Een inventarisatie van. veiligheids- en risicoanalyses

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een inventarisatie van. veiligheids- en risicoanalyses"

Transcriptie

1 Een inventarisatie van veiligheids- en risicoanalyses Enschede, 27 Juni 2014 Kirsten Stegemann, Margot Stilma Saxion Kenniscentrum Design en Technologie Risicoanalyse methodes overzicht 1/ 20

2 Inleiding In dit verslag worden een aantal risicoanalyse methodes toegelicht. Het uitgangspunt voor deze analyse was inzicht in relevante analyse tools gericht op veiligheids- en risicoanalyses. De methodes zijn ingedeeld in de volgende verschillende groepen. De methodes worden hieronder per groep verder toegelicht en vergeleken. 1. Problemen/gevaren in kaart brengen/vinden Mind Map Ishikawa diagram Brown papermethode Schouwen 2. Kernoorzaken vinden 5 x waarom Causaal veldmodel Root Cause Analysis Pareto principe 3. Risico bepalen/schatten Fine & Kinney FMEA Risicomatrix van Eisenwijzer Inhoudsopgave Korte toelichting per methode pagina 3 Tabel met vergelijking van de methodes pagina 6 Uitgebreide toelichting per methode met verwijzingen pagina 10 Risicoanalyse methodes overzicht 2/ 20

3 Problemen/gevaren in kaart brengen/vinden MIND MAP Met behulp van een Mind Map kan aan de ene kant de brainstorming proces ondersteund worden en aan de andere kant kunnen ideeën in een logisch beeld ISHIKAWA DIAGRAM Met het Ishikawa diagram, oftewel oorzaak impact diagram, kunnen oorzaken en hun impact voor een bepaalt probleem gevonden en gevisualiseerd worden. Het helpt nieuwe oorzaken te ontdekken en structuur in de gevonden oorzaken te brengen (leansix, Cause - And - Effect - Diagram); (oude Vrielink, 2012). Afbeelding 1: Mind Map Afbeelding 2: Ishikawa - diagram BROWN PAPER Met de brown paper-methode worden samen met de medewerkers van de basis, dus echt van de werkvloer, alle bestaande processen op een groot bruin papier op de muur verbeeld. Hierbij worden alle knelpunten van de medewerkers opgenomen. Daarna wordt geprobeerd alle problemen op te lossen en de nieuwe en verbeterde structuur wordt Afbeelding 3: Brown - papermethode weer op de muur gezet. Tot slot worden de verbeteringen op korte en lange termijn doorgevoerd (B.V.). SCHOUWEN Observeren van handelingen. Het analyseren van producten op de plek waar ze echt gebruikt worden, of het analyseren van omgevingen door naar de betreffende omgevingen toe te gaan. Risicoanalyse methodes overzicht 3/ 20

4 Kernoorzaken vinden 5 X WAAROM Door middel van het vijf keer waarom tool kan de kernoorzaak van een probleem gevonden worden (leansix, 5 x waarom methode (5 x whys), 2011). 1. Waarom 2.Waarom 3.Waarom 4.Waarom 5.Waarom Conclusie CAUSAAL VELDMODEL Een causaal veldmodel beschrijft en visualiseert oorzaken en hun gevolgen en de verbanden ertussen. Doe hiervan is zoveel oorzaken als mogelijk te verzameln om deze verder te kunnen analyseren (Schermer, 2013). ROOT CAUSE ANALYSIS De Root-Cause-Analysis (RCA) beschrijft een oorzaak en gevolg ketting die voor een probleem wordt opgesteld. Hierbij is het doel de kernoorzaak van het probleem te vinden en zo op te lossen dat het probleem niet terugkeert en dat door deze oplossing geen andere problemen ontstaan. Het wordt ook rekening gehouden met suboorzaken die tussendoor oorzaken en/of gevolgen beïnvloeden (Oosterhoorn Advies BV, 2001/1995). Afbeelding 4: RCA PARETO PRINCIPE Het Pareto principe laat zien welke oorzaak van een probleem ten eerste moet worden verbetert om het probleem zo effectief mogelijk op te lossen. Hierbij hoort het principe: Als 20% van de oorzaak wordt verbetert is 80% van het probleem opgelost. De doel van deze methode is dus het bewust bepalen hoe groot effect bepaalde oorzaken hebben (Cloodt). Risicoanalyse methodes overzicht 4/ 20

5 Risico bepalen/schatten FINE & KINNEY Met behulp van de risicobeoordelingsmethode volgens Fine & Kinney kan het risico van een probleem ingeschat worden. In het kort zegt deze methode het volgende: Risico = Waarschijnlijkheid x Blootstelling x Effect Met betrekking tot de ernst wordt voor elk factor een waarde tussen 1 en 10 bepaald. De uitkomst van het vermenigvuldigen bepaald de ernst van het risico en daarmee of onmiddellijk iets ertegen gedaan moet worden of niet. FMEA De Failure Mode and Effect Analysis is een analyse tool waarmee potentiële faalwijzen en de grootte van hun risico ontdekt kunnen worden. Na de eerste schatting worden maatregelen doorgevoerd en nog een keer op de zelfde manier de risico bepaald. Daardoor is makkelijk te zien of de maatregel doeltreffend was of niet (Leansix). RISICOMATRIX De methode van de Eisenwijzer laat mogelijke fouten van een product ontdekken ten opzichte van grensgebruikers. Deze zijn kinderen en ouderen. Het is helemaal gericht op de gebruiker en beveelt ook gebruiksonderzoek aan (Eisenwijzer) Risicoanalyse methodes overzicht 5/ 20

6 Kort overzicht methodes en onderlinge vergelijking Tabel 1: Voor- en nadelen veiligheids- en risicoanalysemethodes methode doel voordelen nadelen Problemen/gevaren in kaart brengen/vinden Mind Map Ishikawa diagram Brown paper methode schouwen Oorzaken vinden en ordenen Oozaken vinden en ordenen Problemen vinden, ordenen en oplossen Problemen vinden + snel en makkelijk + leuk om te maken + snel + levert veel ideeën op + kan voor verschillende situatie aangepast worden + effectief + op lange termijn bedoeld + levert andere zicht op dingen op - geeft maar een ruw overzicht - zonder categorieën heel vrij dingen worden vergeten - duurt lang - moeilijk te maken - getraind personeel nodig - moeilijk door te voeren Kernoorzaken vinden 5 x waarom causaal veldmodel RCA Pareto principe Kernoorzaak vinden Kernoorzaken vinden Kernoorzaak vinden Prioriteiten vastleggen + makkelijk en snel te maken + houd rekening met suboorzaken en oorzaken die elkaar beïnvloeden + goed gevisualiseerd resultaat + heel nauwkeurig + houdt rekening met alle sub oorzaken en hun beïnvloeding op elkaar + verbetering op lange termijn - het wordt niet met sub oorzaken rekening gehouden - geeft geen duidelijk resultaat verder analyse nodig - geen bronnen waar het met producten uitgevoerd werd - duurt lang te maken + makkelijk te begrijpen - niet nauwkeurig Risico bepalen/schatten Fine & Kinney FMEA Risicomatrix Risico s bepalen Risico s bepalen Producten veiliger maken + sneller dan FMEA + ander gebied van toepassing + nauwkeurig + objectief + houdt rekening met verbeterde situatie + de mens staat centraal + beveelt gebruiks-onderzoek aan - minder nauwkeurig dan FMEA - duurt lang te maken - beperkte doelgroepen Risicoanalyse methodes overzicht 6/ 20

7 Hieronder wordt bovenstaande tabel verder toegelicht per methode. Problemen/gevaren in kaart brengen/vinden Mind Map - Mogelijke oorzaken vinden en ordenen - Het Ishikawa diagram is vergelijkbaar, maar de Mind Map wordt in het begin niet geordent. Eerst als alle informatie verzameld is wordt een tweede, gestructureerde Mind Map gemaakt. Hier zou het mogelijk zijn, zoals bij de Brown papermethode, post it s te gebruiken. - Voor het keuzevak wél geschikt, omdat zo makkelijk en snel veel oorzaken gevonden kunnen worden - Voor VoW ook geschikt, omdat zij nog geen methode om ideeën te verzamelen hebben opgenomen Ishikawa diagram - Ideen verzamelen en op dezelfde moment in categoriën ordenen - Vergelijkbaar met de Mind Map maar hier worden de ideeën direct in, in het begin bepaalde, categoriën geordend - Voor het keuzevak wél geschikt, omdat er snel, makkelijk en gericht oorzaken gevonden kunnen worden - Voor VoW om de zelfde reden ook geschikt Brown papermethode - Management processen communicatie tussen afdelingen verbeteren - Geen overlap met andere hier genoemde methodes - Voor het keuzevak niet geschikt, omdat het op management gericht is en niet op producten en hun veiligheid - Voor VoW om de zelfde reden ook niet geschikt Schouwen - Problemen vinden en nieuwe zicht op dingen krijgen - Geen overlap met andere hier genoemde methodes - Voor het keuzevak niet geschikt, omdat het heel moeilijk door te voeren is en daarvoor te weinig concreet resultaten oplevert - Voor VoW wél geschikt, omdat zij ook heel nieuwe problemen willen ontdekken die tot nu toe nog niet zo bekend zijn. Risicoanalyse methodes overzicht 7/ 20

8 Kernoorzaken vinden 5xwaarom - Kernoorzaak vinden - Vergelijkbaar met RCA en causaal veldmodel, maar gaat minder diep en is sneller te maken - Voor het keuzevak wél geschikt, omdat zo makkelijk en snel en eerste kernoorzaak gevonden worden waarop nog verder kan worden ingegaan. - Voor VoW om de zelfde reden ook geschikt Causaal veldmodel - Oorzaken en hun verbanden tussen elkaar zichtbaar maken - De RCA doet in het principe hetzelfde, maar met een meer gestructureerd aanpak en diepgang - Voor het keuzevak niet geschikt, omdat de RCA voor deze doelen een beter aanleiding biedt waardoor oorzaken, hun gevolgen en de tussen elkaar beter gevonden kunnen worden. Daarnaast werd geen bron met toepassing op producten gevonden. - Voor VoW wél geschikt omdat daarvoor soms eerst een iets algemener aanpak handiger is. Root Cause Analysis - Oorzaken en hun verbanden tussen elkaar zichtbaar maken - Vergelijkbaar met het causaal veldmodel maar de RCA geeft meer aanleiding en structuur - Voor het keuzevak wél geschikt, omdat de kern en suboorzaken heel duidelijk gevonden kunnen worden - Voor VoW om de zelfde reden ook geschikt Pareto principe - Prioriteiten van de oorzaken vastleggen - Bij de FMEA wordt door de hoogte van het getal ook aangegeven welk probleem ten eerste moet worden opgelost. - Voor het keuzevak wél geschikt, omdat het belangrijk is te weten hoe het best de meeste problemen kunnen worden opgelost - Voor VoW om de zelfde reden ook geschikt Risicoanalyse methodes overzicht 8/ 20

9 Risico bepalen/schatten Fine&Kinney - Ernst van de oorzaak objectief bepalen - Vergelijkbaar met de FMEA maar er wordt geen rekening met de verbeterde situatie en gaat minder diep - Voor het keuzevak niet geschikt, omdat de FMEA dieper gaat en als er een minder diep analyse nodig is, kan een beknopte FMEA doorgevoerd worden - Voor VoW wél geschikt, omdat daar niet altijd productgericht methodes nodig zijn FMEA - Ernst van de oorzaak objectief bepalen - Gaat dieper dan Fine&Kinney en is meer productgericht - Kan ook beknopt toegepast worden als een snelle analyse nodig is - Voor het keuzevak wél geschikt, omdat het in de praktijk vaak toegepast wordt en het heel nauwkeurig naar alle mogelijke faalwijzen kijkt - Voor VoW ook geschikt, maar het komt erop aan in welk geval het toegepast zal worden, hier zou Fine&Kinney soms geschikter kunnen zijn. Risicomatrix - Producten t.o.v veiligheid analyseren - Niet helemaal met de hier genoemde methodes vergelijkbaar - Voor het keuzevak wél geschikt, omdat hier het meest rekening wordt gehouden met de gebruiker, wat heel belangrijk is - Voor VoW ook geschikt en is al opgenomen Risicoanalyse methodes overzicht 9/ 20

10 BIJLAGE A UITLEG METHODES PROBLEMEN / GEVAREN IN KAART BRENGEN (VINDEN) MIND MAP Met een Mind Map kunnen snel en makkelijk in een groep heel veel ideeën over een in het begin bepaald onderwerp worden verzamelt. Hierbij wordt alles opgeschreven/getekent wat genoemd wordt en nog geen selectie gemaakt. Er wordt rekening gehouden met verbanden tussen bepaalde ideeën of begrippen. Een Mind Map is een heel creatief en leuk methode em snel veel te verzamelen. Als gewenst en nodig kan na de eerste weinig gestructureerde Mind Map en tweede en geordened versie gemaakt worden waarop de verzamelde informatie in categorieën en subcategorieën opgedeelt wordt. Hieronder is een Mind Map over de voordelen van het Mind Mapping te zien (Kessels&Smit, 2014); (van de Weer). Wanneer toe te passen? - Als een probleem optreedt om mogelijke oorzaken te vinden - Als voorbereiding voor methodes die de kernoorzaak zullen vinden - In het begin van een project om ideeën te verzamelen - In het begin van de ontwerpproces Risicoanalyse methodes overzicht 10/ 20

11 ISHIKAWA DIAGRAM Met behulp van het Ishikawa diagram worden de oorzaken van een probleemstelling door brainstorming in kaart gebracht. Daarom wordt het ook cause and effect diagram genoemd. Ten eerste wordt een visgraat met drie graten naar boven en drie graten naar beneden getekend en met de volgende zes M categorieën benoemd: 1. Mens 2. Methode 3. Meting 4. Machine 5. Milieu (Omgeving) 6. Materiaal Helemaal links of rechts, dus in de kop van de vis, wordt het probleem geschreven. Dit wordt bij voorkeur kort en krachtig beschreven. Nu worden door brainstorming mogelijke oorzaken voor het probleem bedacht en op de graten onder de passende categorie geschreven. Verder kunnen ook suboorzaken in dit diagram verbeeld worden. Hieronder is een voorbeeld van een Ishikawa diagram met het probleem, dat mensen te laat op hun werk komen. Oude Vrielink (2012), geeft aan dat door deze methode in relatief korte tijd veel oorzaken verzameld en gevisualiseerd kunnen worden. Soms passen de zes M niet bij het onderwerp daarom kunnen in plaats daarvan ook andere categorieën gebruikt worden. Wanneer toe te passen? - Als mogelijke oorzaken voor een bepaald probleem gevonden moeten worden - Als voorbereiding voor methodes die de kernoorzaak zullen vinden - Als er oorzaken met betrekking tot bepaalde onderwerpen gevonden willlen worden - In het begin van de ontwerpproces Risicoanalyse methodes overzicht 11/ 20

12 KERNOORZAAK VINDEN CAUSAAL VELDMODEL Met behulp van het causaal veldmodel kunnen de oorzaken van een probleem gevonden worden. Hierbij wordt ook rekening gehouden met suboorzaken en of gevolgen nog andere gevolgen opleveren. Hieronder een voorbeeld (Schermer, 2013). Wanneer toe te passen? - Als een globaal beeld van alle mogelijke oorzaken nodig is Risicoanalyse methodes overzicht 12/ 20

13 VIJF KEER WAAROM Bij het vijf keer waarom principe wordt de oorspronkelijke oorzaak van een probleem gezocht. Ten eerste wordt het probleem als stelling geformuleerd. Daarna wordt gevraagd waarom het zo is. Op deze antwoord wordt weer de waarom-vraag gesteld. Dit gebeurt vijf keer. De onderstaande grafiek verduidelijkt dit proces (van Hees). Met deze methode wordt niet alleen de onmiddellijke oorzaak gevonden maar de echte oorsprong van het probleem (leansix, Root-cause analyse beschikbaarheid klantenservice via de 5 x waarom methode, 2011), (leansix, 5 x waarom methode (5 x whys), 2011). 1. Waarom Waarom doet het robot het niet meer? Omdat een zekering doorgebrand is. 2. Waarom Waarom is de zekering doorgebrand? Omdat er onvoldoende olie op de draaiende delen zat, dus die liepen vast. 3. Waarom Waarom zat er onvoldoende olie op de scharnieren? Omdat de oliepomp onvoldoende olie pompt. 4. Waarom Waarom pompt de oliepomp onvoldoende olie? Omdat er metaaldeeltjes in de pomp zaten. 5. Waarom Waarom zaten er metaaldeeltjes in de pomp? Omdat er geen filter op de pomp zit. Conclusie Het probleem kan makkelijk worden opgelost door het toevoegen van een filter op de pomp. Wanneer toe te passen? - Om op enkele ideeën uit de Mind Map of uit het Ishikawa diagram dieper in te gaan - Om op een snele manier een kernoorzaak van een probleem te vinden - Om een FMEA voor te bereiden Risicoanalyse methodes overzicht 13/ 20

14 ROOT CAUSE ANALYSIS Het hoofddoel van een Root Cause Analysis (RCA) is het vinden van de kernoorzaak. Deze analyse beschrijft een ketting van oorzaken en hun gevolgen. Daarbij wordt wél ermee rekening gehouden welke gevolgen een verandering van een oorzaak heeft. Om een RCA door te voeren zijn de volgende stappen nodig: 1. Probleem definiëren a. Informatie verzamelen - vragen: Wat? Wanneer? Waar? Wie? b. Probleem definitie schrijven c. Het probleem een naam geven 2. Analyse uitvoeren a. Primaire gevolgen bepalen b. Twee of meer analysetechnieken gebruiken Cause and Effect Chart (afbeelding 10) orziet een ander perspectief) 3. Kernoorzaak bevestigen Als der kernoorzaak werd gevonden moet deze worden opgelost. Hierbij moet met de volgende dingen rekening gehouden worden: De oplossing voorkomt terugkeer is controleerbaar raakt de doelen brengt geen niet acceptabel problemen te weeg waarborgt veiligheid heeft een redelijke prijs prestatie verhouding. Definitie kernoorzaak: The cause that if removed, or prevented from acting, will prevent the primary effect from occurring (Gano, 1995). Wanneer toe te passen? - Voor elk probleem dat niet nog een keer mag gebeuren o Bv. iets met niet acceptabel effecten - Op elk moment van het ontwerpproces, maar zo vroeg mogelijk Risicoanalyse methodes overzicht 14/ 20

15 PARETO PRINCIPE Het pareto principe zegt dat 80% van een probleem kan worden opgelost door maar 20% van de oorzaken op te lossen. Dit wordt meestal door een balkdiagram gevisualiseerd. Daardoor is het als hulpmiddel geschikt om te kiezen welk probleem eerst moet worden opgelost. Bovendien kunnen er ook de kosten die door de verschillende problemen ontstaan worden laten zien. In het onderstaande voorbeeld is door de blauwe balken te zien welk probleem de meeste kosten veroorzaakt. De rode lijn laat zien hoe groot de opgetelde kosten voor de problemen zijn (Cloodt). Wanneer toe te passen? - Als met weinig acties vele problemen opgelost zullen worden Risicoanalyse methodes overzicht 15/ 20

16 RISICO BEPALEN/SCHATTEN FMEA FMEA betekent Failure Mode and Effect Analysis. Dit is een tool om de mogelijke faalwijzen en hun gevolgen op een objectieve wijze te bepalen/in te schatten. Het doel van een FMEA is mogelijke fouten al tijdens het ontwerpen te herkennen en te vermijden. Het bestaan meerdere verschillende typen, maar in dit kader wordt slechts de Product FMEA beschouwd. - Product FMEA (ook ontwerp FMEA of constructie FMEA) - Systeem FMEA - Proces FMEA - Equipment FMEA (Oosterhoorn Advies BV, 2001/1995) Ten eerste worden in een bestaand standaard tabel alle mogelijke faalwijzen voor het product opgeschreven. Daarbij wordt het onderdeel en de functie van het product vermeld. Ten tweede worden de oorzaak, de effect en de ontdekkingswijze van elk faalwijze in de tabel gezet. Daarna worden schattingen gemaakt en punten van 1t/m 10 gegeven voor: Kans voor optreden waarin 1=laag kans en 10=hoog kans Ontdekkans Gevolg schade waarin 1=hoog kans en 10=laag kans waarin 1=klein schade en 10=groot schade Deze waardes worden met elkaar vermenigvuldigd en de uitkomst ervan is de RPG (Risico Prioriteit Getal) en bepaalt de risico-factor. Met deze waarde wordt bepaalt wanneer en in welk maat iets tegen de fout gedaan moet worden. Hoe groot het getal voor een kritisch RPG is komt op het product en op de ervaring van de ingenieur aan. Daarop volgend wordt een maatregel bedacht om de faalwijze minder erg te maken. Dit maatregel kan in alle drie de punten gebeuren. Dat betekent dat en/of de kans voor het optreden en/of het gevolg en/of de ontdekkans verbeterd wordt om de waarde na de actie te verbeteren en in een positief richting te brengen. Als de waarde na de maatregel nog steeds te hoog is moeten nog andere oplossingen bedacht worden. De beste actie is altijd het wegnemen van de oorzaak, waardoor de fout ontstaat. Op de tweede plaats zal de ernst van het gevolg van de fout vermindert moeten worden. En op de derde plaats zal verbeterd moeten worden dat de fout ontdekt wordt. Risicoanalyse methodes overzicht 16/ 20

17 Hieronder is een voorbeeld van een FMEA tabel: (Leansix) Wanneer toe te passen? De FMEA wordt zo vroeg mogelijk tijdens het ontwikkelingsproces uitgevoerd. Dit kan al zijn als er gedetailleerde schetsen, eerste 3D modellen of eerste fysieke modellen bestaan. Hierbij geldt, zo als altijd in een ontwikkelingsproces: de vroeger de fout herkend wordt de makkelijker en goedkoper kan het worden opgelost. Verder is het belangrijk dat na begin van de productie van het product een evaluatie over de uitgevoerde FMEA te maken om te zien of alle faalwijzen werden gevonden en om voor het volgende keer iets te leren (Oosterhoorn Advies BV, 2001/1995). FINE AND KINNEY Het doel van de Fine&Kinney methode is het zo goed mogelijk objectief beoordelen van risico s. Om de hoogte van het risico te bepalen wordt de volgende vergelijking gebruikt: Risico = Waarschijnlijkheid x Blootstelling x Effect = W x B x E Waarschijnlijkheid (W) dat het effect optreedt 1 = laag 10 = hoog Blootstelling (B) van de effect (hoe vaak?) 1 = zelden 10 = vaak Effect (E) op het product, de mens etc. en de ernst ervan 1 = laag 10 = hoog Voor elk van deze drie onderwerpen worden punten van 1-10 gegeven en de uitkomst bepaald de ernst van het risico. In de onderstaande afbeelding 13 is te zien met welke waardes een risico kritisch is (Verbond pk, 2010). Risicoanalyse methodes overzicht 17/ 20

18 Afbeelding 13: Bepaling van de grootte van het risico Risicoanalyse methodes overzicht 18/ 20

19 EISENWIJZER RISICOMATRIX De risicomatrix van de eisenwijzer richt zich op het analyseren van producten ten opzichte van de grensgebruikers, dus kinderen en ouderen. Als men weet dat deze groepen een product veilig kunnen gebruiken kunnen de meeste andere mensen het ook. Hierbij hoort een stappenplan welk de veiligheidsanalyse van een product bepaalt: 1. Uitzoeken welke gevaren het product bezit 2. Kijk of deze productgevaar in samenhang met een persoonlijke kenmerk verhoogt wordt 3. Kijk naar de gegeven ontwerpsuggesties voor de beïnvloedende persoonlijke kenmerk 4. Schrijf op wat bij elk verhoogde gevaar met het product mis zou kunnen gaan 5. Bedenk oplossingen om het gevaar uit te bannen of te verminderen. Als het bij het ontwerp niet lukt breng een waarschuwing aan. Naast de stappenplan kunnen er nog gevarenprofielen worden opgesteld. Hierbij worden kritische scenario s met mogelijke gevaren bedacht. Het wordt rekening gehouden met gebruiker- en omgevingsfactoren en de handelingen van de gebruiker: Kritische scenario s met mogelijke risico s/gevaren opstellen Daarbij rekening houden met gebruikers- en omgevingsfactoren en handelingen i. Gebruikersfactoren zijn bv.: 1. Gezichtsvermogen 2. Gehoor 3. Cognitieve functies 4. Onthoudingsvermogen 5. Antropometrie ii. Omgevingsfactoren zijn bv.: 1. Fysieke facoren: a. Plaats van handeling, ruimte b. Werkvlak, ondergrond, werkhoogte c. Licht d. Geluid e. Aanwezige gassen, dampen, vloeistoffen 2. Sociale factoren: a. Aanwezige andere personen b. Economische waarden c. Sociale structuren iii. Handelingen zijn bv.: 1. Gebruik voorbereiden: er naar toe lopen etc. 2. Eigenlijk gebruik: aanzetten, programmeren, sturen etc. 3. Gebruik afsluiten: opbergen, schoon maken etc. 4. Mogelijk oneigenlijk gebruik: op product staan, vingers in stoppen etc. Waarschijnlijkheid en ernst van het letsel van de enkele risico s aangeven/schatten met hulp van ongevalsdatabank: Letsel Informatie Systeem (LIS) van Stichting Consument en Veiligheid Risicoanalyse methodes overzicht 19/ 20

20 Doe gebruiksonderzoek om verder knelpunten te vinden Deze factoren kunnen in matrijzen van de Eisenwijzer worden met elkaar in verband worden gezet. Hieronder een voorbeeld voor kinderen: Wanneer toe te passen? - Als het om producten met een hoog letselrisico gaat - Voor producten die door iedereen gebruikt zal kunnen worden Risicoanalyse methodes overzicht 20/ 20

Meehelpen in ontwikkeling keuzevak. Ontwerp en veiligheid

Meehelpen in ontwikkeling keuzevak. Ontwerp en veiligheid Meehelpen in ontwikkeling keuzevak Ontwerp en veiligheid Enschede, 27. Juni 2014 Door: Kirsten Stegemann 342156 IPO Voor: Saxion Kenniscentrum Design en Technologie Begeleider: Margot Stilma SAMENVATTING

Nadere informatie

PFMEA Potential Failure Mode Effect Analysis Cornell van den Brinck

PFMEA Potential Failure Mode Effect Analysis Cornell van den Brinck PFMEA Potential Failure Mode Effect Analysis Cornell van den Brinck FMEA presentatie, blad 1 Potential Failure Mode Effect Analysis (PFMEA) In deze presentatie: Wat is een FMEA? Waarom wordt een FMEA uitgevoerd?

Nadere informatie

Dillema s kunnen niet in een keer worden opgelost en voor de meeste is er niet een oplossing maar verschillende oplossingen.

Dillema s kunnen niet in een keer worden opgelost en voor de meeste is er niet een oplossing maar verschillende oplossingen. Solving complex problems Alexander de Haan & Pauline de Heer Bij zogeheten complex problems gaat het om problemen die niet een mogelijke oplossing hebben (of wellicht geen). Dit komt door het niveau van

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Modulaire opleiding risico & incidentonderzoek

Modulaire opleiding risico & incidentonderzoek Inhoud training Ontwikkel uzelf tot de risico- en incidentenanalist binnen uw organisatie. Leer de kennis en vaardigheden die een professionele onderzoeker nodig heeft om incidenten & risico s te analyseren.

Nadere informatie

Wat is het probleem precies -) probleem expliciet maken. Wat moet er gedaan worden? -) probleem rationaliseren, objectief beste oplossing zoeken

Wat is het probleem precies -) probleem expliciet maken. Wat moet er gedaan worden? -) probleem rationaliseren, objectief beste oplossing zoeken Probleemanalyse Clips Wat is het probleem precies -) probleem expliciet maken. Wat moet er gedaan worden? -) probleem rationaliseren, objectief beste oplossing zoeken Er is geen goed antwoord bij dit vak.

Nadere informatie

Ergonomische eigenschappen van 50-plussers

Ergonomische eigenschappen van 50-plussers Ergonomische eigenschappen van 50-plussers Ontwerpen met DINED & Eisenwijzer Tot stand gekomen in het kader van RAAK Vitale Oudere Auteurs L. Koopmans MSc; onderzoeker lectoraat Industrial Design Redactie

Nadere informatie

DE MMO. De Lean verbetertool voor procesoptimalisatie door (verpleeg)teams. zorgadviseurs

DE MMO. De Lean verbetertool voor procesoptimalisatie door (verpleeg)teams. zorgadviseurs DE MMO De Lean verbetertool voor procesoptimalisatie door (verpleeg)teams zorgadviseurs pak nieuwe kaart Is dit wenselijk? ACTIVITEIT Is dit wenselijk? pak nieuwe kaart onnodige handeling z.o.z. CONTINU

Nadere informatie

Heidag NDC mediagroep 31 mei 2012 LEAN MANAGEMENT. Praktische toepassing

Heidag NDC mediagroep 31 mei 2012 LEAN MANAGEMENT. Praktische toepassing Heidag NDC mediagroep 31 mei 2012 LEAN MANAGEMENT Praktische toepassing Programma 09.30-09.45 uur: Ontvangst met koffie/thee en iets lekkers 10.00-12.30 uur: Workshop door Machtelt Dijk en Lucie Kraaijeveld

Nadere informatie

Visueel Management. Informatie bijgehouden door het team en informatie voor het team. Doelen, resultaten en verbeter acties.

Visueel Management. Informatie bijgehouden door het team en informatie voor het team. Doelen, resultaten en verbeter acties. Visueel Management Informatie bijgehouden door het team en informatie voor het team. Doelen, resultaten en verbeter acties. 1 Doel > meten > analyse > actie Tijd Kosten Veiligheid Verbetering +/- +/- +/-

Nadere informatie

Lesbrief: Slimme oplossingen Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst

Lesbrief: Slimme oplossingen Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst Lesbrief: Slimme oplossingen Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst Copyright Stichting Vakcollege Groep 2015. Alle rechten voorbehouden. Inleiding Slimme oplossingen beginnen altijd met een probleem.

Nadere informatie

Introductie Waardoor gaan dingen verkeerd, hoe wordt daarop gereageerd en wat kunnen we ervan leren. Inventarisatie

Introductie Waardoor gaan dingen verkeerd, hoe wordt daarop gereageerd en wat kunnen we ervan leren. Inventarisatie Melden en analyseren van risico s en incidenten Introductie Waardoor gaan dingen verkeerd, hoe wordt daarop gereageerd en wat kunnen we ervan leren Omdat het moet, of omdat het kan? Symposium Bio, hemo

Nadere informatie

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING 1 INNOVATION BY MAKING, LEARNING BY DOING Bij alles wat we doen, hanteren we deze twee principes. Innovation happens by making. The only way to learn innovation is

Nadere informatie

Lean management in een paar minuten

Lean management in een paar minuten management in een paar minuten Introductie De term staat voor slimmer, sneller en slanker alles met de helft doen: slimmer werken, niet harder! is een managementfilosofie en een bedrijfsstrategie Focus

Nadere informatie

Probleem Ontrafeling

Probleem Ontrafeling Probleem Ontrafeling Content A.Probleem Definitie B.Oorzaken Diagram C.Inspiratie A. Probleem definitie Een probleem definiëren is complex. Wat op het eerste oog een probleem lijkt, blijkt vaak een symptoom

Nadere informatie

13. RI&E EN HET PLAN VAN AANPAK

13. RI&E EN HET PLAN VAN AANPAK 13. RI&E EN HET PLAN VAN AANPAK Om een goed arbobeleid te voeren, moet je inzicht hebben in de risico s binnen de organisatie. Pas als dat beeld compleet is, kunnen de maatregelen en oplossingen worden

Nadere informatie

1. Methode van risicoanalyse Matrix risico-inschatting

1. Methode van risicoanalyse Matrix risico-inschatting 1. Methode van risicoanalyse Voor het evalueren van de risico s bestaan er verschillende methodes die, afhankelijk voor het te onderzoeken onderwerp, kunnen gekozen worden. In dit eindwerk is er geopteerd

Nadere informatie

Leren van je top-performers

Leren van je top-performers Leren van je top-performers Met het optimaliseren van processen in het contactcenter is veel winst te halen. Een valkuil is te grote stappen te willen nemen. En kijk naar je top-performers. Wat doen zij

Nadere informatie

Robin van Heijningen

Robin van Heijningen Projectmatig creëren 2.0 Hoofdstuk 22 - Creativiteit in een project Creativiteit heeft te maken met het doorbreken van denkpatronen en gewoontes. Creativiteit is erg belangrijk in een project, je kan het

Nadere informatie

MACHINES. ... en kralenkettingen. Onderzoeksprogramma Vierkant voor Wiskunde. Wiskundeclubs. Tristan Cranendonk & Joost Langeveld

MACHINES. ... en kralenkettingen. Onderzoeksprogramma Vierkant voor Wiskunde. Wiskundeclubs. Tristan Cranendonk & Joost Langeveld MACHINES... en kralenkettingen. Onderzoeksprogramma Vierkant voor Wiskunde Wiskundeclubs Tristan Cranendonk & Joost Langeveld Kralenketting machines 1 Uitleg van de gebruikte symbolen: In de kantlijn staan

Nadere informatie

Minder overdrachtstijd in 5 stappen! Resultaatgerichte Lean Six Sigma handleiding

Minder overdrachtstijd in 5 stappen! Resultaatgerichte Lean Six Sigma handleiding Minder overdrachtstijd in 5 stappen! Resultaatgerichte Lean Six Sigma handleiding Werkgevers in de zorg staan voor een paradoxale uitdaging: meer doen met minder, zonder dat medewerkers het plezier in

Nadere informatie

Bedrijfsnamen. nvt nvt nvt nvt

Bedrijfsnamen. nvt nvt nvt nvt (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder Andere relatie, namelijk

Nadere informatie

WERKBOEK. Checklisten, scripts, templates. Door Laura Babeliowsky

WERKBOEK. Checklisten, scripts, templates. Door Laura Babeliowsky WERKBOEK Checklisten, scripts, templates Door Laura Babeliowsky Laura Babeliowsky Inhoudsopgave DEFINITIE CASESTUDIE 3 VOORDELEN CASESTUDIES 4 WAT JE KUNT TESTEN IN EEN CASESTUDIE 5 DE PLAATS DIE CASESTUDIES

Nadere informatie

Handleiding groepsproject Meer Duurzaamheid

Handleiding groepsproject Meer Duurzaamheid Handleiding groepsproject Meer Duurzaamheid Beschrijving van het groepsproject Dit project gaat om de toekomst, jullie toekomst. Hoe je je die voorstellen en welke bijdrage je daaraan kunt leveren. We

Nadere informatie

Handleiding voor de leerling

Handleiding voor de leerling Handleiding voor de leerling Inhoudopgave Inleiding blz. 3 Hoe pak je het aan? blz. 4 Taken blz. 5 t/m 9 Invulblad taak 1 blz. 10 Invulblad hoofd- en deelvragen blz. 11 Plan van aanpak blz. 12 Logboek

Nadere informatie

PVT-WERKBOEK CLUSTER: Pagina 1

PVT-WERKBOEK CLUSTER: Pagina 1 PVT-WERKBOEK NAAM : TEAM : CLUSTER: Pagina 1 Voorwoord Met verbeterteams zult u de theorie in praktijk kunnen brengen. Dit programma laat u zien hoe u kwaliteitsverbetering tot een integraal onderdeel

Nadere informatie

Het beste idee van Nederland

Het beste idee van Nederland School: Bedrijf: Titel project: 1. De opdracht Opdrachtgever De opdrachtgever is Manon Vos-Vlamings, docente Human Technology/Industrieel product ontwerpen aan de Hanzehogeschool in Groningen. Situatie

Nadere informatie

kick-off Profielwerkstuk & Design Thinking

kick-off Profielwerkstuk & Design Thinking kick-off Profielwerkstuk & Design Thinking Eerst even terug naar gisteren... Mark Mieras over info, anticiperen, fouten maken, bijsturen, nieuwsgierig zijn Belangrijke inzichten?? Eerst even terug naar

Nadere informatie

Het beste idee van Nederland

Het beste idee van Nederland Het beste idee van Nederland 1. DE OPDRACHT Opdrachtgever De opdrachtgever is Manon Vos-Vlamings, docente Human Technology/Industrieel product ontwerpen aan de Hanzehogeschool in Groningen. Situatie Bekend

Nadere informatie

Opruimen in de praktijk Ruimte voor de professional, die professional dat ben JIJ!

Opruimen in de praktijk Ruimte voor de professional, die professional dat ben JIJ! Opruimen in de praktijk Ruimte voor de professional, die professional dat ben JIJ! Niet alleen toevoegen maar ook opruimen Een handleiding van de Opruimdienst als hulpmiddel voor jouw team Handleiding

Nadere informatie

Prospectieve risicoinventarisatie

Prospectieve risicoinventarisatie Jeannette Knol, Eric Masseus adviseurs kwaliteit Prospectieve risicoinventarisatie SAFER, (H)FMEA Definitie Voorspellende analysemethode om onveilige situaties (risico s) te inventariseren en preventief

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ THEMA 11 BELEID

OPDRACHTEN BIJ THEMA 11 BELEID OPDRACHTEN BIJ THEMA 11 BELEID Beleid is alleen nodig als je iets gaat veranderen. INLEIDING Het beleid van een organisatie bepaalt hoe je moet werken en wat de bestuurders belangrijk vinden. Dat beleid

Nadere informatie

Prospectieve risicoanalyse HFMEA SAFER Kristel Marquet & Tilly Postelmans

Prospectieve risicoanalyse HFMEA SAFER Kristel Marquet & Tilly Postelmans Prospectieve risicoanalyse HFMEA SAFER Kristel Marquet & Tilly Postelmans Inhoud 1. Introductie prospectieve risicoanalyse 2. Terminologie: FMEA- HFMEA- SAFER 3. Methodiek: De 5 stappen van de SAFER toegelicht

Nadere informatie

Handreiking voor het uitvoeren van studies naar het effect van aardbevingen voor bedrijven in de industriegebieden in Groningen

Handreiking voor het uitvoeren van studies naar het effect van aardbevingen voor bedrijven in de industriegebieden in Groningen Handreiking voor het uitvoeren van studies naar het effect van aardbevingen voor bedrijven in de industriegebieden in Groningen Opzet van de studie naar de effecten van een aardbeving Fase 1: kwalitatieve

Nadere informatie

Proactief en voorspellend beheer Beheer kan effi ciënter en met hogere kwaliteit

Proactief en voorspellend beheer Beheer kan effi ciënter en met hogere kwaliteit Proactief en voorspellend beheer Beheer kan effi ciënter en met hogere kwaliteit Beheer kan efficiënter en met hogere kwaliteit Leveranciers van beheertools en organisaties die IT-beheer uitvoeren prijzen

Nadere informatie

Risico analyse uitvoeren op het laboratorium. PUOZ Labdag 4 december 2014 Workshop leiders Joris van den Heuvel en Oscar Smeets

Risico analyse uitvoeren op het laboratorium. PUOZ Labdag 4 december 2014 Workshop leiders Joris van den Heuvel en Oscar Smeets Risico analyse uitvoeren op het laboratorium PUOZ Labdag 4 december 2014 Workshop leiders Joris van den Heuvel en Oscar Smeets Programma Workshop 13.45-13.55 Welkom en inleiding 13.55-14.25 Aan de slag

Nadere informatie

Vragen stellen in de reken-wiskundeles

Vragen stellen in de reken-wiskundeles Vragen stellen in de reken-wiskundeles Marc van Zanten, nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling SLO & Universiteit Utrecht: Panama, O&T, Faculteit Sociale Wetenschappen Inleiding Dit hoofdstuk

Nadere informatie

DENKVAARDIGHEDEN bron: The Parallel Curriculum

DENKVAARDIGHEDEN bron: The Parallel Curriculum DENKVAARDIGHEDEN bron: The Parallel Curriculum In 'The Parallel Curriculum' van Tomlinson et al. (2009) worden de 'Habits of Mind' van mensen die intelligent handelen beschreven, op basis van onderzoek

Nadere informatie

Plan van Aanpak Afstuderen

Plan van Aanpak Afstuderen Plan van Aanpak Afstuderen Michiel Graat 27-09-2005 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Terminologie............................. 3 1.2 Opdracht............................... 4 1.3 JavaCard...............................

Nadere informatie

DIGITALE HANDTEKENINGEN De hele organisatie profiteert

DIGITALE HANDTEKENINGEN De hele organisatie profiteert DIGITALE HANDTEKENINGEN De hele organisatie profiteert INLEIDING Online transacties en digitale interactie In een snel veranderende markt met veel concurrentie willen uw klanten het papierwerk steeds meer

Nadere informatie

Kies Actief Rapportage van Femke Peeters

Kies Actief Rapportage van Femke Peeters Kies Actief Rapportage van Femke Peeters De huidige school van Femke Peeters Summa College Eindhoven Eindhoven Huidige opleiding: MBO, klas 3, richting Economie Kies Actief Geef richting aan je loopbaan!

Nadere informatie

STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER)

STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER) STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER) Juni 2004 INLEIDING Voor u ligt een stappenplan dat gebaseerd is op de CBO-richtlijn

Nadere informatie

Risicoanalyse volgens de SAFER methodiek

Risicoanalyse volgens de SAFER methodiek Parallelsessie: Risicoanalyse volgens de SAFER methodiek Rens Wientjes Klinisch Fysicus i.o. / Medische Technologie en Klinische Fysica Bas de Vries Sr Beleidsmedewerker / Directie Kwaliteit en Patiëntveiligheid

Nadere informatie

LESRICHTLIJN OVERZICHT LES LESDOELEN MATERIALEN, MIDDELEN EN VOORBEREIDING. Opstarten - 10 minuten. Oefening: Algoritmes met tangram - 20 minuten

LESRICHTLIJN OVERZICHT LES LESDOELEN MATERIALEN, MIDDELEN EN VOORBEREIDING. Opstarten - 10 minuten. Oefening: Algoritmes met tangram - 20 minuten U UNPLUGGED Algoritmes: Tangram Lestijd: 20 minuten Deze basisles omvat alleen oefeningen. Er kunnen inleidende en afrondende suggesties worden gebruikt om dieper op het onderwerp in te gaan als daar tijd

Nadere informatie

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Pagina 1 Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Je gaat een profielwerkstuk maken. Dan is euthanasie een goed onderwerp. Het is misschien niet iets waar je dagelijks over praat of aan denkt, maar

Nadere informatie

Scriptiegroep. Bijeenkomst 08

Scriptiegroep. Bijeenkomst 08 Scriptiegroep Bijeenkomst 08 Inhoudselementen van een scriptie Inhoudsopgave Voorwoord Inleiding Bronnenonderzoek Afstudeerproject Conclusie Samenvatting Literatuurlijst Bijlagen Inhoudsopgave Routekaart

Nadere informatie

Opzet Masterclass. Risicomanagement & Op risico gebaseerd onderhoud

Opzet Masterclass. Risicomanagement & Op risico gebaseerd onderhoud Opzet Masterclass Risicomanagement & Op risico gebaseerd onderhoud Copyright Promaint BV Niets uit dit document mag worden vermenigvuldigd, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij

Nadere informatie

INTERVIEWTECHNIEK. 1 Definitie

INTERVIEWTECHNIEK. 1 Definitie INTERVIEWTECHNIEK 1 Definitie Een interview is een formeel en door de interviewer gestuurd tweegesprek dat een duidelijk informatief doel nastreeft. De losse babbel tijdens de koffiepauze waarbij je informeert

Nadere informatie

SAFER : de Nederlandse Healthcare Failure Mode and Effect Analysis Proactieve risicoanalyse

SAFER : de Nederlandse Healthcare Failure Mode and Effect Analysis Proactieve risicoanalyse SAFER : de Nederlandse Healthcare Failure Mode and Effect Analysis Proactieve risicoanalyse prof dr Tjerk W van der Schaaf PRISMA Safety Management Systems Eindhoven Een samenwerkingsproject van Maastro

Nadere informatie

Starrt s Semester

Starrt s Semester Starrt s Semester 1 13-12-2017 Professionaliseren Voordat we de competenties kregen had ik al voor mijzelf bedacht dat ik wilde professionaliseren. Ik ben altijd leergierig geweest en wil meer verdiepen

Nadere informatie

Mens en Natuur, Natuurkunde. VO onderbouw (havo/vwo) 2-3 lesuren

Mens en Natuur, Natuurkunde. VO onderbouw (havo/vwo) 2-3 lesuren De sneeuwpop Voor de docent Vak(gebied) Schooltype / afdeling Mens en Natuur, Natuurkunde VO onderbouw (havo/vwo) Leerjaar 1 Tijdsinvestering Vakinhoud 2-3 lesuren Warmtegeleiding en -isolatie in dagelijkse

Nadere informatie

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden een handreiking 71 hoofdstuk 8 gegevens analyseren Door middel van analyse vat je de verzamelde gegevens samen, zodat een overzichtelijk beeld van het geheel ontstaat. Richt de analyse in de eerste plaats

Nadere informatie

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Instructieblad Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Onderzoeken is leuk omdat je wat over jezelf leert: wat je kunt en hoe creatief je bent. Ook leer je over je omgeving en de wereld.

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

Klas in bedrijf. Werkbladen. Belang logistiek voor bedrijf. Peter Hantson. Opleiding secundair onderwijs Vakgroep Techniek (TE)

Klas in bedrijf. Werkbladen. Belang logistiek voor bedrijf. Peter Hantson. Opleiding secundair onderwijs Vakgroep Techniek (TE) Klas in bedrijf www.klasinbedrijf.be Werkbladen Techniek in de klas - Virtueel bedrijfsbezoek Film: Bedrijf en logistiek proces 1 Belang logistiek voor bedrijf Peter Hantson 2013 2015 Dit materiaal is

Nadere informatie

Een vuilniszak uit een vuilnisbak krijgen geeft problemen als de vuilnisbak vol is. Of als de vuilniszak te zwaar is.

Een vuilniszak uit een vuilnisbak krijgen geeft problemen als de vuilnisbak vol is. Of als de vuilniszak te zwaar is. Plan van aanpak Achtergrond van het project Wat is het probleem Het probleem is een vuilniszak uit een vuilnisbak krijgen. Iedereen kent het wel, in elk huishouden komt het voor. De vuilnisbak moet geleegd

Nadere informatie

Titel: Creatief met (kilo) gram Groep 5 rekenen 1

Titel: Creatief met (kilo) gram Groep 5 rekenen 1 Titel: Creatief met (kilo) gram Groep 5 rekenen 1 De leerlingen gaan in deze les op een speelse en kritische manier een verdieping leggen in de begrippen kilogram en gram aangezien de meeste leerlingen

Nadere informatie

Voorwoord: status model RI&E SW

Voorwoord: status model RI&E SW Voorwoord: status model RI&E SW De Model RI&E voor de SW-branche kan gebruikt worden als basis voor een RI&E in uw SW-organisatie. De model RI&E is nadrukkelijk geen goedgekeurde branche RI&E en de inhoud

Nadere informatie

Breuken met letters WISNET-HBO. update juli 2013

Breuken met letters WISNET-HBO. update juli 2013 Breuken met letters WISNET-HBO update juli 2013 De bedoeling van deze les is het repeteren met pen en papier van het werken met breuken. Steeds wordt bij gebruik van letters verondersteld dat de noemers

Nadere informatie

Meldplicht Datalekken: bent u er klaar voor?

Meldplicht Datalekken: bent u er klaar voor? Meldplicht Datalekken: bent u er klaar voor? Meldplicht Datalekken: bent u er klaar voor? AANLEIDING Per 1 januari 2016 is de Meldplicht Datalekken in werking getreden. Over deze meldplicht, welke is opgenomen

Nadere informatie

Samenvatting Het draait om het kind

Samenvatting Het draait om het kind Samenvatting Het draait om het kind Visie op monitoring in de opvoedingsvariant van pleegzorg Inleiding Aangezien de pleegzorg een onvoldoende geobjectiveerd overzicht heeft van hoe het met de jeugdige

Nadere informatie

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

Het definitieve prototype van Foliostory zal op basis van een usability test getest worden.

Het definitieve prototype van Foliostory zal op basis van een usability test getest worden. Testplan prototype Het definitieve prototype van Foliostory zal op basis van een usability test getest worden. Hierbij wordt een happy flow scenario aan de respondenten voorgelegd met daarin taken die

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Marktonderzoek

Hoofdstuk 7 Marktonderzoek Hoofdstuk 7 Marktonderzoek Leerdoelen Uitleggen hoe belangrijk informatie is voor het bedrijf, om inzicht te krijgen in de markt. Het marketinginformatiesysteem definiëren en de onderdelen daarvan bespreken.

Nadere informatie

Zakelijke coaching vragenlijst Document. Voor bedrijf: Door: Datum:

Zakelijke coaching vragenlijst Document. Voor bedrijf: Door: Datum: Zakelijke coaching vragenlijst Document Voor bedrijf: Door: Datum: Inhoud Instructies Bedrijfs onderzoek 1. De verwachtingen in het bedrijf 2. Uitdagingen en mogelijkheden met inzicht op verwachting 3.

Nadere informatie

Bijeenkomst afstudeerbegeleiders. 13 januari 2009 Bespreking opzet scriptie

Bijeenkomst afstudeerbegeleiders. 13 januari 2009 Bespreking opzet scriptie Bijeenkomst afstudeerbegeleiders 13 januari 2009 Bespreking opzet scriptie Doel deel II bijeenkomst vandaag Afstudeerbegeleiders zijn geinformeerd over inhoud Medmec jaar vier (scriptievaardigheden) Afstudeerbegeleiders

Nadere informatie

Inhoud. Mijn leven. ik doe mijn administratie

Inhoud. Mijn leven. ik doe mijn administratie Inhoud Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Administratie... 4 Hoofdstuk 2 Bewaren... 6 Hoofdstuk 3 Sorteren... 8 Hoofdstuk 4 Post... 10 Hoofdstuk 5 Doen... 12 Hoofdstuk 6 Formulier... 14 Hoofdstuk 7 Hulp... 16 Hoofdstuk

Nadere informatie

Case study. Verhoog je werkkapitaal: tips voor goed debiteurenbeheer

Case study. Verhoog je werkkapitaal: tips voor goed debiteurenbeheer Case study Verhoog je werkkapitaal: tips voor goed debiteurenbeheer Debiteurenbeheer is één van de grootste zorgen van managers in het bedrijfsleven. De moeilijke economische tijden van nu zien we terug

Nadere informatie

Risico-analyse: patiëntveiligheid

Risico-analyse: patiëntveiligheid Risico-analyse: patiëntveiligheid Lieve Van Hoovels 29/05/2015 Inhoud 1. Wat is een risicobepaling? 2. NBN EN ISO 15189:2012 3. Risicobepaling: algemeen 4. Risico identificatie 5. Risico analyse 6. Risico

Nadere informatie

Reflection Paper ICT. Lotte Oosterhof HAVT3a

Reflection Paper ICT. Lotte Oosterhof HAVT3a Reflection Paper ICT Lotte Oosterhof 48 73 52 HAVT3a Inhoudsopgave 1 wat heb ik geleerd? Blz. 3 2 Hoe heb ik dit geleerd? Blz. 4 3 Hoe ga ik dit in de praktijk brengen? Blz. 5 4 Mijn gegroeide vaardigheden

Nadere informatie

Gebruikersgericht ontwerpen: Preventie vanaf de tekentafel

Gebruikersgericht ontwerpen: Preventie vanaf de tekentafel Gebruikersgericht ontwerpen: Preventie vanaf de tekentafel Maarten Cox Preventieadviseur niveau 1 - Ergonoom December 2016 Securex, wie zijn wij? - Externe Dienst voor Preventie en Bescherming op het Werk

Nadere informatie

Lean Green Belt. Word jij een drijvende kracht achter continue verbetering? Ben jij klaar voor Lean Green Belt? Wat ga je doen?

Lean Green Belt. Word jij een drijvende kracht achter continue verbetering? Ben jij klaar voor Lean Green Belt? Wat ga je doen? Lean Green Belt Word jij een drijvende kracht achter continue verbetering? Hoe lopen de processen binnen jouw team of project? Heb jij het idee dat het beter en efficiënter kan? Als Green Belt heb jij

Nadere informatie

8a. Wat en hoe? Het stappenplan, tips en ideeën

8a. Wat en hoe? Het stappenplan, tips en ideeën 8a. Wat en hoe? Het stappenplan, tips en ideeën Ga je een sectorwerkstuk maken? Dan is orgaan- en weefseldonatie een goed onderwerp! Hier vind je allerlei tips, bronnen en ideeën om een sectorwerkstuk

Nadere informatie

Nagtzaam Strategisch Advies, van strategie naar meetbaar succes

Nagtzaam Strategisch Advies, van strategie naar meetbaar succes Nagtzaam Strategisch Advies, van strategie naar meetbaar succes Kent u uw bedrijf? Forse groeicijfers, tegenvallende resultaten, capaciteitsproblemen, productieoverschot, te ruime behuizing of 'uit de

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

Studienamiddag Prebes

Studienamiddag Prebes Act Achieve Advance Studienamiddag Prebes Praktische ervaringen bij de toepassing van het KB machines en het KB arbeidsmiddelen Praktijkvoorbeeld tweede deel : 28/09/2012 Jan Schoonacker www.recticel.com

Nadere informatie

Voorkennis: Je hebt de opdracht Introductie AV media afgerond. Je hebt de opdracht De invloed en kracht van AV media afgerond.

Voorkennis: Je hebt de opdracht Introductie AV media afgerond. Je hebt de opdracht De invloed en kracht van AV media afgerond. OPDRACHTKAART AV-03-01-01 Voorkennis: Je hebt de opdracht Introductie AV media afgerond. Je hebt de opdracht De invloed en kracht van AV media afgerond. Intro: Voordat je een AV productie gaat maken, moet

Nadere informatie

Problemen oplossen Inhoud: blz. Voordat aan slag gaat 2 Problemen oplossen: basis 3 3. Problemen oplossen: uitgebreid stappenplan

Problemen oplossen Inhoud: blz. Voordat aan slag gaat 2 Problemen oplossen: basis 3 3. Problemen oplossen: uitgebreid stappenplan Problemen oplossen Hier wordt een methode besproken om diabetesproblemen effectief te bespreken en op te lossen. Deze aanpak biedt praktische handvatten om te communiceren over een beladen onderwerp, zonder

Nadere informatie

RIE Vragenlijst Editor

RIE Vragenlijst Editor Handleiding RIE Vragenlijst Editor Versie 1.0 Datum: 29 oktober 2015 IT&Care B.V. Inhoudsopgave 1. INLEIDING EN VERANTWOORDING... 3 2. OVERZICHT RIE VRAGENLIJSTEN... 4 3. AANMAKEN VAN EEN NIEUWE VRAGENLIJST...

Nadere informatie

plan facilitators Werkvorm: problemen verbinden

plan facilitators Werkvorm: problemen verbinden Werkvorm: problemen verbinden Problemen helder formuleren helpt al vaak om een oplossing te vinden, maar meestal hebben we te maken met een hele berg problemen die allemaal om een oplossing schreeuwen.

Nadere informatie

Hoe zou je dit vertellen aan iemand die er vandaag niet bij is? Leerlingen helpen om wiskunde te begrijpen: Vragen die: Ben je het er mee eens?

Hoe zou je dit vertellen aan iemand die er vandaag niet bij is? Leerlingen helpen om wiskunde te begrijpen: Vragen die: Ben je het er mee eens? Leerlingen helpen om wiskunde te begrijpen: 1 2 Welke strategie heb je gebruikt? 3 Ben je het er mee eens? Ben je het er mee oneens? 4 Zou je die vraag aan de klas kunnen stellen? 5 Kun je je 6 Wil 7 oplosmethode

Nadere informatie

Voorwoord: status model RI&E SW

Voorwoord: status model RI&E SW Voorwoord: status model RI&E SW De Model RI&E voor de SW-branche kan gebruikt worden als basis voor een RI&E in uw SW-organisatie. De model RI&E is nadrukkelijk geen goedgekeurde branche RI&E en de inhoud

Nadere informatie

Interne audit in de FOD Mobiliteit en Vervoer

Interne audit in de FOD Mobiliteit en Vervoer Interne audit in de FOD Mobiliteit en Vervoer Josiane Van Waesberghe FOD Mobiliteit en Vervoer Studiedag Modernisering van de Controlepiramide Instituut van de Overheid 12 mei 2005 FOD Agenda Agenda Huidige

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 Inhoud 1 > Uitgangspunten 9 2 > Kerndoelen 11 3 > Materialen 12 4 > Aan de slag 15 5 > Introductie van de manier van werken 22 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 7 > Waarom samenwerkend

Nadere informatie

HOUT EN BOUW. Activerende werkvormen? De leraar doet er toe.

HOUT EN BOUW. Activerende werkvormen? De leraar doet er toe. HOUT EN BOUW Activerende werkvormen? Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat we na 14 dagen gemiddeld slechts 10 % hebben onthouden van datgene wat we gelezen hebben en 20 % van wat we hebben gehoord.

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

POWERED BY BEPURE. Elke dag beter

POWERED BY BEPURE. Elke dag beter POWERED BY BEPURE Elke dag beter Hallo zelfvertrouwen! Hallo inzicht! Hallo POWERED BY BEPURE Elke dag beter Innoveren is kansen zien en deze omzetten in producten of diensten die uw klanten echt willen.

Nadere informatie

RISICO-INVENTARISATIE

RISICO-INVENTARISATIE RISICO-INVENTARISATIE 1 Algemeen 1.1 Bij het opstellen van een risico-inventarisatie worden eerst alle gevaren geïdentificeerd (binnen de gestelde gebruiksgrenzen van het product), vervolgens wordt ingeschat

Nadere informatie

Verspillingen ontdekken, analyseren en elimineren. Systematisch en blijvend oplossen. 29 april 2016

Verspillingen ontdekken, analyseren en elimineren. Systematisch en blijvend oplossen. 29 april 2016 Verspillingen ontdekken, analyseren en elimineren Systematisch en blijvend oplossen 29 april 2016 Onderwerpen Verspillingen ONT-dekken Verspillingen analyseren Verspillingen elimineren Opdracht Algemeen

Nadere informatie

Beoordeling van het PWS

Beoordeling van het PWS Weging tussen de drie fasen: 25% projectvoorstel, 50% eindverslag, 25% presentatie (indien de presentatie het belangrijkste onderdeel is (toneelstuk, balletuitvoering, muziekuitvoering), dan telt de presentatie

Nadere informatie

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten.

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Werkvorm 1 Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Stap 2 Vervolgens formuleren ze vragen over wat ze

Nadere informatie

HANDLEIDING BLOEMPOT ONDERBOUW

HANDLEIDING BLOEMPOT ONDERBOUW HANDLEIDING BLOEMPOT ONDERBOUW De opdracht In deze drie energizers gaan de leerlingen aan de slag met het bedenken van een nieuwe manier om een bloempot te gebruiken. Dit doen de leerlingen door te bespreken

Nadere informatie

Kennismaking met Risico-analyses. HKZ 18 juni 2015

Kennismaking met Risico-analyses. HKZ 18 juni 2015 Kennismaking met Risico-analyses HKZ 18 juni 2015 kwaliteit en veiligheid zorg-en welzijnssector HKZ, ISO, ZKN 18 jaar ervaring Willy Limpens, adviseur en gekwalificeerd Lead Auditor, o.a. HKZ VMS Agenda

Nadere informatie

Zorg zelf voor beter Omgaan met probleemgedrag - een lessenmodule. sessie 1

Zorg zelf voor beter Omgaan met probleemgedrag - een lessenmodule. sessie 1 Zorg zelf voor beter Omgaan met probleemgedrag - een lessenmodule sessie 1 Doelstellingen lessenmodule Weten hoe je beter kunt omgaan met probleemgedrag van bewoners/cliënten Gezamenlijk met het team de

Nadere informatie

Plan van aanpak. Namen Studenten: Tim Smit Bhanu Sharma Ryan Pool Paulo Bruns Denzel Seca

Plan van aanpak. Namen Studenten: Tim Smit Bhanu Sharma Ryan Pool Paulo Bruns Denzel Seca Plan van aanpak Namen Studenten: Tim Smit 500630016 Bhanu Sharma 500709428 Ryan Pool 500713831 Paulo Bruns 500716331 Denzel Seca 500672845 Klas: MMT1F Team: 2 Minor: Marketing Tomorrow Vak: Online Marketing

Nadere informatie

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Verslaglegging P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Leeuwarden, 13 september 2011 Verslaglegging Door : P. Broekhuizen, F. Sijsling en G. Zandvliet Docenten Nederlands Klas : LBLV.2

Nadere informatie

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS duurzame plaatsing van werknemers met autisme 1 Welkom bij toolbox AUTIPROOF WERKT Autiproof Werkt is een gereedschapskist met instrumenten die gebruikt kan worden bij

Nadere informatie

Rekenen met verhoudingen

Rekenen met verhoudingen Rekenen met verhoudingen Groep 6, 7 Achtergrond Leerlingen moeten niet alleen met de verhoudingstabel kunnen werken wanneer die al klaar staat in het rekenboek, ze moeten ook zelf een verhoudingstabel

Nadere informatie

Handleiding whitepaper schrijven. Handig stappenplan en tips om zelf aan de slag te gaan

Handleiding whitepaper schrijven. Handig stappenplan en tips om zelf aan de slag te gaan Handleiding whitepaper schrijven Handig stappenplan en tips om zelf aan de slag te gaan Inhoud Inleiding... 3 Wat is een whitepaper?... 3 Kies het juiste onderwerp... 4 Voordat je gaat schrijven... 4 Gegevens

Nadere informatie