20 Vragen over Virgo en Gravitatiegolven

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "20 Vragen over Virgo en Gravitatiegolven"

Transcriptie

1 20 Vragen over Virgo en Gravitatiegolven 1) Wat is Virgo? Virgo is een instrument ontworpen om gravitatiegolven waar te nemen. Het is een laserinterferometer met twee 3-km lange loodrechte armen, de grootste van Europa en de op twee na grootste in de wereld. De naam verwijst naar de Virgo cluster, een groep van ongeveer 1500 sterrenstelsels in het sterrenbeeld Virgo (Maagd) op ongeveer 50 miljoen lichtjaar afstand, het bereik van de eerste versie van het instrument. De Virgo detektor bevindt zich bij de het European Gravitational Observatory (EGO) bij Pisa, Italië en wordt voornamelijk bekostigd door het Franse Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) en het Italiaanse Istituto Nazionale di Fisica Nucleare (INFN). In 2006 trad het Nederlandse Nationaal instituut voor sub-atomaire fysica (Nikhef) toe tot de VIRGO collaboratie, met belangrijke bijdragen tot de realisatie van de interferometer. Meer recent traden in 2008 de POLGRAW groep in Warschau en in 2010 het KFKI Research Institute for Particle and Nuclear Physics (RMKI) in Boedapest toe tot de VIRGO collaboratie. 2) Wat zijn gravitatiegolven? Gravitatiegolven zijn rimpelingen in de ruimtetijd die zich met de snelheid van het licht door het heelal verplaatsen. Deze golven worden geproduceerd door krachtige astrofysische gebeurtenissen, zoals het samensmelten van twee neutronensterren of de supernova explosie van een zware ster. Gravitatiegolven zijn een consequentie van de algemene relativiteitstheorie, gepubliceerd door Albert Einstein in 1915, ongeveer een eeuw geleden. De technologie om instrumenten zoals Virgo te bouwen, die gravitatiegolven direct zouden kunnen detecteren, is echter pas in de laatste decaden beschikbaar gekomen. 3) Is er bewijs voor het bestaan van gravitatiegolven? Er zijn indirecte aanwijzingen voor het bestaan van gravitatiegolven. De sterkste aanwijzing is gebaseerd op PSR B , een pulsar in een baan rond een andere compacte ster. Pulsars zijn snel roterende neutronensterren met een hoog magneetveld die elektromagnetische straling uitzenden (van radiogolven tot gamma straling). De straling lijkt gepulst, zoals de lichtbundel van een vuurtoren, vanwege de rotatie van de ster. Het observeren van de pulsen van PSR B

2 gedurende drie decaden toonde aan dat de baan van de pulsar langzaam samentrekt. De gemeten variatie in de omloopstijd is perfect in overeenstemming met de voorspellingen van de algemene relativiteitstheorie; het binaire systeem verliest langzaam energie door het uitzenden van gravitatiegolven. 4) Verschillen gravitatiegolven van elektromagnetische golven? Ja, de aard van deze twee soorten golven is volkomen verschillend, zelfs wanneer het mechanisme dat aan de bron van de straling soortgelijk is. Gravitatiegolven zijn rimpelingen in de ruimte-tijd, veroorzaakt door versnelde massa's, terwijl elektromagnetische golven rimpelingen in het elektromagnetische veld zijn, veroorzaakt door versneld bewegende elektrische lading, bijvoorbeeld een wisselstroom in een antenne. Niet alleen is de bron van deze twee soorten golven verschillend, maar ook ageren ze op volkomen verschillende natuurkundige entiteiten: gravitatiegolven veranderen de geometrie van de ruimte-tijd, terwijl electromagnetische golven invloed uitoefenen op elektrische lading. Verder is gravitatie veel zwakker dan electromagnetisme, dus zijn de verwachte effecten van gravitatiegolven op aarde zeer zwak, zodat complexe gespecialiseerde instrumenten zoals de Virgo detector nodig zijn om deze golven waar te nemen. 5) Wat zijn waarschijnlijke bronnen van gravitatiegolven? Op aarde bestaat geen bron die in staat is om gravitatiegolven te produceren die sterk genoeg zijn om te kunnen worden waargenomen door Virgo, maar vele krachtige fenomenen in het heelal kunnen meetbare signalen genereren. Bijvoorbeeld voorspellen fysische modellen dat kortdurende gravitatiegolven worden uitgezonden tijdens het samensmelten van compacte hemellichamen, zoals neutronsterren of zwarte gaten, of tijdens een supernova explosie. Verder worden continue, periodieke, gravitatiegolven verwacht van roterende asymmetrische neutronensterren. Er wordt ook een continue stochastische achtergrond van gravitatiegolven verwacht die is uitgezonden tijdens de vroegste tijden na de oerknal. Voorts zou er een veelheid van nieuwe, nog onbekende, astrofysische objecten kunnen bestaan die gravitatiegolven uitzenden. 6) Waarom zoeken wetenschappers naar gravitatiegolven? Het detecteren van gravitatiegolven biedt een nieuw venster op de kosmos. Gravitatiegolven zijn boodschappers van informatie complementair aan traditionele astrofysische waarnemingen die worden uitgevoerd met verscheidene types van electromagnetische straling, waaronder zichtbaar licht en radiogolven, met kosmische straling en met neutrino's. Bovendien geeft het meten van gravitatiegolven een krachtige methode om Einstein's algemene relativiteitstheorie verder te testen. Deze theorie verklaart gravitatie als kromming van de ruimtetijd, maar is alleen getest in het 2-8

3 geval van zwakke gravitatievelden, zoals in ons zonnestelsel. Gravitatiegolven bieden een unieke mogelijkheid om zwaartekracht onder extreme condities te bestuderen, zoals in de versmelting van twee compacte objecten zoals zwarte gaten of neutronensterren. Het waarnemen en bestuderen van gravitatiegolven zal fundamenteel zijn voor ons begrip van de zwaartekracht. 7) Hoe werkt Virgo? Volgens de algemene relativiteitstheorie induceert het voorbijgaan van een gravitatiegolf een heel kleine deformatie in het weefsel van de ruimtetijd. Om zo'n kleine deformatie te kunnen detecteren kan men het interferentiepatroon observeren van de twee helften van een gesplitste laserbundel die loodrecht op elkaar staan. De gravitatiegolf beïnvloedt de afstand in de beide armen op verschillende wijze, wat resulteert in een verandering in het interferentiepatroon dat wordt gedetecteerd aan de uitgang van de interferometer. Dit optische ontwerp wordt een Michelson interferometer genoemd (uitgevonden in de 19e eeuw om de veronderstelde variatie in lichtsnelheid voor verschillende richtingen te meten). Deze techniek maakt het mogelijk om minuscule ruimtelijke deformaties, zoals veroorzaakt door gravitatiegolven, waar te nemen. In feite zijn de verwachte effecten van gravitatiegolven zo klein, dat ze kunnen worden verborgen door allerlei bronnen van valse signalen, de zogenaamde achtergrondruis. Voor Virgo is het een noodzakelijke eis dat de achtergrondruis zo ver als mogelijk kan worden onderdrukt. 8) Wat zijn de belangrijkste bronnen van ruis voor Virgo? Er zijn verscheidene belangrijke bronnen van ruis die valse signalen kunnen veroorzaken bij frequenties in het gebied waarin Virgo waarneemt. Ten eerste is er seismische ruis, de beweging van de grond die wordt veroorzaakt door golven die op de kust aanspoelen, door menselijke activiteit, en andere oorzaken van microseismiek. Ten tweede is er thermische ruis die wordt veroorzaakt door toevallige trillingen in het oppervlak van de spiegels. Andere bronnen van ruis zijn gerelateerd aan fundamentele fysica, zoals shot noise dat wordt veroorzaakt door de quantummechanische natuur van het laserlicht. Om het passeren van gravitatiegolven te kunnen detecteren is het noodzakelijk deze bronnen van achtergrondruis te onderdrukken. Dit wordt bereikt middels nauwkeurig ontwerp van het instrument en het gebruik van innovatieve technieken. 9) Wat is Advanced Virgo? Advanced Virgo is een grote upgrade van Virgo.Vanaf 2011, na het eind van de eerste periode van metingen, werden alle essentiële componenten van Virgo ontmanteld en vervangen door verbeterde versies voor Advanced Virgo. Dit zal resulteren in een toename in gevoeligheid met 3-8

4 een factor 10, zodat het mogelijk is om een duizend maal groter gebied in het universum te onderzoeken dan het gebied dat Virgo kon onderzoeken. 10) Hoe gevoelig is Advanced Virgo? Advanced Virgo is gevoelig voor veranderingen in de lengte van de drie kilometer lange armen in de orde van een miljardste van een miljardste meter, ongeveer 1/1000 deel van de diameter van een proton! Advanced Virgo zal signalen kunnen detecteren van de versmelting van twee neutronensterren tot op een afstand van ongeveer een miljard lichtjaar, en nog veel verder voor de versmelting van binaire systemen waarbij een zwart gat betrokken is. Advanced Virgo is gevoelig voor gravitatiegolven in een groot frequentiebereik, van ongeveer 10 tot Hertz. 11) Door welke technieken is Advanced Virgo zo gevoelig? Een veelheid van technieken uit verscheidene vakgebieden wordt gebruikt; alleen de belangrijkste worden hier vermeld. De spiegels zijn zwaarder (42 kg) dan de oorspronkelijke Virgo spiegels, zodat ze minder gevoelig zijn voor de kleine fluctuaties in de lichtdruk van de (tot hoog niveau gestabiliseerde) laserbundel. De bundelspot is groter om beter te middelen over de fluctuaties in de spiegeloppervlaktes, de zogenaamde thermische ruis. De speciale coatings zorgen voor lage verliezen zodat het laserlicht vele malen in de interferometer kan circuleren. Uiteindelijk zal het vermogen in de armen een half millioen Watt bedragen, bij een ingangsvermogen van 200 Watt. Dit helpt in het reduceren van shot noise. De spiegels worden opgehangen aan de Virgo superattanuators die seismische vibraties kunnen dempen met meer dan een factor 10 biljoen (10000 miljard) voor frequenties boven 10 Hz. Bovendien wordt de gehele instrumentatie (fotodiodes en camera's) seismisch geisoleerd en in vacuum geplaatst. Een ultrahoog vacuum systeem met een restdruk van lager dan een biljoenste atmosfeer zorgt voor onderdrukking van de verstrooiing van de laserbundel aan overgebleven gas atomen. Dit hoge vacuum wordt in stand gehouden door aan beide uiteinden van beide 3-km lange armen cryogene pompen, bestaande uit lange pijpen die met vloeibaar stikstof worden gekoeld, te gebruiken. 12) Bestaan er meer instrumenten zoals Virgo? Tegenwoordig bestaat er een beginnend wereldwijd netwerk van gravitationele interferometers. In feite is de beschikbaarheid van meer dan één detector essentieël voor het verwerpen van false signalen afkomstig van lokale ruis en voor het bepalen van de richting van de bron aan de hemel (triangulatie). Er zijn twee, 4-km lange, interferometers van het Laser Interferometer Gravitational Observatory (LIGO) in de Verenigde Staten, in Hanford (Washington State) en Livingston, Louisiana. Ook LIGO heeft een grote upgrade uitgevoerd en heeft de waarnemingen hervat in 4-8

5 september Verder is er de GEO-600 interferometer met 600 meter lange armen nabij Hannover. De constructie van een vijfde interferometer, KAGRA, gesitueerd in een berg in de Kamioka mijn in Japan, zal rond 2018 afgerond zijn. De LIGO collaboratie is van plan om een derde 4-km interferometer te installeren in India; het LIGO-India project. 13) Is Virgo een telescoop die het heelal waarneemt? Virgo kan worden beschouwd als een speciaal type telescoop, omdat het zoekt naar verschijnselen die ver in de kosmos plaats vinden. Maar de verschijning en werking van Virgo is volkomen verschillend van die van traditionele telescopen. Virgo gebruikt geen spiegels en lenzen op de manier van een optische telescoop. Virgo gebruikt de twee, 3-km lange, armen om de kleine deformaties in de ruimtetijd, die worden veroorzaakt door passerende gravitatiegolven, te kunnen detecteren. Bovendien kunnen Virgo en soortgelijke interferometers (zoals LIGO in de Verenigde Staten) niet worden uitgelijnd op een richting in de ruimte, maar nemen ze continue het grootste gedeelte van de ruimte tegelijkertijd waar. Om deze reden is het cruciaal om waarnemingen te doen met meer dan één interferometer tegelijkertijd, zodat de richting van de bron in de ruimte kan worden bepaald uit de verschillen in amplitude en aankomsttijd van de signalen in de verschillende detectoren. Het netwerk van de Virgo en LIGO instrumenten is de daadwerkelijke telescoop die het heelal waarneemt. Dit is waarom wetenschappers van LIGO en Virgo overeengekomen zijn om hun krachten te bundelen, hun kennis te delen, en al vanaf de eerste Virgo meetperiode in 2007 een gezamenlijke exploitatie van hun instrumenten en data ondernemen. 14) Kunnen we de kosmische bronnen van gravitatiegolven identificeren? De informatie geleverd door het netwerk van LIGO en Virgo instrumenten geeft ruwweg de richting van de bronnen van gravitatiegolven in de hemel, de hoekresolutie beslaat een gebied veel groter dan dat van de volle maan aan de hemel. Partnerverbanden zijn aangegaan zowel met klassieke telescopen die observeren bij verschillende elektromagnetische golflengten als met neutrino detectoren. Wanneer een gravitatiegolf-kandidaat wordt geïdentificeerd zoeken deze partners rond de potentiële positie in de ruimte naar optische, Röntgen, gamma, of radiostraling. De gelijktijdige waarneming van gravitatiegolven en elektromagnetische straling kunnen een veel nauwkeuriger positiebepaling van de bron in de hemel geven en maken een uitgebreidere diepgaande studie van de krachtige processen die gravitatiegolven opwekken mogelijk. 5-8

6 15) Wat is de Virgo Collaboratie? De Virgo Collaboratie is een internationaal team van onderzoekers die samenwerken in de constructie, het testen en het bedrijven van de Virgo interferometer, met het doel om gravitatiegolf fysica en astronomie mogelijk te maken. Momenteel zijn er meer dan 250 personen lid van de Virgo Collaboratie; zij komen van verschillende wetenschappelijke instituten verspreid over vijf Europese landen: Frankrijk, Italië, Nederland, Hongarije en Polen. Virgo wordt voornamelijk gefinanciëerd door het Franse Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) en het Italiaanse Istituto Nazionale di Fisica Nucleare (INFN). Het Nederlandse nationaal instituut voor subatomaire fysica (Nikhef) trad in 2006 toe tot de Virgo collaboratie en droeg substantieel bij aan de financiëring van de upgrade naar Advanced Virgo. Meer recent, in 2008 en 2010, traden de POLGRAW groep in Warschau en het KFKI Research Institute for Particle and Nuclear Physics (RKMI) in Boedapest toe tot de Virgo Collaboratie. 16) Wat is EGO? De (EGO) is een Frans-Italiaans privaat consortium dat is opgericht door middel van een gezamenlijke overeenkomst tussen het Franse Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) en het Italiaanse Istituto Nazionale di Fisica Nucleare (INFN). Beide research instituten financiëren het EGO consortium in gelijke mate sinds de oprichting van EGO in december 2000, tijdens de constructie van Virgo tot 2003 en de opvolgende meetperiode van 2003 tot In 2009 verwelkomde EGO verheugd het Nederlandse instituut voor subatomaire fysica Nikhef als waarnemer in de raad van bestuur. Op het EGO terrein nabij Cascina in de provincie Pisa bevinden zich de Virgo interferometer en de bijgebouwen. Het hoofddoel van EGO is het waarborgen van de constructie en het bedrijven, onderhouden, en verbeteren van Advanced Virgo, alsmede het exploiteren van de wetenschappelijke data. EGO is geïntegreerd in de Virgo Collaboratie door het leveren van ondersteuning aan het experiment en is verantwoordelijk voor het terrein en de infrastructuur rond de Virgo interferometer. EGO bevordert ook studie naar gravitatie in Europa. 17) Hoeveel kost Virgo? De kosten van Virgo bedragen tussen de 10 en 15 miljoen Euro per jaar, voor een periode van ongeveer 20 jaar. Deze kosten bevatten het bouwen van de infrastructuur, het bedrijven en onderhouden van het instrument en de salariskosten van de ingenieurs, technici en wetenschappers die aan het project werken. De kosten worden hoofdzakelijk gedragen door Frankrijk en Italië, met recentelijk materiële contributies van Nederland. 6-8

7 18) Wat zijn de belangrijkste resultaten van Virgo tot nu toe? De initiële Virgo detector bereikte zijn ontwerpgevoeligheid, wat de technische keuzes en de stateof-the-art ontwikkelingen die gebruikt zijn om het instrument te bouwen valideerde. Van 2007 tot 2010 verzamelde Virgo samen met LIGO data en begon limieten te zetten op de frequentie van astrofysische gebeurtenissen. Een laatste meetperiode vond plaats in 2011, waarin de band bij lage frequenties werd onderzocht, op zoek naar signalen van roterende neutronensterren. Dit werd mogelijk gemaakt door een vroege test van een Advanced Virgo technologie, de zogenoemde monolitische suspensie, een nieuwe manier om de spiegel op te hangen met gesmolten glazen fibers in plaats van metalen draden. Dit bereidde de weg voor het gebruik van deze techniek in Advanced Virgo. 19) Wanneer begint Advanced Virgo met observaties? De constructie is naar verwachting gereed begin Een fase van testen en calibreren zal nodig zijn na de constructie van het experiment en de eerste wetenschappelijke metingen worden verwacht in 2016, gedurende een meetperiode van zes maanden gezamenlijk met LIGO. Verdere meetperioden zullen volgen, afgewisseld met perioden waarin de detectoren worden geoptimaliseerd om de gevoeligheid te verbeteren en de kans op het detecteren van gravitatiegolven te verhogen. Deze nieuwe datasets zullen door de LIGO en Virgo wetenschappers gezamenlijk worden geanalyseerd, net als alle data die door de beide collaboraties is verzameld sinds ) Kan ik het Virgo experiment bezoeken? Zeker, u bent van harte welkom. Een standaard bezoek, met wetenschappers als gids, begint met een lezing als introductie gevolgd door een tour langs delen van het instrument. Voor de mogelijkheid tot bezoek wordt prioriteit gegeven aan scholen, wetenschappelijke instituten en journalisten. Maar ook associaties, gelegenheidsgroepen en eenieder die geinteresseerd is om de interferometer te ontdekken wordt van harte uitgenodigd om Virgo te bezoeken. Dankzij onze website kunt u Virgo ook virtueel bezoeken, door de vele video's in de multimedia galerei te bekijken of een van de vele open dagen die ieder jaar worden georganiseerd te bezoeken. De openbare bezoekdagen zijn bij voorkeur op zaterdag en kunnen worden geboekt via het wetenschappelijke secretariaat van EGO (zie voor meer details). Handige links: VIRGO Education & Public Outreach: 7-8

8 Contact: Laatste versie: 31 januari

Zwaartekrachtsgolven: het toekomstperspectief Chris Van Den Broeck

Zwaartekrachtsgolven: het toekomstperspectief Chris Van Den Broeck Zwaartekrachtsgolven: het toekomstperspectief Chris Van Den Broeck Zwaartekrachtsgolven in de volgende jaren en decennia Zwarte gaten Kunnen we een census maken van alle soorten zwarte gaten die bestaan?

Nadere informatie

Gravitatiegolven & Technology Transfer

Gravitatiegolven & Technology Transfer Gravitatiegolven & Technology Transfer Nikhef onderzoekers spelen een leidende rol in het onderzoek naar gravitatiegolven. Deze minuscule rimpelingen in ruimte-tijd vereisen naast complexe data analyse

Nadere informatie

Gravitatie en de dynamica van ruimtetijd. 1 Inleiding. door. Jo van den Brand en Mark Beker

Gravitatie en de dynamica van ruimtetijd. 1 Inleiding. door. Jo van den Brand en Mark Beker 1 Gravitatie en de dynamica van ruimtetijd door Jo van den Brand en Mark Beker Nationaal instituut voor subatomaire fysica, Nikhef Science Park 105, Amsterdam 1 Inleiding Virgo is een interferometer met

Nadere informatie

Zwaartekrachtgolven bieden een nieuwe kijk op de kosmos

Zwaartekrachtgolven bieden een nieuwe kijk op de kosmos HEELAL Zwaartekrachtgolven bieden een nieuwe kijk op de kosmos 54 EXPERIMENT NL Jagen op ruimterimpels Het was hét grootste fysica-nieuws van de laatste jaren. Wetenschappers zagen voor het eerst rimpels

Nadere informatie

Het meten van gravitatie golven door middel van pulsars

Het meten van gravitatie golven door middel van pulsars Het meten van gravitatie golven door middel van pulsars 6 november 2009 Inleiding In deze presentatie: Ruimtetijd Gravitatie golven Pulsars Indirect gravitatie golven waarnemen Direct gravitatie golven

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is zwaartekracht?

Samenvatting. Wat is zwaartekracht? De mensheid bestudeert de hemel al duizenden jaren en op deze wijze heeft zij in toenemende mate kennis opgedaan van de aard van de kosmos. Dit heeft in de 16e eeuw onder andere geleid tot de verwerping

Nadere informatie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Chris Van Den Broeck Nikhef open dag, 04/10/2015 Proloog: speciale relativiteitstheorie 1887: Een experiment van Michelson en Morley toont aan dat snelheid van

Nadere informatie

College Fysisch Wereldbeeld 2

College Fysisch Wereldbeeld 2 College Fysisch Wereldbeeld 2 Inhoud Coordinaten Gekromde coordinaten Wat is Zwaartekracht Zwarte gaten Het heelal Cosmologische constante Donkere materie, donkere energie Zwaartekrachtstraling y Coördinaten

Nadere informatie

Zwaartekrachtsgolven. Johan Konter, Niels Pannevis, Sander Kupers. 24 juni 2006. Zwaartekrachtsgolven. Johan Konter, Niels Pannevis, Sander Kupers

Zwaartekrachtsgolven. Johan Konter, Niels Pannevis, Sander Kupers. 24 juni 2006. Zwaartekrachtsgolven. Johan Konter, Niels Pannevis, Sander Kupers 24 juni 2006 Inleiding 1805 Laplace 1916 Einstein 1950 Bondi 1993 Nobelprijs: Hulse & Taylor voor meten aan PSR 1916+13. Figuur: De golvende ruimte Concept van Ruimtetijd gebogen door massa Eindige lichtsnelheid

Nadere informatie

Clusters van sterrenstelsels

Clusters van sterrenstelsels Nederlandse samenvatting In dit proefschrift worden radiowaarnemingen en computer simulaties van samensmeltende clusters van sterrenstelsels besproken. Om dit beter te begrijpen wordt eerst uitgelegd wat

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting

Nederlandstalige samenvatting 6 Nederlandstalige samenvatting Het overgrote deel van wat wij op dit moment weten van het Universum zijn we te weten gekomen door met telescopen te kijken naar electromagnetische straling. Voorbeelden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 9.1 De hemel Wanneer s nachts naar een onbewolkte hemel wordt gekeken is het eerste wat opvalt de vele fonkelende sterren. Met wat geluk kan ook de melkweg worden gezien als een

Nadere informatie

De evolutie van het heelal

De evolutie van het heelal De evolutie van het heelal Hoe waar te nemen? FERMI (gamma array space telescope) op zoek naar de specifieke gamma straling van botsende WIMP s: Nog niets waargenomen. Met ondergrondse detectoren in de

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag. Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015

Overzicht. Vandaag. Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Vandaag Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Theorie: de Algemene Relativiteits-Theorie de lichtsnelheid gekromde ruimte tests zwarte gaten Waarnemingen zwarte gaten uit sterren centrum van de Melkweg

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

De Large Hadron Collider 2.0. Wouter Verkerke (NIKHEF)

De Large Hadron Collider 2.0. Wouter Verkerke (NIKHEF) De Large Hadron Collider 2.0 Wouter Verkerke (NIKHEF) 11 2 De Large Hadron Collider LHCb ATLAS CMS Eén versneller vier experimenten! Concept studie gestart in 1984! Eerste botsingen 25 jaar later in 2009!!

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss 1 Radiotelescopen N.G. Schultheiss 1 Inleiding In de module Het uitdijend Heelal hebben we gezien dat het heelal steeds groter wordt. Bijgevolg zijn de lichtstralen van melkwegstelsels die ver van ons

Nadere informatie

Rimpelingen van het Ruimteweefsel 1 Thomas Hertog

Rimpelingen van het Ruimteweefsel 1 Thomas Hertog Rimpelingen van het Ruimteweefsel 1 Thomas Hertog Het LIGO Observatorium in de Verenigde Staten schreef onlangs de eerste rechtstreekse waarnemingen van gravitatiegolven op zijn naam. Het uitermate zwakke

Nadere informatie

Het Quantum Universum. Cygnus Gymnasium

Het Quantum Universum. Cygnus Gymnasium Het Quantum Universum Cygnus Gymnasium 2014-2015 Wat gaan we doen? Fundamentele natuurkunde op de allerkleinste en de allergrootste schaal. Groepsproject als eindopdracht: 1) Bedenk een fundamentele wetenschappelijk

Nadere informatie

Het mysterie van donkere energie

Het mysterie van donkere energie Het mysterie van donkere energie Het mysterie van donkere energie Donkere Energie In 1998 bleken supernova s type 1A zwakker dan verwacht Door meerdere teams gemeten Dit betekent dat de uitdijingsnelheid

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28941 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Ortiz, Pablo Title: Effects of heavy fields on inflationary cosmology Issue Date:

Nadere informatie

Neutrinos sneller dan het licht?

Neutrinos sneller dan het licht? Neutrinos sneller dan het licht? Kosmische neutrinos Ed P.J. van den Heuvel, Universiteit van Amsterdam 24/10/2011 Zon en planeten afgebeeld op dezelfde schaal Leeftijd zon en planeten: 4,65 miljard jaar

Nadere informatie

Wat is kosmische straling en waar komt deze vandaan?

Wat is kosmische straling en waar komt deze vandaan? Wat is donkere energie? Waaruit bestaat donkere materie? Wat is kosmische straling en waar komt deze vandaan? Hoe is de grootschalige structuur van het heelal ontstaan? Wat zijn gravitatiegolven en hoe

Nadere informatie

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Prof.dr Jo van den Brand jo@nikhef.nl 2 september 2009 Waar de wereld van gemaakt is De wereld kent een enorme diversiteit van materialen en vormen van materie.

Nadere informatie

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties.

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Nog niet gevonden! Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Daarnaast ook in 2015 een grote ondergrondse detector.

Nadere informatie

The Entangled Universe B. Mosk

The Entangled Universe B. Mosk The Entangled Universe B. Mosk THE ENTANGLED UNIVERSE Context In het begin van de 20 ste eeuw veranderden twee fundamenteel nieuwe concepten in de natuurkunde ons begrip van het universum. De eerste revolutie

Nadere informatie

Astronomische Technieken Hovo Cursus Prof.dr. Paul Groot (RU) Dr. Gijs Nelemans (RU)

Astronomische Technieken Hovo Cursus Prof.dr. Paul Groot (RU) Dr. Gijs Nelemans (RU) Astronomische Technieken Hovo Cursus 2010 Prof.dr. Paul Groot (RU) Dr. Gijs Nelemans (RU) Opbouw van de cursus 15/3: 22/3: 12/4: 19/4: 26/4: 3/5: - Berichten uit de ruimte - Ontvangers op Aarde Paul Groot

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Twee bijeenkomsten: Donderdag 17 oktober 2013: Historische ontwikkelingen van Astrologie.

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Relativiteit Als je aan relativiteit denkt, dan denk je waarschijnlijk als eerste aan Albert Einstein. En dat is dan ook de bedenker van de relativiteitstheorie.

Nadere informatie

178 Het eerste licht

178 Het eerste licht 178 Het eerste licht Het eerste licht et ontstaan van het heelal heeft de mensheid al sinds de vroegste beschavingen bezig H gehouden. Toch heeft het tot de vorige eeuw geduurd voor een coherent model

Nadere informatie

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout In de afgelopen paar decenia is het duidelijk geworden dat de Zon niet de enige ster is die wordt vergezeld door planeten. Extrasolaire

Nadere informatie

Radioastronomie Marijke Haverkorn

Radioastronomie Marijke Haverkorn Radioastronomie Marijke Haverkorn Sterrenkunde onderzoekt alle soorten straling in het electromagnetisch spectrum gamma röntgen ultraviolet infrarood radio zichtbaar licht Eén melkwegstelsel, vele gezichten

Nadere informatie

Emergente zwaartekracht Prof. Dr. Erik Verlinde

Emergente zwaartekracht Prof. Dr. Erik Verlinde Prof. Dr. Erik Verlinde ! 3 grote problemen met zwaartekracht! Zwaartekracht op subatomair niveau! Versnelde uitdijing heelal! Zwaartekracht moet uitdijing afremmen! Er moet dus donkere energie zijn! Te

Nadere informatie

Gravitatie en Kosmologie

Gravitatie en Kosmologie Gravitatie en Kosmologie FEW cursus Jo van den Brand & Jeroen Meidam Les 1: 3 september 2012 Parallax Meten van afstand Meet positie van object ten opzichte van achtergrond De parallaxhoek q, de afstand

Nadere informatie

Een nieuwe blik op ons heelal met de AMANDA neutrinotelescoop

Een nieuwe blik op ons heelal met de AMANDA neutrinotelescoop 10 juli 2004 Een nieuwe blik op ons heelal met de AMANDA neutrinotelescoop Philip Olbrechts olbrechts@hep.iihe.ac.be I.I.H.E.-Vrije Universiteit Brussel Waarom zijn neutrino s zo interessant? Neutrino

Nadere informatie

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Het atoom: hoe beter men keek hoe kleiner het leek Ivo van Vulpen CERN Mijn oude huis Anti-materie ATLAS detector Gebouw-40 globe 21 cctober, 2006

Nadere informatie

Eindronde Natuurkunde Olympiade 2013 theorietoets deel 1

Eindronde Natuurkunde Olympiade 2013 theorietoets deel 1 Eindronde Natuurkunde Olympiade 2013 theorietoets deel 1 Opgave 1 Helikopter (3p) Een helikopter A kan in de lucht stilhangen als het geleverde vermogen door de motor P is. Een tweede helikopter B is een

Nadere informatie

Hendrik Vandenbruaene Volkssterrenwacht Beisbroek 3 dec 2009

Hendrik Vandenbruaene Volkssterrenwacht Beisbroek 3 dec 2009 Astronomische voorbeelden Relativiteitstheorie Hendrik Vandenbruaene Volkssterrenwacht Beisbroek 3 dec 2009 Overzicht Algemene relativiteitstheorie : kerngedachten Peri-astron precessie Gravitatielenzen

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 De aarde en de maan Boek: hoofdstuk 2.6 Overzicht Halley en de maan meting afstand van de Maan en verandering erin getijden: koppeling tussen lengte van

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 22 oktober 2010 STERREWACHT LEIDEN ASTROCHEMIEGROEP Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Xander Tielens Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 10 postdocs 12 promovendi

Nadere informatie

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen Het grootste en het kleinste volgens mijn dochter van 3 volgens haar vader Olifant Klein muisje Grootst Kleinst 10 +22 m 10-9

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF Tweede Fase Het neutrinomysterie Foto: CERN 1 Het was op het nieuws, het was in de krant, iedereen had het er over: neutrino s die sneller gaan dan het licht.

Nadere informatie

HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet.

HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet. HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet. Op veler verzoek heb ik me verdiept in het fenomeen 8,33 khz. Waarom komt dit op ons af, en wat betekent dit voor de techniek van zenders en ontvangers.

Nadere informatie

Sterrenkundig Practicum 2 3 maart Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87

Sterrenkundig Practicum 2 3 maart Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87 Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87 Sterrenkundig Practicum 2 3 maart 2005 Vele sterrenstelsels vertonen zogenaamde nucleaire activiteit: grote hoeveelheden straling komen uit het centrum.

Nadere informatie

Lichtsnelheid Eigenschappen

Lichtsnelheid Eigenschappen Sterrenstelsels Lichtsnelheid Eigenschappen! Sinds eind 19 e eeuw is bekend dat de lichtsnelheid:! In vacuüm 300.000km/s bedraagt! Gemeten met proeven! Berekend door Maxwell in zijn theorie over EM golven!

Nadere informatie

Donkere Materie Een groot mysterie

Donkere Materie Een groot mysterie Donkere Materie Een groot mysterie Donkere Materie Al in 1933 toonde studie Fritz Zwicky dat 10-100 keer meer massa benodigd was om in clusters sterrenstelsels bijeen te houden. Mogelijkheid dat dit ontbrekende

Nadere informatie

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014 Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014 De Higgs Waar gaat het over? Woensdag 4 juli 2012 Waarom is dit belangrijk? De Higgs Waar gaat het over? Dinsdag 8 oktober 2013 for the theoretical

Nadere informatie

Sterrenstelsels: een aaneenschakeling van superlatieven

Sterrenstelsels: een aaneenschakeling van superlatieven : een aaneenschakeling van superlatieven Wist u dat! Onze melkweg is een sterrenstelsel! Het bevat zo n 200000000000 sterren! Toch staat de dichtstbijzijnde ster op 4 lichtjaar! Dit komt overeen met 30.000.000

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35972 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Wang, Qiang Title: Photon detection at subwavelength scales Issue Date: 2015-10-27

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

Einstein Telescope maakt Nederland groter

Einstein Telescope maakt Nederland groter 1 Einstein Telescope maakt Nederland groter Met het vestigen van Einstein Telescope in Limburg maken we niet alleen Nederland groter, maar heel Europa. Wereldwijd zijn de ogen op dit nieuwe observatorium

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

BLIKSEM ONDER DE LOEP GENOMEN I. INLEIDING

BLIKSEM ONDER DE LOEP GENOMEN I. INLEIDING BLIKSEM ONDER DE LOEP GENOMEN I. INLEIDING Sinds 1992 heeft het KMI een bliksemdetectiesysteem waarmee het de elektrische activiteit in donderwolken waarneemt. Naast het puur wetenschappelijke onderzoek

Nadere informatie

Ander oog op het heelal

Ander oog op het heelal Ander oog op het heelal Jo van den Brand Een jaar geleden werden voor het eerst zwaartekrachtgolven gemeten. Met de ontdekking begon een opwindend jaar voor natuurkundige Jo van den Brand. Zwaartekrachtgolven

Nadere informatie

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP Hoorcollege: Woensdag 10:45-12:30 in HG00.308 Data: 13 april t/m 15 juni; niet op 27 april & 4 mei Werkcollege: Vrijdag, 15:45-17:30, in HG 03.053 Data: t/m 17 juni; niet

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand Sferische oplossingen: 10 november 2009 Ontsnappingssnelheid Mitchell (1787); Laplace (± 1800) Licht kan niet ontsnappen van een voldoend zwaar lichaam

Nadere informatie

LHCb Wat doen wij? Niels Tuning voor ET - 8 januari 2013

LHCb Wat doen wij? Niels Tuning voor ET - 8 januari 2013 LHCb Wat doen wij? Niels Tuning voor ET - 8 januari 2013 LHCb Waarom deeltjesfysica? Waarom LHCb? Resultaten Upgrade Deeltjesfysica Bestudeert de natuur op afstanden < 10-15 m 10-15 m atoom kern Quantum

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker?

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? OF: Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Lichtsnelheid Introductie

Lichtsnelheid Introductie De Lichtsnelheid Introductie Hoe is de lichtsnelheid gemeten Wat is dan de lichtsnelheid De lichtsnelheid als kosmologische meetlat en hoe meten we afstanden in het heelal Hoe ver kunnen wij kijken en

Nadere informatie

Speciale relativiteitstheorie

Speciale relativiteitstheorie versie 13 februari 013 Speciale relativiteitstheorie J.W. van Holten NIKHEF Amsterdam en LION Universiteit Leiden c 1 Lorentztransformaties In een inertiaalstelsel bewegen alle vrije deeltjes met een

Nadere informatie

Samenvatting. Sterrenstelsels

Samenvatting. Sterrenstelsels Samenvatting Sterrenstelsels De Melkweg, waarin de Zon één van de circa 100 miljard sterren is, is slechts één van de vele sterrenstelsels in het Heelal. Sterrenstelsels, ook wel de bouwstenen van het

Nadere informatie

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen Meesterklas Deeltjesfysica Universiteit Antwerpen Programma 9u45 10u00 11u00 11u15 11u45 12u00 13u00 15u00 15u30 17u00 Verwelkoming Deeltjesfysica Prof. Nick van Remortel Pauze Versnellers en Detectoren

Nadere informatie

Afstemmen op het heelal Radio-sterrenkunde

Afstemmen op het heelal Radio-sterrenkunde Afstemmen op het heelal Radio-sterrenkunde Presentatie: http://www.astron.nl/~devoscm/esero De presentatie mag vrij gebruikt en gekopieerd worden. Op deze plaats staan ook verschillende downloads die in

Nadere informatie

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) 31 oktober 2013

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) 31 oktober 2013 Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) 31 oktober 2013 De Higgs Waar gaat het over? Woensdag 4 juli 2012 Waarom is dit belangrijk? De Higgs Waar gaat het over? Dinsdag 8 oktober 2013 for the theoretical

Nadere informatie

Thermodynamica rol in de moderne fysica Jo van den Brand HOVO: 4 december 2014

Thermodynamica rol in de moderne fysica Jo van den Brand HOVO: 4 december 2014 Thermodynamica rol in de moderne fysica Jo van den Brand HOVO: 4 december 2014 jo@nikhef.nl Kosmologie Algemene relativiteitstheorie Kosmologie en Big Bang Roodverschuiving Thermodynamica Fase-overgangen

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

Samenvatting * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

Samenvatting * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * Samenvatting * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

Nadere informatie

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Donkere Materie Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Een paar feiten over ons heelal Het heelal zet uit (Hubble, 1924); Ons heelal is zo n 14 miljard jaar oud; Ons heelal was vroeger

Nadere informatie

Samenvatting. Een studie van individuele gouden nanodeeltjes met. niet-lineaire optische technieken

Samenvatting. Een studie van individuele gouden nanodeeltjes met. niet-lineaire optische technieken Een studie van individuele gouden nanodeeltjes met niet-lineaire optische technieken Heel globaal gaat mijn proefschrift over de interactie tussen lichtpulsen en gouden nanodeeltjes. Gouden nanodeeltjes

Nadere informatie

1) Presentatie Anna Freudenreich: Een bovengrens aan de massa van zwarte gaten

1) Presentatie Anna Freudenreich: Een bovengrens aan de massa van zwarte gaten Tentamen Modern Sterrenkundig Onderzoek 2008 Vrijdag 12.12.2008 16.00-17.30 uur / HL427 Beantwoord de vragen op het bijgeleverde antwoordvel. Succes! Vragen: 1) Presentatie Anna Freudenreich: Een bovengrens

Nadere informatie

Searching for Pulsars with LOFAR T. Coenen

Searching for Pulsars with LOFAR T. Coenen Searching for Pulsars with LOFAR T. Coenen DE ONTDEKKINGVANRADIOPULSARS: ROTERENDE NEUTRONENSTERREN RADIO pulsars, het onderwerp van dit proefschrift, zijn in 1967 ontdekt door Jocelyn Bell Burnell. Zij

Nadere informatie

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een Inhoud Het heelal... 2 Sterren... 3 Herzsprung-Russel-diagram... 4 Het spectrum van sterren... 5 Opgave: Spectraallijnen van een ster... 5 Verschuiving van spectraallijnen... 6 Opgave: dopplerverschuiving...

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen Hoofdstuk 8 Samenvatting Een verlaten strand en een onbewolkte lucht, zoals op de voorkant van dit proefschrift, zijn ideaal om te genieten van de sterren: overdag van de Zon de dichtstbijzijnde ster en

Nadere informatie

Einstein (2) op aardoppervlak. versnelling van 10m/s 2. waar het foton zich bevindt a) t = 0 b) t = 1 s c) t = 2 s op t=0,t=1s en t=2s A B C A B

Einstein (2) op aardoppervlak. versnelling van 10m/s 2. waar het foton zich bevindt a) t = 0 b) t = 1 s c) t = 2 s op t=0,t=1s en t=2s A B C A B Einstein (2) In het vorig artikeltje zijn helaas de tekeningen, behorende bij bijlage 4,"weggevallen".Omdat het de illustratie betrof van de "eenvoudige" bewijsvoering van de kromming der lichtstralen

Nadere informatie

Detectie van kosmische straling

Detectie van kosmische straling Detectie van kosmische straling muonen? geproduceerd op 15 km hoogte reizen met een snelheid in de buurt van de lichtsnelheid levensduur = 2,2.10-6 s s = 2,2.10-6 s x 3.10 8 m/s = 660 m = 0,6 km Victor

Nadere informatie

De magische wereld van het allerkleinste - gedeelde dromen & innovatie -

De magische wereld van het allerkleinste - gedeelde dromen & innovatie - De magische wereld van het allerkleinste - gedeelde dromen & innovatie - 40 jaar VIBA, 18 november 2016 Ivo van Vulpen Innovatie is overal In een steeds veranderende wereld vervult de VIBA al veertig jaar

Nadere informatie

GridPix: Development and Characterisation of a Gaseous Tracking Detector W.J.C. Koppert

GridPix: Development and Characterisation of a Gaseous Tracking Detector W.J.C. Koppert GridPix: Development and Characterisation of a Gaseous Tracking Detector W.J.C. Koppert Samenvatting Deeltjes Detectie in Hoge Energie Fysica De positie waar de botsing heeft plaatsgevonden in een versneller

Nadere informatie

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding:

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding: 1 Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. 23-09-2015 -------------------------------------------- ( j.eitjes@upcmail.nl) Een korte inleiding: Is Ruimte zoiets als Leegte, een

Nadere informatie

Telescoop: optica die licht vergaart in een focus. Detector: registreert, meet de flux. Zeer verschillende technieken voor verschillende golflengtes

Telescoop: optica die licht vergaart in een focus. Detector: registreert, meet de flux. Zeer verschillende technieken voor verschillende golflengtes Telescopen en detectors Telescoop: optica die licht vergaart in een focus Hoe groter, hoe gevoeliger Detector: registreert, meet de flux Hoge efficientie, lage ruis belangrijk Zeer verschillende technieken

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Spiraalstelsels Het heelal wordt bevolkt door sterrenstelsels die elk uit miljarden sterren bestaan. Er zijn verschillende soorten sterrenstelsels. In het huidige heelal zien we

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De titel van dit proefschrift luidt: Stars and planets at high spatial and spectral resolution, oftewel: Sterren en planeten bij hoge ruimtelijke en spectrale resolutie. Ruimtelijke

Nadere informatie

XXX INTERNATIONALE NATUURKUNDE OLYMPIADE PADUA, ITALIË THEORIE-TOETS

XXX INTERNATIONALE NATUURKUNDE OLYMPIADE PADUA, ITALIË THEORIE-TOETS XXX INTERNATIONALE NATUURKUNDE OLYMPIADE PADUA, ITALIË THEORIE-TOETS 22 juli 1999 70 --- 13 de internationale olympiade Opgave 1. Absorptie van straling door een gas Een cilindervormig vat, met de as vertikaal,

Nadere informatie

Sterrenstelsels en kosmologie

Sterrenstelsels en kosmologie Sterrenstelsels en kosmologie Inhoudsopgave Ons eigen melkwegstelsel De Lokale Groep Sterrenstelsels Structuur in het heelal Pauze De geschiedenis van het heelal Standaard big bang theorie De toekomst

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Examenprogramma natuurkunde vwo

Examenprogramma natuurkunde vwo Examenprogramma natuurkunde vwo Ingangsdatum: schooljaar 2013-2014 (klas 4) Eerste examenjaar: 2016 Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11699 8 juni 2012 Rectificatie Examenprogramma natuurkunde vwo van 28 april 2012, kenmerk VO2012/389632 In de regeling

Nadere informatie

TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER,

TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER, TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER, 14.00-17.00 LEES ONDERSTAANDE IN DETAIL: DIT TENTAMEN OMVAT VIER OPGAVES OPGAVE 1: 2.5 PUNTEN OPGAVE 2: 2.5 PUNTEN OPGAVE 3: 2.5 PUNTEN OPGAVE 4: 2.5

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20396 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Bast, Jeanette Elisabeth Title: Hot chemistry and physics in the planet-forming

Nadere informatie

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat 1 Donkere materie, klinkt mysterieus. En dat is het ook. Nog steeds. Voordat ik u ga uitleggen waarom wij er van overtuigd zijn dat er donkere materie moet zijn, eerst nog even de successen van de Oerknal

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30. Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30. Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30 Ignas Snellen Samenvatting College 1 Behandelde onderwerpen: Sterrenbeelden; dierenriem; planeten; prehistorische sterrenkunde; geocentrische

Nadere informatie

Schoolexamen Moderne Natuurkunde

Schoolexamen Moderne Natuurkunde Schoolexamen Moderne Natuurkunde Natuurkunde 1,2 VWO 6 24 maart 2003 Tijdsduur: 90 minuten Deze toets bestaat uit 3 opgaven met 16 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW Cursus Jo van den Brand & Joris van Heijningen Speciale relativiteitstheorie: 30 september 013 Inhoud Inleiding Overzicht Klassieke mechanica Galileo, Newton Lagrange formalisme

Nadere informatie

Naam: Klas: Toets Eenvoudige interferentie- en diffractiepatronen VWO (versie A)

Naam: Klas: Toets Eenvoudige interferentie- en diffractiepatronen VWO (versie A) Naam: Klas: Toets Eenvoudige interferentie- en diffractiepatronen VWO (versie A) Opgave 1 Twee kleine luidsprekers L 1 en L hebben een onderlinge afstand van d = 1,40 m. Zie de figuur hiernaast (niet op

Nadere informatie

TENTAMEN. x 2 x 3. x x2. cos( x y) cos ( x) cos( y) + sin( x) sin( y) d dx arcsin( x)

TENTAMEN. x 2 x 3. x x2. cos( x y) cos ( x) cos( y) + sin( x) sin( y) d dx arcsin( x) FACULTEIT TECHNISCHE NATUURWETENSCHAPPEN Opleiding Technische Natuurkunde Kenmerk: 46055907/VGr/KGr Vak : Inleiding Optica (4602) Datum : 29 januari 200 Tijd : 3:45 uur 7.5 uur TENTAMEN Indien U een onderdeel

Nadere informatie

Verslag Vendelinusvergadering van 10 juni 2017

Verslag Vendelinusvergadering van 10 juni 2017 Verslag Vendelinusvergadering van 10 juni 2017 Alweer waren er enkele personen die verjaarden: we bedanken voor de tractatie Roland en zijn vrouw Usche, Jarkko en Joseph. Het was onze laatste vergadering

Nadere informatie

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Leuk dat je meedoet aan de voorronde van de Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014! Zoals je ongetwijfeld al zult weten dient deze ronde

Nadere informatie

Vergelijk het maar met een ijsberg: de 20% die uitsteekt boven water zien we. De 80% onder water zien we niet, maar is er wel!

Vergelijk het maar met een ijsberg: de 20% die uitsteekt boven water zien we. De 80% onder water zien we niet, maar is er wel! Elektronen, protonen & neutronen: dat zijn de bouwstenen van alles wat ik hier om mij heen zie: jullie, de stoelen waarop jullie zitten en het podium waar ik op sta. En de lucht die we inademen. En in

Nadere informatie

Connecting the Coherent and Stochastic X-ray Variability of Accreting Millisecond Pulsars P.M. Bult

Connecting the Coherent and Stochastic X-ray Variability of Accreting Millisecond Pulsars P.M. Bult Connecting the Coherent and Stochastic X-ray Variability of Accreting Millisecond Pulsars P.M. Bult Samenvatting De koppeling tussen de coherente en stochastische röntgenvariabiliteit van accreterende

Nadere informatie