Rimpelingen van het Ruimteweefsel 1 Thomas Hertog

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Rimpelingen van het Ruimteweefsel 1 Thomas Hertog"

Transcriptie

1 Rimpelingen van het Ruimteweefsel 1 Thomas Hertog Het LIGO Observatorium in de Verenigde Staten schreef onlangs de eerste rechtstreekse waarnemingen van gravitatiegolven op zijn naam. Het uitermate zwakke signaal bleek afkomstig van twee, voor het overige onzichtbare zwarte gaten diep in het heelal, die anderhalf miljard jaar geleden samensmolten tot één groter zwart gat. Albert Einstein voorspelde precies honderd jaar geleden op basis van zijn algemene relativiteitstheorie dat dergelijke versmelting gepaard gaat met trillingen van het ruimteweefsel gravitatiegolven die zich vervolgens aan de lichtsnelheid voortplanten. De detectie van gravitatiegolven laat wetenschappers toe om het donkere heelal te exploreren. Dit luidt een nieuw tijdperk in voor de natuurkunde en de astronomie. Deze bijdrage schetst het belang en de draagwijdte van deze ontwikkelingen in een wetenschappelijk historisch kader, met ook aandacht voor enkele belangrijke perspectieven voor Vlaanderen en België.. In juni 1905, terwijl hij zes dagen per week en acht uur per dag in een octrooibureau in het Zwitserse Bern werkte, voltooide Albert Einstein zijn speciale relativiteitstheorie, waarin tijd en ruimte verweven zijn in een `ruimtetijd. De theorie voorspelt dat afstanden, snelheden en tijdsduren niet absoluut zijn, maar altijd relatief, afhankelijk van de waarnemer. Hieruit leidde Einstein een formule af die de beroemdste vergelijking ter wereld zou worden: E=mc 2. De speciale relativiteitstheorie verankert de vaststelling dat niets sneller kan bewegen dan met de snelheid van het licht. Einstein realiseerde zich dat dit onverzoenbaar is met Newtons zwaartekrachttheorie, die stelt dat de zwaartekracht zijn invloed onmiddellijk doet voelen door de ruimte en gebaseerd is op een wereldbeeld waarin tijd en ruimte absoluut en strikt gescheiden zijn. Newtons theorie is echter bijzonder vaag over het fysische mechanisme dat aan de grondslag ligt van de zwaartekracht. Newton zelf was zich hiervan ter dege bewust en schreef hierover in een brief aan Richard Bentley: Gravity must be caused by an agent, but whether this agent is material or immaterial is a question I have left to the consideration of my readers. In 1907 ging Einstein daarom aan de slag om Newtons eeuwenoude wetten van de zwaartekracht volledig te herdenken teneinde het mechanisme waarmee de zwaartekracht zich laat gelden te ontrafelen en om haar in overeenstemming te brengen met zijn speciale relativiteitstheorie. Bijna tien jaar zwoegde hij op dit probleem, wat hij beschrijft als een lange, eenzame tocht doorheen de woestijn; zelfs zijn meest nabije collega s dachten dat hij tot mislukken gedoemd was. Tot Einstein in november 1915 eindelijk zijn algemene relativiteitstheorie kon voorstellen, waarmee hij een radicaal nieuwe beschrijving van de zwaartekracht gaf in termen van de kromming van ruimte en tijd. Volgens de algemene 1 Bijdrage voor Karakter, Academische Stichting Leuven

2 relativiteitstheorie bestaat er in feite geen `zwaartekracht. De Aarde trekt niet aan een glas dat uit je hand glipt, maar onze planeet creëert een vallei in het ruimteweefsel in haar omgeving, zodat het glas als het ware langs een helling naar de grond glijdt. Space-time tells matter how to move. Matter tells space-time how to curve, stelde Einstein, en dat is wat we ervaren als de zwaartekracht. Einsteins theorie werd aanvankelijk met veel scepsis onthaald. Vier jaar later echter meldden de wereldmedia dat uit nieuwe astronomische waarnemingen was gebleken dat de Zon de positie van de sterren aan de hemel lichtjes beinvloedt en wel precies zoals Einsteins algemene relativiteitstheorie voorspelt. Deze bevindingen bezorgden Einstein meteen wereldfaam. Hij werd de man die Newton had onttroond en de mensheid een stap dichter bij de ontrafeling van de meest fundamentele natuurwetten had gebracht. Met zijn algemene relativiteitstheorie bevrijdde Einstein ruimte en tijd uit het domein van de metafysica waar Newton hen had ondergebracht. Einsteins ideeën vonden bovendien weerklank in andere gebieden van de wetenschap en de kunsten. De eerste tests van de algemene relativiteitstheorie waren weliswaar een triomf voor de theorie, maar gaven enkel informatie over de kromming van het ruimteweefsel in ons zonnestelsel. Deze is bijzonder klein van de orde 10-6 aan het oppervlak van de Zon en amper 10-9 in de omgeving van de Aarde. De afwijkingen van Newtons oude zwaartekrachttheorie op het niveau van ons zonnestelsel zijn dan ook zeer beperkt. De algemene relativiteitstheorie had echter nog grote verrassingen in petto waar ook Einstein helemaal niet op voorbereid was, gaande van de oerknaltheorie tot zwarte gaten en gravitatiegolven. Terwijl hij tijdens de Eerste Wereldoorlog bij de Duitse artillerie aan het Russische front diende, verdiepte de sterrenkundige Karl Schwarzschild zich als een van de eersten in Einsteins nieuwe vergelijkingen. In 1916 slaagde hij er in om deze exact op te lossen en meer bepaald om een precieze beschrijving te geven van de kromming van de ruimte die ontstaat wanneer deze wordt vervormd door een bolvormig lichaam zoals de Zon. Schwarzschilds oplossing toonde aan dat als je een willekeurig object voldoende samenperst bijvoorbeeld de Zon tot een bol met een diameter van slechts enkele kilometers de kromming van de ruimte zo extreem wordt dat alles wat in de buurt komt, nooit meer kan ontsnappen. Er vormt zich een gebied rondom het object waarin zelfs licht wordt gevangen gehouden. Tegenwoordig zouden we zeggen: er ontstaat een zwart gat. Aanvankelijk beschouwden wetenschappers inclusief Einstein de notie van zwarte gaten als een wiskundige eigenaardigheid van de algemene relativiteitstheorie, zonder enige relevantie voor de fysische wereld. Bovendien heerste er een enorme verwarring over de aard van de buitenste rand van dergelijke mysterieuze objecten, tegenwoordig de horizon genoemd. Schwarzschild zelf vermoedde dat de kromming van de ruimte er oneindig wordt, waardoor begrippen als ruimte en tijd er hun betekenis zouden verliezen. In 1933 toonde Georges Lemaître echter aan dat deze conclusie op een verkeerde fysische interpretatie berust van de oplossing.

3 Pas in de jaren 50 trok de nevel rond de aard van zwarte gaten in de algemene relativiteitstheorie enigszins op. Bovendien werd alsmaar duidelijker dat de implosie van de resterende materie aan het einde van de levenscyclus van voldoende zware sterren effectief tot de vorming van zwarte gaten kan leiden. Het bestaan van dergelijke stellaire zwarte gaten werd inmiddels bevestigd door talrijke indirecte astronomische waarnemingen van gas en hemellichamen in hun omgeving. Alleen al onze Melkweg telt waarschijnlijk vele miljoenen zulke zwarte gaten. Tegenwoordig spelen zwarte gaten ook een cruciale rol in gedachte--experimenten in het onderzoek in de hoge-energie fysica en de kosmologie. Stephen Hawking toonde in de jaren 1970 op wiskundige gronden aan dat subtiele kwantumeffecten ervoor zorgen dat zwarte gaten toch heel lichtjes stralen waardoor ze krimpen en uiteindelijk helemaal verdwijnen. Sindsdien is men ervan overtuigd dat de extreme eigenschappen van zwarte gaten hen uiterst geschikt maken als laboratorium, niet enkel om de algemene relativiteitstheorie in haar meest extreme omstandigheden te testen, maar tevens om die theorie te verenigen met de kwantummechanica tot een allesomvattende theorie die de macro - en de microwereld beschrijft in een overkoepelend wiskundig kader. Meer zelfs, sommige van de meest fundamentele discussies in de hedendaagse hogeenergie fysica gaan precies over de vraag of en op welke manier kwantumprocessen van betekenis zijn in de omgeving van de horizon van zwarte gaten, en wat dat ons vertelt over hun interne structuur en bij uitbreiding over de oerknal, want een uitdijend heelal is in wiskundig opzicht een zwart gat binnenste buiten gekeerd. Gedurende decennia was dit een louter theoretisch debat. De interne structuur van zwarte gaten is immers onzichtbaar voor de buitenwereld en ook vanuit hun nabije omgeving bereikt ons nauwelijks elektromagnetische straling. De geboorte van de astronomie met gravitatiegolven brengt hierin een revolutionaire verandering. Het bestaan van gravitatiegolven volgt rechtstreeks uit de Algemene Relativiteitstheorie, zoals Einstein zelf al meteen in 1916 aantoonde. De theorie stelt immers dat de ruimte vervormt in de omgeving van massa s. Elke beweging van massa s leidt tot een verandering in die vervorming. Als bijvoorbeeld een koppel sterren of zwarte gaten om elkaar heen draaien, zal de vervorming van de ruimte zich voortdurend aanpassen. Dit leidt tot trillingen van het ruimteweefsel net zoals wanneer kinderen rondjes lopen op een trampoline. Deze trillingen gravitatiegolven onttrekken energie aan de bewegende massa s, waardoor hun banen dan weer lichtjes wijzigen, en planten zich vervolgens volkomen ongehinderd aan de lichtsnelheid voort. Gravitatiegolven zijn dus in vele opzichten het mechanisme waarmee variaties in de zwaartekracht zich laten voelen, en waarvan de identificatie een belangrijke motivatie en leidraad was in Einsteins zoektocht naar een nieuw model van de zwaartekracht.. Nagenoeg alle bewegende massa s in het heelal zenden dus gravitatiegolven uit. Maar, nagenoeg alle bronnen van gravitatiegolven zijn extreem zwak, want de koppeling tussen

4 massa enerzijds en de kromming van het ruimteweefsel anderzijds is bijzonder klein. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat Einstein aanvankelijk overtuigd was dat gravitatiegolven nooit zouden worden waargenomen. In 1936 komt hij zelfs terug op zijn eigen voorspelling en verklaart dat gravitatiegolven helemaal niet bestaan, wat zijn eminente collega Arthur Eddington noopt tot de bedenking dat `gravitational waves move at the speed of thought. Men was destijds echter niet op de hoogte van het bestaan van hemellichamen vele keren zwaarder dan de Zon. De zwarte gaten waarvan de samensmelting de uitbarsting van gravitatiegolven gegenereerd heeft die onlangs door LIGO werden opgevangen waren respectievelijk 36 en 29 keer zo zwaar als de Zon. Bovendien draaiden ze net voor hun versmelting zomaar eventjes aan de helft van de lichtsnelheid rond elkaar. Dergelijke extreme omstandigheden creëren een significante vervorming van de ruimtetijd die gepaard gaat met een hevige puls van gravitatiegolven die wel honderd keer meer energie bevat dan wat alle sterren in het heelal samen uitstralen! Het precieze patroon van de puls van gravitatiegolven kan zeer nauwkeurig berekend worden op basis van de algemene relativiteitstheorie. Zij bevat een weelde aan informatie, gaande van de massa s en rotatiesnelheden van de initiële zwarte gaten tot hun afstand van ons en, bovenal, de gedetailleerde kromming van de ruimtetijd in de omgeving van hun horizon. De relativiteitstheorie voorspelt dat de samensmelting van twee zwarte gaten tot een nieuwe zwart gat leidt met een oppervlak dat groter is dan de som van de oppervlaktes van beide initiële zwarte gaten. In het geval van de LIGO-detectie toonden de metingen aan dat het finale zwarte gat 62 keer zwaarder was dan de zon, wat betekent dat haar diameter enkele honderden kilometers bedraagt. Het moge duidelijk wezen dat met de rechtstreekse waarneming van gravitatiegolven een nieuw tijdperk aanbreekt voor de natuurkunde en de astronomie. Enerzijds verschaft het ons toegang tot gebieden van het heelal waarin de kromming van de ruimte enorm is en wordt het mogelijk om sommige van de meest spectaculaire en mysterieuze voorspellingen van de relativiteitstheorie met grote nauwkeurigheid te verifiëren. Anderzijds zullen de gegevens meer inzicht bieden in de eindfase van de evolutie van zware sterren en mettertijd zelfs toelaten om de hele geschiedenis van het heelal te reconstrueren aan de hand van de evolutie van zwarte gaten. Maar hoe manifesteren gravitatiegolven zich? En hoe neem je dergelijke golven waar? Gravitatiegolven veroorzaken zeer subtiele, periodieke uitdijingen en inkrimpingen van de ruimte, waarbij de ruimte in de ene richting krimpt wanneer ze in de andere uitdijt. Er komen helemaal geen licht of materiedeeltjes aan te pas. Het is een zuiver geometrisch fenomeen en heeft daarom enkel betrekking op de onderlinge afstand de ruimte tussen objecten. Dit gegeven bracht Ray Weiss in de jaren 1970 op het idee om een L-vormig laboratorium te bouwen om gravitatiegolven te meten. Bij de passage van een puls van gravitatiegolven zou volgens Einsteins theorie de ene arm van de L moeten krimpen terwijl de andere lichtjes uitzet. Hiermee lag Weiss aan de basis van het ontwerp van het L-vormige LIGO experiment. Decennia later is het resultaat een verbluffend technologisch hoogstandje waarin men met behulp van laser stralen het verschil in lengte tussen twee loodrechte,

5 vacuüm buizen van 4km tot op een nauwkeurigheid van een duizendste van de diameter van een proton meet, net voldoende om de meest krachtige uitbarstingen van gravitatiegolven op te vangen. Dergelijke fenomenale precisie is overigens van dezelfde orde als de lengte en tijdsschalen die bestudeerd worden in de Large Hadron Collider in het CERN. Het heeft vele jaren werk en technologische innovatie gevergd om het meest gevoelige meetinstrument dat ooit werd ontworpen ongevoelig te maken voor alles wat geen gravitatiegolf van kosmische oorsprong is. Om interferentie van Aardse bewegingen te vermijden bestaat het LIGO observatorium uit twee identieke L-vormige opstellingen, eentje in Hanford (Washington) en een tweede in Livingston (Louisiana), op een tiental millilichtseconden van elkaar verwijderd. Beide sets van buizen zijn bovendien perfect geïsoleerd van alle mogelijke Aardse bronnen van gravitatiegolven, gaande van de beweging van de wind in Hanford en de oceaan in Livingston, tot seismische activiteit, overvliegende vliegtuigen enzovoort. Met de observatie van gravitatiegolven opent de mensheid een nieuw venster op het heelal. Tot voor kort waren astronomen haast uitsluitend aangewezen op informatie in lichtgolven die ons vanuit de ruimte bereiken (op enkele neutrino s na). Gravitatiegolven zullen ons mettertijd het verhaal vertellen van het donkere heelal, dat geen licht uitstraalt en wordt gedomineerd door de dynamiek van zwarte gaten, de donkere materie, en de geometrie van de ruimtetijd zelf. En vermits het donkere heelal niet minder dan 95% van alle energie in het heelal herbergt, is er bijzonder veel ruimte voor ontdekkingen, en verrassingen. De bouw in de komende jaren van een wereldwijd netwerk van observatoria naar het model van LIGO zal de gravitationele astronomie verder ontwikkelen tot een volwaardige tak van de astronomie. De verschillende detectoren zullen samenwerken een gravitatiegolf uit de ruimte passeert tenslotte door alle detectoren wat een zeer nauwkeurige afstands- en plaatsbepaling van de bronnen zal toelaten. Er bestaan zelfs reeds plannen voor een tweede generatie van Aardse observatoria, met name om ondergronds een triangulair observatorium te bouwen wat gepast de Einstein Telescoop werd gedoopt waarbij de lengte van de drie buizen wel 10km zou bedragen. Bovendien blijkt de ondergrond in de Belgisch-Duits-Nederlandse grensstreek uitermate geschikt voor een dergelijk observatorium! Het spreekt voor zich dat de realisatie van de Einstein Telescoop enorme perspectieven zou bieden voor België, niet enkel wat onze wetenschappelijke en technologische bijdrage aan dit onderzoeksdomein betreft maar ook om het maatschappelijk draagvlak voor fundamenteel wetenschappelijk onderzoek te versterken. Het is echter moeilijk om op Aarde nog grotere observatoria te bouwen. Dit maakt dat men enkel relatief kleine bronnen kan bestuderen vanop Aarde, zoals stellaire zwarte gaten en neutronensterren, die gravitatiegolven van een voldoende hoge frequentie uitzenden. Daarom werkt de European Space Agency aan elisa de evolved Laser Interferometer Space Antenna. Dit is de eerste ruimtemissie gericht op de waarneming van gravitatiegolven (een voorbereidende technologische `Pathfinder missie werd reeds met succes gelanceerd vorige herfst) waarvan de Belgische bijdrage vanuit Leuven wordt gecoördineerd. Het elisa observatorium zal bestaan uit drie satellieten die heel nauwkeurig op een afstand van

6 enkele miljoenen kilometer van elkaar gehouden worden. In het hart van elke satelliet zal zich een goudklompje bevinden dat afgeschermd zal zijn van alle mogelijke effecten behalve de zwaartekracht de vorm van de ruimtetijd zelf. Een gravitatiegolf die door ons zonnestelsel passeert zal het ruimteweefsel even doen trillen, wat de afstanden tussen de drie goudklompjes zal doen variëren. Met behulp van laser stralen tussen de satellieten zal elke verandering in die onderlinge afstanden tot op een picometer (een miljoenste van een miljoenste meter) nauwkeurig gemeten worden. Zo zal elisa, dankzij de zeer lange armlengtes, gravitatiegolven van een zeer lage frequentie kunnen detecteren. Dit maakt het mogelijk om de evolutie en eigenschappen van de superzware zwarte gaten te bestuderen die zich in de kernen van sterrenstelsels bevinden. Versmeltingen van superzware zwarte gaten zijn veruit de meest energetische fenomenen in het heelal. Het signaal is zo luid dat elisa het zal opvangen tot in de verste uithoeken van het heelal, wat ons in staat zal stellen om de hele ontstaansgeschiedenis van sterrenstelsels -- tien miljard jaar van kosmische evolutie -- te reconstrueren. Mogelijks komen zelfs de gravitatiegolven van uktra-lage frequentie die gepaard gaan met de oerknal zelf in het vizier. De spectaculaire resultaten waarover LIGO onlangs berichtte, zijn dus slechts het prille begin van de gravitationele astronomie. De geschiedenis leert ons dat telkens wetenschappers op een nieuwe manier naar het heelal kijken, dit voor verrassingen zorgt. Ik verwacht dat dit ook ditmaal zo zal zijn. Naar mijn gevoel zal de gravitationele astronomie in een eerste fase de evolutie van het donkere heelal in kaart brengen en daarbij de meest verregaande voorspellingen van de algemene relativiteitstheorie aan precisietests onderwerpen. Mettertijd zal zij echter ook de limieten van Einsteins wereldbeeld exploreren en in het bijzonder de subtiele manifestatie van de onderliggende kwantumstructuur van het heelal blootleggen, waarin tijd en ruimte naar alle waarschijnlijkheid afgeleide begrippen zijn en plaats maken voor meer fundamentele concepten. Hierin schuilt het ware revolutionaire potentieel van de recente ontdekking van gravitatiegolven.

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Chris Van Den Broeck Nikhef open dag, 04/10/2015 Proloog: speciale relativiteitstheorie 1887: Een experiment van Michelson en Morley toont aan dat snelheid van

Nadere informatie

College Fysisch Wereldbeeld 2

College Fysisch Wereldbeeld 2 College Fysisch Wereldbeeld 2 Inhoud Coordinaten Gekromde coordinaten Wat is Zwaartekracht Zwarte gaten Het heelal Cosmologische constante Donkere materie, donkere energie Zwaartekrachtstraling y Coördinaten

Nadere informatie

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Veel kinderen hebben ooit al gehoord van een zwart gat, en ze weten dat het een bodemloze put is. Als iets in een zwart gat valt, kan het er onmogelijk uit ontsnappen

Nadere informatie

De evolutie van het heelal

De evolutie van het heelal De evolutie van het heelal Hoe waar te nemen? FERMI (gamma array space telescope) op zoek naar de specifieke gamma straling van botsende WIMP s: Nog niets waargenomen. Met ondergrondse detectoren in de

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag. Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015

Overzicht. Vandaag. Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Vandaag Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Theorie: de Algemene Relativiteits-Theorie de lichtsnelheid gekromde ruimte tests zwarte gaten Waarnemingen zwarte gaten uit sterren centrum van de Melkweg

Nadere informatie

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties.

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Nog niet gevonden! Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Daarnaast ook in 2015 een grote ondergrondse detector.

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is zwaartekracht?

Samenvatting. Wat is zwaartekracht? De mensheid bestudeert de hemel al duizenden jaren en op deze wijze heeft zij in toenemende mate kennis opgedaan van de aard van de kosmos. Dit heeft in de 16e eeuw onder andere geleid tot de verwerping

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

178 Het eerste licht

178 Het eerste licht 178 Het eerste licht Het eerste licht et ontstaan van het heelal heeft de mensheid al sinds de vroegste beschavingen bezig H gehouden. Toch heeft het tot de vorige eeuw geduurd voor een coherent model

Nadere informatie

The Entangled Universe B. Mosk

The Entangled Universe B. Mosk The Entangled Universe B. Mosk THE ENTANGLED UNIVERSE Context In het begin van de 20 ste eeuw veranderden twee fundamenteel nieuwe concepten in de natuurkunde ons begrip van het universum. De eerste revolutie

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Twee bijeenkomsten: Donderdag 17 oktober 2013: Historische ontwikkelingen van Astrologie.

Nadere informatie

Donkere Materie Een groot mysterie

Donkere Materie Een groot mysterie Donkere Materie Een groot mysterie Donkere Materie Al in 1933 toonde studie Fritz Zwicky dat 10-100 keer meer massa benodigd was om in clusters sterrenstelsels bijeen te houden. Mogelijkheid dat dit ontbrekende

Nadere informatie

Lichtsnelheid Eigenschappen

Lichtsnelheid Eigenschappen Sterrenstelsels Lichtsnelheid Eigenschappen! Sinds eind 19 e eeuw is bekend dat de lichtsnelheid:! In vacuüm 300.000km/s bedraagt! Gemeten met proeven! Berekend door Maxwell in zijn theorie over EM golven!

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014. uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond.

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014. uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Kosmologie Overzicht uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond Boek: n.v.t. Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het

Nadere informatie

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP Hoorcollege: Woensdag 10:45-12:30 in HG00.308 Data: 13 april t/m 15 juni; niet op 27 april & 4 mei Werkcollege: Vrijdag, 15:45-17:30, in HG 03.053 Data: t/m 17 juni; niet

Nadere informatie

Zwaartekrachtsgolven. Johan Konter, Niels Pannevis, Sander Kupers. 24 juni 2006. Zwaartekrachtsgolven. Johan Konter, Niels Pannevis, Sander Kupers

Zwaartekrachtsgolven. Johan Konter, Niels Pannevis, Sander Kupers. 24 juni 2006. Zwaartekrachtsgolven. Johan Konter, Niels Pannevis, Sander Kupers 24 juni 2006 Inleiding 1805 Laplace 1916 Einstein 1950 Bondi 1993 Nobelprijs: Hulse & Taylor voor meten aan PSR 1916+13. Figuur: De golvende ruimte Concept van Ruimtetijd gebogen door massa Eindige lichtsnelheid

Nadere informatie

Samenvatting. Sterrenstelsels

Samenvatting. Sterrenstelsels Samenvatting Sterrenstelsels De Melkweg, waarin de Zon één van de circa 100 miljard sterren is, is slechts één van de vele sterrenstelsels in het Heelal. Sterrenstelsels, ook wel de bouwstenen van het

Nadere informatie

Gravitatie en de dynamica van ruimtetijd. 1 Inleiding. door. Jo van den Brand en Mark Beker

Gravitatie en de dynamica van ruimtetijd. 1 Inleiding. door. Jo van den Brand en Mark Beker 1 Gravitatie en de dynamica van ruimtetijd door Jo van den Brand en Mark Beker Nationaal instituut voor subatomaire fysica, Nikhef Science Park 105, Amsterdam 1 Inleiding Virgo is een interferometer met

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand Sferische oplossingen: 10 november 2009 Ontsnappingssnelheid Mitchell (1787); Laplace (± 1800) Licht kan niet ontsnappen van een voldoend zwaar lichaam

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker?

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? OF: Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Waar komt het allemaal vandaan?

Waar komt het allemaal vandaan? Erik Verlinde Opening Academisch Jaar 2011 2012 Waar komt het allemaal vandaan? Dames en heren, Na deze leuke bijdrage van José van Dijck aan mij de beurt om u iets te vertellen passend bij het thema de

Nadere informatie

Gravitatie en Kosmologie

Gravitatie en Kosmologie Gravitatie en Kosmologie FEW cursus Jo van den Brand & Jeroen Meidam Les 1: 3 september 2012 Parallax Meten van afstand Meet positie van object ten opzichte van achtergrond De parallaxhoek q, de afstand

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Leuk dat je meedoet aan de voorronde van de Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014! Zoals je ongetwijfeld al zult weten dient deze ronde

Nadere informatie

In gesprek met Erik Verlinde, hoogleraar theoretische fysica

In gesprek met Erik Verlinde, hoogleraar theoretische fysica In gesprek met Erik Verlinde, hoogleraar theoretische fysica Voor veel mensen is theoretische fysica een abstract concept. Hoe zou u het aan de niet wetenschappelijk ingestelde leek uitleggen? Welnu, we

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

Sterrenkundig Practicum 2 3 maart Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87

Sterrenkundig Practicum 2 3 maart Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87 Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87 Sterrenkundig Practicum 2 3 maart 2005 Vele sterrenstelsels vertonen zogenaamde nucleaire activiteit: grote hoeveelheden straling komen uit het centrum.

Nadere informatie

Het meten van gravitatie golven door middel van pulsars

Het meten van gravitatie golven door middel van pulsars Het meten van gravitatie golven door middel van pulsars 6 november 2009 Inleiding In deze presentatie: Ruimtetijd Gravitatie golven Pulsars Indirect gravitatie golven waarnemen Direct gravitatie golven

Nadere informatie

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer 13 Jan 2011, Andijk slides bekijken: www.nikhef.nl/~t61/outreach.shtml verdere vragen: aart.heijboer@nikhef.nl Het grootste foto toestel ter wereld Magneten

Nadere informatie

20 Vragen over Virgo en Gravitatiegolven

20 Vragen over Virgo en Gravitatiegolven 20 Vragen over Virgo en Gravitatiegolven 1) Wat is Virgo? Virgo is een instrument ontworpen om gravitatiegolven waar te nemen. Het is een laserinterferometer met twee 3-km lange loodrechte armen, de grootste

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting

Nederlandstalige samenvatting 6 Nederlandstalige samenvatting Het overgrote deel van wat wij op dit moment weten van het Universum zijn we te weten gekomen door met telescopen te kijken naar electromagnetische straling. Voorbeelden

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand & Joris van Heijningen Sferische oplossingen: 10 November 2015 Copyright (C) Vrije Universiteit 2009 Inhoud Inleiding Overzicht Klassieke mechanica

Nadere informatie

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Het atoom: hoe beter men keek hoe kleiner het leek Ivo van Vulpen CERN Mijn oude huis Anti-materie ATLAS detector Gebouw-40 globe 21 cctober, 2006

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/38874 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Martinez-Barbosa, Carmen Adriana Title: Tracing the journey of the sun and the

Nadere informatie

Baanbrekende theorie: donkere materie is een volstrekte illusie Wetenschap de Volkskrant

Baanbrekende theorie: donkere materie is een volstrekte illusie Wetenschap de Volkskrant http://www.volkskrant.nl/wetenschap/baanbrekende-theorie-donkere-materie-is-een-volstrekte-illusie~a4410710/ 1/6 uwnaam@email.nl Het online op het webplatform Arxiv gepubliceerde artikel van ruim 40 pagina's

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De titel van dit proefschrift luidt: Stars and planets at high spatial and spectral resolution, oftewel: Sterren en planeten bij hoge ruimtelijke en spectrale resolutie. Ruimtelijke

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting B Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift gaat over natuurkunde op zowel de allerkleinste afstanden, als op de allergrootste afstanden. Laten we met de allerkleinste schaal beginnen. Alle materie om

Nadere informatie

Probus 23 apr Alles en Niks. VAN DE OERKNAL TOT HIGGS Niels Tuning. Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

Probus 23 apr Alles en Niks. VAN DE OERKNAL TOT HIGGS Niels Tuning. Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Probus 23 apr 2015 Alles en Niks VAN DE OERKNAL TOT HIGGS Niels Tuning Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Alles en niks wat leert het allerkleinste ons over het allergrootste Alles

Nadere informatie

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding:

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding: 1 Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. 23-09-2015 -------------------------------------------- ( j.eitjes@upcmail.nl) Een korte inleiding: Is Ruimte zoiets als Leegte, een

Nadere informatie

Is ons universum een klein deel van een veel groter multiversum?

Is ons universum een klein deel van een veel groter multiversum? Is ons universum een klein deel van een veel groter multiversum? Inleiding Er zijn 10 11 sterrenstelsels Er zijn per sterrenstelsel 10 11 sterren waarvan de meesten een aantal planeten hebben Er zijn dus

Nadere informatie

Introductie Ruimtemissie Rosetta

Introductie Ruimtemissie Rosetta Introductie Ruimtemissie Rosetta klas 1-2 Tien jaar kostte het ruimtesonde Rosetta om op de plaats van bestemming te komen: komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko: een reis van bijna 6,4 miljard kilometer. Rosetta

Nadere informatie

Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen?

Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen? Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen? We leven op aarde, een kleine blauwgroene planeet, de derde van de zon en één van de naar schatting 400 miljard sterren van de Melkweg, één

Nadere informatie

15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD

15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 1 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 2 MENSEN WILLEN STRUCTUREN ZIEN 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 3 DE MENS BEGON TE BESCHRIJVEN WAT HIJ AAN DE HEMEL

Nadere informatie

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen Zoektocht naar het Higgs deeltje De Large Hadron Collider in actie Stan Bentvelsen KNAW Amsterdam - 11 januari 2011 1 Versnellen op CERN De versneller Large Hadron Collider sub- atomaire deeltjes botsen

Nadere informatie

Het mysterie van donkere energie

Het mysterie van donkere energie Het mysterie van donkere energie Het mysterie van donkere energie Donkere Energie In 1998 bleken supernova s type 1A zwakker dan verwacht Door meerdere teams gemeten Dit betekent dat de uitdijingsnelheid

Nadere informatie

Hendrik Vandenbruaene Volkssterrenwacht Beisbroek 3 dec 2009

Hendrik Vandenbruaene Volkssterrenwacht Beisbroek 3 dec 2009 Astronomische voorbeelden Relativiteitstheorie Hendrik Vandenbruaene Volkssterrenwacht Beisbroek 3 dec 2009 Overzicht Algemene relativiteitstheorie : kerngedachten Peri-astron precessie Gravitatielenzen

Nadere informatie

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF Tweede Fase Het neutrinomysterie Foto: CERN 1 Het was op het nieuws, het was in de krant, iedereen had het er over: neutrino s die sneller gaan dan het licht.

Nadere informatie

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een Inhoud Het heelal... 2 Sterren... 3 Herzsprung-Russel-diagram... 4 Het spectrum van sterren... 5 Opgave: Spectraallijnen van een ster... 5 Verschuiving van spectraallijnen... 6 Opgave: dopplerverschuiving...

Nadere informatie

Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen

Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen Het Standaardmodel Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen Lezing 13 februari 2015 - Koksijde Christian Rulmonde Er zijn 18 elementaire deeltjes waaruit de materie is opgebouwd. Ook de deeltjes die de natuurkrachten

Nadere informatie

Einstein, Euclides van de Fysica Door Prof. Henri Verschelde

Einstein, Euclides van de Fysica Door Prof. Henri Verschelde Einstein, Euclides van de Fysica Door Prof. Henri Verschelde Albert Einstein en Euclides Geboren te Ulm op 14 maart 1879 Als kind geinteresseerd in Wiskunde en wetenschappen:magneten,electromotoren, wiskundige

Nadere informatie

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Prof.dr Jo van den Brand jo@nikhef.nl 2 september 2009 Waar de wereld van gemaakt is De wereld kent een enorme diversiteit van materialen en vormen van materie.

Nadere informatie

Lichtsnelheid Introductie

Lichtsnelheid Introductie De Lichtsnelheid Introductie Hoe is de lichtsnelheid gemeten Wat is dan de lichtsnelheid De lichtsnelheid als kosmologische meetlat en hoe meten we afstanden in het heelal Hoe ver kunnen wij kijken en

Nadere informatie

Wetenschapsweek Benadert wetenschap de waarheid?

Wetenschapsweek Benadert wetenschap de waarheid? Wetenschapsweek Benadert wetenschap de waarheid? Deel 1: Prof. dr. Sylvia Wenmackers Het antwoord van een wetenschapper: Isaac Asimov Maandag 24 oktober 2016 Boek: 1988 The Skeptical Inquirer Fall 1989

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

Vroege beschavingen hebben zich al afgevraagd waar alles vandaan kwam en hoe alles is begonnen.

Vroege beschavingen hebben zich al afgevraagd waar alles vandaan kwam en hoe alles is begonnen. Nederlandse Samenvatting Vroege beschavingen hebben zich al afgevraagd waar alles vandaan kwam en hoe alles is begonnen. Eeuwenlang heeft de mensheid zich afgevraagd wat zijn positie is in dit onmetelijke

Nadere informatie

Het berekenbare Heelal

Het berekenbare Heelal Het berekenbare Heelal 1 BETELGEUSE EN HET DOPPLEREFFECT HET IS MAAR HOE JE HET BEKIJKT NAAR EEN GRENS VAN HET HEELAL DE STRINGTHEORIE HET EERSTE BEREKENDE WERELDBEELD DE EERSTE SECONDE GUT, TOE, ANTROPISCH

Nadere informatie

grootte van zwaartekrachtsveld: gekenmerkt door de ontsnappingssnelheid nieuwe inzichten over zwarte gaten Inhoud: gloeiend oppervlak en stoppelbaard

grootte van zwaartekrachtsveld: gekenmerkt door de ontsnappingssnelheid nieuwe inzichten over zwarte gaten Inhoud: gloeiend oppervlak en stoppelbaard extreme zwaartekracht op kleine afstanden: nieuwe inzichten over zwarte gaten nieuwe inzichten over zwarte gaten glad ("no hair") gloeiend oppervlak en stoppelbaard Inhoud: of: Extreme zwaartekracht op

Nadere informatie

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen Het grootste en het kleinste volgens mijn dochter van 3 volgens haar vader Olifant Klein muisje Grootst Kleinst 10 +22 m 10-9

Nadere informatie

Werkcollege III Het Heelal

Werkcollege III Het Heelal Werkcollege III Het Heelal Opgave 1: De Hubble Expansie Sinds 1929 weten we dat we ons in een expanderend Heelal bevinden. Het was Edwin Hubble die in 1929 de recessie snelheid van sterrenstelsels in ons

Nadere informatie

Afstanden in de sterrenkunde

Afstanden in de sterrenkunde Afstanden in de sterrenkunde Inleiding. In de sterrenkunde bestaat een fundamenteel probleem; we kunnen misschien wel heel precies waarnemen waar een object aan de hemel staat, maar hoe kunnen we achterhalen

Nadere informatie

Gravitatiegolven & Technology Transfer

Gravitatiegolven & Technology Transfer Gravitatiegolven & Technology Transfer Nikhef onderzoekers spelen een leidende rol in het onderzoek naar gravitatiegolven. Deze minuscule rimpelingen in ruimte-tijd vereisen naast complexe data analyse

Nadere informatie

Radioastronomie Marijke Haverkorn

Radioastronomie Marijke Haverkorn Radioastronomie Marijke Haverkorn Sterrenkunde onderzoekt alle soorten straling in het electromagnetisch spectrum gamma röntgen ultraviolet infrarood radio zichtbaar licht Eén melkwegstelsel, vele gezichten

Nadere informatie

De golfvergelijking van Schrödinger

De golfvergelijking van Schrödinger De golfvergelijking van Schrödinger De golfvergelijking van Schrödinger beschrijft het gedrag van het elektron in het atoom. De oplossing van die vergelijking? i bevat informatie over de energie in de

Nadere informatie

Radiotelescoop op de maan?

Radiotelescoop op de maan? Netherlands Institute for Radio Astronomy Radiotelescoop op de maan? - Dr. Raymond Oonk Astronoom in de Astronomy Group (ASTRON) ASTRON is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO)

Nadere informatie

Thermodynamica rol in de moderne fysica Jo van den Brand HOVO: 4 december 2014

Thermodynamica rol in de moderne fysica Jo van den Brand HOVO: 4 december 2014 Thermodynamica rol in de moderne fysica Jo van den Brand HOVO: 4 december 2014 jo@nikhef.nl Kosmologie Algemene relativiteitstheorie Kosmologie en Big Bang Roodverschuiving Thermodynamica Fase-overgangen

Nadere informatie

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014 Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014 De Higgs Waar gaat het over? Woensdag 4 juli 2012 Waarom is dit belangrijk? De Higgs Waar gaat het over? Dinsdag 8 oktober 2013 for the theoretical

Nadere informatie

Alice en de quarkgluonsoep

Alice en de quarkgluonsoep Alice en de quarkgluonsoep Designer: Jordi Boixader Geschiedenis en tekst: Federico Antinori, Hans de Groot, Catherine Decosse, Yiota Foka, Yves Schutz en Christine Vanoli Productie: Christiane Lefèvre

Nadere informatie

Wat is kosmische straling en waar komt deze vandaan?

Wat is kosmische straling en waar komt deze vandaan? Wat is donkere energie? Waaruit bestaat donkere materie? Wat is kosmische straling en waar komt deze vandaan? Hoe is de grootschalige structuur van het heelal ontstaan? Wat zijn gravitatiegolven en hoe

Nadere informatie

TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER,

TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER, TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER, 14.00-17.00 LEES ONDERSTAANDE IN DETAIL: DIT TENTAMEN OMVAT VIER OPGAVES OPGAVE 1: 2.5 PUNTEN OPGAVE 2: 2.5 PUNTEN OPGAVE 3: 2.5 PUNTEN OPGAVE 4: 2.5

Nadere informatie

THEORIEËN: A.P.B. UITERWIJK WINKEL

THEORIEËN: A.P.B. UITERWIJK WINKEL File: website.theorieën.apb.uiterwijkwinkel.januari2011 WWW.UITERWIJKWINKEL.EU THEORIEËN: A.P.B. UITERWIJK WINKEL De auteur heeft op zijn website www.uiterwijkwinkel.eu een aantal fundamentele problemen

Nadere informatie

Begrippen over de algemene relativiteitstheorie

Begrippen over de algemene relativiteitstheorie 19/10/2011 Begrippen over de algemene relativiteitstheorie 1. Inleiding Vele wetten in de natuurkunde druisen in tegen ons aangeboren intuïtief aanvoelen. Dit was in de geschiedenis van de wetenschap reeds

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 22 oktober 2010 STERREWACHT LEIDEN ASTROCHEMIEGROEP Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Xander Tielens Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 10 postdocs 12 promovendi

Nadere informatie

De kosmische afstandsladder

De kosmische afstandsladder De kosmische afstandsladder De kosmische afstandsladder Oorsprong Sterrenkunde Maan B Zon A Aarde C Aristarchos: Bij halve maan is de hoek zon-maanaarde, B, 90 graden. Als exact op hetzelfde moment de

Nadere informatie

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Donkere Materie Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Een paar feiten over ons heelal Het heelal zet uit (Hubble, 1924); Ons heelal is zo n 14 miljard jaar oud; Ons heelal was vroeger

Nadere informatie

Vergelijk het maar met een ijsberg: de 20% die uitsteekt boven water zien we. De 80% onder water zien we niet, maar is er wel!

Vergelijk het maar met een ijsberg: de 20% die uitsteekt boven water zien we. De 80% onder water zien we niet, maar is er wel! Elektronen, protonen & neutronen: dat zijn de bouwstenen van alles wat ik hier om mij heen zie: jullie, de stoelen waarop jullie zitten en het podium waar ik op sta. En de lucht die we inademen. En in

Nadere informatie

Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV

Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV CMS Experiment, CERN 4 juli 2012 Samenvatting In een seminarie dat vandaag plaatsvond in het Europees Laboratorium voor Nucleair Onderzoek (CERN), en

Nadere informatie

Newtoniaanse kosmologie 5

Newtoniaanse kosmologie 5 Newtoniaanse kosmologie 5 5.1 De kosmische achtergrondstraling Liddle Ch. 10 5.2 Het vroege heelal Liddle Ch. 11 1 1.0 Overzicht van het college Geschiedenis Het uitdijende Heelal Terug in de tijd: de

Nadere informatie

Start van de Large Hadron Collider te CERN

Start van de Large Hadron Collider te CERN Start van de Large Hadron Collider te CERN Zoektocht voor een Belgische Nobelprijs in de fysica Belgische Persmap Korte samenvatting: Wetenschappers en ingenieurs uit alle hoeken van de wereld leggen de

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout In de afgelopen paar decenia is het duidelijk geworden dat de Zon niet de enige ster is die wordt vergezeld door planeten. Extrasolaire

Nadere informatie

The Rapid Burster and its X-ray Bursts: Extremes of Accretion and Thermonuclear Burning T. Bagnoli

The Rapid Burster and its X-ray Bursts: Extremes of Accretion and Thermonuclear Burning T. Bagnoli The Rapid Burster and its X-ray Bursts: Extremes of Accretion and Thermonuclear Burning T. Bagnoli Nederlandse Samenvatting In deze thesis worden uitbarstingen van röntgenstraling bestudeerd die afkomstig

Nadere informatie

Neutrinos sneller dan het licht?

Neutrinos sneller dan het licht? Neutrinos sneller dan het licht? Kosmische neutrinos Ed P.J. van den Heuvel, Universiteit van Amsterdam 24/10/2011 Zon en planeten afgebeeld op dezelfde schaal Leeftijd zon en planeten: 4,65 miljard jaar

Nadere informatie

Nikhef Workshop. 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA. docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef.

Nikhef Workshop. 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA. docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef. 2009/1 viii Nikhef Workshop Black Holes in de LHC 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef.nl) Dr. Marcel Vreeswijk (h73@nikhef.nl)

Nadere informatie

TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 6 FEBRUARI 2013,

TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 6 FEBRUARI 2013, TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 6 FEBRUARI 2013, 14.00-17.00 LEES O DERSTAA DE GOED DOOR: DIT TE TAME OMVAT VIER OPGAVES OPGAVE 1: 2.5 PU TE OPGAVE 2: 2.5 PU TE OPGAVE 3: 2.5 PU TE OPGAVE 4: 2.5

Nadere informatie

STERREN EN MELKWEGSTELSELS

STERREN EN MELKWEGSTELSELS STERREN EN MELKWEGSTELSELS 5. Piet van der Kruit Kapteyn Astronomical Institute University of Groningen the Netherlands Voorjaar 2007 Outline Differentiële rotatie Massavedeling Ons Melkwegstelsel ontleent

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Titel vertaling: Strategieën voor de Jacht op Nieuwe Fysica met Strange Beauty Mesonen Deeltjesfysica De wetten van de natuur onderbouwen, althans in principe, alle observaties

Nadere informatie

PGO-Leidraad Algemene NatuurWetenschappen

PGO-Leidraad Algemene NatuurWetenschappen f PGO-Leidraad Algemene NatuurWetenschappen Module Artikel (titel) 1, Heelal: Higgs deeltjes Naam: Deeltjes fysica van morgen Uitgeverij: NWT magazine Datum: november 2012 Maker: George van Hal 1. Verhelder

Nadere informatie

HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet.

HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet. HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet. Op veler verzoek heb ik me verdiept in het fenomeen 8,33 khz. Waarom komt dit op ons af, en wat betekent dit voor de techniek van zenders en ontvangers.

Nadere informatie

Overzicht (voorlopig) Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015

Overzicht (voorlopig) Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 vroedvrouwen in Nijmegen zwaartekracht vs. druk het viriaal theorema energie-transport kernfusie Overzicht (voorlopig) 4 mrt: Kijken naar de hemel 11 mrt:

Nadere informatie

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.)

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Euro Space Center 15/12/2013 1/5 ACTIVITEITENPROGRAMMA Astronomiestage 6 dagen - 5 nachten Duur 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Timing n Dag 1 17.00 u : Aankomst / onthaal

Nadere informatie

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6.

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Inleiding Astrofysica 1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Sterren: stervorming, sterdood

Nadere informatie

ZONNESTORM KAN WERELDEN ZONDER STROOM ZETTEN

ZONNESTORM KAN WERELDEN ZONDER STROOM ZETTEN ZONNESTORM KAN WERELDEN ZONDER STROOM ZETTEN Door: Günther Brants 15/12/12-09u00 ap. Komt er op 21 december een apocalyptisch einde aan de ons nu bekende wereld - zoals blijkbaar één à twee procent van

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Relativiteit Als je aan relativiteit denkt, dan denk je waarschijnlijk als eerste aan Albert Einstein. En dat is dan ook de bedenker van de relativiteitstheorie.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Turner, Monica L. Title: Metals in the diffuse gas around high-redshift galaxies

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Summary in Dutch

Nederlandse samenvatting Summary in Dutch Nederlandse samenvatting Summary in Dutch Mysterieuze nevels Astronomen zijn al een paar eeuwen op de hoogte van het bestaan van nevels tussen de sterren. Kleine, wazige vlekjes, die in bijna alle gevallen

Nadere informatie

De Pluraliteit der Werelden. Ons en andere planetenstelsels. Leuven,, 20 november 2006. Instituut voor Sterrenkunde

De Pluraliteit der Werelden. Ons en andere planetenstelsels. Leuven,, 20 november 2006. Instituut voor Sterrenkunde 1 De Pluraliteit der Werelden Ons en andere planetenstelsels Lessen voor de 21ste Eeuw Leuven,, 20 november 2006 2 Overzicht Het heelal in een notedop De universaliteit van de natuurwetten De verkenning

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Op een heldere avond kunnen we aan de hemel een witte, op sommige plekken onderbroken band van licht tegenkomen. Wat we zien zijn miljoenen sterren die samen de schijf van ons eigen sterrenstelsel, de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hoewel sterren op het eerste gezicht willekeurig verdeeld lijken, zijn ze in werkelijkheid gegroepeerd in collecties van miljarden sterren. Dergelijke eilanden van sterren, in

Nadere informatie

PIONEERS 10 EN 11; ZWAARTEKRACHT EN TOETSING RELATIVITEITSTHEORIE

PIONEERS 10 EN 11; ZWAARTEKRACHT EN TOETSING RELATIVITEITSTHEORIE file: Pioneers10en11.apb.uiterwijkwinkel.febr.2007 PIONEERS 10 EN 11; ZWAARTEKRACHT EN TOETSING RELATIVITEITSTHEORIE -) Zwaartekracht wordt gegenereerd door elektronen in de elektronenschillen van het

Nadere informatie