Overzicht. Vandaag. Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Overzicht. Vandaag. Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015"

Transcriptie

1 Vandaag Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Theorie: de Algemene Relativiteits-Theorie de lichtsnelheid gekromde ruimte tests zwarte gaten Waarnemingen zwarte gaten uit sterren centrum van de Melkweg centra van sterstelsels Overzicht 4 mrt: Kijken naar de hemel 11 mrt: Het zonnestelsel 18 mrt: Meten aan sterren 25 mrt: Natuurkunde van Sterren 1 apr: Evolutie van sterren 8 apr: Witte dwergen en Neutronensterren 15 apr: Zwarte gaten 22 apr: Sterstelsels 29 april: Kosmologie Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

2 Speciale Relativiteits - Theorie: de lichtsnelheid lage snelheden snelheid bal t.o.v. de fietser: = 50 km/u hoge snelheden snelheid licht t.o.v. de fietser: km/s maar km/s! hoe kan dat? snelheid = afstand / tijd: er is iets mis met afstand en/of tijd Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

3 Speciale Relativiteits - Theorie: gelijktijdigheid Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

4 Algemene Relativiteits - Theorie: zware en trage massa een zware massa ondervindt grotere zwaartekracht, b.v. van de Aarde, dan een lichte massa het kost meer moeite een zwaar object in beweging te brengen dan een licht object: de trage massa van een zwaar object is groter daardoor valt een zware massa even snel als een lichte massa: zware massa = trage massa. Is dit toeval? Newton: ja. Einstein: nee! Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

5 Algemene Relativiteits - Theorie: het lift-experiment a. de lift wordt versneld naar boven: licht in de lift volgt een kromme baan b. de lift bevindt zich boven een grote massa: omdat versnelling = zwaartekracht moet ook nu het licht krom gaan! c. strikt genomen geldt dit alleen lokaal: op grote schaal verschilt het wél Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

6 ART-: de kromming van de ruimte beginselen SRT: lichtsnelheid hetzelfde voor waarnemer met vaste snelheid ART: lichtsnelheid hetzelfde voor waarnemer met variabele snelheid versnelling = zwaartekracht Einstein her-schrijft de natuurkunde in ruimte zonder massa is omtrek van een cirkel O = 2πr in ruimte om een massa is omtrek van een cirkel O < 2πr om dit te tekenen moeten we het papier naar beneden duwen: de ruimte is krom Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

7 Algemene Relativiteits - Theorie: zwakke tests klassieke tests Einstein de baan van Mercurius: rotatie van de lange as Eddington afbuiging van sterlicht door de Zon Shapiro afstand tot Venus Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

8 Algemene Relativiteits - Theorie: zwakke tests klassieke tests Einstein de baan van Mercurius: rotatie van de lange as Eddington afbuiging van sterlicht door de Zon Shapiro afstand tot Venus verplaatsing cm Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

9 Algemene Relativiteits - Theorie: zwakke tests klassieke tests Einstein de baan van Mercurius: rotatie van de lange as Eddington afbuiging van sterlicht door de Zon Shapiro afstand tot Venus radar signaal naar Venus heeft s meer tijd nodig dan verwacht om terug te komen klopt met ART: afstanden in richting Zon zijn langer Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

10 Ontdekking van de radio dubbelster-pulsar Taylor and Hulse 1993 variabele pulsperiode: baan Taylor doet routine-onderzoek naar pulsars. Nuttig, maar niet spectaculair. Tot... dubbelster-pulsar! Twee zware massa s in baan van 8 uur: algemene relativiteit. Voor oorsprong: zie les 6, p.39 Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

11 De hergebruikte pulsars Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

12 De nauwkeurigste klok ter wereld voor tijdsinterval van jaren Laboratoria cesium-klok is heel nauwkeurig 5 plaatsen op aarde met aantal cesium klokken met elkaar vergelijken: geeft nauwkeurigheid: micro-secondes correctie voor ART nodig! De milliseconde pulsar in zijn eentje net zo nauwkeurig als 5 laboratoria Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

13 Nauwkeurige klok: 1e planeten buiten zonnestelsel planeet a planeet b planeet c a 1 sin i (licht-msec) (1) (1) (2) eccentriciteit e (2) (2) baanperiode (dagen) (3) (1) (2) massa (M ) 0.020(2) 4.3(2) 3.9(2) Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

14 De kromming van de ruimte: afstand en tijd Aarde-Maan afstand Aarde-Zon kleiner bij volle maan groter bij nieuwe maan klokken tikken langzamer bij volle maan sneller bij nieuwe maan Aarde-Maan en pulsar alle klokken op aarde! te meten m.b.v. klok ver weg: pulsar Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

15 De kromming van de ruimte: afstand en tijd Aarde-Venus-Mercurius Afstand Aarde-Venus radar-signaal naar Venus of Mercurius en terug, dicht langs de Zon reistijd langer dan verwacht moeilijke meting! ellips-banen berg-en-dal op Venus x = c t vertraging s klopt met ART Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

16 De kromming van de ruimte: milliseconde pulsars pulsars in dubbelsterren radiopuls van ene neutronenster vertraagd als het langs de andere neutronenster loopt Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

17 Algemene Relativiteits - Theorie: sterkere tests dubbelsterren van twee neutronen-sterren: baan periode 8 uur verschuiving lange as: in 1 dag net zoveel als Mercurius in 100 jaar! krimpen van de baan door energieverlies in zwaartekrachts-straling Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

18 Algemene Relativiteits - Theorie: sterkere tests dubbelsterren van twee neutronen-sterren: baan periode 8 uur verandering van de snelheids-kromme door peri-astronverschuiving 2 waarnemingen: bepaling van de massa s van de neutronensterren 3 waarnemingen: test voor de algemene relativiteits-theorie Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

19 Algemene Relativiteits - Theorie: sterkere tests dubbelsterren van twee neutronen-sterren De nauwkeurigheid van de herbruikte pulsars als klok, laat een in de overige sterrenkunde ongeëvenaarde nauwkeurigheid toe in de bepaling van de baan (periode, eccentriciteit, stermassa s). Hier de twee interessantste dubbele neutronensterren: PSR PSR J , datum geldigheid 6 juli mei 2004 puls-periode P (7)s (1)s afgeleide Ṗ (8) ss (5) ss 1 tweede afgeleide P < s s 1 baan-periode P b (4)d (5)d afgeleide Ṗ b (9) (17) eccentriciteit e (4) (9) periastron-beweging ω (5) yr (68) /yr massa pulsar M (2)M (7)M massa begeleider M (2)M (7)M Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

20 Algemene Relativiteits - Theorie: sterkere tests Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

21 Algemene Relativiteits - Theorie: de sterke effecten hoe groter de massa, hoe dieper de kuil als de verhouding straal / massa te klein wordt valt de bodem eruit: de afstand tot de rand (de horizon ) wordt oneindig groot dat noemen we een zwart gat om dit te begrijpen bekijken we eerst de donkere ster Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

22 Zwaartekracht volgens Newton: de donkere ster Michel 1784, Laplace 1795 de ontsnappings-snelheid v hangt af van de verhouding massa/straal vier keer grotere massa: twee keer grotere v vier keer kleinere straal: twee keer grotere v v voor de Zon is 440 km/s als we de Zon samenpersen tot 3 km is v gelijk aan de lichtsnelheid Eigenschappen een lichtdeeltje dat van een donkere ster omhoog vliegt, wordt afgeremd en valt terug: het licht kan ons niet bereiken de ster is voor ons donker: astre occlu een donkere ster is stabiel een ruimte-reiziger kan er heen reizen... en weer terugkeren in een eindige tijd klokken tikken voor de ruimte-reiziger en de verre toeschouwer even snel Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

23 Zwaartekracht volgens Einstein: het zwarte gat de straal R s van de horizon is precies gelijk aan de straal van de donkere ster klassieke tests buiten de horizon wordt licht al afgebogen niets kan van binnen de horizon naar buiten komen, ook licht niet een donkere ster stort onherroepelijk in een ruimte-reiziger kan er heen reizen... maar niet terug klokken tikken voor de ruimte-reiziger gewoon, maar voor de verre toeschouwer gaan ze stil staan aan de horizon en blijft de reiziger hangen Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

24 Zwaartekracht volgens Einstein: het zwarte gat klassieke tests buiten de horizon wordt licht al afgebogen niets kan van binnen de horizon naar buiten komen, ook licht niet een donkere ster stort onherroepelijk in een ruimte-reiziger kan er heen reizen... maar niet terug klokken tikken voor de ruimte-reiziger gewoon, maar voor de verre toeschouwer gaan ze stil staan aan de horizon en blijft de reiziger hangen Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

25 Supernova: vorming van een neutronenster? Van ster tot compact object in sterren worden elementen samengesmolten dit levert energie tot aan ijzer als de ijzerkern te zwaar wordt stort hij in de ijzerkern van sterren met massa tussen 8 en 30 (??) keer die van de zon implodeert tot neutronenster de ijzerkern van zwaardere sterren tot zwart gat supernova 1994D Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

26 Neutronensterren en zwarte gaten 1932 Chadwick ontdekt neutron 1934 Baade & Zwicky voorspellen neutronenster: I 14 mijl doorsnee E I I GM J R vorming = supernova bron van kosmische straling te klein om te zien... LA Times 19 jan 1934 Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

27 Allemaal leuk en aardig, maar wat kunnen we er mee? Robert Oppenheimer: Een mooie theorie! Jammer dat er geen waarnemingen zijn... dit veranderde in de zestiger jaren van de vorige eeuw, met de komst van de röntgensterrenkunde zie les 6, p.37 sqq. Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

28 Waarnemingen: de hemel in röntgenlicht kleur: röntgendubbelsterren; groen: zwarte gaten in dubbelsterren Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

29 De identificatie van Cygnus X-1 Welke ster is het? de positie van de röntgenbron is onnauwkeurig, en er zijn heel veel sterren! toen de röntgenbron sterk verzwakte, verscheen er een radiobron de positie met de WSRT laat zien welke ster de juiste is de ster is een dubbelster van een gewone zware ster met een vergelijkbaar zware, maar onzichtbare ster Veel mogelijkheden... Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

30 De identificatie van Cygnus X-1 Welke ster is het? de positie van de röntgenbron is onnauwkeurig, en er zijn heel veel sterren! toen de röntgenbron sterk verzwakte, verscheen er een radiobron de positie met de WSRT laat zien welke ster de juiste is de ster is een dubbelster van een gewone zware ster met een vergelijkbaar zware, maar onzichtbare ster Röntgen uit, radio aan Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

31 De identificatie van Cygnus X-1 Welke ster is het? de positie van de röntgenbron is onnauwkeurig, en er zijn heel veel sterren! toen de röntgenbron sterk verzwakte, verscheen er een radiobron de positie met de WSRT laat zien welke ster de juiste is de ster is een dubbelster van een gewone zware ster met een vergelijkbaar zware, maar onzichtbare ster Westerbork geeft goede positie Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

32 De identificatie van Cygnus X-1 Welke ster is het? de positie van de röntgenbron is onnauwkeurig, en er zijn heel veel sterren! toen de röntgenbron sterk verzwakte, verscheen er een radiobron de positie met de WSRT laat zien welke ster de juiste is de ster is een dubbelster van een gewone zware ster met een vergelijkbaar zware, maar onzichtbare ster Veranderlijke snelheid Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

33 De onzichtbare begeleider van Cygnus X-1: zwart gat theorie elke ster beweegt om het zwaartepunt de grootte van de baan is omgekeerd evenredig met de massa: de zware ster heeft de kleine baan de snelheid van de ster in de baan is omgekeerd evenredig met de massa: de zware ster beweegt het minst voor Cygnus X-1 is de minimale massa 10 keer die van de zon: te zwaar voor een neutronenster banen in een dubbelster Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

34 De onzichtbare begeleider van Cygnus X-1: zwart gat theorie de straal van een zwart gat is Schets van Cyg X-1 R = 2GM c 2 de energie die vrijkomt als je m materie op een massa M met straal R gooit is E = GM R m combineer de vergelijkingen: E = 0.5mc 2 dit werkt alleen als de materie tijd krijgt de energie uit te stralen: dit gebeurt in de schijf waarlangs het gas naar het zwarte gat stroomt. In die schijf wordt de materie heet geoeg om röntgenstraling uit te zenden Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

35 Zwarte gaten in dubbelsterren: nu zo n 20 bekend theorie sinds 1970 nog een aantal andere zwarte gaten ontdekt meestal tijdelijke bronnen van röntgenstraling: ze verschijnen, zijn een maand helder, en verdwijnen dan weer meestal lage-massa begeleider, ongeveer de massa van de zon of minder banen op schaal Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

36 Melkweg (2 micron All Sky Survey) Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

37 Zwart gat in centrum van onze Melkweg met infrarood en adaptieve optica zien we sterren in een baan om het centrum van de Melkweg: film met name ster 2 komt vlak langs het centrum we kunnen uit de grootte van de baan en de periode van de omloop de centrale massa bepalen die is ongeveer drie-en-half miljoen zonsmassa het centrum is ook een bron van variabele röntgenstraling en van radiostraling baan van S2 Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

38 Zwarte gaten in centra van andere sterstelsels NGC4151 brede lijnen Seyfert ontdekte in 1943 sterstelsels met een zeer heldere kern brede lijnen in het spectrum wijzen op snelheden tot km/s Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

39 Zwarte gaten in centra van andere sterstelsels de hemelkaart in radiostraling Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

40 Zwarte gaten in centra van andere sterstelsels de hemelkaart in radiostraling: straalstromen Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

41 De hemelkaart in radiostraling: straalstromen Oorsprong ze komen exact uit het midden de energie is gemiddeld: om die vrij te maken moet je 1 zonsmassa per jaar op een zwart gat gooien als je dat een miljoen/miljard jaar doet, heeft het zwarte gat een massa groter dan 1 miljoen/miljard zonsmassa s NGC 6251 Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

42 Zwarte gaten in centra van andere sterstelsels M81 en M82 Frank (ap html) Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

43 de hemelkaart in röntgenstraling Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

44 Zwarte gaten in centra van andere sterstelsels model een dikke ring daarbinnen een schijf om een centraal zwart gat Wat je ziet hangt af van de richting aantallen honderdduizend röntgenbronnen aan de hemel de meeste zijn zwarte gaten elk sterstelsel bevat een centraal zwart gat Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

45 Directe detectie zwaartekrachtsgolven theorie een passerende zwaartekrachtsgolf verandert afstanden je meet niet energie, maar veranderde afstand: het signaal neemt langzaam af: verre bronnen dragen bij meet dit met interferentie Laser Interferometrie Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

46 LIGO: laser interferometer gravitational wave observatory Washington / Louisiana American can do... 1 m 4 km grootste vacuum ter wereld in Hanford & Livingston spiegel aan veer, aan veer, aan veer... laatste veer is magneet Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

47 Laser interferometer gravitational wave observatory Begrenzingen aan gevoeligheid begrenzing links: aardbevingen, instelling hoek begrenzing rechts: Poisson ruis fotonen grootte detector grootte bron signaal LIGO kleiner dan doorsnee atoomkern! Europa: VIRGO (Nijmegen namens Nederland) Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

48 Zwaartekrachtsgolven voor de toekomst: elisa evolved Laser Interferometer Space Antenna 3 satellieten op onderlinge afstanden 2 miljoen km verandering afstanden te volgen met nauwkeurigheid 60 nm lancering 2034 Pathfinder sep 2015 bekende dubbele witte dwergen boven ruis meest ruis van: dubbele witte dwergen! hoeveelheid onbekend Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

49 Samenvatting de zwakke Algemene Relativiteits-Theorie is goed getest de ART leidt onherroepelijk tot het idee zwart gat een ster kan een zwart gat nalaten dat zichtbaar wordt als het materie invangt zwarte gaten in de centra van sterstelsels: onduidelijk hoe gevormd en hoe gevoed ze zijn er wel wellicht hebben alle sterstelsels een centraal zwart gat; ook de Melkweg Zwaartekrachtsgolven in het vroege heelal smelten sterstelsels samen: de zwarte gaten smelten dan samen daarbij komen sterke zwaartekrachtsgolven op die hoopt men met LIGO te meten maat is fractionele verandering in afstand h Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het heelal Nijmegen, 2 april / 43

Zwaartekrachtsgolven: het toekomstperspectief Chris Van Den Broeck

Zwaartekrachtsgolven: het toekomstperspectief Chris Van Den Broeck Zwaartekrachtsgolven: het toekomstperspectief Chris Van Den Broeck Zwaartekrachtsgolven in de volgende jaren en decennia Zwarte gaten Kunnen we een census maken van alle soorten zwarte gaten die bestaan?

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014. uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond.

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014. uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Kosmologie Overzicht uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond Boek: n.v.t. Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het

Nadere informatie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Chris Van Den Broeck Nikhef open dag, 04/10/2015 Proloog: speciale relativiteitstheorie 1887: Een experiment van Michelson en Morley toont aan dat snelheid van

Nadere informatie

Lichtsnelheid Eigenschappen

Lichtsnelheid Eigenschappen Sterrenstelsels Lichtsnelheid Eigenschappen! Sinds eind 19 e eeuw is bekend dat de lichtsnelheid:! In vacuüm 300.000km/s bedraagt! Gemeten met proeven! Berekend door Maxwell in zijn theorie over EM golven!

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand Sferische oplossingen: 10 november 2009 Ontsnappingssnelheid Mitchell (1787); Laplace (± 1800) Licht kan niet ontsnappen van een voldoend zwaar lichaam

Nadere informatie

Einstein (2) op aardoppervlak. versnelling van 10m/s 2. waar het foton zich bevindt a) t = 0 b) t = 1 s c) t = 2 s op t=0,t=1s en t=2s A B C A B

Einstein (2) op aardoppervlak. versnelling van 10m/s 2. waar het foton zich bevindt a) t = 0 b) t = 1 s c) t = 2 s op t=0,t=1s en t=2s A B C A B Einstein (2) In het vorig artikeltje zijn helaas de tekeningen, behorende bij bijlage 4,"weggevallen".Omdat het de illustratie betrof van de "eenvoudige" bewijsvoering van de kromming der lichtstralen

Nadere informatie

College Fysisch Wereldbeeld 2

College Fysisch Wereldbeeld 2 College Fysisch Wereldbeeld 2 Inhoud Coordinaten Gekromde coordinaten Wat is Zwaartekracht Zwarte gaten Het heelal Cosmologische constante Donkere materie, donkere energie Zwaartekrachtstraling y Coördinaten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 9.1 De hemel Wanneer s nachts naar een onbewolkte hemel wordt gekeken is het eerste wat opvalt de vele fonkelende sterren. Met wat geluk kan ook de melkweg worden gezien als een

Nadere informatie

Zwaartekrachtsgolven. Johan Konter, Niels Pannevis, Sander Kupers. 24 juni 2006. Zwaartekrachtsgolven. Johan Konter, Niels Pannevis, Sander Kupers

Zwaartekrachtsgolven. Johan Konter, Niels Pannevis, Sander Kupers. 24 juni 2006. Zwaartekrachtsgolven. Johan Konter, Niels Pannevis, Sander Kupers 24 juni 2006 Inleiding 1805 Laplace 1916 Einstein 1950 Bondi 1993 Nobelprijs: Hulse & Taylor voor meten aan PSR 1916+13. Figuur: De golvende ruimte Concept van Ruimtetijd gebogen door massa Eindige lichtsnelheid

Nadere informatie

Het Quantum Universum. Cygnus Gymnasium

Het Quantum Universum. Cygnus Gymnasium Het Quantum Universum Cygnus Gymnasium 2014-2015 Wat gaan we doen? Fundamentele natuurkunde op de allerkleinste en de allergrootste schaal. Groepsproject als eindopdracht: 1) Bedenk een fundamentele wetenschappelijk

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 De aarde en de maan Boek: hoofdstuk 2.6 Overzicht Halley en de maan meting afstand van de Maan en verandering erin getijden: koppeling tussen lengte van

Nadere informatie

Clusters van sterrenstelsels

Clusters van sterrenstelsels Nederlandse samenvatting In dit proefschrift worden radiowaarnemingen en computer simulaties van samensmeltende clusters van sterrenstelsels besproken. Om dit beter te begrijpen wordt eerst uitgelegd wat

Nadere informatie

Het meten van gravitatie golven door middel van pulsars

Het meten van gravitatie golven door middel van pulsars Het meten van gravitatie golven door middel van pulsars 6 november 2009 Inleiding In deze presentatie: Ruimtetijd Gravitatie golven Pulsars Indirect gravitatie golven waarnemen Direct gravitatie golven

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 10 Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over dubbelsterren: twee sterren die als gevolg van de zwaartekracht om elkaar heen draaien. Deze systemen zijn van groot belang voor de sterrenkunde,

Nadere informatie

Gravitatie en Kosmologie

Gravitatie en Kosmologie Gravitatie en Kosmologie FEW cursus Jo van den Brand & Jeroen Meidam Les 1: 3 september 2012 Parallax Meten van afstand Meet positie van object ten opzichte van achtergrond De parallaxhoek q, de afstand

Nadere informatie

De Pluraliteit der Werelden. Ons en andere planetenstelsels. Leuven,, 20 november 2006. Instituut voor Sterrenkunde

De Pluraliteit der Werelden. Ons en andere planetenstelsels. Leuven,, 20 november 2006. Instituut voor Sterrenkunde 1 De Pluraliteit der Werelden Ons en andere planetenstelsels Lessen voor de 21ste Eeuw Leuven,, 20 november 2006 2 Overzicht Het heelal in een notedop De universaliteit van de natuurwetten De verkenning

Nadere informatie

Overzicht (voorlopig) Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015

Overzicht (voorlopig) Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 vroedvrouwen in Nijmegen zwaartekracht vs. druk het viriaal theorema energie-transport kernfusie Overzicht (voorlopig) 4 mrt: Kijken naar de hemel 11 mrt:

Nadere informatie

Sterrenstelsels en kosmologie

Sterrenstelsels en kosmologie Sterrenstelsels en kosmologie Inhoudsopgave Ons eigen melkwegstelsel De Lokale Groep Sterrenstelsels Structuur in het heelal Pauze De geschiedenis van het heelal Standaard big bang theorie De toekomst

Nadere informatie

Zwarte gaten: klein, middel(?) en groot. Peter Jonker SRON, Radboud Universiteit Nijmegen & Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics E PA E N T Y

Zwarte gaten: klein, middel(?) en groot. Peter Jonker SRON, Radboud Universiteit Nijmegen & Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics E PA E N T Y I Zwarte gaten: klein, middel(?) en groot Peter Jonker SRON, Radboud Universiteit Nijmegen & Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics D RA M T R E PA DBO U D T E N UNI OF V E R AST I S RO T Y P NIJ

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Twee bijeenkomsten: Donderdag 17 oktober 2013: Historische ontwikkelingen van Astrologie.

Nadere informatie

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Donkere Materie Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Een paar feiten over ons heelal Het heelal zet uit (Hubble, 1924); Ons heelal is zo n 14 miljard jaar oud; Ons heelal was vroeger

Nadere informatie

De evolutie van het heelal

De evolutie van het heelal De evolutie van het heelal Hoe waar te nemen? FERMI (gamma array space telescope) op zoek naar de specifieke gamma straling van botsende WIMP s: Nog niets waargenomen. Met ondergrondse detectoren in de

Nadere informatie

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Leuk dat je meedoet aan de voorronde van de Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014! Zoals je ongetwijfeld al zult weten dient deze ronde

Nadere informatie

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6.

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Inleiding Astrofysica 1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Sterren: stervorming, sterdood

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 22 oktober 2010 STERREWACHT LEIDEN ASTROCHEMIEGROEP Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Xander Tielens Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 10 postdocs 12 promovendi

Nadere informatie

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Veel kinderen hebben ooit al gehoord van een zwart gat, en ze weten dat het een bodemloze put is. Als iets in een zwart gat valt, kan het er onmogelijk uit ontsnappen

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen Hoofdstuk 8 Samenvatting Een verlaten strand en een onbewolkte lucht, zoals op de voorkant van dit proefschrift, zijn ideaal om te genieten van de sterren: overdag van de Zon de dichtstbijzijnde ster en

Nadere informatie

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP Hoorcollege: Woensdag 10:45-12:30 in HG00.308 Data: 13 april t/m 15 juni; niet op 27 april & 4 mei Werkcollege: Vrijdag, 15:45-17:30, in HG 03.053 Data: t/m 17 juni; niet

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 30 oktober 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s) Stervorming

Nadere informatie

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener 100 000 lichtjaar convectiezone stralingszone kern 15 miljoen graden fotosfeer 6000 graden Kernfusie protonprotoncyclus E=mc 2 Kernfusie CNO-cyclus Zichtbare

Nadere informatie

Sterrenstelsels: een aaneenschakeling van superlatieven

Sterrenstelsels: een aaneenschakeling van superlatieven : een aaneenschakeling van superlatieven Wist u dat! Onze melkweg is een sterrenstelsel! Het bevat zo n 200000000000 sterren! Toch staat de dichtstbijzijnde ster op 4 lichtjaar! Dit komt overeen met 30.000.000

Nadere informatie

De Fysica van Sterren. Instituut voor Sterrenkunde

De Fysica van Sterren. Instituut voor Sterrenkunde De Fysica van Sterren Overzicht Sterrenkunde en de universaliteit van de natuurwetten Astro-fysica: wat is een ster? De kosmische cyclus van ontstaan en vergaan De vragen over het heelal zijn ook vragen

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand & Joris van Heijningen Sferische oplossingen: 10 November 2015 Copyright (C) Vrije Universiteit 2009 Inhoud Inleiding Overzicht Klassieke mechanica

Nadere informatie

Newtoniaanse kosmologie 4

Newtoniaanse kosmologie 4 Newtoniaanse kosmologie 4 4.2 De leeftijd van het heelal Liddle Ch. 8 4.1 De kosmologische constante Liddle Ch. 7 4.3 De dichtheid en donkere materie Liddle Ch. 9 1.0 Overzicht van het college Geschiedenis

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting

Nederlandstalige samenvatting 6 Nederlandstalige samenvatting Het overgrote deel van wat wij op dit moment weten van het Universum zijn we te weten gekomen door met telescopen te kijken naar electromagnetische straling. Voorbeelden

Nadere informatie

Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden 19 februari 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s)

Nadere informatie

Hendrik Vandenbruaene Volkssterrenwacht Beisbroek 3 dec 2009

Hendrik Vandenbruaene Volkssterrenwacht Beisbroek 3 dec 2009 Astronomische voorbeelden Relativiteitstheorie Hendrik Vandenbruaene Volkssterrenwacht Beisbroek 3 dec 2009 Overzicht Algemene relativiteitstheorie : kerngedachten Peri-astron precessie Gravitatielenzen

Nadere informatie

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer 13 Jan 2011, Andijk slides bekijken: www.nikhef.nl/~t61/outreach.shtml verdere vragen: aart.heijboer@nikhef.nl Het grootste foto toestel ter wereld Magneten

Nadere informatie

experimenteren met Zwarte Gaten Eigenschappen van Zwarte Gaten tot nu HOVO2016, Utrecht 15 Juli 2016 Speciale RelativiteitsTheorie

experimenteren met Zwarte Gaten Eigenschappen van Zwarte Gaten tot nu HOVO2016, Utrecht 15 Juli 2016 Speciale RelativiteitsTheorie experimenteren met Zwarte Gaten II Zwarte Gaten en de Algemene RelativiteitsTheorie Eigenschappen van Zwarte Gaten tot nu massa-concentratie, gekenmerkt vanaf afstand door een horizon waar ontsnappingsnelheid

Nadere informatie

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Kosmische raadselen? Breng ze in voor de laatste les! Mail uw vragen naar info@edwinmathlener.nl, o.v.v. Sonnenborghcursus. Uw vragen komen dan terug in de laatste

Nadere informatie

De Melkweg: visueel. sterren, nevels en stof. De Melkweg: atomair waterstof. atomair waterstof straalt bij een golflengte van 21cm

De Melkweg: visueel. sterren, nevels en stof. De Melkweg: atomair waterstof. atomair waterstof straalt bij een golflengte van 21cm 75 50 25 0-25 0 25 50 75 100 125-25 -50-75 2003 Inleiding Astrofysica De Melkweg: visueel De Melkweg: nabij-infrarood Paul van der Werf Sterrewacht Leiden sterren, nevels en stof nabij-infrarood licht

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Relativiteit Als je aan relativiteit denkt, dan denk je waarschijnlijk als eerste aan Albert Einstein. En dat is dan ook de bedenker van de relativiteitstheorie.

Nadere informatie

experimenteren met Zwarte Gaten Historisch overzicht, I HOVO2016, Utrecht 8 Juli 2016 Historisch overzicht, II Klassieke mechanica

experimenteren met Zwarte Gaten Historisch overzicht, I HOVO2016, Utrecht 8 Juli 2016 Historisch overzicht, II Klassieke mechanica experimenteren met Zwarte Gaten Historisch overzicht, I 17e eeuw Zwaartekracht van Newton, ieder hemellichaam kent een "ontsnappingsnelheid", 1783 John Michel, 1794 ook La Place; gedachte-experiment: heldere

Nadere informatie

11/15/16. Inleiding Astrofysica College 8 14 november Ignas Snellen. De melkweg

11/15/16. Inleiding Astrofysica College 8 14 november Ignas Snellen. De melkweg Inleiding Astrofysica College 8 14 november 2016 15.45 17.30 Ignas Snellen De melkweg 1 De melkweg Anaxagoras (384-322 BC) en Democritus (500-428 BC): Melkweg bestaat uit verwegstaande sterren Galilei

Nadere informatie

Het mysterie van donkere energie

Het mysterie van donkere energie Het mysterie van donkere energie Het mysterie van donkere energie Donkere Energie In 1998 bleken supernova s type 1A zwakker dan verwacht Door meerdere teams gemeten Dit betekent dat de uitdijingsnelheid

Nadere informatie

Sterrenstelsels. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen

Sterrenstelsels. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Sterrenstelsels prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Sterrenstelsels Uur 1: Ons Melkwegstelsel Uur 2: Andere sterrenstelsels De Melkweg Galileo: Melkweg bestaat

Nadere informatie

Hoe meten we STERAFSTANDEN?

Hoe meten we STERAFSTANDEN? Hoe meten we STERAFSTANDEN? (soorten sterren en afstanden) Frits de Mul Jan. 2017 www.demul.net/frits 1 Hoe meten we STERAFSTANDEN? (soorten sterren en afstanden) 1. Afstandsmaten in het heelal 2. Soorten

Nadere informatie

Oerknal kosmologie 1

Oerknal kosmologie 1 Inleiding Astrofysica Paul van der Werf Sterrewacht Leiden Evolutie van massa dichtheid vroeger M ρ λ = = = = + M ρ λ ( 1 z) Evolutie van fotonen dichtheid E hν = = 1+ z E hν E c 2 ρ = = + ρ E c 2 4 (

Nadere informatie

HOVO cursus Kosmologie

HOVO cursus Kosmologie HOVO cursus Kosmologie Voorjaar 2011 prof.dr. Paul Groot dr. Gijs Nelemans Afdeling Sterrenkunde, Radboud Universiteit Nijmegen HOVO cursus Kosmologie Overzicht van de cursus: 17/1 Groot Historische inleiding

Nadere informatie

Einstein, Euclides van de Fysica Door Prof. Henri Verschelde

Einstein, Euclides van de Fysica Door Prof. Henri Verschelde Einstein, Euclides van de Fysica Door Prof. Henri Verschelde Albert Einstein en Euclides Geboren te Ulm op 14 maart 1879 Als kind geinteresseerd in Wiskunde en wetenschappen:magneten,electromotoren, wiskundige

Nadere informatie

Rimpelingen van het Ruimteweefsel 1 Thomas Hertog

Rimpelingen van het Ruimteweefsel 1 Thomas Hertog Rimpelingen van het Ruimteweefsel 1 Thomas Hertog Het LIGO Observatorium in de Verenigde Staten schreef onlangs de eerste rechtstreekse waarnemingen van gravitatiegolven op zijn naam. Het uitermate zwakke

Nadere informatie

Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology

Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Jörg Hörandel Afdeling Sterrenkunde IMAPP http://particle.astro.ru.nl/goto.html?cosmology1011 1.0 Het doel van dit college: Ontstaan en ontwikkeling van het

Nadere informatie

Searching for Pulsars with LOFAR T. Coenen

Searching for Pulsars with LOFAR T. Coenen Searching for Pulsars with LOFAR T. Coenen DE ONTDEKKINGVANRADIOPULSARS: ROTERENDE NEUTRONENSTERREN RADIO pulsars, het onderwerp van dit proefschrift, zijn in 1967 ontdekt door Jocelyn Bell Burnell. Zij

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Korte Geschiedenis Inhoud van het heelal: film Powers of Ten Het zonnestelsel Boek: hoofdstuk1, 2.1 Overzicht 12 feb: Inleiding, Zonnestelsel 19 feb: Meten

Nadere informatie

Radioastronomie Marijke Haverkorn

Radioastronomie Marijke Haverkorn Radioastronomie Marijke Haverkorn Sterrenkunde onderzoekt alle soorten straling in het electromagnetisch spectrum gamma röntgen ultraviolet infrarood radio zichtbaar licht Eén melkwegstelsel, vele gezichten

Nadere informatie

HOVO cursus Kosmologie

HOVO cursus Kosmologie HOVO cursus Kosmologie Voorjaar 2011 prof.dr. Paul Groot dr. Gijs Nelemans Afdeling Sterrenkunde, Radboud Universiteit Nijmegen HOVO cursus Kosmologie Overzicht van de cursus: 17/1 24/1 31/1 7/2 14/2 21/2

Nadere informatie

Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology

Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Jörg Hörandel Afdeling Sterrenkunde IMAPP http://particle.astro.ru.nl/goto.html?cosmology1112 Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Jörg Hörandel Afdeling

Nadere informatie

Emergente zwaartekracht Prof. Dr. Erik Verlinde

Emergente zwaartekracht Prof. Dr. Erik Verlinde Prof. Dr. Erik Verlinde ! 3 grote problemen met zwaartekracht! Zwaartekracht op subatomair niveau! Versnelde uitdijing heelal! Zwaartekracht moet uitdijing afremmen! Er moet dus donkere energie zijn! Te

Nadere informatie

Hoe meten we STERAFSTANDEN?

Hoe meten we STERAFSTANDEN? Hoe meten we STERAFSTANDEN? Frits de Mul voor Cosmos Sterrenwacht nov 2013 Na start loopt presentatie automatisch door 1 Hoe meten we STERAFSTANDEN? 1. Afstandsmaten in het heelal 2. Soorten sterren 3.

Nadere informatie

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Exoplaneten Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Een verdiepende keuzeopdracht over het waarnemen van exoplaneten Voorkennis: gravitatiekracht, cirkelbanen, spectra (afhankelijk van keuze) Inleiding Al

Nadere informatie

Algemene relativiteitstheorie

Algemene relativiteitstheorie Algemene relativiteitstheorie en hoe u die zelf had kunnen bedenken. HOVO Utrecht les 1 en 2: Klassieke gravitatie, geodeten Dr. Harm van der Lek vdlek@vdlek.nl Natuurkunde hobbyist Programma 1 1. Kepler

Nadere informatie

Algemene relativiteitstheorie

Algemene relativiteitstheorie Algemene relativiteitstheorie en hoe u die zelf had kunnen bedenken. HOVO Utrecht les 1 en 2: Klassieke gravitatie, geodeten Dr. Harm van der Lek vdlek@vdlek.nl Natuurkunde hobbyist Programma 1 1. Kepler

Nadere informatie

Zwaartekrachtgolven bieden een nieuwe kijk op de kosmos

Zwaartekrachtgolven bieden een nieuwe kijk op de kosmos HEELAL Zwaartekrachtgolven bieden een nieuwe kijk op de kosmos 54 EXPERIMENT NL Jagen op ruimterimpels Het was hét grootste fysica-nieuws van de laatste jaren. Wetenschappers zagen voor het eerst rimpels

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Chapter 1 Nederlandse samenvatting 1. Elementen van de sterrenkunde Het heelal is bezaaid met miljarden sterrenstelsels die als eilanden van vele soorten en maten in een donkere oceaan van onvoorstelbare

Nadere informatie

Over zonnen en zwarte gaten. Vincent Icke Sterrewacht Leiden & Alien Art

Over zonnen en zwarte gaten. Vincent Icke Sterrewacht Leiden & Alien Art Verduisteringen Over zonnen en zwarte gaten Vincent Icke Sterrewacht Leiden & Alien Art De bouw van een ster Zwaartekracht tegen de rest van de wereld Van banaan tot bol Bij kleine brokken speelt de sterkte

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Als je op een heldere nacht op een donkere plek naar de sterrenhemel kijkt, zie je honderden sterren. Als je vaker kijkt, valt het op dat sommige sterren zich verplaatsen langs

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 6

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 6 Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 6 6.1 De Leeftijd van het Zonnestelsel van Frank Verbunt De ouderdom van het Zonnestelsel kan bepaald worden uit de radio-actieve elementen die gevonden worden in meteorieten.

Nadere informatie

Neutrinos sneller dan het licht?

Neutrinos sneller dan het licht? Neutrinos sneller dan het licht? Kosmische neutrinos Ed P.J. van den Heuvel, Universiteit van Amsterdam 24/10/2011 Zon en planeten afgebeeld op dezelfde schaal Leeftijd zon en planeten: 4,65 miljard jaar

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

Vlaamse Sterrenkunde Olympiade 2010

Vlaamse Sterrenkunde Olympiade 2010 Vlaamse Sterrenkunde Olympiade 2010 15 januari 2010 Welkom bij de Vlaamse Sterrenkunde Olympiade 2010! Zoals uitgelegd in het reglement op de website mag je deze Olympiade thuis oplossen, met al het opzoekwerk

Nadere informatie

RELATIVITEIT VWO. Lengtecontractie Rust- bewegende massa Relativistisch optellen

RELATIVITEIT VWO. Lengtecontractie Rust- bewegende massa Relativistisch optellen RELATIVITEIT VWO Foton is een opgavenverzameling voor het nieuwe eindexamenprogramma natuurkunde. Foton is gratis te downloaden via natuurkundeuitgelegd.nl/foton Uitwerkingen van alle opgaven staan op

Nadere informatie

grootte van zwaartekrachtsveld: gekenmerkt door de ontsnappingssnelheid nieuwe inzichten over zwarte gaten Inhoud: gloeiend oppervlak en stoppelbaard

grootte van zwaartekrachtsveld: gekenmerkt door de ontsnappingssnelheid nieuwe inzichten over zwarte gaten Inhoud: gloeiend oppervlak en stoppelbaard extreme zwaartekracht op kleine afstanden: nieuwe inzichten over zwarte gaten nieuwe inzichten over zwarte gaten glad ("no hair") gloeiend oppervlak en stoppelbaard Inhoud: of: Extreme zwaartekracht op

Nadere informatie

De kosmische afstandsladder

De kosmische afstandsladder De kosmische afstandsladder De kosmische afstandsladder Oorsprong Sterrenkunde Maan B Zon A Aarde C Aristarchos: Bij halve maan is de hoek zon-maanaarde, B, 90 graden. Als exact op hetzelfde moment de

Nadere informatie

Het Quantummechanisch Heelal. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen

Het Quantummechanisch Heelal. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Het Quantummechanisch Heelal prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Late evolutiestadia 3 C 12 12 C O 16 Evolutie in het HRD Rode super reus Hoofdreeks 100 R_sun

Nadere informatie

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss 1 Radiotelescopen N.G. Schultheiss 1 Inleiding In de module Het uitdijend Heelal hebben we gezien dat het heelal steeds groter wordt. Bijgevolg zijn de lichtstralen van melkwegstelsels die ver van ons

Nadere informatie

Samenvatting. Sterrenstelsels

Samenvatting. Sterrenstelsels Samenvatting Sterrenstelsels De Melkweg, waarin de Zon één van de circa 100 miljard sterren is, is slechts één van de vele sterrenstelsels in het Heelal. Sterrenstelsels, ook wel de bouwstenen van het

Nadere informatie

HOVO cursus Kosmologie

HOVO cursus Kosmologie HOVO cursus Kosmologie Voorjaar 2011 prof.dr. Paul Groot dr. Gijs Nelemans Afdeling Sterrenkunde, Radboud Universiteit Nijmegen HOVO cursus Kosmologie Overzicht van de cursus: 17/1 Groot Historische inleiding

Nadere informatie

De Large Hadron Collider 2.0. Wouter Verkerke (NIKHEF)

De Large Hadron Collider 2.0. Wouter Verkerke (NIKHEF) De Large Hadron Collider 2.0 Wouter Verkerke (NIKHEF) 11 2 De Large Hadron Collider LHCb ATLAS CMS Eén versneller vier experimenten! Concept studie gestart in 1984! Eerste botsingen 25 jaar later in 2009!!

Nadere informatie

Connecting the Coherent and Stochastic X-ray Variability of Accreting Millisecond Pulsars P.M. Bult

Connecting the Coherent and Stochastic X-ray Variability of Accreting Millisecond Pulsars P.M. Bult Connecting the Coherent and Stochastic X-ray Variability of Accreting Millisecond Pulsars P.M. Bult Samenvatting De koppeling tussen de coherente en stochastische röntgenvariabiliteit van accreterende

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 8 9 november Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 8 9 november Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 8 9 november 2015 13.45 15.30 Ignas Snellen De chemische verrijking van het heelal o In het begin bestaat het heelal alleen uit waterstof, helium, en een beetje lithium o

Nadere informatie

Uit: Niks relatief. Vincent Icke Contact, 2005

Uit: Niks relatief. Vincent Icke Contact, 2005 Uit: Niks relatief Vincent Icke Contact, 2005 Dé formule Snappiknie kanniknie Waarschijnlijk is E = mc 2 de beroemdste formule aller tijden, tenminste als je afgaat op de meerderheid van stemmen. De formule

Nadere informatie

Radiotelescoop op de maan?

Radiotelescoop op de maan? Netherlands Institute for Radio Astronomy Radiotelescoop op de maan? - Dr. Raymond Oonk Astronoom in de Astronomy Group (ASTRON) ASTRON is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO)

Nadere informatie

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! Deze NOVAlab-oefening gaat over spectroscopisch onderzoek van sterlicht. Het is een vervolg op de lesbrief Onderzoek de Zon. De oefening is bedoeld voor de bovenbouw

Nadere informatie

Sterrenkundig Practicum 2 3 maart Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87

Sterrenkundig Practicum 2 3 maart Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87 Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87 Sterrenkundig Practicum 2 3 maart 2005 Vele sterrenstelsels vertonen zogenaamde nucleaire activiteit: grote hoeveelheden straling komen uit het centrum.

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker?

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? OF: Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Spiraalstelsels Het heelal wordt bevolkt door sterrenstelsels die elk uit miljarden sterren bestaan. Er zijn verschillende soorten sterrenstelsels. In het huidige heelal zien we

Nadere informatie

Werkcollege III Het Heelal

Werkcollege III Het Heelal Werkcollege III Het Heelal Opgave 1: De Hubble Expansie Sinds 1929 weten we dat we ons in een expanderend Heelal bevinden. Het was Edwin Hubble die in 1929 de recessie snelheid van sterrenstelsels in ons

Nadere informatie

Zwarte gaten Literatuurstudie Sterrenkunde 1 Door: Jiri Tik Djiang Oen 5814685 Studie: Natuur- & Sterrenkunde November 2007

Zwarte gaten Literatuurstudie Sterrenkunde 1 Door: Jiri Tik Djiang Oen 5814685 Studie: Natuur- & Sterrenkunde November 2007 Zwarte gaten Literatuurstudie Sterrenkunde 1 Door: Jiri Tik Djiang Oen 5814685 Studie: Natuur- & Sterrenkunde November 2007 De ideeën over het bestaan van zwarte gaten zijn al enkele eeuwen oud. Deze hemellichamen,

Nadere informatie

Donkere Materie Een groot mysterie

Donkere Materie Een groot mysterie Donkere Materie Een groot mysterie Donkere Materie Al in 1933 toonde studie Fritz Zwicky dat 10-100 keer meer massa benodigd was om in clusters sterrenstelsels bijeen te houden. Mogelijkheid dat dit ontbrekende

Nadere informatie

Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen

Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen Het Standaardmodel Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen Lezing 13 februari 2015 - Koksijde Christian Rulmonde Er zijn 18 elementaire deeltjes waaruit de materie is opgebouwd. Ook de deeltjes die de natuurkrachten

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica in 90 vragen en 18 formules Ignas Snellen, Universiteit Leiden, 2014

Inleiding Astrofysica in 90 vragen en 18 formules Ignas Snellen, Universiteit Leiden, 2014 Inleiding Astrofysica in 90 vragen en 18 formules Ignas Snellen, Universiteit Leiden, 2014 Het tentamen van Inleiding Astrofysica zal uit twee delen bestaan. In het eerste deel (30% van de punten) zal

Nadere informatie

178 Het eerste licht

178 Het eerste licht 178 Het eerste licht Het eerste licht et ontstaan van het heelal heeft de mensheid al sinds de vroegste beschavingen bezig H gehouden. Toch heeft het tot de vorige eeuw geduurd voor een coherent model

Nadere informatie

MODULE GLIESE 667 RELATIVITEIT GLIESE 667. Naam: Klas: Datum:

MODULE GLIESE 667 RELATIVITEIT GLIESE 667. Naam: Klas: Datum: GLIESE 667 RELATIVITEIT GLIESE 667 Naam: Klas: Datum: GLIESE 667 GLIESE 667 WE GAAN OP REIS De invloed van de mensheid reikt steeds verder. In de oertijd kon een mens zich maar enkele kilometers van zijn

Nadere informatie

Oplossingen Vlaamse Sterrenkundeolympiade 2008

Oplossingen Vlaamse Sterrenkundeolympiade 2008 Oplossingen Vlaamse Sterrenkundeolympiade 2008 9 mei 2008 Multiple choice gedeelte vraag antwoord vraag antwoord 1 b 8 b 2 b 9 a 3 a 10 a 4 d 11 a 5 c 12 d 6 d 13 d 7 c 14 b Tabel 1: MC-antwoorden 1 Afstanden/Satellieten

Nadere informatie

Geschiedenis van de Sterrenkunde

Geschiedenis van de Sterrenkunde Geschiedenis van de Sterrenkunde Frank Verbunt Departement Sterrenkunde Nijmegen / IMAPP Nijmegen 6 februari 2013 Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Geschiedenis van de Sterrenkunde Nijmegen, 6 februari

Nadere informatie

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties.

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Nog niet gevonden! Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Daarnaast ook in 2015 een grote ondergrondse detector.

Nadere informatie

TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 15 DECEMBER,

TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 15 DECEMBER, Tentamen Inleiding Astrofysica Pagina 1 uit 8 TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 15 DECEMBER, 14.00-17.00 LEES ONDERSTAANDE INFORMATIE GOED DOOR: DIT TENTAMEN OMVAT VIER OPGAVES OPGAVE 1: 2.0 PUNTEN

Nadere informatie