Artikelen Moleculaire typeringstechnieken in de bron- en contactopsporing: 9 ethische vragen om de besluitvorming te structureren

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Artikelen Moleculaire typeringstechnieken in de bron- en contactopsporing: 9 ethische vragen om de besluitvorming te structureren"

Transcriptie

1 Artikel Moleculaire typeringstechniek in de bron- contactopsporing: 9 ethische vrag om de besluitvorming te structurer B. Rump, C. Cornelis, F. Woonink, M. Verweij, J. van Steberg In dit onderzoek wordt e serie van 9 vrag gepresteerd die gebruikt kunn word om de besluitvorming rondom het gebruik van moleculaire typeringstechniek voor de bron- contactopsporing te structurer. De vrag zelf leid niet tot e keuze, maar moet word gezi als e instrumt dat het besluitvormingsproces structureert. De set vrag is bedoeld voor professionals werkzaam bij GGD, RIVM of medisch microbiologisch laboratoria. Moleculair typeringsonderzoek is e verzamelnaam voor laboratoriumtechniek die biologische pathog zeer gedetailleerd getisch typer. Typeringsonderzoek kan word gebruikt om epidemiologische verband zichtbaar te mak. De techniek wordt met succes in landelijke surveillance gebruikt om trds verschuiving in typ van verwekkers aan te ton (1). Bij moleculaire typering word de sequtievolgordes van g van pathog met elkaar vergelek. Hiermee word onderlinge getische verwantschapp vastgesteld (2). Door de gegevs van deze laboratoriumtechniek te combiner met door de GGD verkreg epidemiologische gegevs (uit anamnese vraglijst), kom mogelijke bronn transmissieroutes in beeld. De techniek maakt het hiermee mogelijk om met veel meer zekerheid dan voorhe de bron van e uitbraak aan te wijz dan wel uit te sluit (3). Tegwoordig is de techniek zo verfijnd snel dat ze bijna direct na overdracht van de verwekker (real time) e relatie tuss bron contact kan aanton of juist weerlegg (2). Dit maakt typeringsonderzoek ook geschikt voor bron- contactopsporing door e Gemetelijke Gezondheidsdist (GGD). De GGD verricht bron- contactonderzoek rondom besmettelijke ziekt in het kader van de Wet publieke gezondheid (Wpg). In deze wet ligg de tak verantwoordelijkhed van e gemete vastgelegd als het gaat om het bescherm van de volksgezondheid. De Wpg stelt dat e gemete zo nodig bron contactonderzoek laat verricht. De wet geeft de gemet hiertoe echter ge extra bevoegdhed. Ook over de evtueel hieraan verbond tak verantwoordelijkhed van de burger doet deze wet ge uitspraak. Anders gezegd: medewerking van burgers aan e bron- contactonderzoek is in principe vrijwillig. De inzet van moleculaire typering als instrumt voor bron- contactopsporing verlegt nu de grz van deze vrijwillige medewerking. Waar voorhe e conclusie over vermede bron of contact gebaseerd werd op vrijwillig door de burger gegev informatie zoals e vrijwillig ingevulde vraglijst, maakt de aanvullde laboratoriumtechniek het nu (bijna) mogelijk om zonder anamnese of vraglijst overdracht tuss burgers hun omgeving aannemelijk te mak. Vanzelfsprekd is lichaamsmateriaal van betrokk nodig om de infectie vast te stell vervolgs e gevond micro-organisme moleculair te typer. Maar dat lichaamsmateriaal is veelal afgom door e huisarts voordat er zekerheid was over infectie. Op het momt dat de GGD naderhand op eig initiatief het gevond pathoge verder laat typer vergelijkt met andere pathog, kan ze relatief precieze informatie over relaties, verband overdracht verkrijg zonder dat betrokk van die opsporing op de hoogte zijn. Die informatie bevat aanwijzing over gedrag van individu, onderlinge verband, over de mogelijkheid dat zij elkaar besmet hebb. Dit kan vervolgs voor betrokk belastde vrag oproep over verantwoordelijkheid of zelfs aansprakelijkheid. De ethische vrag die met moleculaire typering in beeld kom zijn niet nieuw voor de infectieziektebestrijding, maar moleculaire typering maakt beantwoording urgt. E goede afweging om moleculaire typering van verwekkers in e specifieke situatie in de uitbraakbestrijding wel of niet in te zett, onder welke voorwaarde, is dan ook belangrijk. Dit onderzoek heeft als doel de complexe ethische discussie over het gebruik van typeringstechniek in de infectieziektebestrijding te verhelder. Doel is niet om tot e uniforme afweging te kom, maar om zo duidelijk mogelijk aan te gev welke overweging e rol spel bij de keuze om moleculair typeringstechniek wel of juist niet te gebruik in e concrete situatie. 108 Nummer 4 Jaargang

2 Methode Ctrale vraag: Moet we moleculaire typering gebruik in de bron- contact opsporing? In dit onderzoek werd de ctrale vraag in 3 stapp beantwoord (figuur 1): Stap 1 was e theoretische beschouwing, hier werd gezocht naar de dominerde ethische thema s. Hiervoor is in het databestand van de GGD Regio Utrecht gezocht naar casuïstiek waarbij het gebruik van typeringstechniek leidde tot ethische vrag. Twee cases die het probleem het beste uitezett zijn door twee auteurs (BR FW) uitgewerkt tot e artikel gepubliceerd in het peer reviewed tijdschrift Public Health Ethics. (4) In samwerking met het tijdschrift zijn de cases voorgelegd aan 3 (internationale) experts die hun visie op de casuïstiek hebb opgeschrev vanuit e ethisch, juridisch praktisch perspectief. (5,6,7) Deze commtar zijn gecombineerd met beschikbare literatuur door 2 auteurs (BR CC) geanalyseerd op dominerde ethische thema s. Stap 2 was e praktische beschouwing. In stap 2 zijn de dominerde ethische thema s uit 3 groepsdiscussies voorgelegd aan de regionaal arts-consult infectieziektebestrijding (RACer) (n=7 ), de landelijke vertegwoordigers van verpleegkundig werkzaam in de infectieziektebestrijding (Lovi) (n=11) de regionaal consult medische microbiologie (COMer) (n=6 ). In de groepsdiscussie werd steeds toegewerkt naar conssus. De groepsdiscussies werd door 2 auteurs (BR CC) geleid er werd e verslag gemaakt dat ter goedkeuring voorgelegd werd aan de deelnemers. In de derde, afrondde stap werd de theorie de overweging uit de groepsdiscussies in e serie concrete vrag omgezet. De vrag moet help om de besluitvorming van de professional rondom het gebruik van moleculaire typeringstechniek te structurer. Resultat Zie de tekst in kader voor de beschrijving van de casuïstiek die gebruikt is als uitgangspunt voor deze vraagstelling. In het debat over het gebruik van moleculaire typeringstechniek voor de bron- contactopsporing dominer 7 thema s, te wet: Morele verantwoordelijkheid voor het verspreid van e infectieziekte Eigaarschap van pathog Informed const Stap 1: theoretische beschouwing (Welke ethische thema s dominer het debat?) Analyse database van GGD RU op casuïstiek die het probleem goed illustrer (casus 1+2) Drie Internationale experts gev hun visie op de GGD RU casuïstiek Aanvullde literatuur Stap 2: praktische beschouwing (Hoe kijk de professionals in het veld aan teg de problematiek?) Groepsdiscussie met Regionaal Arts Consult Infectieziektebestrijding, landelijke vertegwoordigers van verpleegkundig werkzaam in de infectieziektebestrijding regionaal Consult Medische Microbiologie Resultaat: 9 ethische vrag om het keuzeproces te structurer Figuur 1 Schematische weergave van de gevolgde methode Stap 3: Samvoeging (Hoe kan de praktijk dit gebruik?) In stap 3 word de theoretische praktische beschouwing door de auteurs samgevoegd Dit levert 9 vrag op die gebruikt kunn word bij de besluitvorming rondom het gebruik van moleculaire typeringstechniek in de bron- contact opsporing Teruggev van onderzoeksresultat aan de maatschappij (return of results) Juridisch kader Rechtvaardiging van overheidsingrijp Omgaan met (wetschappelijke) onzekerheid die gerelateerd is aan het gebruik van de techniek De eerste 5 thema s zijn gebaseerd op analyse van de literatuur. (8) Thema 6 7 werd toegevoegd na de groepsdiscussies. In deze discussies domineerde de vraag wanneer overheidsingrijp gerechtvaardigd is. Ook de vraag hoe om te gaan met het gegev dat bron- contactinformatie in e later stadium kan word ingezet als bewijsmateriaal in e rechtszaak kwam naar vor. Daarnaast domineerde het gegev dat conclusies e zeker mate van onzekerheid in zich drag. Het thema Eigaarschap van pathog speelde in de discussies ge rol. Analyse van discussieresultat literatuur leidde vervolgs tot de formulering van 9 concrete vrag. De vrag di om het besluitvormingsproces van de professional te structurer (zie figuur 2): Is er sprake van e evidt gevaar voor de volksgezondheid? Is er e redelijke verwachting dat het gebruik van de techniek gaat help bij het wegnem van de bron of zal help bij de keuze om e intervtie zoals e vaccinatiecampagne op te start? Beschrijving van de casuïstiek die in samwerking met het tijdschrift Public Health Ethics is voorgelegd aan de internationale experts. Casus 1: In e uitbraak van hepatitis A op e scholgemeschap werd gegevs over de getische kmerk van de circulerde virusstam gecombineerd met epidemiologische gegevs om de bron van de uitbraak te achterhal. Het circulerde hepatitis A-virus was te herleid naar e leerling, die het virus op had gelop tijd e familiebezoek in Marokko. De leerling had zich voorafgaand aan de reis niet lat vacciner teg hepatitis A. Dit gegev leidde tot de volgde vrag: Heeft de leerling iets verzuimd te do? Kunn de bestrijdingskost op hem verhaald word? Casus 2: E patiënte overlijdt aan e fulminant verlopde infectie met e groep A Streptokok (GAS). Voorafgaand aan haar overlijd heeft zij opgepast op haar kleinkinder, die beid al e poosje e keelinfectie hadd. Het is bekd dat veel ms e GAS-bacterie bij zich kunn drag. Soms veroorzaakt de bacterie ge klacht, soms alle keelklacht soms e acute ernstige infectie. Dit lijkt sam te hang met bacteriële eigschapp van e specifieke GAS-stam getische kmerk van de gastheer. Om deze red beslot GGD arts, microbioloog RIVM de kleinkinder te onderzoek op dragerschap van GAS in de keel. Duidelijk werd dat de kinder beide e GAS bij zich droeg dat deze inderdaad van het gelijke type als de GAS van oma was. De informatie werd met de familie gedeeld maar dit bleek zeer belastd voor h te zijn. Zou je kunn zegg dat oma de bacteriële GAS-infectie die haar het lev heeft gekost gekreg had van haar kleinkinder? (4) 2014 Jaargang 25 Nummer 4 109

3 Staat de inzet van middel tijd in verhouding tot de evtuele gezondheidswinst die wordt behaald? Zou het bron- contactonderzoek slag als wordt gekoz om de techniek niet of alle anoniem te gebruik? Hebb betrokk e verantwoordelijkheid in het voorkom van (transmissie van) van infectie? Zou knis over de transmissieroute voor sommige betrokk belastd, nadelig of privacygevoelig kunn zijn? Is de er sprake van e materiële puntbron, die gemakkelijk uit te schakel is? Zijn alle betrokk zich bewust van het feit dat niet op voorhand is te voorspell of de techniek antwoord gereert dat de antwoord die de techniek gereert e bepaalde mate van onzekerheid in zich drag? Zijn er op voorhand goede afsprak te mak over het al dan niet del van de informatie die de techniek evtueel blootlegt? Ge van de vrag is doorslaggevd in de besluitvorming. E positief antwoord op vraag 1 2 werd in de groepsdiscussies echter wel gezi als e noodzakelijke voorwaarde voor gebruik van moleculaire typering door de GGD. Vraag 1 2 represter het thema Rechtvaardiging van overheidsingrijp. In de discussies werd geconcludeerd dat het verzamel van wetschappelijke knis alle, hoe verleidelijk ook, niet voldode is om zonder toestemming van patiënt e onderzoek te start. Ook e positief antwoord op vraag 3 4 werd boemd als e belangrijke voorwaarde voor het keuzeproces. De vrag represter de proportionaliteit subsidiariteit zijn niet voorbehoud aan moleculaire typeringstechniek alle, maar spel in alle casuïstiek in de infectieziektebestrijding e rol. (8) Uit de discussies komt naar vor dat voor professionals hierbij vooral de primaire vraag of ingrijp gerechtvaardigd is, ctraal staat. Als het verdedigbaar is om in te grijp dan is het alle maar logisch om hiervoor de optimale strategie te kiez, zo redeert de professional. Echter, als het doel op e minder ingrijpde manier kan word bereikt, dan heeft dat wel de voorkeur. De Wpg zou leidd moet zijn, dan vooral als m zich kan beroep op het schadebeginsel. Het schadebeginsel houdt in dat de overheid ms mag dwing om schade aan ander te voorkom. (9) Deze vrag word uitgebreid behandeld in e rect versch proefschrift. (9) Vraag 5 6 belicht het thema Morele verantwoordelijkheid voor het verspreid van e infectieziekte. E positief antwoord op deze vrag is ge doorslaggevde rechtvaardiging om de techniek te gebruik, maar e negatief antwoord zou red moet zijn om terughoudd te zijn. De 2 vrag referer aan het gegev dat het aanton van verband tuss pathog onvermijdelijk ook iets zegt over de verband (relaties) tuss de ms die de pathog bij zich drag. Wetschappelijke vrag over wie de oorzaak is van e uitbraak wie wie precies heeft besmet zijn nauw verbond met de ethische vraag in hoeverre ms moreel verantwoordelijk zijn voor het verspreid van e infectie. (7) Millar stelt dat typeringstechniek weliswaar kunn help met het in beeld brg van infectieroutes, maar dat er meer nodig is om iemand moreel verantwoordelijk te houd voor het verspreid van e infectie. Hiervoor moet op zijn minst zekerheid bestaan over de rol van het individu in de overdracht van de infectie. Daarnaast moet verzekerd zijn dat hij voldode wist, begreep toegerust was om het risico van overdracht te vermijd. Samlev is, zo stelt Millar, nu e maal niet zonder risico. (5) In de groepsdiscussie kwam naar vor dat het maar de vraag is of we geïnteresseerd zoud moet zijn wie nu moreel verantwoordelijk is voor besmetting. Belangrijker is het dat ms zichzelf kunn bescherm. Daarnaast lijkt de morele verantwoordelijkheid sam te hang met iemands rol in de maatschappij, voor e e kok of verpleegkundige lijkt e andere (strgere) norm te geld dan voor e gewone burger. Het belang van collectieve bescherming is ook red om meer 1. Is er sprake van e evidt gevaar voor de volksgezondheid? 2. Is er e redelijke verwachting dat het gebruik van de techniek gaat help bij het wegnem van de bron of de keuze om e intervtie zoals e vaccinatiecampagne op te start? 3. Staat de inzet van middel tijd in verhouding tot de evtuele gezondheidswinst die wordt behaald? 4. Zou het bron contactonderzoek niet slag als wordt gekoz om de techniek niet of kel anoniem te gebruik? 5. Hebb betrokk e verantwoordelijkheid in het voorkom van (transmissie van) van infectie? 6. Zou knis over de transmissieroute voor sommige betrokk belastd, nadelig of privacygevoelig kunn zijn? 7. Is er sprake van e materiële puntbron? 8. Zijn alle betrokk zich bewust van het feit dat niet op voorhand is te voorspell of de techniek antwoord gereert dat de antwoord die de techniek gereert e bepaalde mate van onzekerheid in zich drag? 9. Zijn er op voorhand goede afsprak te mak over het al dan niet del van de informatie die de techniek evtueel blootlegt? Figuur 2 Neg vrag om het keuzeproces te structurer Moleculaire typeringstechniek in de bron- contactopsporing: 9 ethische vrag om het keuzeproces te structurer Onderliggd thema Rechtvaardiging van overheidsingrijp Teruggev van onderzoeksresultat aan de maatschappij (return of results) Informed const Onderliggd thema Moreel verantwoordelijk voor het verspreid van e infectieziekte Juridisch kader Onderliggd thema Omgaan met (wetschappelijke) onzekerheid die gerelateerd is aan het gebruik van de techniek Informed const 110 Nummer 4 Jaargang

4 gewicht te gev aan verantwoordelijkheid van overhed, bedrijv andere institut bijvoorbeeld in het kader van productveiligheid. Onderzoek naar voedsel of e koeltor als bron van e uitbraak gaf m e zwaarder wegd publiek belang e ondergeschikt individueel belang. Vraag 7 ( Is er sprake van e stoffelijke puntbron?) belicht deze overweging, e positief antwoord op deze vraag draagt bij aan rechtvaardiging van het gebruik van de techniek (8). Het juridische kader is in alle 3 discussies uitgebreid besprok. Ook de literatuur laat aan de hand van e aantal indrukwekkde schadeclaims zi dat typering e krachtig instrumt kan zijn in e rechtszaak. Niet alle in Amerika, waar schadeclaims gebruikelijk zijn, maar ook in Canada of Nederland zijn voorbeeld te gev van typering als onderdeel van e juridisch betoog. (5,6,7) Ook afzonderlijke person zoud verwikkeld kunn rak in dergelijke juridische procedures. (6) T tijde van e uitbraak hebb professionals in de publieke gezondheid namelijk juridische bevoegdhed die voorbij gaan aan het informed const. En alhoewel de wetgeving van de meeste land afzonderlijke person ook weer in bescherming neemt teg deze bevoegdheid, kan dit juridische gelijk pas achteraf word bevocht. E juridisch proces duurt lang, is kostbaar niet zeld betekisloos, omdat de schade reeds is toegebracht (6). Dit juridische thema ligt onder andere t grondslag aan vraag 3 4. In alle groepsdiscussies komt naar vor dat het beslissingsproces omgev is met onzekerheid: voor casuïstiek waarbij moleculaire typering wordt ingezet geldt dat pas achteraf zichtbaar wordt of het zinvol was. Daarnaast geeft de techniek weliswaar meer zekerheid dan voorhe, maar ook moleculaire typering draagt nog steeds e bepaalde mate van onzekerheid in zich. Dit gegev heeft grote gevolg voor de vormgeving van evtuele toestemming. Hoe ga je om met het gegev dat de consequties van het type informatie dat beschikbaar komt, niet op voorhand is te overzi? Wie heeft er voordeel bij de informatie wie nadeel? In de discussies werd gesteld dat alle betrokk bewust moet zijn van het feit dat niet op voorhand is te voorspell of de techniek antwoord gereert, welke antwoord dit zijn dat zij e bepaalde mate van onzekerheid in zich drag. Het is wselijk om vooraf duidelijk te zijn over wat het bron- contactonderzoek aan informatie oplevert met wie deze informatie zal word gedeeld. Deze overweging represter het thema Informed const lag t grondslag aan vraag 8 9. Tot slot blek de ming verdeeld over de vraag in hoeverre voortvardheid of juist terughouddheid gewst is rondom het gebruik van typeringstechniek in de bron- contactopsporing. Fanoy De Neeling pleit voor e algeme terughoudd beleid (7). In de antwoord op vrag die relevant zijn voor de uitbraakbestrijding zitt onvermijdelijk verwijzing naar de schuldvraag de hiermee verband houdde financiële, juridische emotionele belang. Als ms merk dat lichaamsmateriaal zoals bloed feces, afgestaan voor diagnostiek het beantwoord van e individuele medische zorgvraag, in e later stadium ook kan word gebruikt voor beantwoording van e schuldvraag, dan zull zij in de toekomst wellicht minder snel meewerk aan e bron- of contactonderzoek of e barrière opwerp voor het gebruik van het bodigde materiaal.(7) De terughouddheid van Fanoy De Neeling werd in de groepsdiscussie niet altijd gedeeld. M deelde de ming dat bron- contactopsporing staat of valt bij de bereidheid van de burger om mee te werk dat onjuist inzett van de techniek kan leid tot verlies van dit draagvlak. Maar, in de discussies was de conssus dat de primaire vraag (of het uitvoer van de bron- contactopsporing gerechtvaardigd is) leidd moet zijn: als het verdedigbaar is om in te grijp, dan is het logisch om hiervoor de optimale strategie te kiez. Bronopsporing door middel van typering zou daar evgoed toe kunn behor. Vraag 5 (Zou het bron- contactonderzoek slag als wordt gekoz om de techniek niet of alle anoniem te gebruik?) represteert dit debat. Discussie Op basis van dit onderzoek werd 9 vrag geformuleerd die gebruikt kunn word om de besluitvorming rondom het gebruik van moleculaire typeringstechniek in de bron- contactopsporing te structurer. De vrag zijn bedoeld voor professionals werkzaam bij GGD, RIVM of medisch microbiologisch laboratoria. De vrag zijn op e praktische manier tot stand gekom, e normatief standpunt wordt vermed. Aangezi ge specifieke ethiek literatuur voorhand was die als vertrekpunt gebruikt kon word voor de invtarisatie van ethische thema s, zijn in samwerking met het tijdschrift Public Health Ethics 2 cases voorgelegd aan kele (internationale) experts. Uit hun commtar zijn thema s geformuleerd die vervolgs zijn uitgewerkt t behoeve van discussies met (Nederlandse) professionals uit de infectieziektebestrijding. De thema s zijn dus gebaseerd op e beperkte hoeveelheid literatuur. Verder richt dit onderzoek zich op professionals uit het veld. Hiermee zijn niet alle belanghebbd vertegwoordigd, zo ontbreekt bijvoorbeeld het perspectief van de burger. Opvallde bijkomstigheid van de gekoz methode is dat de exercitie deels e intervtie is. Met het ger van literatuur discussies onder betrokk is e breder debat over het onderwerp ontstaan. In dit onderzoek blijv belangrijke fundamtele vrag onbeantwoord. Dit zijn deels vrag van procedurele aard: hoe kom je tot e goede afweging? wie betrek je daarbij? deels van inhoudelijke aard: wat is proportioneel? Hoe groot moet e risico zijn om in te grijp, of anders gezegd, hoe klein mag e risico zijn om niet in te grijp? De hier gevolgde aanpak bleek niet geschikt voor het beantwoord van deze vrag. Nu de verwachting is dat moleculaire typering in de toekomst steeds toegankelijker zal word in de praktijk van e GGD, is nader onderzoek naar deze fundamtele ethische vrag echter wel belangrijk. We dk met de hier goemde 9 vrag e handreiking te bied aan professionals in de infectieziektebestrijding die zichzelf voor de keuze gesteld zi moleculaire typeringstechniek wel of niet te gebruik in de bron- contactopsporing Jaargang 25 Nummer 4 111

5 Dit onderzoek werd gefinancierd door het RIVM/Ctrum Infectieziektebestrijding vanuit het programmabudget voor regionale ondersteuning. Wij will alle professionals dank die meegewerkt hebb aan de totstandkoming van dit project. De discussies blek iedere keer zeer levdig inspirerd. Hoewel de adviez per persoon per groep verschild, leverd de discussies uiteindelijk weloverwog inzicht op die zeer bruikbaar blek voor de dagelijkse praktijk. Auteurs B. Rump 1, C. Cornelis 2, F. Woonink 1, M. Verweij 3, J. van Steberg 4 1. GGD regio Utrecht 2. Ethiek Instituut Utrecht 3. Universiteit Waging 4. Ctrum Infectieziektebestrijding, RIVM Correspondtie Literatuur 1. Struels MJ, Brisse S. From molecular to gomic epidemiology: transforming surveillance and control of infectious diseases. Euro Surveill. 2013;18(4):pii= Available online: 2, Van Belkum A. Molecular typing of micro-organisms: at the ctre of diagnostics, gomics and pathogesis of infectious diseases? J Med Microbiol. 2002;51(1): Palm D, Johansson K, Ozin A, Friedrich AW, Grundmann H, Larsson JT, et al. Molecular epidemiology of human pathogs: how to translate breakthroughs into public health practice. Stockholm, November Euro Surveill. 2012;17(2):pii= Available from: eurosurveillance.org/viewarticle.aspx?articleid= Rump B, Woonink F. Ethical questions concerning the use of molecular typing techniques in the control of infectious diseases. Public Health Ethics. 2012;5(3): Millar M. Moral permissibility and responsibility for infection. Public Health Ethics. 2012;5(3): Bubela T, Yanow S. Molecular typing technology: a legal perspective. Public Health Ethics. 2012;5(3): Fanoy E, De Neeling A. Molecular typing: use with care. Public Health Ethics. 2012;5(3): Rump B, Cornelis C, Woonink F, Verweij M. The need for ethical reflection on the use of molecular microbial characterisation in outbreak managemt. Euro Surveill. 2013;18(4):pii= Available online: aspx?articleid= A. Krom, Not to be sneezed at. On the possibility of justifying infectious disease control by appealing to a mid-level harm principle. Publications of the departmt of philosophy and religious studies, Utrecht University 2014, ISBN Nummer 4 Jaargang

Academische werkplaats publieke Gezondheid (CEPHIR) en Infectieziektebestrijding

Academische werkplaats publieke Gezondheid (CEPHIR) en Infectieziektebestrijding Academische werkplaats publieke Gezondheid (CEPHIR) en Infectieziektebestrijding Een verkenning van de public health impact van 6 proefschriften 2006-2009 Chlamydia trachomatis Screening for Chlamydia

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

DE GEMANDATEERDE VOORZIENINGEN

DE GEMANDATEERDE VOORZIENINGEN DE GEMANDATEERDE VOORZIENINGEN Omgaan met verontrusting: e gedeelde verantwoordelijkheid E gedeelde verantwoordelijkheid: Gemandateerde voorziing Werk in met verontrustde situaties is e gedeelde verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Hepatitis B Inleiding Hepatitis A Preventie hepatitis B Preventie hepatitis A

Hepatitis B Inleiding Hepatitis A Preventie hepatitis B Preventie hepatitis A Naast deze infokaart over hepatitis zijn er ook infokaarten beschikbaar over: infectieziekten algemeen, tuberculose, seksueel overdraagbare aandoeningen, jeugd en onveilig vrijen en jeugd en vaccinatie.

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Influenza vaccinatie van ziekenhuismedewerkers

Influenza vaccinatie van ziekenhuismedewerkers Influenza vaccinatie van ziekenhuismedewerkers Achtergrond Het RIVM en Vernet Verzuimnetwerk B.V. hebben een onderzoek uitgevoerd onder ziekenhuismedewerkers naar de relatie tussen de influenza vaccinatiegraad

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 11

Samenvatting. Samenvatting 11 Samenvatting Een werkgever is verantwoordelijk voor gezonde en veilige arbeidsomstandigheden voor zijn werknemer. Hij dient zijn werknemers onder meer te beschermen tegen de mogelijke gevolgen van blootstelling

Nadere informatie

GGD DPG, en kwetsbare ouderen

GGD DPG, en kwetsbare ouderen GGD, DPG en kwetsbare ouderen Waar wil ik het over hebben? Wat is een GGD? Wat is een directeur Publieke Gezondheid: DPG? Wat hebben wij met elkaar van doen? GGD en ouderen Relatie GGD - Inspectie Kwartaalontmoeting

Nadere informatie

De epidemiologie van Legionellose

De epidemiologie van Legionellose De epidemiologie van Legionellose Het nut van Osiris voor surveillance en onderzoek Petra Brandsema Centrum Epidemiologie en Surveillance, CIB, RIVM. De epidemiologie van Legionellose 12 mei 2014 2 Aantal

Nadere informatie

gegeven met informatie over risico, complexiteit, duur, ernst en een doorverwijzingsadvies.

gegeven met informatie over risico, complexiteit, duur, ernst en een doorverwijzingsadvies. Geachte, Pearson start een onderzoek naar Innerview. Innerview is een beslissingsondersteunend instrument (BOI) voor doorverwijzing in de geestelijke gezondheidszorg en is uniek in zijn soort als het gaat

Nadere informatie

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan?

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Olga Damman Allard van der Beek Danielle Timmermans -0- Department of Public and Occupational Health Quality of Care EMGO Institute for Health

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting SAMENVATTING. 167 Met de komst van verpleegkundigen gespecialiseerd in palliatieve zorg, die naast de huisarts en verpleegkundigen van de thuiszorg, thuiswonende patiënten bezoeken om te zorgen dat patiënten

Nadere informatie

2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht

2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht 2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht Aanleiding De Commissie Wetenschappelijke Integriteit UM heeft op (..) 2014 een door (..) (klager) ingediende klacht ontvangen.

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Palliatieve Zorg Onderdeel: Kwalitatief onderzoek Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Inhoudsopgave Inleiding Blz 2 Zoekstrategie Blz 3 Kwaliteitseisen van Cox et al, 2005 Blz 3 Kritisch

Nadere informatie

Rapportage uitkomsten Q-koorts Herpen II onderzoek

Rapportage uitkomsten Q-koorts Herpen II onderzoek Rapportage uitkomsten Q-koorts Herpen II onderzoek 22 juni 2015 De GGD Hart voor Brabant voerde dit onderzoek uit in samenwerking met AMPHI de academische werkplaats van het Radboud universitair medisch

Nadere informatie

KEHR Suïcide. Marieke de Groot, Derek de Beurs, Remco de Winter, Ad Kerkhof Vrije Universiteit Amsterdam mariekedegroot@ziggo.nl

KEHR Suïcide. Marieke de Groot, Derek de Beurs, Remco de Winter, Ad Kerkhof Vrije Universiteit Amsterdam mariekedegroot@ziggo.nl Kwalitatieve Evaluatie van Handelen rond Suïcide KEHR Suïcide 10 september 2014. Wereld Suïcide Preventie Dag. Suïcidepreventie van morgen. Over de borging van initiatieven op het gebied van suïcidepreventie.

Nadere informatie

Nationale Hepatitis Dag 2015. 1 oktober 2015. Screening en Opsporing

Nationale Hepatitis Dag 2015. 1 oktober 2015. Screening en Opsporing Nationale Hepatitis Dag 2015 1 oktober 2015 Screening en Opsporing Heropsporing -- Resultaten tot nu toe Sophie Willemse Maag-Darm-Leverarts Academisch Medisch Centrum Disclosure belangen spreker Disclosure

Nadere informatie

Interne communicatie wordt professioneler maar kent nog onaangeboord terrein

Interne communicatie wordt professioneler maar kent nog onaangeboord terrein Persbericht Interne communicatie wordt professioneler maar kt nog onaangeboord terrein Brussel, 6 december 2012 - Wie beheert de interne communicatie in e bedrijf? Welke instrumt word het meest gebruikt?

Nadere informatie

Onderzoek de spreekkamer!

Onderzoek de spreekkamer! Onderzoek de spreekkamer! Lennard Voogt Inleiding Het wetenschappelijk fundament van de manuele therapie wordt sterker. Manueel therapeuten krijgen steeds meer inzicht in de effectiviteit van hun inspanningen

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Jaarlijks doen vele jeugdigen met een lichte verstandelijke beperking In Nederland een beroep op de hulpverlening. Een aanmerkelijk aantal van hen krijgt deze hulp van een LVG-instituut.

Nadere informatie

PALLIATIEVE ZORG BIJ DEMENTIE - DE VERBINDING SAMENWERKING PALLIATIEVE ZORG EN DEMENTIE NETWERKEN -

PALLIATIEVE ZORG BIJ DEMENTIE - DE VERBINDING SAMENWERKING PALLIATIEVE ZORG EN DEMENTIE NETWERKEN - DECEMBER 2014 PALLIATIEVE ZORG BIJ DEMENTIE - DE VERBINDING SAMENWERKING PALLIATIEVE ZORG EN DEMENTIE NETWERKEN - REGIO WEST-BRABANT VERSIE 1.0 B.CORNELLISSEN, A. KOMMEREN, G. `T LAM, C. VAN OORSCHOT,

Nadere informatie

Komen tot een goede behandelbeslissing, hoe doe je dat?

Komen tot een goede behandelbeslissing, hoe doe je dat? Komen tot een goede behandelbeslissing, hoe doe je dat? Gedeelde besluitvorming vanuit VERPLEEGKUNDIG perspectief Monique Baas verpleegkundig expert Gedeelde besluitvorming (baas@lumc.nl) 1 Gedeelde besluitvorming:

Nadere informatie

Sociale en politieke aspecten van een verdeelde wereld

Sociale en politieke aspecten van een verdeelde wereld Sociale politieke aspect van e verdeelde wereld Deze colleges: Inhoud (zie hiernaast) Acct: overige Icon Ctrale vrag: 1. Wat is het Nederlandse beleid welke zijn daarbij betrokk? (politiek-juridisch sociaal-economisch)

Nadere informatie

WIJKCONTRACT «As Leuven» TE SINT-JOOST-TEN-NOODE PROJECTFICHE

WIJKCONTRACT «As Leuven» TE SINT-JOOST-TEN-NOODE PROJECTFICHE WIJKCONTRACT «As Leuv» TE SINT-JOOST-TEN-NOODE PROJECTFICHE Naam van het project : Fotoproject As Leuv Projectnummer : Datum : 21 juni 2013 1. DRAGER VAN HET PROJECT 1. Gegevs van de verantwoordelijke

Nadere informatie

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care verpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied intensive

Nadere informatie

ALGEMEEN DEEL VAN HET PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING

ALGEMEEN DEEL VAN HET PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING ALGEMEEN DEEL VAN HET PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING HAVO cursus 2014-2015 1 Algeme deel van het PTA HAVO/ Op het HAVO het bestaat het totale onderwijspakket uit de volgde vaste onderdel: e gemeschappelijk

Nadere informatie

ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN

ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN INTERLINE INFECTIEZIEKTEN januari 2015 ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN Inleiding Werkgroepleden: Mevrouw J.W. (Jolande) Bouwhuis, internist-infectioloog De heer P.H.P.

Nadere informatie

Samenvatting. Etiologie. samenvatting

Samenvatting. Etiologie. samenvatting Samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene inleiding op dit proefschrift. Luchtweginfecties zijn veel voorkomende aandoeningen, die door een groot aantal verschillende virussen en bacteriën veroorzaakt kunnen

Nadere informatie

Veehouderij & Gezondheid stand van zaken onderzoek oktober 2015. Renske Nijdam Adviseur milieu & gezondheid

Veehouderij & Gezondheid stand van zaken onderzoek oktober 2015. Renske Nijdam Adviseur milieu & gezondheid Veehouderij & Gezondheid stand van zaken onderzoek oktober 2015 Renske Nijdam Adviseur milieu & gezondheid 20 oktober 2015 Danielle van Oudheusden Arts M&G, Infectieziektebestrijding GGD Brabant-Zuidoost

Nadere informatie

Ebola een harde wake-up call

Ebola een harde wake-up call VHF national reference laboratory VHF WHO collaborating centre Ebola een harde wake-up call Paraatheid van internationale laboratoria Chantal Reusken Viroscience ErasmusMC Paraatheid van internationale

Nadere informatie

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN Evidence-Based Nursing Bart Geurden, RN, MScN Trends in Verpleegkunde Jaren 1980: Systematisch werken Focus op proces Jaren 1990: Verpleegkundige diagnostiek Focus op taal Aandacht verschuift van proces

Nadere informatie

Format klanttevredenheidsonderzoek (KTO) voor de Afdeling Infectieziektebestrijding GGD

Format klanttevredenheidsonderzoek (KTO) voor de Afdeling Infectieziektebestrijding GGD Format klanttevredenheidsonderzoek (KTO) voor de Afdeling Infectieziektebestrijding GGD Opdrachtgever: CIB - RIVM Auteur format: Marjon Schoo Auteur vragenlijsten: ap van Ede Datum: 23 februari 2012 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Wat hebben wij nodig??

Wat hebben wij nodig?? Wat hebben wij nodig?? A. Kennis over infectieziekten in relatie tot het werk in de breedste zin: Kiza mindmap B. Samenwerking met alle betrokkenen in het veld Gezamenlijke onderwerpen 1 A. Kennissysteem

Nadere informatie

Alcoholgebruik onder Jongeren in Limburg-Noord

Alcoholgebruik onder Jongeren in Limburg-Noord Alcoholgebruik onder Jonger in Resultat uit de Jongermonitor 2013 Inhoud Achtergrond... 3 Alcoholgebruik Leeftijd... 3 Alcoholgebruik Onderwijstype... 4 Verkrijgbaarheid alcohol... 5 Nationaal Regionaal

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg De Verpleegkundig Specialist: De invloed op zorgpraktijken, kwaliteit en kosten van zorg in Nederland Iris Wallenburg, Antoinette de Bont,

Nadere informatie

Inspectierapport Hompeltje en Pompeltje (PSZ) Celsusstraat 99 6417VB HEERLEN

Inspectierapport Hompeltje en Pompeltje (PSZ) Celsusstraat 99 6417VB HEERLEN Inspectierapport Hompeltje Pompeltje (PSZ) Celsusstraat 99 6417VB HEERLEN Toezichthouder: GGD Zuid Limburg In opdracht van gemete: HEERLEN Datum inspectie: 02-09-2014 Type onderzoek : Nader onderzoek Status:

Nadere informatie

Evidence based nursing: wat is dat?

Evidence based nursing: wat is dat? Evidence based nursing: wat is dat? Sandra Beurskens Lector kenniskring autonomie en participatie van mensen met een chronische ziekte Kenniskring autonomie en participatie EBN in de praktijk: veel vragen

Nadere informatie

Interne organisatie beïnvloedt effectiviteit en efficiëntie

Interne organisatie beïnvloedt effectiviteit en efficiëntie Interne organisatie beïnvloedt effectiviteit en efficiëntie Systematische vergelijking van de interne organisatie en prestaties van corporaties toont aan dat kleine corporaties met veel ervaring als maatschappelijke

Nadere informatie

Dragerschap en erfelijke belasting

Dragerschap en erfelijke belasting Dragerschap en erfelijke belasting VSOP 17 mei 2010 Martina Cornel Hoogleraar Community Genetics & Public Health Genomics Quality of Care EMGO Institute for Health and Care Research Nieuwe technologische

Nadere informatie

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie!! " # "# $ -. #, '& ( )*(+ % & /%01 0.%2

Nadere informatie

Symposium GKZ & Hygieia - Import, o.d.z. Better safe than sorry. Dierziektebestrijding bij het invoeren van (volgens de GWWD ) besmette dieren

Symposium GKZ & Hygieia - Import, o.d.z. Better safe than sorry. Dierziektebestrijding bij het invoeren van (volgens de GWWD ) besmette dieren Symposium GKZ & Hygieia - Import, o.d.z. Better safe than sorry Dierziektebestrijding bij het invoeren van (volgens de GWWD ) besmette dieren Mauro De Rosa Inleiding Doel presentatie Dierziektebestrijding

Nadere informatie

Levensbeschouwing, religie en zingeving in de zorgverlening. wat wel, wat niet? Workshop Week van de Reflectie René van Leeuwen 27 november 2012

Levensbeschouwing, religie en zingeving in de zorgverlening. wat wel, wat niet? Workshop Week van de Reflectie René van Leeuwen 27 november 2012 Levensbeschouwing, religie en zingeving in de zorgverlening wat wel, wat niet? Workshop Week van de Reflectie René van Leeuwen 27 november 2012 ik werk bij elke patiënt volgens de principes van therapeutic

Nadere informatie

Advies over juridische consequenties verlenging/overschrijding vastgelegde normtijden voor opkomst van de brandweer

Advies over juridische consequenties verlenging/overschrijding vastgelegde normtijden voor opkomst van de brandweer Advies over juridische consequenties verlenging/overschrijding vastgelegde normtijden voor opkomst van de brandweer 14 februari 2011 A.M. Hol, Universiteit Utrecht 1 Vraagstelling: Heeft overschrijding

Nadere informatie

Uw rechten en plichten als patiënt

Uw rechten en plichten als patiënt Uw rechten en plichten als patiënt Afdeling kwaliteit & veiligheid Inhoudsopgave 1. Uw rechten als patiënt: pag. 2 Welke informatie moet de hulpverlener mij geven? Mag de hulpverlener zonder mijn toestemming

Nadere informatie

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Wynand van de Ven en Erik Schut Wederreactie op Douven en Mannaerts In ons artikel in TPEdigitaal (Van de Ven en Schut 2010) hebben wij uiteengezet

Nadere informatie

De handreiking Gegevensuitwisseling in het kader van Bemoeizorg ( 2005) biedt een helder kader voor besluitvorming binnen netwerken.

De handreiking Gegevensuitwisseling in het kader van Bemoeizorg ( 2005) biedt een helder kader voor besluitvorming binnen netwerken. Juridisch zakmes ( bron Jolanda van Boven) Naast een contextuele analyse is het toepassen van het juridische kader van groot belang. Bij OGGZ problematiek en het toepassen van dwang en drang nemen de coördinator

Nadere informatie

Richtlijn Reanimatie. Richtlijn Reanimatie, De Lichtenvoorde, verpleegkundig adviseur, oktober 2012 1

Richtlijn Reanimatie. Richtlijn Reanimatie, De Lichtenvoorde, verpleegkundig adviseur, oktober 2012 1 Richtlijn Reanimatie Inleiding Binnen De Lichtenvoorde leven met enige regelmaat vragen met betrekking tot het reanimeren van cliënten: heeft De Lichtenvoorde beleid ten aanzien van reanimatie, wie mag

Nadere informatie

Deelnemersinformatie en geïnformeerde toestemming voor de HIV-negatieve partner HET PARTNER-ONDERZOEK

Deelnemersinformatie en geïnformeerde toestemming voor de HIV-negatieve partner HET PARTNER-ONDERZOEK Deelnemersinformatie en geïnformeerde voor de HIV-negatieve partner HET PARTNER-ONDERZOEK Het PARTNER-onderzoek is een onderzoek naar stellen, waarbij: (i) de ene partner HIV-positief is en de ander HIV-negatief;

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

VOORBEELD. Huurders en asbest. Informatie en tips voor individuele huurders. en bewonersorganisaties. Eerste druk, augustus 2013

VOORBEELD. Huurders en asbest. Informatie en tips voor individuele huurders. en bewonersorganisaties. Eerste druk, augustus 2013 Huurders en asbest Informatie en tips voor individuele huurders en bewonersorganisaties Eerste druk, augustus 2013 HUURDERS EN ASBEST Informatie en tips voor individuele huurders en bewonersorganisaties

Nadere informatie

Forensische verpleegkunde; als je verder kijkt!

Forensische verpleegkunde; als je verder kijkt! Forensische verpleegkunde; als je verder kijkt! Forensische verpleegkunde; als je verder kijkt! Waarom een opleiding Forensische Verpleegkunde? Forensisch-medisch onderzoek is nodig voor waarheidsvinding.

Nadere informatie

HET PARTNER-ONDERZOEK

HET PARTNER-ONDERZOEK Deelnemersinformatie en geïnformeerde voor de HIV-positieve partner HET PARTNER-ONDERZOEK Het PARTNER-onderzoek is een onderzoek naar stellen, waarbij: (i) de ene partner HIV-positief is en de ander HIV-negatief;

Nadere informatie

Hoofdstuk 24, Netwerkontwerp voor wonen met zorg

Hoofdstuk 24, Netwerkontwerp voor wonen met zorg Hoofdstuk 24, Netwerkontwerp voor won met zorg Anne-Marie Poorthuis Anja Shorst Het is e bijzondere uitdaging om de transformatie van traditioneel verpleeghuis naar kleinschalig won voor ouder met demtie

Nadere informatie

Wat ziet de inspecteur: infectiepreventie vanuit het oogpunt van de IGZ. Marijke Bilkert Senior inspecteur

Wat ziet de inspecteur: infectiepreventie vanuit het oogpunt van de IGZ. Marijke Bilkert Senior inspecteur Wat ziet de inspecteur: infectiepreventie vanuit het oogpunt van de IGZ Marijke Bilkert Senior inspecteur Wat ziet de inspecteur: infectiepreventie vanuit het oogpunt van de IGZ De inhoud van deze presentatie

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Voorstel:

Raadsvoorstel. Voorstel: Raadsvoorstel Vergadering : 29 september 2005 Nummer : Raad 2005/087 Datum voorstel : 31 augustus 2005 Primaathouder Onderwerp : Jack t Lam 078 69 21 318 jack.t.lam@alblasserdam.nl : Waard norm Voorstel:

Nadere informatie

Eigen omgeving en actualiteit Van bacterie soep naar plastic soep. Cultuur Water Globalisering & Arm en rijk

Eigen omgeving en actualiteit Van bacterie soep naar plastic soep. Cultuur Water Globalisering & Arm en rijk INHOUD Q-SERIES AARDRIJKSKUNDE ONDERBOUW (HV) JAAR 1 BLOK 1 BLOK 2 BLOK 3 BLOK 4 BLOK 5 BLOK 6 Systeem aarde duurzaamheid Cultuur Water Globalisering & Arm rijk Natuurramp doge Eig actualiteit Van bacterie

Nadere informatie

Zoutafleiding Bijlage bij de RWS Standaard

Zoutafleiding Bijlage bij de RWS Standaard Zoutafleiding Bijlage bij de RWS Standaard In opdracht van: Project: Ministerie van Verkeer Waterstaat Directoraat-Geraal Rijkswaterstaat Rijkswaterstaat Meetnet Infrastructuur (RMI) Versie: 1.0 November

Nadere informatie

Verzamelen en interpreteren van gegevens

Verzamelen en interpreteren van gegevens De opleiding tot obstetrieverpleegkundige Eindtermen van de opleiding tot obstetrieverpleegkundige 1. Vakinhoudelijk handelen Verzamelen en interpreteren van gegevens 1.1. De obstetrieverpleegkundige verzamelt

Nadere informatie

Infectiepreventie regio. i t Anja Schreijer, MD, PhD IVVU 16 september 2014 Arts Maatschappij & Gezondheid GGD regio Utrecht

Infectiepreventie regio. i t Anja Schreijer, MD, PhD IVVU 16 september 2014 Arts Maatschappij & Gezondheid GGD regio Utrecht Infectiepreventie regio Utrecht: casus antibioticaresistentie i t Anja Schreijer, MD, PhD IVVU 16 september 2014 j j,, p Arts Maatschappij & Gezondheid GGD regio Utrecht Disclosure Belangenverstrengeling:

Nadere informatie

Procedure afhandeling meldingen Havens Noordzeekanaal

Procedure afhandeling meldingen Havens Noordzeekanaal Procedure afhandeling meldingen Havens Noordzeekanaal Juni 2013 versie 2.0 Gebaseerd op Draaiboek IHR: infectieziekten gerelateerd aan internationaal vervoer van mensen en goederen MELDINGSSYSTEEM SCHIP-RMD-GGD

Nadere informatie

Deskundig doelmatig dichtbij

Deskundig doelmatig dichtbij Deskundig doelmatig dichtbij Stichting Pamm: laboratoria voor pathologie medische microbiologie Distverler in diagnostiek sa r ui H ts e ig er Ov uw ro is hu is hu ke n dv zie is m ru nt Ce ek Zi oe k

Nadere informatie

Digitale testing van Languages for Specific Purposes

Digitale testing van Languages for Specific Purposes Bart Deygers, Liesbeth Opdenacker, Geert Jacobs, en Ellen Van Praet Vakgroep Taal & Communicatie : centrale vraag In hoeverre is een taaltest representatief voor de realiteit? Betekent slagen voor een

Nadere informatie

Gedragscode voor verzekeringsartsen werkzaam voor de uitvoeringsinstellingen SV

Gedragscode voor verzekeringsartsen werkzaam voor de uitvoeringsinstellingen SV Gedragscode voor verzekeringsartsen werkzaam voor de uitvoeringsinstellingen SV Inleiding Van iedere professional wordt gevraagd dat hij de waarden die hij in zijn beroep dient, en de daaraan ten grondslag

Nadere informatie

Rubella Synoniemen: rodehond, German measles, Röteln

Rubella Synoniemen: rodehond, German measles, Röteln Rubella Synoniemen: rodehond, German measles, Röteln B06 Bijlage I Rubella en zwangerschap, richtlijnen voor de praktijk Beleid naar aanleiding van een (mogelijk) contact (zie toelichting 1) Inventariseer

Nadere informatie

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Bert Molewijk (RN,MA, PhD) Voorbij de vrijblijvendheid Programmaleider Moreel Beraad, VUmc Associate professor Clinical Ethics, Oslo VWS, Week

Nadere informatie

Informatieblad MERS. Middle East Respiratory Syndromeconoravirus

Informatieblad MERS. Middle East Respiratory Syndromeconoravirus Informatieblad MERS Middle East Respiratory Syndromeconoravirus MERS - Middle East Respiratory Syndrome-coronavirus Het Middle East Respiratory Syndrome-coronavirus (MERS-CoV) is een vrij nieuw type coronavirus

Nadere informatie

Laboratoriumonderzoek MKZ crisis 2001

Laboratoriumonderzoek MKZ crisis 2001 Laboratoriumonderzoek MKZ crisis 2001 Gecertificeerde technieken: 1. Virus antigeen test (IDAS-ELISA) 2. Virus isolatie (VI) op gevoelige cellen (+ IDAS-ELISA) 3. Virus specifieke antistoftest (virus-neutralisatie

Nadere informatie

Eigentijdse visie rekenkamer Gorinchem

Eigentijdse visie rekenkamer Gorinchem Eigtijdse visie rekkamer Gorinchem Ler van rekkamer - collegeonderzoek Gorinchem is sinds november 2004 bezig haar controlerde rol van de raad in te vull. Gorinchem heeft bewust voor e gefaseerde invoering

Nadere informatie

Diagnostiek en Monitoring. Sanne van Delft Annelijn Goedhart

Diagnostiek en Monitoring. Sanne van Delft Annelijn Goedhart Diagnostiek en Monitoring Sanne van Delft Annelijn Goedhart 1 Peiling Point of care testing is het uitvoeren van een laboratorium test buiten het laboratorium door iemand die geen analist/laborant is,

Nadere informatie

Gedeelde Besluitvorming: de tijd van pamperen is voorbij!?

Gedeelde Besluitvorming: de tijd van pamperen is voorbij!? Agenda Gedeelde Besluitvorming: de tijd van pamperen is voorbij!? Verpleegkundig expert Gedeelde Besluitvorming Gedeelde besluitvorming: Definitie; achtergrond; doel Stappen van GB Rol verpleegkundige

Nadere informatie

1 Voor de medewerker is duidelijk waarom het voor de organisatie belangrijk is om de motieven voor vertrek te horen

1 Voor de medewerker is duidelijk waarom het voor de organisatie belangrijk is om de motieven voor vertrek te horen EXITINTERVIEW drs. D. Dresens 1 SITUATIE Het exitinterview is een gesprek dat uw organisatie met een vertrekkende medewerker kan voeren. Het doel van dit gesprek is duidelijk te krijgen wat de reden van

Nadere informatie

Relatietabel. Toelichting op de vragen in het Self Assessment Buisleidingexploitanten. Hoofdstuk 1 Systeem wettelijke kaders

Relatietabel. Toelichting op de vragen in het Self Assessment Buisleidingexploitanten. Hoofdstuk 1 Systeem wettelijke kaders Relatietabel Toelichting op de vrag in het Self Assessmt Buisleidingexploitant Categorie Code No. Vraag Self Assessmt Toelichting koppeling met Bevb eis (B = bijlage) Hoofdstuk 1 Systeem wettelijke kaders

Nadere informatie

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal Vakbeschrijvingen derde jaar EBM: In het derde jaar volg je enkele verdiepende vakken, schrijf je de bachelorscriptie en heb je een vrije keuzeruimte. Je kunt deze ruimte invullen met keuzevakken (o.a.

Nadere informatie

Jaarcijfers 2012. Regionaal Centrum voor Seksuele Gezondheid zuidelijk Zuid-Holland. GGD Hollands Midden GGD Rotterdam-Rijnmond GGD Zuid-Holland-Zuid

Jaarcijfers 2012. Regionaal Centrum voor Seksuele Gezondheid zuidelijk Zuid-Holland. GGD Hollands Midden GGD Rotterdam-Rijnmond GGD Zuid-Holland-Zuid Regionaal Centrum voor Seksuele Gezondheid zuidelijk Zuid-Holland GGD Hollands Midden GGD Rotterdam-Rijnmond GGD Zuid-Holland-Zuid Juni 2013 Samenstelling: Hannelore Götz, arts Maatschappij en Gezondheid

Nadere informatie

Legionella. Annemarie Essink Longziekten 05-03-2014

Legionella. Annemarie Essink Longziekten 05-03-2014 Legionella Annemarie Essink Longziekten 05-03-2014 Indeling Historie Epidemiologie en pathogenese Klinische presentatie en beloop Microbiologische diagnose Behandeling Maatregelen naar aanleiding van een

Nadere informatie

project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg

project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg Colofon Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Postbus 1056 7940 KB Meppel Tel.: 0522-235235 Fax: 0522-235222 E-mail: info@edu-actief.nl Internet: www.edu-actief.nl

Nadere informatie

Autonomie en afhankelijkheid in de langdurige zorg

Autonomie en afhankelijkheid in de langdurige zorg Sint-Niklaas, P.C. Sint-Hiëronymus 13 november 2014 Autonomie en afhankelijkheid in de langdurige zorg Een pleidooi voor verbondenheid en verantwoordelijkheid Axel Liégeois KU Leuven Broeders van Liefde

Nadere informatie

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke.vanderScheer@utwente.nl Lieke van der Scheer ISOQOL 14-11-2014 1 De stem van patiënten Elisa Garcia Simone van der Burg (Nijmegen) Lieke van der Scheer

Nadere informatie

Een landelijk netwerk van ervaringsdeskundigen ten behoeve van beleid, onderzoek en onderwijs

Een landelijk netwerk van ervaringsdeskundigen ten behoeve van beleid, onderzoek en onderwijs met cc naar de cliënt Een landelijk netwerk van ervaringsdeskundigen ten behoeve van beleid, onderzoek en onderwijs Wilt u uw beleid, onderzoek en onderwijs meer vraaggericht maken? Wilt u weten of u de

Nadere informatie

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische Nederlandse samenvatting Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische farmacokinetische modellen Algemene inleiding Klinisch onderzoek

Nadere informatie

Dagelijkse activiteiten van ouder wordende echtparen: veranderingen bij achteruitgang van de gezondheid

Dagelijkse activiteiten van ouder wordende echtparen: veranderingen bij achteruitgang van de gezondheid Samenvatting Samenvatting Dagelijkse activiteiten van ouder wordende echtparen: veranderingen bij achteruitgang van de gezondheid In de komende jaren zullen meer echtgenoten samen oud worden en zelfstandig

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Depressie en verzuim Ongeveer 15% van de Nederlandse bevolking krijgt eens in zijn of haar leven een depressie. Het hebben van een depressie beïnvloedt het leven

Nadere informatie

Palliatieve zorg: Kwalitatief onderzoek

Palliatieve zorg: Kwalitatief onderzoek Palliatieve zorg: Kwalitatief onderzoek Hogeschool van Amsterdam Naam: Lauri Linn Konter Studentnr: 500642432 Klas: Lv12-2E2 Jaar: 2012-2013 Docent: M. Hoekstra Inhoudsopgave Inleiding Blz: 3 Verpleegprobleem

Nadere informatie

Communicatieplan INHOUDSOPGAVE. 1 Communicatieplan. 1.1. Interne communicatie. Eis: 3.C.2

Communicatieplan INHOUDSOPGAVE. 1 Communicatieplan. 1.1. Interne communicatie. Eis: 3.C.2 tieplan INHOUDSOPGAVE 1 tieplan 1.1. Interne communicatie 1.1.1. Interne doelgroep 1.1.2. Interne communicatie 1.2. Externe communicatie 1.2.1. Externe doelgroep 1.2.2. Externe communicatie 1.3. tiemiddel

Nadere informatie

Samenvatting. Een complex beeld

Samenvatting. Een complex beeld Samenvatting Een complex beeld Vroeg herkende lymeziekte na een tekenbeet is goed te behandelen met antibiotica. Het beeld wordt echter complexer als de symptomen minder duidelijk zijn of als de patiënt

Nadere informatie

Er blijft gezondheidswinst liggen doordat vaccins onvoldoende benut worden

Er blijft gezondheidswinst liggen doordat vaccins onvoldoende benut worden Samenvatting Er blijft gezondheidswinst liggen doordat vaccins onvoldoende benut worden Nieuwe biotechnologische methoden, met name DNA-technieken, hebben de vaccinontwikkeling verbeterd en versneld. Met

Nadere informatie

Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker, een belangrijke stap voorwaarts en toch veel verzet. Jaarcongres MPA Alumni, 15 april 2011, Den Haag

Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker, een belangrijke stap voorwaarts en toch veel verzet. Jaarcongres MPA Alumni, 15 april 2011, Den Haag Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker, een belangrijke stap voorwaarts en toch veel verzet Jaarcongres MPA Alumni,, Den Haag Roel A. Coutinho 1 Center for Infectious Disease Control National Institute

Nadere informatie

Programma e-lab. Informatie tbv ICT voor netwerk IZB. 20 april 2007 Chris Flim

Programma e-lab. Informatie tbv ICT voor netwerk IZB. 20 april 2007 Chris Flim Programma e-lab Informatie tbv ICT voor netwerk IZB 20 april 2007 Chris Flim Waarom programma e-lab? Verkennend onderzoek wijst uit: Sterke behoefte vanuit zorgsector Labuitslagen logisch onderdeel EPD

Nadere informatie

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Pagina 1 Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Je gaat een profielwerkstuk maken. Dan is euthanasie een goed onderwerp. Het is misschien niet iets waar je dagelijks over praat of aan denkt, maar

Nadere informatie

Convenant samenwerking netwerk in de regio Almere

Convenant samenwerking netwerk in de regio Almere Convant samwerking netwerk in de regio Almere Partij Gemete Almere, vertegwoordigd door Dhr. H. van Oost hoofd sociale zak Mind at Work, vertegwoordigd door Mw. drs E.J. Zeef algeme directeur de heer A.

Nadere informatie

(Samen)werken aan christelijk leraarschap

(Samen)werken aan christelijk leraarschap (Samen)werken aan christelijk leraarschap Laura Boele de Bruin MSc Dit materiaal is onderdeel van het compendium over christelijk leraarschap, van het lectoraat Christelijk leraarschap van Driestar hogeschool.

Nadere informatie

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Groeien in gezondheid door kennis Onze gezondheid is ons belangrijkste bezit. Daarom is het goed dat we ons er steeds meer van bewust worden dat

Nadere informatie

Hepatitis B-vaccinatiebeleid voor drugsgebruikers. Nationale Hepatitis Dag 1 oktober 2015 Anouk de Gee

Hepatitis B-vaccinatiebeleid voor drugsgebruikers. Nationale Hepatitis Dag 1 oktober 2015 Anouk de Gee Hepatitis B-vaccinatiebeleid voor drugsgebruikers Nationale Hepatitis Dag 1 oktober 2015 Anouk de Gee Disclosure belangen spreker Voor deze bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven: Projectfinanciering

Nadere informatie