Het samenspel van genen en omgeving: Relevantie voor de Jeugdgezondheidszorg

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het samenspel van genen en omgeving: Relevantie voor de Jeugdgezondheidszorg"

Transcriptie

1 Het samenspel van genen en omgeving: Relevantie voor de Jeugdgezondheidszorg Luc Goossens KU Leuven Schoolpsychologie and Ontwikkeling in Context (SCenO) Leuven Institute of Human Genomics and Society (LIGAS) Brain Matters, Nature and Nurture VWVJ-symposium Neurowetenschappen Gent, 17 maart 2017

2 Samenspel genen-omgeving Invloed op probleemgedrag (internaliserend) = Gen omgevingsinteracties Definitie: Het effect van bepaalde genetische achtergrond hangt af van de sociale omgeving OF Het effect van de sociale omgeving hangt af van de genetische achtergrond Moffit, Caspi, & Rutter Perspectives on Psychological Science (2006)

3 Omgeving en genen Sociale omgeving (ouders) Mishandeling Opvoeding ( parenting ) bv. steun Genen Signaalstoffen hersenen ( neurotransmitters ) (Thema symposium: Brain matters) Serotonine Dopamine

4 Serotonine Natuurlijke variaties = polymorfismen Serotonine transporter gen (5-HTTLPR) Twee varianten: Kort (minder efficiënt) Lang (meer efficiënt) - samenspel met mishandeling - depressie Caspi et al. Science (2003) - samenspel met steun ouders - eenzaamheid van Roekel, Scholte, Verhagen, Goossens, & Engels Journal of Child Psychology and Psychiatry (2010)

5 Waaier ( Fan ) (depressie)

6 Level of loneliness (baseline) Kruis ( Cross-over ) (eenzaamheid) Genotype short-short & short-long long-long Low Medium High Maternal support

7 Verdiepen bestaande kennis (Genen zijn nieuw, de rest niet) Persoon Omgeving modellen: Samenspel tussen stabiele persoonlijke kenmerken en invloeden omgeving Voorbeelden: - Kind - Omgeving model (Ladd) - Persoonlijkheid - Omgeving model (Asendorpf) - Temperament - Opvoeding model (Rothbart) (Slagt, Dubas, Dekovic, & van Aken Psychological Bulletin (2016)

8 BeIang in Geneeskunde Samenspel genen en omgeving - Lichamelijke ziekten - betere schatting genetische en omgevingsrisico s - sterkere samenhang met omgevingsfactoren bij genetisch gevoelige personen - begrijpen onderliggende mechanismen - ontwerpen nieuwe types preventie en therapie - aangepast advies preventie ( personalized medicine ) Hunter Nature Reviews Genetics (2005)

9 Drie Modellen (1) Gevoeligheid voor negatieve invloeden (-) ( Diathesis stress ) ( double risk ) Monroe & Simmons Psychological Bulletin (1991) (2) Verschillende gevoeligheid (- en +) ( Differential susceptibility ) Belsky & Pluess Psychological Bulletin (2009) (3) Gevoeligheid voor positieve invloeden (+) ( Vantage sensitivity ) Pluess & Belsky Psychological Bulletin (2015)

10 Twee Modellen (-) tegenover (- en +)

11 Derde model (+)

12 Omvattend Model

13 Drie Modellen Volledig overzicht mogelijkheden? Enkel goed functioneren moeilijke omstandigheden (sportlui en leidende figuren business wereld) Adoptie-onderzoek: Vele mogelijkheden Oorspronkelijk Adoptie-gezin Minder goed Goed Goed Minder goed Goed Goed Minder goed Minder goed

14 Voordelen Modellen (1) Gevoeligheid voor negatieve invloeden (-) Aanbieden extra steun (genetisch) kwetsbare kinderen (2) Verschillende gevoeligheid ( - en +) Positief beeld van probleemkinderen (plastisch) Negatief beeld veerkrachtige kinderen (rigide) (3) Gevoeligheid voor positieve invloeden (+) Interventie-effecten van Ijzendoorn & Bakermans-Kranenburg Development and Psychopathology (2015) (22 experimenten)

15 Andere toepassingen Externaliserende problemen en relaties met leeftijdgenoten Janssens et al. Journal of Youth and Adolescence (2015) en relatie met leraren De Laet et al. Journal of School Psychology (2016) Dopamine genen STRATEGIES project (Studying Transactions in Adolescence: Testing Genes, Interactions, and Environments)

16 Drie Uitdagingen (1) Genetische achtergrond Te eenvoudig één gen, één locatie => meerdere genen samennemen Index van genetische gevoeligheid (dopamine) (genetische profiel score) De Laet et al. Journal of Youth and Adolescence (2016) Janssens et al. British Journal of Developmental Psychology (in druk)

17 Uitdagingen (2) Omgevingsfactoren Vaak te eenvoudig gemeten (én retrospectief) Maar één keer gemeten (3) Ontwikkeling Probleemgedrag maar één keer gemeten (maar geleidelijke ontwikkeling) Gevoelige periode (Vroege kindertijd, adolescentie)

18 Drie Verklaringen (- en +) (Voordelen in evolutie) (1) Hoogsensitiviteit (Aron) ( sensory processing sensitivity ; SPS) Ontstaat in vroege kindertijd (+ genetische basis) (2) Verschillende gevoeligheid (Belsky) ( differential susceptibility theory ; DST) Genetisch of prenataal / kort na geboorte (3) Biologische gevoeligheid voor context (Ellis) ( biological sensitivity to context ; BSC) Gevoeligheid verandert over de tijd

19 Verklaringen Samennemen Gevoeligheid voor omgeving door werking van signaalstoffen ( neurotransmitters ) Algemene gevoeligheid => (- en +) En specifieke gevoeligheden => (-) en (+) Moore & Depue Psychological Bulletin (2016) => Drie types van kinderen (gevoeligheid in alle omgevingen) (extra kwetsbaar in negatieve omstandigheden) (grijpen heel erg kansen in positieve omstandigheden) Pluess Child Development Perspectives (2015)

20 Verklaringen samen nemen

21 Belang van Thema Denken over genen en omgeving (a) Genen tegenover omgeving (b) Genen én omgeving (c) Analyse samenspel genen en omgeving Wermter et al. European Child and Adolescent Psychiatry (2010) Samenspel bestuderen = afwijzen determinisme (door genen of door omgeving) Caspi et al. American Journal of Psychiatry (2011)

22 Belang van Thema Enorme (potentiële) voordelen in preventie en interventie Maar nog veel uitdagingen Meer theorie nodig over onderliggende mechanismen van samenspel tussen genen en omgeving (recente integratie drie verklaringen is maar een voorbeeld)

23 Dank u!

Eenzaamheid. Genetisch bepaald? Eeske van Roekel, MSc PhD candidate Orthopedagogiek. Behavioural Science Institute Radboud University Nijmegen

Eenzaamheid. Genetisch bepaald? Eeske van Roekel, MSc PhD candidate Orthopedagogiek. Behavioural Science Institute Radboud University Nijmegen Eenzaamheid Genetisch bepaald? Eeske van Roekel, MSc PhD candidate Orthopedagogiek Behavioural Science Institute Radboud University Nijmegen Stellingen Eenzaamheid staat gelijk aan veel alleen zijn Waar:

Nadere informatie

Neurobiologie, criminaliteit en strafrecht. SWR 27 september 2014. Arne Popma

Neurobiologie, criminaliteit en strafrecht. SWR 27 september 2014. Arne Popma Neurobiologie, criminaliteit en strafrecht SWR 27 september 2014 Arne Popma Interactie in ontwikkeling en onderzoek van antisociaal gedrag Moran Cohn / Arne Popma Interactie in ontwikkeling en onderzoek

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25253 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Schoenmaker, Christie Title: From infancy to young adulthood : The Leiden Longitudinal

Nadere informatie

Menselijke kenmerken: genen of omgeving? Hilde Van Esch Centrum voor Menselijke Erfelijkheid

Menselijke kenmerken: genen of omgeving? Hilde Van Esch Centrum voor Menselijke Erfelijkheid Menselijke kenmerken: genen of omgeving? Hilde Van Esch Centrum voor Menselijke Erfelijkheid Synaps IS ALLES GENETISCH? nature genen nurture omgeving erfelijk aanleg / talent aangeboren verworven aangeleerd

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) (Summary in Dutch) 142 In dit proefschrift is de rol van de gezinscontext bij probleemgedrag in de adolescentie onderzocht. We hebben hierbij expliciet gefocust op het samenspel met andere factoren uit

Nadere informatie

Waarom ervaren sommige kinderen meer angst dan andere kinderen?

Waarom ervaren sommige kinderen meer angst dan andere kinderen? Samenvatting Angst is een normale reactie op mogelijk gevaar (Gullone, 2000; LeDoux, 1998). Het is een emotie die elk kind wel eens ervaart. Veel voorkomende, normale angsten zijn bijvoorbeeld angst voor

Nadere informatie

op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen

op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen De gevolgen van prenatale stress op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen De ontwikkeling begint prenataal Dierstudies: prenatale stress Programmerend

Nadere informatie

Het verlichte brein. Overzicht. Overzicht. Epidemiologie. Cannabis als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong

Het verlichte brein. Overzicht. Overzicht. Epidemiologie. Cannabis als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong Het verlichte brein als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong Postdoctoral Research Fellow Institute of Psychiatry King s College London De grootte van het risico hangt samen met de mate van gebruik,

Nadere informatie

Persoonlijkheid van kind, adolescent, volwassene

Persoonlijkheid van kind, adolescent, volwassene Persoonlijkheid van kind, adolescent, volwassene Prof. dr. Marcel van Aken Afdeling Ontwikkelingspsychologie Universiteit Utrecht Email: m.a.g.vanaken@uu.nl Inhoud: 1. Ontwikkeling via ontwikkelingstaken

Nadere informatie

Hechting en hechtingsproblemen. Risico- en beschermende factoren

Hechting en hechtingsproblemen. Risico- en beschermende factoren Hechting en hechtingsproblemen Risico- en beschermende factoren September 2017 2017 Nederlands Jeugdinstituut Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk,

Nadere informatie

Adolescentiepsychologie: Persoonlijkheidsontwikkeling en adolescentie. Vooral gebaseerd op van Aken & Slot (2013)

Adolescentiepsychologie: Persoonlijkheidsontwikkeling en adolescentie. Vooral gebaseerd op van Aken & Slot (2013) Adolescentiepsychologie: Persoonlijkheidsontwikkeling en adolescentie Artikelen (hoofdstukken uit Slot & van Aken, 2013): Prof. dr. Marcel van Aken Afdeling Ontwikkelingspsychologie Universiteit Utrecht

Nadere informatie

de kinder- en jeugdpsychiatrie in de jeugdzorg

de kinder- en jeugdpsychiatrie in de jeugdzorg de kinder- en in de jeugdzorg theo doreleijers vumc-de bascule amsterdam kinder- en jeugd psychiatrische stoornissen het veld van de kinder- en het vak kinder- en jeugdpsychiater kinder- en en jeugdzorg

Nadere informatie

Temperament en de ontvankelijkheid van kinderen voor opvoeding

Temperament en de ontvankelijkheid van kinderen voor opvoeding Master Kinder- & Jeugdpsychologie Master thesis Temperament en de ontvankelijkheid van kinderen voor opvoeding Een experimentele studie naar de differential susceptibility hypothese Auteur: Jildou M. ter

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord bij de 24 e druk 11

Inhoud. Voorwoord bij de 24 e druk 11 Inhoud Voorwoord bij de 24 e druk 11 1 Inleiding Marcel van Aken en Wim Slot 13 1.1 Adolescentie: een eerste typering 13 1.2 Puberteit en adolescentie 14 1.2.1 Oorsprong van de begrippen puberteit en adolescentie

Nadere informatie

De invloed van genetische gevoeligheid en omgevingsfactoren op de ontwikkeling van hechting. Anneloes Lemstra

De invloed van genetische gevoeligheid en omgevingsfactoren op de ontwikkeling van hechting. Anneloes Lemstra De invloed van genetische gevoeligheid en omgevingsfactoren op de ontwikkeling van hechting. Anneloes Lemstra Bachelorthese Studentennummer: 5996872 Onderwerpnummer: 10 Onderwerp: Emotionele ontwikkeling

Nadere informatie

Prof. dr. A. M. T. Bosman. www.annabosman.eu. Radboud Universiteit Nijmegen Sectie Orthopedagogiek van Leren en Ontwikkeling

Prof. dr. A. M. T. Bosman. www.annabosman.eu. Radboud Universiteit Nijmegen Sectie Orthopedagogiek van Leren en Ontwikkeling Prof. dr. A. M. T. Bosman Radboud Universiteit Nijmegen Sectie Orthopedagogiek van Leren en Ontwikkeling www.annabosman.eu Studievereniging Emile, RU Leiden 24-09-2009 ª Vermoedelijk een biologische eigenschap

Nadere informatie

Hoogsensitiviteit in de klas. De begeleiding van hoogsensitieve begaafde leerlingen Huis voor Veerkracht Elke Safont

Hoogsensitiviteit in de klas. De begeleiding van hoogsensitieve begaafde leerlingen Huis voor Veerkracht Elke Safont Hoogsensitiviteit in de klas De begeleiding van hoogsensitieve begaafde leerlingen Huis voor Veerkracht Elke Safont ONDERZOEK PROF. DR. ELKE VAN HOOF HOOGSENSITIEF Sensitiviteit PH-trek van hogere orde,

Nadere informatie

Het effect van Cyberball buitensluiting op stemming en behoeftevervulling in. kinderen: De rol van gepest worden in de klas

Het effect van Cyberball buitensluiting op stemming en behoeftevervulling in. kinderen: De rol van gepest worden in de klas Het effect van Cyberball buitensluiting op stemming en behoeftevervulling in kinderen: De rol van gepest worden in de klas Tessa A. M. Lansu¹, Marike H. F. Deutz¹ ², Tirza H. J. van Noorden¹ ¹Radboud Universiteit

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

en een Licht Verstandelijke Beperking Linda M. van Mourik

en een Licht Verstandelijke Beperking Linda M. van Mourik De Invloed van een Autoritatieve Opvoedstijl op Risicogedrag en de Mediërende Rol van de Hechtingsrelatie bij Adolescenten met een Autismespectrumstoornis en een Licht Verstandelijke Beperking The Influence

Nadere informatie

Inhoudsoverzicht BSL Selection Psychologie

Inhoudsoverzicht BSL Selection Psychologie Titels Volumes Uitgever ISSN Child Psychiatry & Human Development > Volume 1 / 1970 Springer US 0009-398X (Print) 1573-3327 (Online) Clinical Child and Family Psychology Review > Volume 1 / 1998 Springer

Nadere informatie

GENERATIE 2020 E E N BLIK OP DE RESULTATEN

GENERATIE 2020 E E N BLIK OP DE RESULTATEN S TELLEN VOOR GENERATIE 2020 E E N BLIK OP DE RESULTATEN EVEN VOORSTELLEN.. M A RIE - L OTTE VA N BEVEREN K L I N I S C H P S YCHOLOOG, D OCTORAATSSTUDENT M A RIELOTTE.VA N B EVEREN@UGENT.BE DE ADOLESCENTIE

Nadere informatie

Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen

Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen Pagina 1 / 17 Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen Als kinderen meer ouderlijke betrokkenheid ervaren en een betere band met hun ouders hebben, is de kans kleiner dat zij gedragsproblemen

Nadere informatie

How do Genes get Outside the Skin? Mechanisms Underlying Gene x Environment Interactions in Child Externalizing Problem. J.

How do Genes get Outside the Skin? Mechanisms Underlying Gene x Environment Interactions in Child Externalizing Problem. J. How do Genes get Outside the Skin? Mechanisms Underlying Gene x Environment Interactions in Child Externalizing Problem. J. Weeland Hoe Gedragen Genen zich Buiten het Lichaam? Mechanismen Onderliggend

Nadere informatie

Preventie van gedragsproblemen Maatschappelijke relevantie en beleid

Preventie van gedragsproblemen Maatschappelijke relevantie en beleid Preventie van gedragsproblemen Maatschappelijke relevantie en beleid Hans Koot Vrije Universiteit Relevantie en beleid 1. Voor preventie van gedragsproblemen is de vroege levensfase erg belangrijk 2. In

Nadere informatie

Linking Depression. Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder. Esther Opmeer

Linking Depression. Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder. Esther Opmeer Linking Depression Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder Esther Opmeer Nederlandse Samenvatting Depressie staat in de top 3 van ziekten die de meeste ziektelast geven

Nadere informatie

Samenvatting proefschrift verdedigd op 4 november 2010. Quality in home-based childcare: Impact and improvement. Dr. Marleen G.

Samenvatting proefschrift verdedigd op 4 november 2010. Quality in home-based childcare: Impact and improvement. Dr. Marleen G. Samenvatting proefschrift verdedigd op 4 november 2010 Quality in home-based childcare: Impact and improvement Dr. Marleen G. Groeneveld Universiteit Leiden Centrum voor Gezinsstudies Waar voelen kinderen

Nadere informatie

PhD Thesis Wouter J. Peyrot

PhD Thesis Wouter J. Peyrot PhD Thesis Wouter J. Peyrot NEDERLANDSE SAMENVATTING In het eerste deel van dit proefschrift wordt de complexe relatie tussen genetische effecten en omgevingsfactoren bij het ontstaan van depressie onderzocht

Nadere informatie

Literatuurlijst hoogsensitiviteit

Literatuurlijst hoogsensitiviteit Literatuurlijst hoogsensitiviteit Wetenschappelijk artikelen Deze wetenschappelijke artikelen zijn niet via de site te downloaden. Ze zijn verkrijgbaar via een universiteitsbibliotheek. Aron, E. N. (1996).

Nadere informatie

Prof. dr. R.C.M.E. Engels is hoogleraar ontwikkelingspsychopathologie bij de Radboud Universiteit Nijmegen.

Prof. dr. R.C.M.E. Engels is hoogleraar ontwikkelingspsychopathologie bij de Radboud Universiteit Nijmegen. Genes in a bottle : hoe genen en sociale omgevingsfactoren alcoholgebruik beïnvloeden Carmen van der Zwaluw en Rutger Engels 1 Er zijn verschillende oorzakelijke factoren die ten grondslag liggen aan alcoholgebruik

Nadere informatie

Oorzaken van depressie

Oorzaken van depressie Oorzaken van depressie Karen Mutsaers December 2008 Nederlands Jeugdinstituut Infolijn t (030) 230 65 64 e infojeugd@nji.nl i www.nji.nl Of kinderen en adolescenten een depressieve stoornis ontwikkelen

Nadere informatie

Het Magische Getal 7 Hersenontwikkeling: inzichten relevant voor Jeugdgezondheidszorg. Fabienne De Boeck Gent, 17/3/2017

Het Magische Getal 7 Hersenontwikkeling: inzichten relevant voor Jeugdgezondheidszorg. Fabienne De Boeck Gent, 17/3/2017 Het Magische Getal 7 Hersenontwikkeling: inzichten relevant voor Jeugdgezondheidszorg Fabienne De Boeck Gent, 17/3/2017 Are There Really as Many Neurons in the Human Brain as Stars in the Milky Way? Bradley

Nadere informatie

Mentale kracht in de Forensische Psychiatrie

Mentale kracht in de Forensische Psychiatrie Mentale Mentale kracht in de Forensische Psychiatrie LFPZ,Zeeland, 11 juni 2009 Jan Auke Walburg Principes van positieve psychologie Bestudering positieve subjectieve ervaringen en constructieve cognities.

Nadere informatie

DE MASTEROPLEIDING EDUCATION AND CHILD STUDIES (PER SPECIALISATIE) IN SCHEMA. Child and Family Science (instromen in september)

DE MASTEROPLEIDING EDUCATION AND CHILD STUDIES (PER SPECIALISATIE) IN SCHEMA. Child and Family Science (instromen in september) DE MASTEROPLEIDING EDUCATION AND CHILD STUDIES 2017-2018 (PER SPECIALISATIE) IN SCHEMA Child and Family Science (instromen in september) Internship Child and Family Science Child care, experts, and parents:

Nadere informatie

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering The relation between Mindfulness and Psychopathology: the Mediating Role of Global and Contingent

Nadere informatie

De Vragenlijst Voorbij: Schets van Onderzoek naar Kindermishandeling 1

De Vragenlijst Voorbij: Schets van Onderzoek naar Kindermishandeling 1 De Vragenlijst Voorbij: Schets van Onderzoek naar Kindermishandeling 1 M. H. v a n I J z e n d o o r n The first national prevalence study on child abuse and neglect (Nationale Prevalentiestudie Mishandeling

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22866 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Voorthuis, Alexandra Title: Future parents : childhood experiences, oxytocin and

Nadere informatie

EFFICIËNT. VakkENNIs 59,- BSL PSYCHOLOGIE. Inhoudsoverzicht bsl Psychologie Totaal abonnement. alle bouwstenen voor u op een rij.

EFFICIËNT. VakkENNIs 59,- BSL PSYCHOLOGIE. Inhoudsoverzicht bsl Psychologie Totaal abonnement. alle bouwstenen voor u op een rij. 2 E-learning online + archief 2 WebTV Abonnement > 60 3.000,- 59,- aan waarde voor maar: 18 tijdschriften Slechts 12,50 EFFICIËNT bouwen aan uw VakkENNIs Inhoudsoverzicht bsl Psychologie Totaal abonnement.

Nadere informatie

Conflicten tussen adolescenten en hun ouders:

Conflicten tussen adolescenten en hun ouders: Conflicten tussen adolescenten en hun ouders: Onderzoek naar de invloed van persoonlijkheid op de relatie tussen ouder-kind conflicten en delinquentie bij adolescenten Joey de Graaf 3240282 Universiteit

Nadere informatie

Veerkracht en betrokkenheid aan het werk

Veerkracht en betrokkenheid aan het werk Veerkracht en betrokkenheid aan het werk 1st Nederlandse conferentie positieve psychologie Jan Auke Walburg Linda Bolier www.trimbos.nl VERMOGEN VAN NEDERLAND 2013 Mentale stoornissen Geen gezondheidsprobleem

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Wat is psychisch lijden? Eindhoven, 7 Oktober 2016

Wat is psychisch lijden? Eindhoven, 7 Oktober 2016 Wat is psychisch lijden? Eindhoven, 7 Oktober 2016 Kijken vanuit verwondering Verwondering van epidemioloog: Kwetsbaarheid normaal Angst Depressie Verslaving Psychose 40% lifetime experience Wederkerigheid

Nadere informatie

Je ziet het pas als je kijkt!! Karakter is een centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie Vipp-sd en vipp-auti bij de Zorglijn Infants.

Je ziet het pas als je kijkt!! Karakter is een centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie Vipp-sd en vipp-auti bij de Zorglijn Infants. Karakter is een centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie. Je ziet het pas als je kijkt!! Vipp-sd en vipp-auti bij de Zorglijn Infants. Manja v.d Smagt en Natasja Witte www.karakter.com 2 1 Disclosure belangen

Nadere informatie

Genetische invloeden op gedragsproblemen tijdens de kindertijd

Genetische invloeden op gedragsproblemen tijdens de kindertijd Genetische invloeden op gedragsproblemen tijdens de kindertijd Meike Bartels en Thérèse M. Stroet Inleiding Vijf tot vijftien procent van de Nederlandse kinderen in de leeftijd van drie tot twaalf jaar

Nadere informatie

Alcohol wordt veel gedronken in Nederland; 88% van de volwassen bevolking heeft in het afgelopen jaar tenminste één keer alcohol gebruikt (European

Alcohol wordt veel gedronken in Nederland; 88% van de volwassen bevolking heeft in het afgelopen jaar tenminste één keer alcohol gebruikt (European Alcohol wordt veel gedronken in Nederland; 88% van de volwassen bevolking heeft in het afgelopen jaar tenminste één keer alcohol gebruikt (European Commission, 2010). Over het algemeen drinken Nederlanders

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst Gezonde School Mentale Gezondheidsbevordering 10 mei 2012

Netwerkbijeenkomst Gezonde School Mentale Gezondheidsbevordering 10 mei 2012 Netwerkbijeenkomst Gezonde School Mentale Gezondheidsbevordering 10 mei 2012 Dr. Rinka van Zundert Orthopedagogiek Gezin & Gedrag Radboud Universiteit Nijmegen Positieve psychologie Geluk, optimaal functioneren,

Nadere informatie

Project Spelregels Effectief, hoe, en bij wie? Pol van Lier Afdeling Ontwikkelingspsychology, Vrije Universiteit Amsterdam

Project Spelregels Effectief, hoe, en bij wie? Pol van Lier Afdeling Ontwikkelingspsychology, Vrije Universiteit Amsterdam Project Spelregels Effectief, hoe, en bij wie? Pol van Lier Afdeling Ontwikkelingspsychology, Vrije Universiteit Amsterdam Parent Psychopathology Family Breakup Marital Relationship Neighborhood Extended

Nadere informatie

Los laten en vertrouwen geven

Los laten en vertrouwen geven Los laten en vertrouwen geven Symposium Op eigen kracht, gemeente Brunssum Goos Cardol, bijzonder lector Opvoeden in het Publieke Domein 19 februari 2014 Transitie en transformatie Decentralisatie is randvoorwaarde

Nadere informatie

Kleine boefjes worden groot. Arne Popma

Kleine boefjes worden groot. Arne Popma Kleine boefjes worden groot Arne Popma Boodschap om mee naar huis te nemen Onderzoek & zorg op maat: - Heterogeniteit gedragsstoornissen, specifieke ontwikkelpaden - Relevant onderzoek vergt samenwerking

Nadere informatie

Internaliserende stoornissen, sekse en emotieregulatie

Internaliserende stoornissen, sekse en emotieregulatie Internaliserende stoornissen, sekse en emotieregulatie Dr. Annemiek Karreman Departement Medische en Klinische Psychologie, Tilburg University Deze presentatie Twee experimentele studies naar de rol van

Nadere informatie

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen.

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. 1 Symposium Krachtige Kinderen in de opvang. Driebergen, 29 oktober 2012 Mirjam Wouda, kinder- en jeugdpsychiater Mutsaersstichting

Nadere informatie

Neurobiologische achtergronden van agressie

Neurobiologische achtergronden van agressie Neurobiologische achtergronden van agressie Studiedag EFCAP 2010 arne popma vumc, academische afdeling kinder- en jeugdpsychiatrie 1 2 boodschap om mee naar huis te nemen biologische factoren alleen kunnen

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

Disclosure belangen Dyllis van Dijk

Disclosure belangen Dyllis van Dijk Disclosure belangen Dyllis van Dijk (Potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding

Nadere informatie

Autisme, wat weten we?

Autisme, wat weten we? Autisme, wat weten we? Matt van der Reijden, kinder- en jeugdpsychiater & geneesheer directeur Dr Leo Kannerhuis, Oosterbeek 1 autisme agenda autisme autisme en het brein: wat weten we? een beeld van autisme:

Nadere informatie

From expecting to experiencing

From expecting to experiencing From expecting to experiencing The role of parenting self-efficacy in the transition to parenthood Marije Verhage Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch) Van verwachten tot ervaren De rol van parenting

Nadere informatie

Citation for published version (APA): van der Meer, D. (2016). Neural correlates of gene-environment interactions in ADHD [Groningen]

Citation for published version (APA): van der Meer, D. (2016). Neural correlates of gene-environment interactions in ADHD [Groningen] University of Groningen Neural correlates of gene-environment interactions in ADHD van der Meer, Dennis IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish

Nadere informatie

Geluk en welbevinden

Geluk en welbevinden Marleen H.M. de Moor en Meike Bartels Inleiding Geld maakt niet gelukkig, zo luidt het bekende Nederlandse gezegde. Maar is dit echt zo? Zou je niet een stuk gelukkiger worden als je de loterij zou winnen?

Nadere informatie

Believing is Seeing: Training van positieve sociale interpretaties in adolescenten

Believing is Seeing: Training van positieve sociale interpretaties in adolescenten VGCT najaarscongres 2011 Believing is Seeing: Training van positieve sociale interpretaties in adolescenten Elske Salemink, Universiteit van Amsterdam In samenwerking met Reinout Wiers (Universiteit van

Nadere informatie

De ontwikkeling van adoptiekinderen en geadopteerden

De ontwikkeling van adoptiekinderen en geadopteerden De ontwikkeling van adoptiekinderen en geadopteerden Femmie Juffer Staten-Generaal adoptie Colloquium 14 december 2009, Brussel Eerder verschenen als: Juffer, F., & Van IJzendoorn, M.H. (2008). Herstelkansen

Nadere informatie

Bachelor projecten 2013-2014 Start September

Bachelor projecten 2013-2014 Start September Bachelor projecten 2013-2014 Start September BACHELORPROJECTEN JEUGDHULPVERLENING LifeQuest onderzoek: Etnische minderheidspositie, psychosociale problematiek en ernstige gedragsproblemen onder Marokkaanse,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Addendum A 173 Nederlandse samenvatting Het doel van het onderzoek beschreven in dit proefschrift was om de rol van twee belangrijke risicofactoren voor psychotische stoornissen te onderzoeken in de Ultra

Nadere informatie

Op naar een dynamische maat voor gezondheid: Universeel criterium van gezondheid. Kritische transitie

Op naar een dynamische maat voor gezondheid: Universeel criterium van gezondheid. Kritische transitie Op naar een dynamische maat voor gezondheid: Veerkracht! Drs. Sanne Gijzel Arts-onderzoeker, Promovenda Afdeling Geriatrie Sanne.Gijzel@radboudumc.nl Universeel criterium van gezondheid Goede functie verlies

Nadere informatie

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Leony Coppens Carina van Kregten Symposium Pleegzorg 2014 Waar blijft het kind? 11 maart 2014 Wat gaan we vandaag doen? Wie zijn wij?

Nadere informatie

Chronische ziekten In cijfers? 2.2 FORMELE ONTWIKKELING VAN GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE 2.3 HET BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF 2.4 VERWANTE TERREINEN

Chronische ziekten In cijfers? 2.2 FORMELE ONTWIKKELING VAN GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE 2.3 HET BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF 2.4 VERWANTE TERREINEN 1 OVERZICHT 2 INLEIDING: GEDRAG EN GEZONDHEID 2.1 VERBAND GEDRAG EN GEZONDHEID 2.1.1 Ziekte- en sterftecijfers 2.1.2 Belangrijkste doodsoorzaken 2.1.3 Ontwikkelingen in de geneeskunde 2.1.4 Ontwikkelingen

Nadere informatie

Ontluikende geletterdheid stimuleren met. tussen kleuters

Ontluikende geletterdheid stimuleren met. tussen kleuters 3 Ontluikende geletterdheid stimuleren met digitale prentenboeken: verschillen tussen kleuters Rachel Plak, Cornelia Kegel & Adriana Bus Instituut Pedagogische Wetenschappen, Universiteit Leiden Sommige

Nadere informatie

Noodondersteunend opvoeden van kinderen en jongeren met CP: Inzichten vanuit zelfdeterminatietheorie

Noodondersteunend opvoeden van kinderen en jongeren met CP: Inzichten vanuit zelfdeterminatietheorie VAKGROEP ORTHOPEDAGOGIEK VAKGROEP ONTWIKKELINGS-, PERSOONLIJKHEIDS- EN SOCIALE PSYCHOLOGIE Noodondersteunend opvoeden van kinderen en jongeren met CP: Inzichten vanuit zelfdeterminatietheorie Dra. Lisa

Nadere informatie

My dopamine has been busy: Research on gene by environment interactions in child externalizing behavior Chhangur, R.R.

My dopamine has been busy: Research on gene by environment interactions in child externalizing behavior Chhangur, R.R. UvA-DARE (Digital Academic Repository) My dopamine has been busy: Research on gene by environment interactions in child externalizing behavior Chhangur, R.R. Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Onderzoek naar fysiologische stress (re)activiteit als een endofenotype voor middelengebruik in de adolescentie

Onderzoek naar fysiologische stress (re)activiteit als een endofenotype voor middelengebruik in de adolescentie Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Onderzoek naar fysiologische stress (re)activiteit als een endofenotype voor middelengebruik in de adolescentie Stoornissen in het gebruik van middelen

Nadere informatie

Bibliotheek FPPW Abonnementen 2005. abonnement titel issn issues euro cb

Bibliotheek FPPW Abonnementen 2005. abonnement titel issn issues euro cb cb 43886426 acta psychologica 00016918 9 935 20027540 actes de la recherche et sciences sociales 03355322 5 56 39036308 addictive behaviors 03064603 9 1251 40256189 advances in experimental social psychology

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) - Depressie groot

Nadere informatie

EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN

EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN W E T E N S C H A P P E L I J K O N D E R Z O E K B I J H O O G F U N C T I O N E R E N D E K I N D E R E N E N J O N G E R E N Janneke de Ruiter, MSc FOCUS

Nadere informatie

Komt een kind bij een dokter

Komt een kind bij een dokter Komt een kind bij een dokter Bernice Doove, arts M&G-jeugdarts Department of Social Medicine, School for Public Health and Primary Care Department of Psychiatry and Psychology, School for Mental Health

Nadere informatie

VMBO-congres, 9 november 2009. Eveline Crone. Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl

VMBO-congres, 9 november 2009. Eveline Crone. Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl VMBO-congres, 9 november 2009 Ontwikkelende hersenen Eveline Crone Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl b l Brein en onderwijs Op welke leeftijd zijn scholieren in staat om keuzes

Nadere informatie

Tijdschrift van de Vereniging voor Kinder- en Jeugdpsychotherapie

Tijdschrift van de Vereniging voor Kinder- en Jeugdpsychotherapie Tijdschrift van de Vereniging voor Kinder- en Jeugdpsychotherapie 39 e jaargang, nummer 1, 2012 Colofon Secretariaat Tijdschrift Vereniging voor Kinder- en Jeugdpsychotherapie Kinder- en Jeugdpsychotherapie

Nadere informatie

Alcoholgebruik en effecten tijdens adolescentie

Alcoholgebruik en effecten tijdens adolescentie Dronken Jongeren 5 April 17 KNAW Symposium Ad Fundum Gevaar op korte termijn (coma, ongelukken) & op lange termijn Veranderingen in hersenen gebruik en effecten tijdens adolescentie Prof. dr. Reinout W.

Nadere informatie

Jan Dirk van der Ploeg publicaties (4)

Jan Dirk van der Ploeg publicaties (4) Jan Dirk van der Ploeg publicaties (4) Artikelen in tijdschriften 2015 Effectieve interventies voor agressie bij kinderen. PsychoPraktijk, 6, 14-17. 2014 Scheiding en stress. PsychoPraktijk, 6, 22-26.

Nadere informatie

ZELF-DETERMINATIE THEORIE EN PSYCHISCH WELZIJN

ZELF-DETERMINATIE THEORIE EN PSYCHISCH WELZIJN ZELF-DETERMINATIE THEORIE EN PSYCHISCH WELZIJN Prof. Dr. Inge Antrop Dr. Katrijn Brenning MSc. Lana De Clercq Prof. Dr. Sarah De Pauw Ph.D. Lisa Dieleman Prof. Dr. Patrick Luyten Ph.D. Elien Mabbe Dr.

Nadere informatie

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting Proefschrift Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems Merel Griffith - Lendering Samenvatting Het gebruik van cannabis is gerelateerd aan een breed scala van psychische problemen, waaronder

Nadere informatie

Overzicht Pediatrische Neuropsychologie. Dominique Selviyan

Overzicht Pediatrische Neuropsychologie. Dominique Selviyan Overzicht Pediatrische Neuropsychologie Dominique Selviyan Voorwoord Geachte lezer, Dit is het overzicht van de studiestof voor Pediatrische Neuropsychologie. Het betreft een overzicht van de literatuur

Nadere informatie

Sensitiviteit en gedragsproblemen: Verbanden tussen het gezin en de kinderopvang, en het modererende effect van temperament

Sensitiviteit en gedragsproblemen: Verbanden tussen het gezin en de kinderopvang, en het modererende effect van temperament Sensitiviteit en gedragsproblemen: Verbanden tussen het gezin en de kinderopvang, en het modererende effect van temperament Denise Meijer S0707252 Masterscriptie Algemene en Gezinspedagogiek Eerste begeleider:

Nadere informatie

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Behandelmogelijkheden bij kinderen met ADHD in de basisschoolleeftijd

Nadere informatie

Verschillende gemeenten in het westen en het midden van Nederland hebben adressen verstrekt van Turkse gezinnen met 2-jarige peuters van wie de

Verschillende gemeenten in het westen en het midden van Nederland hebben adressen verstrekt van Turkse gezinnen met 2-jarige peuters van wie de Samenvatting In de jaren 60 en 70 kwamen Turkse gastarbeiders naar Nederland met de intentie om geld te verdienen en vervolgens weer terug te keren naar Turkije. De overgrote meerderheid van gastarbeiders

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36475 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Windhorst, Dina Aafje (Dafna) Title: Differential susceptibility to parenting

Nadere informatie

Ontwikkelingsbiologie, ontwikkelingspsychologie & taal Sleutel tentamen 2009

Ontwikkelingsbiologie, ontwikkelingspsychologie & taal Sleutel tentamen 2009 Ontwikkelingsbiologie, ontwikkelingspsychologie & taal Sleutel tentamen 2009 SAMENVATTING Antwoorden op 10 open vragen. Vraag 1. Antwoord staat in "Imaging the developing brain" van Casey et al (2005):

Nadere informatie

21 januari 2011 Amsterdam. 1. Stresstheorie. 2. Onderzoek naar probleemgedrag en leraarstress. 3. Affectieve relaties en mentale representaties

21 januari 2011 Amsterdam. 1. Stresstheorie. 2. Onderzoek naar probleemgedrag en leraarstress. 3. Affectieve relaties en mentale representaties Pedagogiek, Onderwijskunde en Lerarenopleiding Johnson et al., 2005: Laag welbevinden and lage arbeidssatisfactie Helma Koomen Probleemgedrag van leerlingen en welbevinden van leraren: Het belang van de

Nadere informatie

GENDER, COMORBIDITY & AUTISM Inleiding INHOUD Opzet en Bevindingen per onderzoek Algemene Discussie Aanbevelingen Patricia J.M. van Wijngaarden-Cremers Classifications & Gender Patient cohort 2004 Clusters

Nadere informatie

De indeling van de sector Gedrag & Maatschappij

De indeling van de sector Gedrag & Maatschappij De indeling van de sector Gedrag & Maatschappij Elke sector is opgedeeld in vijf tot acht subsectoren. Deze sector is ingedeeld in zeven subsectoren: 1 Psychologie 2 Pedagogische opleidingen 3 Sociale

Nadere informatie

Ouders gebruiken voor het temperament van hun kind(eren) spontaan woorden als

Ouders gebruiken voor het temperament van hun kind(eren) spontaan woorden als 1 Temperament van het kind en (adoptie)ouderschap Sara Casalin Ouders gebruiken voor het temperament van hun kind(eren) spontaan woorden als verlegen, blij, impulsief, zenuwachtig, druk, moeilijk, koppig,

Nadere informatie

Risk factors for the development and outcome of childhood psychopathology NEDERLANDSE SAMENVATTING

Risk factors for the development and outcome of childhood psychopathology NEDERLANDSE SAMENVATTING Risk factors for the development and outcome of childhood psychopathology EDERLADSE SAMEVATTIG 157 Het komt regelmatig voor dat psychiatrische klachten clusteren in families. Met andere woorden, familieleden

Nadere informatie

BewustZwanger. De preventieve zwangerschapsapp Voor een sterke band tussen ouder en kind

BewustZwanger. De preventieve zwangerschapsapp Voor een sterke band tussen ouder en kind BewustZwanger De preventieve zwangerschapsapp Voor een sterke band tussen ouder en kind BewustZwanger Samenvatting BewustZwanger is een zwangerschapscursus gegoten in een app format, die als doelen heeft

Nadere informatie

GOR: inzicht in gezondheidsgevolgen en (zorg)behoeften

GOR: inzicht in gezondheidsgevolgen en (zorg)behoeften Psychosociale hulp en gezondheidsonderzoek bij rampen en crises Anticiperen op kwetsbaarheden Michel Dückers, NIVEL/IMPACT Netwerkdag PSH-GOR, 22 november 2016, Bilthoven GOR: inzicht in gezondheidsgevolgen

Nadere informatie

Waarom de appel vaak niet ver van de boom valt

Waarom de appel vaak niet ver van de boom valt Waarom de appel vaak niet ver van de boom valt De invloed van genen en omgeving op de ontwikkeling van een kind Eveline L. de Zeeuw, Catharina E.M. van Beijsterveldt en Dorret I. Boomsma Nederlands Tweelingen

Nadere informatie

Risicofactoren voor het ontwikkelen van een depressieve stoornis bij kinderen onder de 12 jaar.

Risicofactoren voor het ontwikkelen van een depressieve stoornis bij kinderen onder de 12 jaar. Risicofactoren voor het ontwikkelen van een depressieve stoornis bij kinderen onder de 12 jaar. Bachelorthese Auteur: Nynke Grupstra Collegekaartnummer: 0578746 Universiteit van Amsterdam Faculteit der

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Psychose begrijpen Kwetsbaarheid-Stress model

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Psychose begrijpen Kwetsbaarheid-Stress model Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Genen -> Hersenen -> Gedrag

Genen -> Hersenen -> Gedrag Genen -> Hersenen -> Gedrag Eco de Geus Afdeling Biologische Psychologie Faculteit der Psychologie en Pedagogiek Vrije Universiteit, Amsterdam Biologische psychologie doet onderzoek naar de biologische

Nadere informatie