen inzichtelijk met Microsoft Dynamics CRM 3.0 Om betere verkoopresultaten te behalen koos Danica voor Microsoft Dynamics CRM 3.0. Vanaf de invoering zijn

Nadere informatie

Projectvoorstel Grassroots VU 2015-2016

Projectvoorstel Grassroots VU 2015-2016 1. Gegevens van de aanvrager Naam aanvrager: Faculteit: Eric Vos Lisanne Möller Aard- en Levenswetenschappen E-mailadres: Functie: r.a.vos@vu.nl l.m.moller@vu.nl Docent Telefoon: 020 598 2671 2. Titel

Nadere informatie

ONDERZOEKSGERICHT LEREN

ONDERZOEKSGERICHT LEREN Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") ONDERZOEKSGERICHT LEREN Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese

Nadere informatie

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud Werknemersonderzoek Bram Masselink Willem Minderhoud (Bij)baan in het onderwijs: een meerwaarde voor school, scholier en student. Wij hechten veel waarde aan de werkomstandigheden van studenten die door

Nadere informatie

Sectorwerkstuk 2010-2011

Sectorwerkstuk 2010-2011 Sectorwerkstuk 2010-2011 Namen: ---------------------------------------------------------------------------------------- Klas: -------------------- Sector: --------------------------------------------

Nadere informatie

De do s en don ts. van implementatie

De do s en don ts. van implementatie GEMIVA-SVG GROEP De do s en don ts van implementatie 27-11-2012 Door Judith Zadoks, projectleider vanuit Zadoks advies Kerngegevens Gemiva-SVG Groep Werkgebied Zuid-Holland VG, LG, NAH 4.500 cliënten 1.235

Nadere informatie

Opleiding Gespecialiseerd Online Mediator. 1. Basisgegevens. 2. Inhoud. International ADR Register. 2.1. Doel van de opleiding:

Opleiding Gespecialiseerd Online Mediator. 1. Basisgegevens. 2. Inhoud. International ADR Register. 2.1. Doel van de opleiding: Page 1 of 6 Opleiding Gespecialiseerd Online Mediator 1. Basisgegevens Naam: Opleiding tot gespecialiseerd online mediator Uitvoering: Juripax B.V. Tijdsduur: ca. 25-30 gecombineerde klok-/contacturen,

Nadere informatie

ARCADIS Imagine the result E-learning bij de implementatie van een DMS

ARCADIS Imagine the result E-learning bij de implementatie van een DMS ARCADIS Imagine the result E-learning bij de implementatie van een DMS 1 Agenda Korte introductie ARCADIS Document management als pijler van programma Digitaal samenwerken Doelstellingen (opleiding, support,

Nadere informatie

Zeon PDF Driver Trial

Zeon PDF Driver Trial Zakelijke software voor verkoop, dienstverlening en administratie Handleiding module Document Uitgaande correspondentie genereren Uitgaande correspondentie terugvinden Persoonlijk geadresseerde mailings

Nadere informatie

CEL. Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving

CEL. Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving CEL Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving FACTSHEET CEL VERSIE 1.0 DECEMBER 2001 CEL - Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving Inhoudsopgave Wat is CEL? 1 Uitgangspunten 1 De eindgebruiker

Nadere informatie

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding portfolio handleiding Werkgroep portfolio & coaching 1 De plaats van portfolio in het leren op het VMBO. In enkele notities en werkdocumenten is het kader voor het nieuwe onderwijs geschetst. Dit komt

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

PRINCE2 2009 is overzichtelijker

PRINCE2 2009 is overzichtelijker PRINCE2 2009 is overzichtelijker 29 mei 2009 door: Lia de Zoete en Reinier de Koning Half juni presenteert het Office of Government Commerce in Londen PRINCE2 2009. Het grote voordeel van de nieuwe versie

Nadere informatie

Professionaliseren van de didactische aanpak van het informatievaardighedenonderwijs

Professionaliseren van de didactische aanpak van het informatievaardighedenonderwijs Professionaliseren van de didactische aanpak van het informatievaardighedenonderwijs Angelique van het Kaar Risbo Erasmus Universiteit Rotterdam 7 november 2012 Overzicht onderwerpen Training Didactische

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") Evaluatie. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) Evaluatie. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") Evaluatie Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie. De

Nadere informatie

Handleiding voor de leerling

Handleiding voor de leerling Handleiding voor de leerling Inhoudopgave Inleiding blz. 3 Hoe pak je het aan? blz. 4 Taken blz. 5 t/m 9 Invulblad taak 1 blz. 10 Invulblad hoofd- en deelvragen blz. 11 Plan van aanpak blz. 12 Logboek

Nadere informatie

Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers. Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com

Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers. Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com EMMA Pilots MOOCs Meerdere talen #EUMoocs Aggregator http://europeanmoocs.eu/

Nadere informatie

Pilots doorontwikkeling ELO. Geert van der Wijk Adviseur Onderwijs & ICT

Pilots doorontwikkeling ELO. Geert van der Wijk Adviseur Onderwijs & ICT Pilots doorontwikkeling ELO Geert van der Wijk Adviseur Onderwijs & ICT Even voorstellen - Implementatie/doorontwikkeling ELO en Digitaal toetsen - Implementatie CRM/relatiebeheer Even polsen Ga naar m.socrative.com

Nadere informatie

Themaboek IBL2 Beleidsadviseur 5

Themaboek IBL2 Beleidsadviseur 5 Project Balanced Scorecard Vakcode 56012 Verantwoordelijke dhr. H. Kevelham ECTS 6 Kwartiel 1.3 en 1.4 Competenties IBL1, IBL2, IBL3, IBL7 Prestatie-indicatoren 1.1, 1.2, 1.3, 1.4, 1.5, 2.1, 2.2, 2.3,

Nadere informatie

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER Dit project werd gefinancierd en ondersteund door de Europese Commissie. Deze publicatie geeft de mening weer van de auteur en de Commissie kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

Thier Software Development Onze werkwijze

Thier Software Development Onze werkwijze Thier Software Development TSD is sinds 1995 actief op de markt voor software ontwikkeling. Wij hebben de juiste combinatie van ervaren mensen die hun sporen in het bedrijfsleven hebben verdiend en jonge,

Nadere informatie

De cursist moet geen opleidingsonderdelen afgewerkt hebben of gelijktijdig volgen.

De cursist moet geen opleidingsonderdelen afgewerkt hebben of gelijktijdig volgen. Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches ECTS-fiche opleidingsonderdeel: COMMUNICATIEVAARDIGHEID Code: 10368 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 3 Studietijd: 75 à 90 uur Deliberatie: mogelijk

Nadere informatie

Software Design Document

Software Design Document Software Design Document PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage Versie

Nadere informatie

Onze Online Assessment experts hebben de antwoorden op de meest gestelde vragen over Online Assessment.

Onze Online Assessment experts hebben de antwoorden op de meest gestelde vragen over Online Assessment. Alles wat de HR professional wil weten over Online Assessments Wilt u een kandidaat uitnodigen om deel te nemen aan een Online Assessment? Wilt u weten hoe een Online Assessment is samengesteld of welke

Nadere informatie

Plan van Aanpak. en Edutrainers samen op weg. Versie: 151027 EXPEDITIE 2015-2016

Plan van Aanpak. <naam school> en Edutrainers samen op weg. Versie: 151027 EXPEDITIE 2015-2016 Plan van Aanpak en samen op weg Versie: 151027 EXPEDITIE 2015-2016 De Expeditie Er gaan 85 docenten samen op pad. Doel: De docenten en leerlingen ervaren dat de inzet van ICT een meerwaarde

Nadere informatie

Project Landelijke Database NBMs in de WEconomy

Project Landelijke Database NBMs in de WEconomy DOCENTENINSTRUCTIE Project Landelijke Database NBMs in de WEconomy V3, 1 september 2015 Hierbij een korte handleiding voor docenten die met hun studenten gaan werken in het kader van het project Landelijke

Nadere informatie

Secretaresse. Mbo-kwalificaties in de sector Secretarieel. Secretaresse

Secretaresse. Mbo-kwalificaties in de sector Secretarieel. Secretaresse Secretaresse Leeswijzer voor bedrijven Kenniscentrum beroepsonderwijs bedrijfsleven ECABO houdt ontwikkelingen in de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen bij. Deze ontwikkelingen leggen

Nadere informatie

Veel begeleiding [vakdocent, instructeur]

Veel begeleiding [vakdocent, instructeur] Opleiding Alle opleidingen ICT oriëntatie Netwerkbeheer en ICT beheer Periode Cluster 1 ALA IB/NB Alle opleidingen Taakklasse 1 Ontwikkelaar F. Zuijdendorp / J. Kaatee Complexiteit Taakklasse 1 determinatieproject

Nadere informatie

MET MICROSOFT IT ACADEMY. effectiever gebruik van ICT middelen in het onderwijs. kwaliteits- en tijdswinst voor onderwijsprofessionals en leerlingen

MET MICROSOFT IT ACADEMY. effectiever gebruik van ICT middelen in het onderwijs. kwaliteits- en tijdswinst voor onderwijsprofessionals en leerlingen kwaliteits- en tijdswinst voor onderwijsprofessionals en leerlingen betere aansluiting op de arbeidsmarkt met wereldwijd erkende certificaten MET MICROSOFT IT ACADEMY effectiever gebruik van ICT middelen

Nadere informatie

Levenlang leren in Nederland met een portfolio: het wiel is al uitgevonden

Levenlang leren in Nederland met een portfolio: het wiel is al uitgevonden Levenlang leren in Nederland met een portfolio: het wiel is al uitgevonden Marij Veugelers 2 november 2007 communitymanager SURF NL Portfolio Wat hebben we in de zaal Wie heeft er al een eigen portfolio?

Nadere informatie

De toekomst van handelsmissies

De toekomst van handelsmissies De toekomst van handelsmissies 1 Deze rapportage is een uitgave van het lectoraat International Business. Lectoraat International Business School of Business, Media en Recht Windesheim Campus 2-6 Postbus

Nadere informatie

Informatiepakket Leerlabs

Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs De vraag naar gepersonaliseerd onderwijs en het gebruik van ict in de klas groeit. Veel scholen werken aan initiatieven gericht op gepersonaliseerd leren

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Historische Vereniging Warder Bedrijfsplan 2011

Historische Vereniging Warder Bedrijfsplan 2011 Historische Warder Bedrijfsplan 2011 februari 2011 1 van 7 samenvatting Op 21 januari is de Historisch Warder opgericht. De vereniging heeft tot doel om: de geschiedenis van Warder vast te leggen en zo

Nadere informatie

Valkuilen, middelen en begeleiding van docenten Klaas Bellinga

Valkuilen, middelen en begeleiding van docenten Klaas Bellinga Docent is keyin blended learning Valkuilen, middelen en begeleiding van docenten Klaas Bellinga Blended learning Blended learning omvat een mix van e-learning en andere vormen van onderwijs, Daarbij gaat

Nadere informatie

Talent Ontwikkelingsplan (TOP) E-Fase voorjaar 2012 Advanced Business Creation. Nick Kuijpers

Talent Ontwikkelingsplan (TOP) E-Fase voorjaar 2012 Advanced Business Creation. Nick Kuijpers Talent Ontwikkelingsplan (TOP) E-Fase voorjaar 2012 Advanced Business Creation Nick Kuijpers Inhoudsopgave Business School... 3 Leerdoel... 3 Te behalen competenties... 3 Leeractiviteiten + deadlines...

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Bert Slof, Gijsbert Erkens & Paul A. Kirschner Als docenten zien wij graag dat leerlingen zich niet alleen de

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Sociaal-Cultureel Werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3

ECTS-fiche. Graduaat Sociaal-Cultureel Werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3 ECTS-fiche Opzet van de ECTS-fiche is om een uitgebreid overzicht te krijgen van de invulling en opbouw van de module. Er bestaat slechts één ECTS-fiche voor elke module. 1. Identificatie Opleiding Graduaat

Nadere informatie

Zakelijk Office 365. Installatie handleiding. Versie 2.0

Zakelijk Office 365. Installatie handleiding. Versie 2.0 Zakelijk Office 365 Installatie handleiding Versie 2.0 1 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Licenties selecteren en gebruikers aanmaken... 4 Stap 1 Inloggen in Zelfservice ICT diensten... 4 Stap 2 Abonnement

Nadere informatie

Fontys Educational Designer Mindz (FED Mindz) Projectplan. Visie

Fontys Educational Designer Mindz (FED Mindz) Projectplan. Visie Visie We leven in een wereld die sterk veranderlijk is. Er ligt een grote verantwoordelijkheid bij docenten om de nieuwe generaties als competente rebellen klaar te stomen voor een onbekende toekomst waarin

Nadere informatie

Prijzen RIVOS. RIVOS Prijzen Pagina 1

Prijzen RIVOS. RIVOS Prijzen Pagina 1 Prijzen RIVOS De totale investering voor RIVOS bestaat uit de basis aanschafprijs, optionele modules, bijkomende kosten en jaarlijks terugkerende kosten. De basis aanschafprijs wordt bepaald door het aantal

Nadere informatie

Marlies Baeten Centrum voor Professionele Opleiding en Ontwikkeling en Levenslang Leren

Marlies Baeten Centrum voor Professionele Opleiding en Ontwikkeling en Levenslang Leren STIMULEREN VAN LEREN IN STUDENTGERICHTE LEEROMGEVINGEN? Marlies Baeten Centrum voor Professionele Opleiding en Ontwikkeling en Levenslang Leren Probleemgestuurd leren Projectonderwijs Casusgebaseerd onderwijs

Nadere informatie

Social Action Research Plan

Social Action Research Plan Social Action Research Plan Social media project Studenten Dennis Visschedijk 438332 Aileen Temming 474094 Stefan Ortsen 481295 Niels Konings 449822 Renee Preijde 482835 Opdrachtgever Stal te Bokkel Daniëlle

Nadere informatie

Datum 15 juni 2006 Versie 1.0.6. Exchange Online. Handleiding voor gebruiker Release 1.0

Datum 15 juni 2006 Versie 1.0.6. Exchange Online. Handleiding voor gebruiker Release 1.0 Datum 1.0.6 Exchange Online Handleiding voor gebruiker Release 1.0 1.0.6 Inhoudsopgave 1 Instellingen e-mail clients 2 1.1 Gebruik via Outlook 2003 2 1.2 Gebruik via ActiveSync 15 1.3 Gebruik via andere

Nadere informatie

Gebruik van Outlook op thuis-pc Faculteit der Sociale Wetenschappen. Handleiding voor medewerkers. Gebruik van Outlook op uw PC thuis

Gebruik van Outlook op thuis-pc Faculteit der Sociale Wetenschappen. Handleiding voor medewerkers. Gebruik van Outlook op uw PC thuis Handleiding voor medewerkers Gebruik van Outlook op thuis-pc Faculteit der Sociale Wetenschappen Gebruik van Outlook op uw PC thuis U kunt op uw PC thuis uw FSW e-mail lezen met behulp van uw eigen Outlook.

Nadere informatie

project Voortgangstoetsen in de propedeuse - Lessons Learned

project Voortgangstoetsen in de propedeuse - Lessons Learned project Voortgangstoetsen in de propedeuse - Lessons Learned Onderzoek naar het effect op studiesucces Universiteit van Amsterdam (maart 2011 - december 2012) Het onderzoeksproject Voortgangstoetsing in

Nadere informatie

Office 365 gebruiken en beheren

Office 365 gebruiken en beheren Office 365 gebruiken en beheren Inhoud 1. Office 365 gebruiken... 3 Stap 1 Persoonlijke instellingen wijzigen... 4 Stap 2 Aan de slag met Office 365... 4 Stap 3 Werken met Office 365... 6 1. Beheren van

Nadere informatie

Met Microsoft Dynamics CRM kan Cyclomedia zijn expansieplannen uitvoeren

Met Microsoft Dynamics CRM kan Cyclomedia zijn expansieplannen uitvoeren Met Microsoft Dynamics CRM kan Cyclomedia zijn expansieplannen uitvoeren Bij CycloMedia was een snelle implementatie van Microsoft Dynamics CRM noodzakelijk om de sterke groei en expansie naar het buitenland

Nadere informatie

VIDEO-CONFERENCING IN DE NETWERKSCHOOL: ONDERZOEK EN AANBEVELINGEN

VIDEO-CONFERENCING IN DE NETWERKSCHOOL: ONDERZOEK EN AANBEVELINGEN VIDEO-CONFERENCING IN DE NETWERKSCHOOL: ONDERZOEK EN AANBEVELINGEN 1 De Netwerkschool ROC Nijmegen onderzocht de toepassingsmogelijkheden van videoconferencing in de Netwerkschool. Er werd zowel marktonderzoek

Nadere informatie

Structuur. E-learning en samenwerkend leren. Wat weten we over samenwerkend leren

Structuur. E-learning en samenwerkend leren. Wat weten we over samenwerkend leren Samenwerkend leren in virtuele leeromgevingen. Wat vertelt onderzoek ons over functies, effecten en condities? M. Valcke, T. Schellens & B. De Wever Collaborative learning is in the air Everyone wants

Nadere informatie

Competentieleren met EMERGO. Hans Hummel, Henk van den Brink

Competentieleren met EMERGO. Hans Hummel, Henk van den Brink Competentieleren met EMERGO Hans Hummel, Henk van den Brink Presentatie Competentieleren (A) Serious games (B) Authentieke taken én toetsing (C) EMERGO: aanpak en tools (D) Demo functionaliteiten (E) Discussie

Nadere informatie

!!!! !!!! 1. Professioneel adviseren

!!!! !!!! 1. Professioneel adviseren Professioneel adviseren In deze zesdaagse opleiding krijg je de kans om in een veilige omgeving de eigen sterkere en zwakkere kanten te onderkennen en te werken aan je ontwikkelpunten als consultant. Je

Nadere informatie

Vaardigheden - Enquête HV 2. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52705

Vaardigheden - Enquête HV 2. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52705 Vaardigheden - Enquête HV 2 Auteurs VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 21 July 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/52705 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

Blended Learning met Canvas. De complete e-learning oplossing voor opleidingsinstituten

Blended Learning met Canvas. De complete e-learning oplossing voor opleidingsinstituten Blended Learning met Canvas De complete e-learning oplossing voor opleidingsinstituten Als opleider weet u als geen ander hoe belangrijk het is om kennis snel en succesvol over te dragen. Daarnaast wilt

Nadere informatie

ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 29 ouders)!

ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 29 ouders)! 18 responses View all Publish analytics 18 responses ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 9 ouders) Summary View all responses Publish analytics In welke mate ziet u uw zoon of dochter de ipad thuis

Nadere informatie

Microsoft Office 365 voor bedrijven. Remcoh legt uit

Microsoft Office 365 voor bedrijven. Remcoh legt uit Microsoft Office 365 voor bedrijven Remcoh legt uit Beter samenwerken, ook onderweg Starten met Office 365 is starten met het nieuwe werken. Met Office 365 heeft u namelijk de mogelijkheid om altijd en

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3. Lestijden 40

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3. Lestijden 40 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3 Code Ad3 Lestijden 40 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale 120 studiebelasting (in uren)

Nadere informatie

VPN LAN-to-LAN PPTP. Vigor 1000, 2130 en 2750 serie

VPN LAN-to-LAN PPTP. Vigor 1000, 2130 en 2750 serie VPN LAN-to-LAN PPTP Vigor 1000, 2130 en 2750 serie VPN LAN-to-LAN PPTP De DrayTek producten beschikken over een geïntegreerde VPN server. Hierdoor kan een VPN tunnel gemaakt worden naar uw netwerk, zonder

Nadere informatie

Leergang Ambtelijk Secretaris III De invloedrijke OR

Leergang Ambtelijk Secretaris III De invloedrijke OR Leergang Ambtelijk Secretaris III De invloedrijke OR Cursusdag 1 09:30 uur Kennismaking We starten deze module een kennismaking. We inventariseren de verwachtingen van alle deelnemers. U krijgt een toelichting

Nadere informatie

Werkplekvisie. Hans van Zonneveld Senior Consultant Winvision

Werkplekvisie. Hans van Zonneveld Senior Consultant Winvision Werkplekvisie Hans van Zonneveld Senior Consultant Winvision De essentie De gebruiker centraal Verschillende doelgroepen Verschillende toepassingen Verschillende locaties Het beschikbaar

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

1. Mobiliteitscoach, van idee tot project: Inleiding

1. Mobiliteitscoach, van idee tot project: Inleiding 1. Mobiliteitscoach, van idee tot project: Inleiding De afsluitende bijeenkomst van het Leonardo-project Key to Mobility vond plaats in september 2011. Het resultaat van het project was een trainingscursus

Nadere informatie

ict-infrastructuur Eisen aan een toekomstvaste Formuleer functionele ict-wensen van bestuur en scholen met deze checklist!

ict-infrastructuur Eisen aan een toekomstvaste Formuleer functionele ict-wensen van bestuur en scholen met deze checklist! Eisen aan een toekomstvaste ict-infrastructuur Formuleer functionele ict-wensen van bestuur en scholen met deze checklist! Heb je tips, aanvullingen of ervaringen binnen jouw bestuur? Laat het weten op

Nadere informatie