Gemeentelijk risicomanagement, een empirisch onderzoek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gemeentelijk risicomanagement, een empirisch onderzoek"

Transcriptie

1 Gemeentelijk risicomanagement, een empirisch onderzoek Peter B. Boorsma, Geert A.M. Haisma en Yvonne Moolenaar 1 Inleiding Op grond van het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten van 17 januari 2003 (BBV) zijn gemeenten verplicht om een risicoparagraaf op te stellen en op basis daarvan hun weerstandsvermogen te berekenen. Tevens dienen gemeenten 2 aan te geven welk beleid zij voeren ten aanzien van risico s en het managen ervan. Dat klinkt fraai, maar uit de praktijk blijkt dat veel gemeenten worstelen met de uitvoering van deze verplichtingen. En ook de provinciale toezichthouder heeft haar controlerende taak vaak niet duidelijk omschreven. In dit artikel wordt op een enkel punt het BBV kritisch beoordeeld op basis van de bestaande inzichten voor modern risicomanagement (RM). Voorts wordt onderzocht hoe de gemeenten invulling geven aan de nieuwe wettelijke verplichtingen, en in hoeverre de praktijk spoort met diezelfde theorie. Dit is gedaan op basis van een onderzoek naar de invulling van de risicoparagraaf bij Nederlandse gemeenten. Het gaat hierbij om verschillende kleine, middelgrote en grote gemeenten. Onder andere Amerongen, Boekel, Doetinchem, Groningen, Tilburg, Utrecht en Rotterdam hebben aan het onderzoek meegewerkt. De respons op de schriftelijke enquête was helaas erg gering, slechts 40 gemeenten hebben aan het onderzoek meegewerkt. Daardoor kunnen er geen generaliserende kwantificerende uitspraken worden gedaan over het RM van de Nederlandse gemeente. Niettemin is de verzameling van gemeenten die wel de moeite hebben genomen om op de schriftelijke enquête te reageren interessant. Er zijn voldoende grote en kleine gemeenten vertegenwoordigd, zodat toch een duidelijk beeld wordt gekregen. Het zijn overigens vooral de middelgrote gemeenten die 1 De eerste auteur is hoogleraar Openbare Financiën aan de Universiteit Twente, de twee andere auteurs zijn verbonden aan het Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement te Enschede. 2 Het artikel behandelt een onderzoek onder gemeenten in Nederland. Veel conclusies over de toepassing van risicobeheer lijken ook te gelden voor de provincies. Nederland is met de introductie van een risicoparagraaf en recent met het voorschrift van een paragraaf weerstandsvermogen, een pionier. Voor andere landen gelden daarom, zo is onze heroic assumption, de conclusies over de beperktheid van de toepassing van de inzichten van Risk Management á fortiori. 1

2 ontbreken. Echter uit andere praktijkervaringen is bekend dat de hier gevonden resultaten globaal gesproken wel sporen met andere gemeenten. Uitgangspunt voor dit onderzoek zijn de voorschriften in het BBV Het BBV omschrijft in art. 11 lid 1 het weerstandsvermogen. In lid 2 staat: 2. De paragraaf betreffende het weerstandsvermogen bevat ten minste: a. een inventarisatie van de weerstandscapaciteit; b. een inventarisatie van de risico s; c. het beleid omtrent de weerstandscapaciteit en de risico s. De toelichting bevat voorts enkele interessante punten welke in dit onderzoek evenzo aan de orde komen. In dit onderzoek zijn de weerstandsparagrafen van de onderzochte gemeenten naast elkaar gelegd en op een aantal punten met elkaar vergeleken. Er is aandacht geschonken aan de volgende punten: Is er duidelijk beleid opgesteld? Wordt onderscheid gemaakt tussen structurele en incidentele zaken? (Zie Toelichting BBV) Wordt er onderscheid gemaakt tussen positieve en negatieve risico s? (Zie Toelichting BBV) Welke soorten risico s zijn er beschreven? Wordt een inschatting gemaakt van de te verwachten schade (of financieel voordeel)? Is het benodigde en beschikbare weerstandsvermogen berekend? Is er een relatie gelegd tussen de risico s en het benodigde weerstandsvermogen? Als de verschillende risicoparagrafen naast elkaar worden gelegd zijn er duidelijk verschillen qua niveau en inhoud waar te nemen. Zo hebben sommige gemeenten de nieuwe wettelijke verplichtingen opgepakt om daadwerkelijk hun risico s in kaart te brengen en met risicomanagement aan de slag te gaan. Anderen hebben de risicoparagraaf meer uit de losse pols ingevuld. Over welke risico s er moeten worden meegenomen en de manier van berekenen van het benodigde en beschikbare weerstandsvermogen heersen bij de gemeenten 2

3 verschillende opvattingen. Hieruit blijkt wel dat gemeenten niet weten wat de provinciale toezichthouder in dit opzicht van hun verwacht. Bevindingen 1. Risico: een verwarrend begrip Alvorens te kijken naar de verschillende risico s is het van belang om het begrip risico duidelijk te definiëren. Het BBV maakt onderscheid tussen positieve en negatieve risico s. In de literatuur hanteert men dan meestal het onderscheid tussen speculatieve risico s (ondernemersrisico s, welke positief maar ook negatief kunnen uitpakken; in de gemeentelijke sfeer o.a. dividend van deelnemingen, of opbrengst verkoop stadsvervoer) en zuivere risico s, welke schade opleveren. Onder een zuiver risico verstaan we de kans op het optreden van een gebeurtenis met een negatief gevolg voor een betrokkene. Wat in de praktijk vaak vergeten wordt is het negatieve gevolg te benoemen. Dit is echter wel van belang wanneer men een risico wil kwantificeren. Teneinde het risicobeheer beter te kunnen beoordelen zullen we de belangrijkste onderdelen van de theorie kort toelichten. Daarvoor dient allereerst figuur 1. Kans Gebeurtenis Positief Effect Negatief Effect = Schade Figuur 1: Relatie tussen kans en gevolg van een risico. In dit schema wordt aangegeven, zoals in de eerder gegeven definitie, dat het gaat om een kans op een gebeurtenis welke een bepaald gevolg heeft. In dit onderzoek is de aandacht vooral gericht op negatieve gevolgen, de schade dus. Voor een goed begrip ook van de benadering van Binnenlandse Zaken (BZK) in het BBV is verder aandacht nodig voor de kans. Dat begrip wordt in navolging van Knight onderscheiden in risk, waarvan sprake is als de kansverdeling bekend is, hetzij á priori (zoals bij het werpen van een dobbelsteen) of statistisch op basis van voldoende reeksen data, en uncertainty. Andere auteurs hebben later nog de situatie onderscheiden dat er misschien niet voldoende data bekend zijn om een objectieve waarschijnlijkheidsverdeling op te stellen, maar dat er intern toch voldoende 3

4 ervaring is of voldoende bedrijfsgegevens zijn om te spreken van de situatie van objectieve onzekerheid en subjectieve zekerheid. E.e.a wordt weergegeven in Schema II Kans Objectief bekend a-priori statistisch: frequentieverdeling Subjectief bekend eigen data Subjectief en objectief onbekend Figuur 2: De mate waarin men op basis van informatie zeker is van de kans dat het risico optreedt Binnenlandse Zaken schrijft voor dat de berekening van het weerstandsvermogen vereist dat ook de positieve risico s, bijv. hoger dividend energiebedrijf, worden meegenomen. In de praktijk gebeurt dat weinig. Gemeenten leggen de nadruk op negatieve risico s, zoals overigens in de literatuur van public risk management gebruikelijk is. Er zijn wel uitzonderingen waar te nemen. Amerongen vermeldt bijv. incidentele mee- èn tegenvallers. Tilburg noemt positieve (bijv. verkoop aandelen Stadsvervoer) en negatieve risico s. BZK schrijft over zogenaamde reguliere risico s welke frequent voorkomen, en dus goed meetbaar zijn. Omdat men daarvoor een verzekering (kans objectief bekend) kan afsluiten of een voorziening (kans objectief of subjectief bekend) treffen, (M)aken (de reguliere risico s) geen deel uit van de risico s in de paragraaf.. (BBV) Het wordt in twijfel getrokken of de formulering van BZK zorgvuldig genoeg is. Moet men niet alle risico s schatten, en in de berekening van het weerstandsvermogen die risico s weglaten waarvoor men al een dekking heeft getroffen in de vorm van een verzekering of voorziening? Een risico kan immers hoewel verzekerbaar niet verzekerd zijn, of het risico kan onderverzekerd zijn, of men kan een hoog eigen risico hebben genomen, etc. Boekel bijvoorbeeld stelt bij de reguliere risico s de vraag: Is hoogte van dekking afdoende? De gemeente stelt terecht dat men verzekeren moet combineren met risicomanagement. Sommige schades zijn immers niet meer verzekerbaar. Een andere adstructie van onze kritiek op dit punt uit het BBV wordt gegeven door Amerongen, dat stelt dat een analyse van de verzekeringsportefeuille nodig is, o.a. om te bezien welk optimum tussen premie en eigen risico bestaat. Amerongen heeft bijv. wel een glasverzekering voor schoolgebouwen, maar 4

5 niet voor gemeentelijke gebouwen. Volgens BZK zou er in dat laatste geval sprake zijn van een regulier risico, en zou de gemeente die risico s dus niet moeten meenemen in de analyse. 2. Risico-inventarisatie De eerste stap in een risicomanagementcyclus is de risico-identificatie of inventarisatie: welke risico s zijn mogelijk of zijn te verwachten? De meeste gemeenten hanteren voor de inventarisatie van hun risico s de onderverdeling die in het BBV 2004 vermeld staat, namelijk financiële risico s, risico s op eigendommen en risico s die samenhangen met de interne organisatie. In figuur 3 is weergegeven welke onderwerpen het meest in de risicoparagrafen genoemd worden. Stadsontwikkelingsprojecten* Alg. Uitkering Gemeentefonds Garanties Grondexploitaties Rente en reserves BTW Compensatiefonds Bodemverontreiniging en - sanering Wet werk en bijstand Figuur 3: Per onderwerp het aantal gemeenten dat het onderwerp genoemd heeft. * Bij de stadsontwikkelingsprojecten zijn per gemeente meerdere verschillende projecten meegenomen. Risico s als brand, storm, overstroming, vernieling, diefstal etc. worden minder vaak genoemd. De reden hiervoor ligt in het feit dat deze risico s veelal verzekerd zijn en voor de 5

6 gemeente kennelijk geen risico meer vormen. De vraag blijft of dit juist is, maar dat is verder niet onderzocht. Opvallend is dat risico s als fraude en interne procedures en bedrijfsvoering vaak niet genoemd worden. Gemeenten blijken het moeilijk te vinden eens kritisch naar de eigen organisatie te kijken en hebben veel vertrouwen in de interne organisatie. Ook de risico s die een gemeente loopt met het binnenhalen van subsidies, en dan in het bijzonder bij ESF subsidies, worden vaak door gemeenten over het hoofd gezien. Verder worden planschades relatief weinig opgenomen in de risicoparagraaf. Wat kan inhouden dat deze al ingecalculeerd zijn in de begroting of dat deze schadeclaims vaak vergeten worden. Het blijkt ook dat allerlei risico s op één hoop worden gegooid: men maakt geen onderscheid tussen gebeurtenissen (bijv. brand, diefstal, inbraak), risicogebieden (bijv. afvalverwerking, ambulancevervoer, financieel beheer en beleid, milieu- en milieuwetgeving, etc.), en risicoobjecten ( gebouwen, personeel, belastingen en heffingen, etc.). De door BZK gehanteerde indeling in algemene en gemeente-specifieke risico s wordt in de meeste onderzochte gemeenten gevolgd. Opvallend is dan wel dat een risico als een korting door het Rijk op de algemene uitkering niet door alle gemeenten wordt genoemd, hoewel zo een korting, indien die zich voordoet, alle gemeenten treft. In dit onderzoek is niet onderzocht of er een verschil in inschatting is van de kans dat die korting wordt aangebracht of dat sommige gemeenten vinden dat zo een eventualiteit een vanzelfsprekendheid is die niet thuishoort in deze analyse. Het valt op dat ook andere soorten algemene uitkeringen lang niet altijd worden genoemd. Boekel bijvoorbeeld maakt het onderscheid tussen algemene en specifieke risico s niet. De gemeente noemt wel een algemeen risico als invoering open-eindfinanciering Wet Werk en Bijstand, maar niet de korting op het Gemeentefonds. Amerongen maakt wèl onderscheid. Als algemene risico s worden o.a. aardbeving, door andere gemeenten nooit genoemd, en bosbrand genoemd. Onder specifieke risico s wordt dan o.a. beleid andere overheden genoemd, wat andere gemeenten eerder onder algemene risico s rangschikken. Tilburg, dat wel het bedoelde onderscheid maakt, noemt als algemene risico s een korting op het Gemeentefonds, en een probleem met het BTW-compensatiefonds, twee veel genoemde risico s, zoals blijkt uit de figuur. Tilburg noemt ook de eventuele Vennootschapsbelasting op gemeentelijke activiteiten; als die verandering in het Vpb-regime van kracht zou worden, is het natuurlijk een algemeen risico dat de meeste gemeenten 6

7 bedreigt. (Overigens geeft Tilburg alleen een inschatting van de verwachte schade bij de specifieke risico s!) 3. Schatting potentiële schade De tweede stap in de risicomanagementcyclus is die van de risk assessment : de inschatting van de waarschijnlijkheid en van de mogelijke schadeomvang. Bij de berekening van de potentiële schade hoort men allereerst in te schatten wat de kans is dat de gebeurtenis optreedt. Vervolgens hoort men in te schatten wat de effecten kunnen zijn van die gebeurtenis. Een gebeurtenis kan immers meerdere effecten hebben. Een brand in een gemeentelijk sportgebouw bijvoorbeeld heeft schade aan het gebouw tot gevolg (effect I), kan schade aan de inventaris aanbrengen (effect II), kan letsel veroorzaken van personeel (effect III), letsel van bezoekers (effect IV), kan leiden tot derving van inkomsten (effect V), en kan eventueel de omliggende natuur schaden (effect VI). Het blijkt dat de toepassing nogal ééndimensionaal is: men beperkt zich tot het aanduiden van een risico. In geen enkel geval werd de mogelijkheid geopperd dat een risico meer effecten kan hebben. Veel gemeenten blijken de risico s niet te kwantificeren; ze volstaan met de vermelding van de risico s. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat het kwantificeren van risico s een van de moeilijkere onderdelen van risicomanagement is en ook met het feit dat het BBV 2004 expliciet vermeldt dat goed meetbare risico s niet in de risicoparagraaf hoeven worden meegenomen. Dit laatste neemt natuurlijk niet weg dat risico s die men in de risicoparagraaf noemt niet gekwantificeerd hoeven worden. Blijkbaar hebben veel gemeenten het BBV wel zo opgevat. Dat betekent dat ook een ander aspect van RM totaal niet uit de verf kan komen. Indien men in het vorige voorbeeld de schade verbonden aan effect I, schade aan de sporthal door brand, wil berekenen, dan moet men eigenlijk ook onderscheiden wat de omvang is van de mogelijke schade, bijv. Effect I.a: volledig verwoest, Effect I.b: flinke schade, Effect I.c: beperkte schade, en aan de verschillende uitkomsten ook weer een kans toekennen. Door vermenigvuldiging van kans en effect en sommering daarvan voor de mogelijke verschillende effecten, verkrijgt men de mathematische schadeverwachting (de kwantificering) van de gebeurtenis. 7

8 Aangezien men in de praktijk die kansen meestal niet kent, kan men volstaan met de subjectieve indeling in een klasse met een bepaalde waarschijnlijkheid. De gemeente Tilburg bijv. deelt risico s in 4 klassen in: Waarschijnlijk, mogelijk, onwaarschijnlijk en onbekend. Vervolgens wordt de schadekans van de klasse geconfronteerd met de risico-omvang, waarvoor een standaardindeling wordt gevolg: klasse I: kleiner dan , t/m klasse V: meer dan , en klasse VI: onbekend. Groningen deelt de onderscheiden risico s in 3 klassen in waaraan een bepaalde waarschijnlijkheid wordt toegekend: Laag (25%), midden (50%) en hoog (75%). Groningen schrijft dan: De geschatte omvang van een risico vermenigvuldigd met de kans van optreden leidt vervolgens tot een geschat risicobedrag. Zien we af van theoretisch vereiste verfijningen (er zijn verschillende schadebedragen mogelijk met verschillende kansen), dan zijn Tilburg en Groningen de enige gemeenten uit de steekproef die het goed hebben gedaan. De conclusie is dan ook: Zelden wordt de nodige weerstandscapaciteit berekend als de som van de verwachte mogelijke schades. Overigens geeft Tilburg een interessante verfijning door aan te geven wat de ontwikkeling is van een risico, zowel waar het gaat om de risico-klasse (de waarschijnlijkheid) als de risico-omvang. Soorten schade Eerder hebben we aangegeven dat in de opgegeven risico s men gebeurtenissen, schadeoorzaak, schadeterreinen en schadeobjecten vaak op één hoop gooit. Ter verduidelijking volgt figuur 4. Kans Gebeurtenis Schade * Welk beleidsterrein? (= Schadeoorzaak) * Welke objecten? Figuur 4: Wat de schadeobjecten betreft kan men de volgende indeling maken: Bedrijfsproces Financieel: inkomstenverlies/extra uitgaven Juridisch/aansprakelijk Letsel/veiligheid personeel Imago/Politiek risico Materiele schade gebouwen Informatie/Strategie Materiële schade andere 8

9 Milieu Letsel/veiligheid burgers Product eigendommen Figuur 5: Door een dergelijk schema als in figuur 5 te hanteren, kunnen gemeenten (en andere organisaties) meer systematisch de eventuele risico s inventariseren. Uit het onderzoek blijkt dat sommige risico s stelselmatig worden overgeslagen. Om te beginnen wordt immateriële schade (imagoschade) niet genoemd. Hierbij zou men natuurlijk kunnen stellen, dat in de bedoelde paragraaf weerstandsvermogen een vermelding van die risico s overbodig is, omdat die risico s niet hoeven worden afgedekt door weerstandscapaciteit. Maar voor een duidelijk overzicht van alle risico s is ook deze categorie risico s wel degelijk van belang, Ook blijkt dat schade voor derden meestal niet wordt vermeld, tenzij daaruit schade voor de gemeente via een WA-procedure kan volgen. Het is de vraag of een publieke organisatie die er is ten behoeve van de burger zich zo beperkt moet op stellen. Naar analogie van het verschil tussen een maatschappelijke kosten-batenanalyse en een bedrijfsmatige kosten/batenanalyse, zou bepleit kunnen worden om als gemeente wèl de eventuele gevolgen voor derden in kaart te brengen, althans als het gaat om gevolgen van gebeurtenissen die de gemeente raken. Evenmin wordt stelselmatig rekening gehouden met schade door derden aangericht. Waarom wordt wel vandalisme genoemd (2x slechts), maar bijv. niet de schade door een treinontsporing, of wel de schade door bosbrand (1x), brand (3x), explosieven (1x), maar niet door de ontploffing van een bedrijf? Groningen somt overigens na de risico s nog ontwikkelingen op en risico s die geen directe financiële gevolgen hebben. 4. Berekening weerstandsvermogen Dat de risico s meestal niet worden gekwantificeerd heeft echter wel consequenties voor de relatie tussen de risico s en het benodigde weerstandsvermogen. Doordat de risico s niet gekwantificeerd worden is ook vaak het benodigde weerstandsvermogen niet berekend. Of is 9

10 het benodigde weerstandsvermogen op basis van een andere regel, bijvoorbeeld als bepaald percentage van het begrotingstotaal of een bepaald bedrag per inwoner, berekend. Op deze manier wordt er echter geen directe relatie gelegd tussen de geïnventariseerde risico s en het daarvoor benodigde weerstandsvermogen. In het figuur 6 wordt uiteengezet hoe de verschillende gemeenten hun benodigde weerstandsvermogen hebben berekend. Niet berekend Berekend als bedrag per inwoner Berekend als percentage van gemiddelde omzet Berekend als percentage van begroting Berekend als percentage van Alg. Uitkering Berekend op basis van risico's Figuur 6: Per methode van berekening van het weerstandsvermogen het aantal gemeenten dat die methode heeft toegepast. Het weerstandsvermogen wordt door Binnenlandse Zaken in BBV omschreven als de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en de risico s waarvoor geen maatregelen zijn getroffen. Het BBV omschrijft daarbij de beschikbare weerstandscapaciteit als de som van de algemene reserves, de onbenutte belastingcapaciteit en de stille reserves Uit het Onderzoek blijkt: a. Het beschikbare weerstandsvermogen blijkt vaak berekend te zijn, hoewel enige verschillen tussen de gemeenten zijn waar te nemen. In veel gevallen hanteert men echter voor de berekening dezelfde indeling die het BBV noemt. 10

11 b. Er is onduidelijkheid of men de hele algemene reserve moet nemen of slechts het vrij aanwendbare deel. c. Waarom BZK de bestemmings- en dienstenreserves niet heeft genoemd is onduidelijk. Groningen en Tilburg doen dat bijvoorbeeld wel. Misschien dat BZK die heeft weggelaten omdat die zijn bedoeld voor die diensten zelf; bijzondere reserves en bestemmingsreserves zijn immers niet bedoeld voor het opvangen van tegenvallers in het algemeen. Dat betekent overigens wel dat bestemmings- en dienstenreserves niet volledig zijn te sommeren met andere posten, wat bij sommige gemeenten wel is gedaan. c. Onbenutte belastingcapaciteit: men gaat voor wat betreft de OZB uit van de opbrengst bij tarieven welke worden voorgeschreven voor een art.12-gemeente. Er zijn gemeenten die opmerken dat men daar theoretisch boven uit kan gaan. Voor de heffingen berekent men de ruimte indien men overgaat tot kostendekking. d. Stille reserves: deze zijn moeilijk extern te beoordelen. Een van de gemeenten noemt bijv. wèl de grondvoorraad niet in exploitatie, en brengt vervolgens ook de stille reserve in aandelen onder de aandacht maar berekent die niet als deel van het weerstandsvermogen. Het is onze indruk dat de stille reserves aanzienlijk hoger zijn dan uit de berekeningen blijkt. e. Ook de post Onvoorzien, hoewel niet genoemd in BBV, wordt meestal meegenomen. Waar een gemeente een begrotingspost voor Nieuw Beleid heeft, wordt bijvoorbeeld opgemerkt dat die gelden al vastgelegd zijn via nieuwe initiatieven. Robuuste begroting? Binnenlandse zaken schrijft (BBV): de paragraaf geeft aan hoe robuust de begroting is... Dat wordt door vele gemeenten dus overgenomen in de risicoparagraaf. Het gaat om het vermogen om tegenvallers op te vangen zonder dat het activiteitenniveau in gevaar wordt gebracht. Het weerstandsvermogen geeft eerder een partiële indicatie van de financiële positie, partiële omdat men om die goed in kaart te brengen ook moet kijken naar de schuldpositie etc. Het weerstandsvermogen is in eenvoudig Nederlands beter te omschrijven als een appeltje voor de dorst. Enkele gemeenten, bijv. Groningen, doen het beter en schrijven dat de paragraaf aangeeft hoe robuust 3 de financiële positie is. 3 Sinds ca. 8 jaar is BZK begonnen met te spreken over robuuste gemeenten, te creëren door gemeenten samen te voegen. Daarna is dit woord aan zegetocht in ambtelijk Nederland begonnen. 11

12 Structureel of incidenteel? In het BBV wordt onderscheid gemaakt tussen de incidentele weerstandscapaciteit en de structurele weerstandscapaciteit. Dat betekent dat de gemeente (en provincie) niet alleen voor de mogelijke risico s moet inschatten of het effect eenmalig dan wel blijvend is, maar ook bij de berekening van de weerstandscapaciteit op dat tijdsaspect moet letten. In de praktijk blijkt dat de meeste gemeenten alleen het incidentele weerstandsvermogen (WV) berekenen. Groningen is een gunstige uitzondering: het berekent de weerstandscapaciteit en het totale risico structureel en incidenteel, het rekent voor dat het WV incidenteel gunstig is maar structureel maatregelen ter versterking vergt. 5. Risicomanagementbeleid Veel gemeenten die aan het onderzoek hebben meegewerkt, zijn ook nog niet zo ver dat zij een risicomanagement beleid hebben opgesteld. De derde stap in de risicomanagementcyclus houdt in het treffen van maatregelen die de frequentie, de kans of waarschijnlijkheid, verlagen, dan wel de eventuele omvang van de schade beperken. De vierde stap houdt dan in de manier waarop men de schade opvangt, bijvoorbeeld uit de lopende begroting, via een voorziening, via risk transfer naar derden, bijvoorbeeld via een contract naar een leverancier of aannemer, of via een lease, of via een verzekering, etc. Boekel bijv. schrijft: Instrumenten die ertoe bijdragen dat risico s beheersbaar worden, zorgen voor een afnemende behoefte aan weerstandsvermogen. Hoewel dat inzicht juist is, zijn die maatregelen niet in de onderzochte paragraaf vermeld. Groningen, om een andere voorbeeldgemeente te noemen, vermeldt per risico de actie. Meestal worden de risico s echter aangeduid zonder dat wordt aangegeven welke maatregelen zijn of worden genomen. Sommigen hebben in hun beleid alleen opgenomen of hun huidige weerstandsvermogen voldoende is en zo nee, hoeveel dat dan nog zou moeten stijgen. De manier waarop wordt echter achterwege gelaten. In een aantal gevallen wordt er alleen vermeld dat het beleid nog ontwikkeld moet worden. In meerdere gevallen ontbreekt er zelfs een gedeelte over het risicomanagementbeleid. 12

13 Conclusie en aanbevelingen 1. Er is nog veel werk aan de winkel. Er zijn duidelijk gemeenten aanwijsbaar die op de goede weg zijn, zoals Groningen en Tilburg, maar er zijn ook gemeenten waar de berekening van het weerstandsvermogen en het daarachter liggende risicomanagement nog in de beginfase verkeren. 2. Binnenlandse Zaken heeft destijds met de introductie van het voorschrift van een risicoparagraaf internationaal een pioniersrol vervuld. BZK heeft geleerd van de oppervlakkige toepassing van dat voorschrift (Comptabiliteitsvoorschriften 1995) in de praktijk en met het nieuwe artikel 11 in het BBV de benadering aangescherpt door voor te schrijven dat de beschikbare weerstandscapaciteit en evenzo het uitstaande risico, dus de benodigde weerstandscapaciteit, moet worden berekend. Tevens dient men het daarop gerichte beleid uit een te zetten. In dit artikel zijn suggesties gedaan waar het voorschrift kan worden verbeterd dan wel aangescherpt. Die suggesties betreffen a. Het gaat om de robuustheid van de financiële positie en niet van de begroting, b. Aanscherping is nodig voor de berekening van de weerstandscapaciteit waar het gaat om de algemene reserve, de bestemmingsreserves en de bedrijfsreserves, en de post onvoorzien. c. Is het onderscheid tussen algemene risico s en specifieke risico s zinvol? Wanneer precies is van een algemeen risico sprake. d. In de paragraaf moet men ook de zgn. reguliere risico s betrekken; voor de berekening van de benodigde weerstandscapaciteit kan men dan rekening houden met de dekking van de risico s door gevormde voorzieningen, door verzekeringen, etc. e. Het verdient aanbeveling om alle risico s in kaart te brengen. Sommige risico s houden een claim op weerstandscapaciteit in, andere niet, hetzij omdat ze al gedekt zijn, hetzij omdat het immateriële schade gaat. f. Aanbevolen wordt om ook schade voor derden in kaart te brengen, ook als die niet wordt verhaald op de gemeente. 3. De toepassingspraktijk laat zoals gewend volop ruimte voor verbetering zien. De provincies moeten toezicht houden op de uitvoering door gemeenten, maar het blijkt dat de gemeenten zelf nogal tekort schieten. Uit andere ervaring is bekend dat provincies zelf die rol van toezichthouder eigenlijk niet kunnen vervullen, omdat zij evenals BZK ook weinig ervaring hebben met risk management. Al doende moeten de drie bestuurslagen leren om te gaan met deze betrekkelijk nieuwe discipline. Rest de vraag: Stel dat de gemeenten allemaal serieus werk maken van het nieuwe voorschrift, zou dan een ramp á la Enschede of á la Volendam te 13

14 voorkomen zijn geweest? Misschien wel, of waarschijnlijk wel, maar er doen zich altijd weer nieuwe gebeurtenissen voor en ook de waarschijnlijkheden kunnen onverwachts veranderen in de tijd in de samenleving. 14

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer 1. Inleiding In 2008 heeft Aniek Geerts, student Master of Business Administration met begeleiding vanuit de Rijksuniversiteit Groningen door de heer B.J.W.Pennink

Nadere informatie

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen)

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) 2 januari 2014 2 Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Inhoudsopgave

Nadere informatie

4.2 Weerstandsvermogen

4.2 Weerstandsvermogen 4.2 Weerstandsvermogen 4.2.1 Inleiding Deze paragraaf handelt over de hoogte van de algemene reserve en andere weerstandscapaciteit waarover de gemeente Spijkenisse beschikt om calamiteiten en andere tegenvallers

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Nota Weerstandsvermogen 2013 Gemeente Olst-Wijhe Olst-Wijhe, maart 2013 doc. nr.: 13.014804 Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Inhoudsopgave Samenvatting 3 Hoofdstuk indeling 1.

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT Vastgesteld in de gemeenteraad 25 januari 2011 Nota weerstandsvermogen en risicomanagement Pagina 1 van 9 Weerstandsvermogen en risicomanagement 1. Inleiding.

Nadere informatie

Tot slot wordt de uitkomst uit de risicosimulatie

Tot slot wordt de uitkomst uit de risicosimulatie Figuur 3 Kans (p) 4 5,75 7,5 9,25 Kansverdeling van te verwachten 8,4 (90%) kosten in miljoenen euro s Figuur 4 Planschade claim firma Jan... 1% rentedaling leidt tot 3... ESF subsidie wordt niet vo...

Nadere informatie

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Provincie Groningen December 2014 1. Inleiding Op basis van de Financiële Verordening Provincie Groningen dienen Gedeputeerden Staten (GS) ten minste eenmaal

Nadere informatie

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut!

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Inleiding In 1995 deed risicomanagement bij gemeenten zijn intrede doordat deze verplicht werden gesteld een risicoparagraaf in hun begroting op te nemen.

Nadere informatie

Stafdienst Bedrijfsvoering Afdeling Concernfinanciën 31 augustus 2005. Kadernota weerstandsvermogen

Stafdienst Bedrijfsvoering Afdeling Concernfinanciën 31 augustus 2005. Kadernota weerstandsvermogen Stafdienst Bedrijfsvoering Afdeling Concernfinanciën 31 augustus 2005 Kadernota weerstandsvermogen INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 1 2 DEFINITIES VOOR WEERESTANDSCAPACITEIT EN RISICO S... 2 2.1 Weerstandscapaciteit...

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H)

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 1 1. INLEIDING... 2 1.1 Waarom een nota reserves en voorzieningen?... 2 1.2 Inhoud van de nota... 2 2 Regelgeving en

Nadere informatie

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015 Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding Risicomanagement... 4 Doel risicomanagement Stappen risicomanagement Risicobeheersing Taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE 22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE ONTWERPBEGROTING 2016 Inhoudsopgave Bladz. 1. Aanbieding begroting 2016 1 2. Beleidsbegroting 2016 3 2.1 Programma 2.2 Paragrafen 3. Financiële begroting

Nadere informatie

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement (Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement Aanleiding Het college heeft de opdracht een Nota Risicomanagement op te stellen. Hiertoe heeft de raad besloten bij de rapportage Financiële Strategie.

Nadere informatie

Hoe financieel gezond is uw gemeente?

Hoe financieel gezond is uw gemeente? Hoe financieel gezond is uw gemeente? drs. R.M.J.(Rein-Aart) van Vugt RA A.(Arie)Elsenaar RE RA 1 Hoe financieel gezond is uw gemeente? In dit artikel geven de auteurs op hoofdlijnen aan welke indicatoren

Nadere informatie

Het Ministerie van BZK

Het Ministerie van BZK PLANNING EN CONTROL Financieel weerstandsvermogen berekenen met risicosimulatie Hoe kan onder het (nieuwe) Besluit begroting en verantwoording het financiële weerstandsvermogen worden berekend op basis

Nadere informatie

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth De taak van de raad onder het dualisme Kaders stellen (WMO, Jeugdwet, handhaving) Budgetteren (begroting) Lokale wetgeving

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Intern document 2014/10084 behorende bij B&W nota 2014/10024 Colofon Uitgave Mei 2014 Gemeente Zundert Markt 1 4881 CN Zundert Postbus 10.001 4880 CA

Nadere informatie

B en W - advies. 3. Polinder Financien en Personeel A.J. Klein 22 oktober 2009. nr. nr. / " Openbaar

B en W - advies. 3. Polinder Financien en Personeel A.J. Klein 22 oktober 2009. nr. nr. /  Openbaar B en W - advies Portefeuillehouder Afdeling Advies van Datum advies Bestandsnaam Advies O.R. In overleg met afdeling(en) Actief informeren raad Actief informeren wijkcontactambtenaar Advies: Aangehouden

Nadere informatie

Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Vraag Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter.

Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Vraag Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter. Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter. Overzicht alle risico s Zoals ook in de paragraaf weerstandsvermogen

Nadere informatie

NB beide formulieren invullen (2 tabbladen)

NB beide formulieren invullen (2 tabbladen) Behandelend ambtenaar gemeente Begroting 2015 is Meerjarenbegroting 2016-2018 is Datum vaststelling begroting 2015 Datum ontvangst begroting 2015 Maatstaven Aantal inwoners per 1-1-2015 Aantal woonruimten

Nadere informatie

(pagina 3) (pagina 6)

(pagina 3) (pagina 6) JAARREKENING 2014 Tijdigheid Is de jaarrekening op tijd (voor 15 april) ontvangen? Accountantsverklaringen Is de verklaring aanwezig (ja /nee) en welke soort verklaring? Weerstandsvermogen Hoogte algemene

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland 1 Inhoud Management Samenvatting... 3 Hoofdstuk 1 Inleiding... 4 Hoofdstuk 2 Weerstandsvermogen... 5 Hoofdstuk 3 Begrippenkader...

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel Nota weerstandsvermogen gemeente Leeuwarderadeel Inhoudsopgave Inleiding...3 Wet- en regelgeving en huidig beleid...4 2.1 Besluit begroting en Verantwoording...4 2.2 Financiële verordening gemeente Leeuwarderadeel...4

Nadere informatie

P R O V 1 N su È F R VS l! Ä N. Doe. nr.: Class, nr. * Ingek.: AfdelirrT. Beh. door; Afd. Hoofd AWB.. weken. voor kenn isg. aangenomen/tel.

P R O V 1 N su È F R VS l! Ä N. Doe. nr.: Class, nr. * Ingek.: AfdelirrT. Beh. door; Afd. Hoofd AWB.. weken. voor kenn isg. aangenomen/tel. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Gedeputeerde Staten van Fryslan Postbus 20120 8900 HM LEEUWARDEN Datum 18 december 2014 Betreft Begroting

Nadere informatie

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Oktober 2012 1 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Doelstelling en reikwijdte nota... 3 1.3 Definities en

Nadere informatie

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Weerstandsvermogen te complex voor gemeenteraadsleden 1 en dus vooral voor het college? Neen, de gemeenteraad

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleidslijnen reserves en voorzieningen... 4 2.1 Definities en regelgeving... 4 2.2 Toerekening van rente... 5 3. Huidige standen

Nadere informatie

Graag vernemen wij uw advies ter zake. Het dagelijks bestuur, 120138/LUT 4/4

Graag vernemen wij uw advies ter zake. Het dagelijks bestuur, 120138/LUT 4/4 Het bijgevoegde rapport geeft u een beeld van de berekening van de omvang van de (financiële) risico s 2011 volgens de vastgestelde methodiek. Ook verschaft het rapport informatie over de opbouw van de

Nadere informatie

*1311304* Onderwerp Waarderingsgrondslag stille reserve

*1311304* Onderwerp Waarderingsgrondslag stille reserve ** Onderwerp Waarderingsgrondslag stille reserve Doel van deze mededeling: Provinciale Staten te informeren over de wijziging van de waarderingsgrondslag voor de stille reserve in de weerstandsparagraaf.

Nadere informatie

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Datum: 18 mei 2012 Afdeling: Bestuur, team ontwikkeling Afdelingshoofd:

Nadere informatie

Vereniging van Zeeuwse Gemeenten. Aan de colleges van burgemeester en wethouders van de Zeeuwse gemeenten. ledenbrief

Vereniging van Zeeuwse Gemeenten. Aan de colleges van burgemeester en wethouders van de Zeeuwse gemeenten. ledenbrief Vereniging van Zeeuwse Gemeenten Aan de colleges van burgemeester en wethouders van de Zeeuwse gemeenten ledenbrief 2016-001 status standpuntbepaling ons kenmerk BO bijlage(n) -2- contactpersoon bezoekadres

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing Gemeente Uden Opgesteld door: Marieke Wagemakers Functie: Adviseur Planning & Control Afdeling: Middelen Cluster: Bedrijfsbureau - 1 - Inhoudsopgave 1.1 Samenvatting...

Nadere informatie

Toelichting over de presentatie: Presentatie Uitkomsten stresstest. Informeren. Doel:

Toelichting over de presentatie: Presentatie Uitkomsten stresstest. Informeren. Doel: Toelichting over de presentatie: Presentatie Uitkomsten stresstest Doel: Informeren Toelichting: Bijlagen: Tijdens een bijeenkomst op 11 juni 2012 gaf wethouder Jeene een presentatie over de uitkomsten

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen. Concept, oktober 2014

Nota reserves en voorzieningen. Concept, oktober 2014 Nota reserves en voorzieningen Concept, oktober 2014 Autorisatie OPSTELLERS: Dennis Ellenbroek FUNCTIONARIS Financieel specialist Versiegegevens VERSIE: DATUM: OMSCHRIJVING: 0.1 20 oktober Definitief concept

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen RMH

Nota Reserves en Voorzieningen RMH Nota Reserves en Voorzieningen RMH 1. Inleiding De reserves en voorzieningen vormen een belangrijk onderdeel van de vermogenspositie van de Regio Midden Holland (RMH). Zowel vanuit bestuurlijk als bedrijfseconomisch

Nadere informatie

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 368891 Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 Onderwerp: Beleidsbegroting 2013-2016 Verantwoordelijk portefeuillehouder: Drs. F.P. Fakkers SAMENVATTING Vanuit

Nadere informatie

Aan de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de heer mr. K.G. de Vries Staatssecretaris van Financiën de heer drs. W.J.

Aan de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de heer mr. K.G. de Vries Staatssecretaris van Financiën de heer drs. W.J. Aan de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de heer mr. K.G. de Vries Staatssecretaris van Financiën de heer drs. W.J. Bos Bijlagen -- Inlichtingen bij W.M.C. van Zaalen Onderwerp Artikel

Nadere informatie

Rekenen aan de Stad. Jelte Boeijenga, Gert Middelkoop, Jan Brouwer

Rekenen aan de Stad. Jelte Boeijenga, Gert Middelkoop, Jan Brouwer Rekenen aan de Stad Jelte Boeijenga, Gert Middelkoop, Jan Brouwer Bouwen en ontwikkelen voor 2008 Beperkt aantal betrokken partijen Overzichtelijk tijdbestek Vastomlijnd plan Bouwen en ontwikkelen na 2008

Nadere informatie

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Raadsvoorstel Agendapunt: 16 Onderwerp risicomanagement grondexploitaties Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Aan de gemeenteraad,

Nadere informatie

Uitgangspunten stresstest

Uitgangspunten stresstest Uitgangspunten stresstest Hoofdzakelijk op basis van openbare bronnen: Begroting Jaarrekening CBS-statistieken Atlas van de lokale lasten Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden

Nadere informatie

Altijd inzicht in de financiële positie van uw gemeente

Altijd inzicht in de financiële positie van uw gemeente Altijd inzicht in de financiële positie van uw gemeente Stresstest en scenarioanalyse, wat zijn de ontwikkelingen? Auteur: Geert Haisma De budgettaire vooruitzichten voor gemeenten en provincies zijn voor

Nadere informatie

Een risico is een onzekere gebeurtenis die de financiële positie van het Stadsgewest aanmerkelijk kan verslechteren.

Een risico is een onzekere gebeurtenis die de financiële positie van het Stadsgewest aanmerkelijk kan verslechteren. Vergadering: 17 februari 2010 Agendapunt: 10 Nummer: ABV8 Portefeuillehouder: W.A. Mateman Contactpersoon: P. Morauw AA. Doorkiesnummer: 070 750 1 537 Den Haag, 3 februari 2010 Aan het algemeen bestuur

Nadere informatie

Verzekeringenbeleid. December 2011 Verseon: 98125

Verzekeringenbeleid. December 2011 Verseon: 98125 Verzekeringenbeleid December 2011 Verseon: 98125 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding blz. 3 2. Kader blz.3 3. Doel blz. 5 4. Schaderisico s goed in beeld blz.5 5. Preventieve maatregelen blz.6 6. Geen onnodige

Nadere informatie

ONDERZOEK OMVANG FINANCIËLE BUFFER. Stichting Openbaar Onderwijs Oost Groningen 4512378/41613

ONDERZOEK OMVANG FINANCIËLE BUFFER. Stichting Openbaar Onderwijs Oost Groningen 4512378/41613 ONDERZOEK OMVANG FINANCIËLE BUFFER Stichting Openbaar Onderwijs Oost Groningen 4512378/41613 Utrecht, maart 2015 Voorwoord Dit rapport bevat de resultaten van het onderzoek naar de omvang van de financiële

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

Financiële begroting 2015 samengevat

Financiële begroting 2015 samengevat Financiële begroting 2015 samengevat Begrotingscyclus Het beleid en de financiën van de provincie komen op een aantal momenten in het jaar provinciebreed aan de orde. Dit wordt ook wel de begrotings- of

Nadere informatie

BEOORDEEL DE VERMOGENSPOSITIE VAN UW SCHOOLBESTUUR

BEOORDEEL DE VERMOGENSPOSITIE VAN UW SCHOOLBESTUUR BEOORDEEL DE VERMOGENSPOSITIE VAN UW SCHOOLBESTUUR Door financieel adviseur Reinier Goedhart, VOS/ABB Hoe beoordeel ik de vermogenspositie van mijn schoolbestuur? Op deze vraag wordt uitgebreid ingegaan

Nadere informatie

provincie GELDERLAND Gemeente Oude IJsselstreek Ontvangen: 18/12/2014 14ink18939

provincie GELDERLAND Gemeente Oude IJsselstreek Ontvangen: 18/12/2014 14ink18939 Gemeente Oude IJsselstreek Ontvangen: 18/12/2014 provincie 14ink18939 De Raad van de gemeente Oude IJsselstreek Postbus 42 7080 AA GENDRINGEN Bezoekadres Huis der Provincie Markt 11 6811 CG Arnhem telefoonnummer

Nadere informatie

Notitie Rentebeleid 2007

Notitie Rentebeleid 2007 Notitie Rentebeleid 2007 Inhoudsopgave Inleiding 3 De positie van de nota rentebeleid 3 De werking van het marktconform percentage 3 Totaalfinanciering versus project- of objectfinanciering 4 Rentetoerekening

Nadere informatie

Statenfractie D66 Gelderland

Statenfractie D66 Gelderland Verzoek tot debat HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Een nieuwe vorm van risicomanagement HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Beknopte samenvatting van

Nadere informatie

Onderwerp: exitstrategie De Meerlanden. Datum: mei 2013 (concept)

Onderwerp: exitstrategie De Meerlanden. Datum: mei 2013 (concept) Onderwerp: exitstrategie De Meerlanden Datum: mei 2013 (concept) 1. Vraagstelling: Door de commissie Ruimte is gevraagd een exitstrategie De Meerlanden uit te werken d.w.z. 1. verkoop aandelen De Meerlanden

Nadere informatie

Raadsinformatiebrief Nr. :

Raadsinformatiebrief Nr. : Raadsinformatiebrief Nr. : Onderwerp: Risicomanagement Reg.nr. : 12.0693 B&W verg. : 19 juni 2012 : 1) Status In het licht van de actieve informatieplicht informeren wij U over de stand van zaken met betrekking

Nadere informatie

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Jaarrekening 2013 Gemeente Bunnik Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Agenda Controle van de jaarrekening De voorschriften voor de jaarrekening Jaarrekeningcontrole 2013 Controle van de jaarrekening

Nadere informatie

Nota Risicomanagement & weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement & weerstandsvermogen Nota Risicomanagement & weerstandsvermogen Inhoudsopgave Samenvatting blz.: 3 1. Inleiding blz.: 4 2. Wettelijk kader blz.: 5 3. Risicomangementcyclus blz.: 7 4. Weerstandscapaciteit en weerstandsvermogen

Nadere informatie

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel ~,,~ Raadsvoorstel Agendapuntnummer: Registratienr: [ 40523] Onderwerp Instemmen met het doonoeren van een stelselwijziging voor de verantwoording- en dekkingswijze van investeringen met maatschappelijk

Nadere informatie

Onderstaand treft u de balans aan per 31 december 2014. Na de balans volgt een korte toelichting op de belangrijkste wijzigingen in de balans.

Onderstaand treft u de balans aan per 31 december 2014. Na de balans volgt een korte toelichting op de belangrijkste wijzigingen in de balans. FINANCIEEL BELEID Financiële positie op balansdatum Onderstaand treft u de balans aan per 31 december 2014. Na de balans volgt een korte toelichting op de belangrijkste wijzigingen in de balans. Activa

Nadere informatie

BBV ACTUALITEITEN 2013. Willem Wijntjes / voorzitter commissie Melchior Kerklaan/ secretaris commissie

BBV ACTUALITEITEN 2013. Willem Wijntjes / voorzitter commissie Melchior Kerklaan/ secretaris commissie BBV ACTUALITEITEN 2013 Willem Wijntjes / voorzitter commissie Melchior Kerklaan/ secretaris commissie ACTUALITEITEN BBV Commissie BBV Gepubliceerd in 2013 Wijzigingen in BBV BBV onder de loep Uw mening

Nadere informatie

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN 4 Soorten berekeningen 12 AUGUSTUS 2013 IR. PAUL DURLINGER Durlinger Consultancy Management Summary In dit paper worden vier methoden behandeld om veiligheidsvoorraden te

Nadere informatie

Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019

Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019 Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019 Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019 Inhoud Inleiding... 2 1. Vorming van reserves en voorzieningen... 3 1.1. Vorming van reserves... 3 1.2. Vorming

Nadere informatie

Presentatie advies risicomanagement. Uitwerking door de auditcommissie van gemeente Beverwijk

Presentatie advies risicomanagement. Uitwerking door de auditcommissie van gemeente Beverwijk Presentatie advies risicomanagement Uitwerking door de auditcommissie van gemeente Beverwijk Inhoud 1. Aanleiding 2. Probleemstelling 3. Werkwijze auditcommissie 4. Resultaten 5. Conclusie & aanbevelingen

Nadere informatie

4. Paragrafen. Begroting Holland Rijnland 2015. Weerstandsvermogen

4. Paragrafen. Begroting Holland Rijnland 2015. Weerstandsvermogen 4. Paragrafen Weerstandsvermogen Door de provincie Zuid-Holland is in het kader van het financiële toezicht voorgeschreven om een paragraaf over het weerstandsvermogen bij de begroting en rekeningstukken

Nadere informatie

Nota. Reserves en voorzieningen. Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland

Nota. Reserves en voorzieningen. Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland Nota Reserves en voorzieningen Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland 2015 Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding... 3 1.1 Algemeen... 3 1.2 Leeswijzer... 3 Hoofdstuk 2 Begripsbepalingen... 4 2.1 Algemeen... 4 2.2

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement

Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement Actualisatie voor de jaren 2012 tot en met 2015 Registratienummer: 12.003319 Concernstaf februari 2012 Inhoudsopgave Inhoudsopgave...3 1 Inleiding...5 1.1 Algemeen...5

Nadere informatie

Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard

Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard Inhoudsopgave 1. INLEIDING 4 2. BEGRIPPENKADER 4 3. RESERVES 5 3.1 ALGEMENE RESERVES 5 3.2 BESTEMMINGSRESERVES

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT GEMEENTE EERSEL

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT GEMEENTE EERSEL NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT GEMEENTE EERSEL 1. INLEIDING Voor u ligt de nota weerstandsvermogen en risicomanagement gemeente Eersel. Deze nota vloeit voort uit de Financiële verordening

Nadere informatie

Rapportage Risicomanagement

Rapportage Risicomanagement Rapportage Risicomanagement Nederlands Adviesbureau Risicomanagement Ervaar zelf de voordelen van NARIS Gratis demo Neem direct contact met ons op! 1 Maak zelf ook kennis met NARIS Risicomanagement Deze

Nadere informatie

Collegevoorstel. Zaaknummer: 00378506. Onderwerp: BEC motie rekentool begroting 2014

Collegevoorstel. Zaaknummer: 00378506. Onderwerp: BEC motie rekentool begroting 2014 Zaaknummer: 00378506 Onderwerp: BEC motie rekentool begroting 2014 Collegevoorstel Inleiding Bij de begrotingsbehandeling 2014 is unaniem een motie van het CDA aangenomen waarin u wordt verzocht de toepasbaarheid

Nadere informatie

Onderdeel Risico Kans op risico Maatregelen Schade worst case Kans x schade Conclusie risico

Onderdeel Risico Kans op risico Maatregelen Schade worst case Kans x schade Conclusie risico Bijlage b: : risicoanalyse r nieuwbouw MFA/BHS Bij de raadsbehandeling van de informatie omtrent de mogelijkheden om het MFA/BHS nieuw te bouwen heeft de raad gevraagd om een risicoanalyse op de beoogde

Nadere informatie

Programma 10. Financiën

Programma 10. Financiën Programma 10 Financiën Aandeel programma 10 in totale begroting 1% Financiën Overige programma's 99% Programma 10 Financiën Inleiding Ons college hanteert als uitgangspunt bij haar financiële beleid dat

Nadere informatie

Risicomanagement, voorzieningen en weerstandsvermogen

Risicomanagement, voorzieningen en weerstandsvermogen Risicomanagement, voorzieningen en weerstandsvermogen auteur Bas Bours/Suzan v Wezel datum december 2014 afdeling Fpl & C versie 0.4 status definitief bestandsnaam Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Risicomanagement

Nadere informatie

Grip op Financiën. 13 januari 2015 Sector Control

Grip op Financiën. 13 januari 2015 Sector Control Grip op Financiën 13 januari 2015 Sector Control Opbouw presentatie Inzicht in ontwikkeling leningenportefeuille en rente Normenkader van de gemeente Eindhoven Beheersmaatregelen Huidige leningenportefeuille

Nadere informatie

Raadsvergadering : 12 april 2016 agendapunt : Commissie : Bestuur en Ruimte

Raadsvergadering : 12 april 2016 agendapunt : Commissie : Bestuur en Ruimte Zaaknummer : Raadsvergadering : 12 april 2016 agendapunt : Commissie : Bestuur en Ruimte Onderwerp : Beleid overschotten Collegevergadering : 15 maart 2016 agendapunt : 10 Portefeuillehouder : J.B. Boer

Nadere informatie

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

Effectmeting van de aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek naar de programmabegroting

Effectmeting van de aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek naar de programmabegroting Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Effectmeting van de aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek naar de programmabegroting Rapportage Alphen-Chaam 02 juni 2009 R A P P O R T A G E E F F

Nadere informatie

Toelichting BenW-adviesnota

Toelichting BenW-adviesnota Onderwerp: Toelichting BenW-adviesnota Afdeling/team : Financiën Kostendekkendheid leges begroting 2015 Afdelingshoofd Auteur : Willemstein-Houbiers, F.M.E. : Ramakers, R.H.J. Datum vergadering : 1. Aanleiding

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1 Raadsvergadering van 2 oktober 2008 Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement Verantwoordelijke portefeuillehouder: M.G. de

Nadere informatie

Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Utrechtse Heuvelrug Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Utrechtse Heuvelrug Inhoudsopgave Definities 4 1. Inleiding 6 1.1 Algemeen 6 1.2 Vooruitblik 6 2. Wettelijk kader 7 2.1 Inleiding 7 2.2

Nadere informatie

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van Waarom gebruiken we Monte Carlo analyses? Bert Brandts Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van gebeurtenissen kunnen een bruikbaar instrument zijn om de post Onvoorzien

Nadere informatie

Kanttekeningen bij de Begroting 2015. Paragraaf 4 Financiering

Kanttekeningen bij de Begroting 2015. Paragraaf 4 Financiering Kanttekeningen bij de Begroting 2015 Paragraaf 4 Financiering Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Financieringsbehoefte = Schuldgroei... 4 3 Oorzaak van Schuldgroei : Investeringen en Exploitatietekort... 5 4 Hoe

Nadere informatie

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS Het Algemeen Bestuur van het recreatieschap Dobbeplas; Gezien het voorstel van het Dagelijks Bestuur van 13 oktober 2014; Gelet op het bepaalde in de artikelen

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2015 206 Besluit van 15 mei 2015, houdende wijziging van het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten in verband met het opnemen

Nadere informatie

Rapport. Eigen regie en zelfredzaamheid ; een enquête onder senioren

Rapport. Eigen regie en zelfredzaamheid ; een enquête onder senioren Rapport Eigen regie en zelfredzaamheid ; een enquête onder senioren Woerden, juli 2014 Inhoudsopgave I. Omvang en samenstelling groep respondenten p. 3 II. Wat verstaan senioren onder eigen regie en zelfredzaamheid?

Nadere informatie

2. -beaamt u daarmee dat 60% van de bestaande kosten van overhead op korte en middellange termijn niet beïnvloedbaar is?

2. -beaamt u daarmee dat 60% van de bestaande kosten van overhead op korte en middellange termijn niet beïnvloedbaar is? Bij motie: Motie: Niet benodigde middelen voor Overhead die ten laste zijn gebracht van het budget sociaal Domein moeten weer terug naar het sociaal Domein en ingebracht in de Reserve sociaal Domein. 1.

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Maart 2013 Afdeling Kwaliteit & Concerncontrol Team Planning & Kwaliteit Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Huidig beleid...5 2.1 Visie en doelstellingen...5

Nadere informatie

Stop met het gebruik van de methode van Kinney als kwantitatieve risicoevaluatiemethode

Stop met het gebruik van de methode van Kinney als kwantitatieve risicoevaluatiemethode Stop met het gebruik van de methode van Kinney als kwantitatieve risicoevaluatiemethode : De methode van Kinney is geen kwantitatieve doch een kwalitatieve risicoevaluatiemethode Hierbij wil ik aantonen

Nadere informatie

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen 2014

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen 2014 Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen 2014 Gemeente Neder-Betuwe Dodewaard Echteld Kesteren Ochten Opheusden IJzendoorn Opheusden 3 december 2013 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen 2014

Nadere informatie

Nr.: 06-50a Diemen, 15 september 2006 Onderwerp: Voorjaarsnota 2006 (aanvullend voorstel) Op 11 september behandeld geweest in de auditcommissie

Nr.: 06-50a Diemen, 15 september 2006 Onderwerp: Voorjaarsnota 2006 (aanvullend voorstel) Op 11 september behandeld geweest in de auditcommissie Nr.: 06-50a Diemen, 15 september 2006 Onderwerp: Voorjaarsnota 2006 (aanvullend voorstel) Op 11 september behandeld geweest in de auditcommissie Aan de raad. Inleiding Op 5 juli heeft een eerste bespreking

Nadere informatie

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg Financiële verordening RUD Zuid-Limburg 1 Inhoud Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen... 3 Artikel 1 Begrippenkader... 3 Hoofdstuk 2 Begroting en verantwoording... 4 Artikel 2 Opstellen begroting en verantwoording...

Nadere informatie

CAR verzekering: heeft mijn VvE dat nodig?

CAR verzekering: heeft mijn VvE dat nodig? CAR verzekering: heeft mijn VvE dat nodig? De laatste tijd wordt aan mij steeds vaker gevraagd of een VvE zelf een bouwverzekering moet afsluiten of dat dit aan de aannemer/projectontwikkelaar overgelaten

Nadere informatie

Voorstel: Wij stellen uw raad voor bijgaande Nota Reserves en Voorzieningen 2013 vast te stellen. Burgemeester en wethouders van Ferwerderadiel,

Voorstel: Wij stellen uw raad voor bijgaande Nota Reserves en Voorzieningen 2013 vast te stellen. Burgemeester en wethouders van Ferwerderadiel, AAN: De raad van de gemeente Ferwerderadiel. Sector : II Nr. : 06/52.13 Onderwerp : Vaststelling Nota Reserves en Voorzieningen 2013. Ferwert, 9 september 2013. Inleiding: Normaliter wordt de Nota Reserves

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN OPENBAAR LICHAAM NOABERKRACHT DINKELLAND TUBBERGEN

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN OPENBAAR LICHAAM NOABERKRACHT DINKELLAND TUBBERGEN NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2014 OPENBAAR LICHAAM NOABERKRACHT DINKELLAND TUBBERGEN Nota reserves en voorzieningen 2014 GR - pagina 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Besluit Begroting en Verantwoording

Nadere informatie

Risicomanagementbeleid. Gemeente Beemster. BNG Consultancy Services (BCS) BCS. Referentienummer

Risicomanagementbeleid. Gemeente Beemster. BNG Consultancy Services (BCS) BCS. Referentienummer Risicomanagementbeleid Gemeente Beemster BNG Consultancy Services (BCS) Referentienummer BCS Doorkiesnummer (070) 3750 473 Faxnummer (070) 3649 349 Datum oktober 2009 Versie Versie 1.0 Samenvatting Conform

Nadere informatie

VERBONDEN PARTIJEN artikel 1 en artikel 5

VERBONDEN PARTIJEN artikel 1 en artikel 5 Hoofdstuk 1 BBV Artikel 1-6 Algemene bepalingen VERBONDEN PARTIJEN artikel 1 en artikel 5 Vraag 13 van deel 7 (vóór apr05) Is een artikel 82 commissie een verbonden partij volgens het BBV? Een artikel

Nadere informatie

1. Inleiding en richtlijnen

1. Inleiding en richtlijnen NOTITIE RENTE 2017 1. Inleiding en richtlijnen 1.1 Inleiding Bij de wijzigingen van het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) en de invoering van de Vennootschapsbelasting (VPB) voor de lagere overheden

Nadere informatie

Nota Risicomanagement. Weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement. Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement Weerstandsvermogen Gemeente Roermond, augustus 2012 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 1 Inleiding 3 2 Doelstelling 4 3 Risico's 6 3.1 Definiëring 6 3.2 Risicobereidheid 6 3.3 Rollen en

Nadere informatie

Raadsvoorstel2012.0029001 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen

Raadsvoorstel2012.0029001 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen gemeente Haarlemmermeer Onderwerp Raadsvoorstel2012.0029001 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen Portefeuillehouder J.J. Nobel stellers U. Donmez en A. Rozet Collegevergadering 12 juni 2012 Raadsvergadering

Nadere informatie