- De site voor samenvatting en meer!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "http://www.schoolsamenvatting.nl/ - De site voor samenvatting en meer!"

Transcriptie

1 Republiek in de Gouden Eeuw hoofdstuk 1, 2 & 3. Door Fabian Berends Dynamiek en stagnatie in de Gouden Eeuw van de Republiek. Hoofdstuk 1 Inleiding In 1573 viel Haarlem in Spaanse handen, hierbij werden 200 soldaten die de stad hadden verdedigd vermoord. Er heerste honger maar ook in andere steden die nog wel in Nederlandse handen waren was voedseltekort. Nederland was ernstig verzwakt maar zou, onder andere dankzij de oorlog met Spanje uitgroeien tot het centrum van het handelskapitalisme = systeem waarbij koopmannen zich met handel bezig houden en een deel van hun winst weer in hun handelsbedrijf investeren. Dit is de geschiedenis achter de Republiek der zeven verenigde Nederlanden: - In de eerste helft van de 15 e eeuw slaagde de hertog van Bourgondië erin de Nederlanden ( allemaal zelfstandige landjes ) te veroveren en ze samen te voegen in het Bourgondische rijk. De hertog erkende de zelfstandigheid van de aparte nederlandjes maar toch liet hij in Brussel een gezamenlijk gerechtshof aanleggen. Ook richtte hij de Staten-generaal = centrale vergadering waarbij alle vertegenwoordigers van de Nederlanden / gewesten bijeenkwamen om gezamenlijke beslissingen te nemen. - Het Bourgondische rijk ging over op de Habsburgers; een aangetrouwde familie van de Bourgondiërs, de nederlandjes werden dus onderdeel van het Habsburgse rijk. Karel V stond aan het hoofd van dit rijk en maakte het heel groot, zelfs Amerika was er voor een groot deel onderdeel van. Karel wilde centraal bestuur van zijn hele rijk maar dit lukte hem niet echt. - Karel overleed en deelde zijn rijk in twee stukken: Het spaans-habsburgse rijk en het Oostenrijks- Habsburgse rijk. Zijn zoon: Philips II werd nu keizer van het Spaans- Habsburgse rijk en ook hij wilde een centraal bestuur. De zelfstandige Nederlanden verzetten zich hiertegen ( mede dankzij het Calvinisme, een radicale geloofsbeweging dat tegen de katholieke Philips II inging ). Vanuit dit verzet ontstond in 1560 de Nederlandse opstand waarbij de noordelijke Nederlanden zich verenigden in een republiek: De Republiek der zeven Verenigde Nederlanden. Op deze opstand volgde de 80-jarige oorlog met Spanje, dat de onafhankelijkheid van de gewesten / Nederlanden niet accepteerde, die van duurde. Par. 1 Holland ( het gewest dus, het land bestond nog niet ) dankt zijn bestaan aan zijn strijd tegen het water. Eerst was het onbewoonbaar maar in 1300 was van gevaarlijk veen en moeras vruchtbare landbouwgrond gemaakt. Er ontstonden stadjes in het nieuw bewoonbare gebied. Holland werd een machtig gebied maar raakte in de 14 e en 15 e eeuw in een crisis: landbouw werd steeds moeilijker doordat veengrond inklonk / inzakte en water omhoogkwam waardoor de grond drassig werd. Veel grond van Holland werd weer woest en verlaten. Door deze onbruikbaarheid van landbouwgrond vluchtten veel plattelandsbewoners naar steden. Deze groeiden hierdoor explosief en omdat de landbouw in een crisis zat zochten veel Hollanders een bestaan in visserij en handel. Zowel Holland als Zeeland hadden dankzij hun ligging aan zee de perfecte kans om een stapelmarkt= opslagplaats en doorvoerplaats voor buitenlandse producten te worden. Goederen als wol, graan, wijn en hout werden door Holland en Zeeland gevoerd en de visserij nam ook erg toe. De groei van de handel en visserij was goed voor de scheepsbouw en andere nijverheidsbedrijven = productiebedrijven. Steden gingen zich dankzij de ontwikkeling van de handel specialiseren in het maken en verhandelen van specifieke producten. Ondanks de goede handelsontwikkeling lag Holland ver achter op grote handelsgebieden als Vlaanderen en Brabant. Hollanders verhandelden alleen goedkope goederen als wol en graan maar Brabant en Vlaanderen deden ook in dure goederen zoals hoogwaardig textiel. Ook bleef de voedselvoorziening van Holland afnemen terwijl de bevolking bleef groeien.

2 Maar in de 16 e eeuw liep het gewest zijn achterstand op andere rijkere gewesten in en had als een van de weinige landen geen last van Malthusiaanse spanningen = theorie van econoom Malthus dat, wanneer de bevolking harder groeit dan de voedselvoorziening, voedselprijzen stijgen en mensen minder geld aan luxeproducten gaan besteden. Hierdoor worden deze minder verkocht en ontstaat werkloosheid en wordt het steeds moeilijker om iedereen te voeden. Hierdoor zullen door ziektes en hongersnoden mensen sterven en zal de bevolking weer op een niveau komen waarbij iedereen weer gevoed kan worden. In de rest van Europa gebeurde dit door de snelle bevolkingsgroei inderdaad zo ongeveer. Er ontstonden perioden van werkloosheid en hongersnoden. Maar Holland ontsnapte hieraan doordat het producten haalde uit landen over de Oostzee,die nog horigheid = soort slavernij van boeren hadden en daardoor hun landbouwproducten goedkoop konden verkopen aan Holland. Hierdoor werd Holland een land met de laagste graanprijzen, weinig werkloosheid en een hoop levenspeil. Par. 2 Vanaf 1500 voeren jaarlijks honderden Hollandse schepen over de Oostzee naar verschillend havens om daar graan en hout te kopen. Het was erg goedkoop om daar te kopen maar het was niet makkelijk om bij die landen te komen doordat vijandige Hanzesteden de toegangsweg naar de Oostzee: de Sont blokkeerden voor Hollandse steden. De Hollanders vochten van 1438 tot Sontoorlogen om de handel veilig te stellen. De moedernegotie= graan- en houthandel met oostzeelanden werd de basis voor een internationaal handelsnetwerk. Om graan te kopen namen Hollanders producten als haring, zout, textiel en wijn mee en verkochten dat in de oostzeelanden. De intensieve handel leidde tot enorme scheepsbouw waarvoor hout en pek uit de oostzeelanden gebruikt werden. Veel van de gebouwde schepen waren veilig en gingen lang mee, maar sommigen vergingen. Om het risico op enorm verlies voor de eigenaren van gezonken schepen te beperken werden partenrederijen= rederijen die schepen bouwden waarvan iedere investeerder voor een deel eigenaar van was en een deel van winst kreeg die het schip met handel verdiende, gebouwd. Dit maakte een grote expansie van de handel en scheepvaart mogelijk en hierdoor ontstond een grote groep rijke handelslieden die ook in andere bedrijven gingen investeren. Dit is de eerste oorzaak van de opkomst van Holland. De tweede oorzaak is de gecommercialiseerde landbouw= landbouw waarbij niet alleen voor eigen gebruik maar ook voor handel wordt geproduceerd in Friesland, Zeeland en Holland. Boeren deden hun best om in de vraag van steden naar landbouwproducten te voorzien. Omdat goedkope landbouwproducten zoals graan al over de oostzee aangevoerd werden, focusten deze boeren zich op hoogwaardige landbouw zoals kaas- of boterproductie. De landbouw sterkte ook aan doordat het klimaat afkoelde en de zeespiegel daalde en het water uit de grond terugtrok. Er werden molens gebouwd die het water uit gebieden wegpompten en zo nieuwe landbouwgrond beschikbaar stelden. Het waterbeheer werd geregeld door waterschappen. Deze waterschappen legden boeren heffingen op om dijken te kunnen bouwen. Verder waren boeren helemaal vrij om op de vraag van de markt te reageren omdat er nauwelijks machtige adel was in Holland en dit hielp de landbouw en handel ook. Par. 3 Brabant en Vlaanderen hadden in de Middeleeuwen al een hoge positie in de wereldhandel. Brugge was een van de belangrijkste handelssteden van Europa maar werd in de 15 e eeuw getroffen door oorlog. Antwerpen nam de handelspositie over van Brugge en werd nog veel belangrijker in de wereldhandel. Kooplieden uit heel Europa trokken naar Antwerpen en de stad had handelscontacten over de hele wereld. Rond 1500 begon de handel zich naar de Atlantische oceaan te verplaatsen. Maar de Portugezen ontdekten in 1498 een nieuwe route naar Azië en besloten vanuit daar om hun specerijen naar Antwerpen te brengen. Deze specerijen werden in Antwerpen voor zilver verkocht en met dat zilver werden in Azië weer specerijen gekocht. Antwerpen werd het centrum van de wereldhandel. Maar toen ging het bergafwaarts met Antwerpen. Er werd steeds meer zilver door Spanje vanuit Amerika ingevoerd en de Portugezen hadden geen Europees zilver dat via Antwerpen

3 ging meer nodig. Ze verhandelden nu hun specerijen via Sevilla. Een tweede ooraak voor het ongeluk van Antwerpen was dat Spanje failliet ging door zijn vele oorlogen. De Spaanse koning had in Antwerpen grote leningen afgesloten en kon deze nu niet meer terugbetalen waardoor veel Antwerpse handelaren failliet gingen. Ook de oorlog met de Nederlanden koste veel geld en Spanje ging zelfs een tweede keer failliet, wat ook veel Antwerpse meenam. Ook kregen Spaanse soldaten geen soldij meer waardoor de gingen muiten en vele Antwerpenaren vermoordden. Als reactie hierop sloot Antwerpen zich aan bij de Nederlandse opstand maar werd in 1585 weer heroverd door Spanje. Hierbij vluchtten veel Antwerpse handelaren naar Holland. Holland via Zeeland sloot de enige waterweg naar Antwerpen, de Schelde, af en Antwerpen viel door het gebrek aan aanvoer van producten. Zeeland en Holland namen de handel helemaal over en werden heel groot. Holland kon ook zo groot worden omdat de strijd van de 80-jarige oorlog zich vanaf 1975 naar het Zuiden verplaatste. De belangrijkste oorzaak voor het groot worden van Holland is dat Handelaren uit Antwerpen naar Holland trokken en hun kennis, contacten en geld meenamen naar Amsterdam dat de grootste handelsstad van Europa werd. Par.4 Nadat hij de gewesten uit het Bourgondische rijk had overgenomen ( zie inleiding hoofdstuk 1 ) ging keizer Karel V door met het invoeren van centrale bestuursinstellingen, zoals de raad van state. De raad van state probeerde ook belastingen in te voeren die voor elk gewest gelijk waren. Er zouden accijnzen= belastingen op producten die ze duurder maken komen op bier, textiel en wijn. Dit leidde tot veel verzet. Zeker door Holland omdat daar gevreesd werd dat deze accijnzen, die producten duurder maakten, ten koste zouden gaan van de handel. Ondanks het verzet kwamen de belastingen / accijnzen er wel maar de gewesten mochten wel bepalen waar ze aan besteed werden. Toen de Nederlanden een republiek van zeven Nederlanden werden namen ze dit belastingstelsel over. Gewesten betaalden samen de gemeenschappelijke uitgaven maar bepaalden zelf hoe ze dat geld bij elkaar kregen. De accijnzen bleven daarom in de meeste gewesten en bleven een belangrijke inkomstenbron. De gewesten waren, omdat ze geen gezamenlijke koning meer hadden, nog zelfstandiger dan vroeger geworden. Hun economieën waren totaal gescheiden. Er waren verschillende belastingtarieven en ook hadden alle gewesten invoerrechten waarmee ze elkaar beconcurreerden. Ook bewaakten gewesten hun privileges = voordelen op andere gewesten. Als de aanleg van een nieuwe waterweg tolwegen buitenspel zette konden gewesten ze aanleg niet door laten gaan. Soms lokten gewesten ondernemers door ze gratis gebouwen aan te bieden. In alle handelssteden werden lokale ambachten tegen concurrentie beschermd door gilden= samenwerkingsverband van mensen met het zelfde beroep. Toch bloeide handel en nijverheid het meeste op in steden waar concurrentie het minst geremd werd. De verschillen tussen kust- en landprovincies bleven groot. Kustprovincies waren meestal rijker door handel en landprovincies waren meestal armer door zelfvoorzienend landbouw en veeleisende adel. Ondanks deze verschillen wisten gewesten goed voor handelsbelangen op te komen. De steden hadden het bijvoorbeeld in Holland voor het zeggen omdat koopliedenregenten via een vroedschap = stadsbestuur via familierelaties nauw aan de handel in andere gewesten verbonden waren. Holland werd meer eensgezind en vormde langzaam een eenheid. Hoofdstuk 2 Inleiding Tulpen kwamen uit Turkije en bereikten aan het einde van de 16 e eeuw via Antwerpen de Republiek. Daar werden ze een gewild product omdat burgers er graag hun rijkdom mee wilden laten zien. Er werden er steeds meer, en steeds meer soorten van gekweekt en prijzen werden heel hoog. Speculanten kochten veel tulpen in de hoop ze later met winst door te verkopen. Iedereen wilde de bollen en rond 1636 / 1637 investeerden mensen hun hele fortuin in tulpenbollen. Toen ging het fout: de tulpenhandel stortte in en iedereen wilde de bollen verkopen. Hierdoor werden ze niets

4 meer waard en gingen de mensen die er geld in hadden gestopt failliet. Dit is een voorbeeld voor de handelsdrift van de Republiek in de Gouden Eeuw. Alles werd er verhandeld en iedereen hoopte in korte tijd rijk te worden maar de vraag naar producten bepaalde uiteindelijk altijd de prijs. In de Republiek bloeiden verschillende takken van de nijverheid ( zoals de bouwkunst ) op door de rijkdom. Ook was er veel kennis omdat door het vrije godsdienstige klimaat allemaal buitenlandse wetenschappers, dichters en schrijvers kwamen wonen die in hun eigen land om hun opvattingen zouden worden vervolgd. Hierdoor speelde de Republiek een grote rol in de wetenschappelijke revolutie van de 17 e eeuw. Ook nam de Republiek de eerste plaats in, in het handelskapitalisme van Europa. Handelsondernemingen van particuliere kooplieden kochten met het geld van investeerders producten en verkochten ze op plaatsen waar er vraag naar was. De winst ging voor een deel naar de investeerders en van een ander deel werden weer producten gekocht. Holland en Zeeland domineerden de wereldhandel met handelsondernemingen als de WIC = West Indische Compagnie die producten haalde uit Afrika en Amerika en vooral de VOC= Oost Indische Compagnie die producten haalde uit Azië. Door de wereldwijde handelsactiviteiten raakten gebieden over de hele wereld economisch met elkaar verbonden. Geleidelijk begon zo een wereldeconomie te ontstaan. Par. 1 Na 1585 namen de handel en scheepvaart van de Republiek explosief toe. Holland en Zeeland gingen naast traditionele handel ook varen naar gebieden als Rusland, Afrika, Azië en Amerika. Naast handel in goedkope goederen werd handel in luxegoederen heel belangrijk. De oostzeehandel bleef de basis vormen de Nederlandse handel, scheepsbouw en landbouw. Deze handel bereikte zijn hoogtepunt tijdens het bestand = wapenstilstand tussen de Republiek en Spanje van 1609 tot 1621 tijdens de 80- jarige oorlog. Dankzij deze wapenstilstand konden de gewesten van de republiek onbeperkt hout en graan van de Oostzee aan Spanje verkopen waardoor de oostzeehandel toenam. Toen de oorlog weer herval werd nam de oostzeehandel door de toenemende behoefte aan hout, graan zout en haring niet af maar bleef groeien. Ook bleven Spanje en de Republiek elkaar nodig hebben. Spanje kocht hout voor scheepsbouw van de Republiek en de Republiek had het zilver nodig dat Spanje betaalde voor de handel. De scheepshandel van de Republiek was een van de grootste van de wereld in de 17 e eeuw. De meeste schepen van de Republiek voeren naar traditionele bestemmingen zoals de Oostzee, Spanje, Frankrijk en Engeland. Toch voeren ook veel schepen naar verdere oorden zoals Rusland, waar ze huiden, bont en graan insloegen en in Noorwegen kochten ze hout. In Zweden werden wapens, koper en ijzer gehaald die onder de leiding van Hollanders werden geproduceerd. Door deze handel kwam de Republiek uit op de walvisjacht waarbij in Nova Zembla veel levertraan en andere walvisproducten gewonnen werden. Vanaf 1590 werden de Hollanders niet meer geweerd van de Middellandse zee en begonnen ze uit Italië producten als marmer, olijfolie, krenten en citrusvruchten te halen. Uit Turkije haalden ze luxe koopwaar als zijde, katoen, wol en vruchten. Aan het einde van de 16 e eeuw gingen Hollanders en Zeeuwen ook voor het eerst naar andere continenten. Daarvoor hadden Portugezen het monopolie = alleenrecht van handel op handel met Azië maar Holland en Zeeland probeerden het toch. Eerst hadden ze last van Spaanse wering van bekende handelswegen en zochten daarom zelf een weg naar Indië ( zoals ze Azië noemden ) om daar specerijen te halen. Dit lukte en al in 1600 was de Republiek de belangrijkste importeur van Indische producten van Europa, dit zou de hele Gouden Eeuw zo blijven. De Republiek begon vanaf 1600 ook met Afrika en Amerika te handelen. Uit Afrika werden goud, zilver en slaven gehaald door de WIC. De slaven werden naar Amerika verscheept om daar op suikerplantages te gaan werken. Ook kwamen er koloniën van de Republiek in Amerika, Afrika en Azië om daar het veroverde gebied tegen vijandige concurrenten te beschermen. Met de opbrengst van exotische producten werden meestal traditionele basisproducten gekocht in dichtbijgelegen landen bij de Republiek. Par. 2

5 Omdat met de handel grote bedragen en ook risico s gemoeid waren werden er veel financiële instellingen en compagnieën opgericht om handel mogelijk te maken in gewesten van de Republiek. Zo werd in Amsterdam een wisselbank opgericht waarbij kooplieden hun geld konden overboeken, in bewaring konden geven of zelfs konden wisselen voor vreemd geld. Later werd een koopmansbeurs opgericht waarin kooplieden allerlei producten konden kopen en verkopen. Ook konden hier aandelen van de VOC gekocht worden en verzekeringen en contracten over vervoer van producten worden afgesloten. Het handelskapitalisme in de Republiek werd gedomineerd door Kooplieden-ondernemers die bedrijven hadden waarin vaak meerdere families samenwerkten. Met de handel van Indië was dit ook zo. Er waren allemaal kleine compagnieën die allemaal zelfstandig naar Indië voeren en elkaar beconcurreerden. Eerst maakten ze allemaal grote winst maar door de hevige concurrentie ging het mis. De importprijzen in Indië werden hoog en de verkoopprijzen in Europa werden laag door de vele bedrijfjes. In 1602 maakten de Staten-Generaal hier een einde aan door alle kleine compagnieën in Eén grote te verenigen= de Verenigde Oost-Indische Compagnie = VOC. De VOC kreeg het monopolie op handel met Oost-Azië ( Indië ) en mocht zelfs van de Staten- Generaal een oorlog beginnen en optreden als overheid. Veel oorlogsschepen gingen mee op VOCreizen en de VOC verjoeg concurrenten en kapers met geweld. De VOC had enorme bedragen nodig die werden opgebracht door investeerders, maar er werden ook enorme winsten geboekt. De WIC, die in 1621 na het bestand werd opgericht, was minder succesvol. De WIC kreeg de zelfde bevoegdheden als de VOC maar er waren verschillen. Zo stond bij de WIC niet de handel maar het kapen van vijandige schepen vooraan. Handel was ook erg moeilijk in het gebied van de WIC ( Amerika en Afrika ) omdat daar hele grote concurrentie was van andere landen. De WIC was meer een oorlogs- dan een handelsvereniging. Vanaf 1630 veroverde de WIC wat gebieden in Amerika en ontketende hierbij driehoekshandel= Nederlandse handelswaar werd in Afrika verkocht, voor dat geld werden slaven van Afrika naar Amerika gebracht waar ze producten gingen maken, deze producten werden uit Amerika weer naar de Republiek teruggenomen. Helaas verloor de WIC de meeste koloniale gebieden later pas weer en ging door grote verliezen ten onder. Par. 3 De Gouden Eeuw duurde van 1600 tot 1700 en in die tijd bloeide ook de nijverheid ( productie ) heel erg op. De nijverheid was nauw verbonden met de handel. De internationale handelsrelaties van de Republiek vergrootten de exportmogelijkheden van binnenlandse nijverheidsbedrijven en door nieuwe grondstoffen zoals suiker werden nieuwe nijverheidsbedrijven opgericht. De nijverheid profiteerde niet alleen van buitenlandse vraag maar ook van de groeiende binnenlandse vraag. In de Gouden Eeuw namen zowel de welvaart als de bevolkingsgroei toe waardoor er meer nijverheidsproducten verkocht werden. Ook bevorderde het goede investeringsklimaat de groei van de nijverheid. Er was vertrouwen in Holland, dat niet ten onder ging aan Spanje en door de handel was er veel kapitaal aanwezig. Hierdoor was lenen goedkoop en werd veel geleend en verdiend geld geïnvesteerd in handels- en nijverheidsondernemingen. Verder waren er in Holland voldoende natuurlijke hulpbronnen zoals wind als aandrijving voor molens om productie op te voeren, ook was genoeg Turf als brandstof in de Republiek aanwezig. Samengevat: nijverheid groeide sterk door: - Hoge export door internationale handelsrelaties. - Groeiende binnenlandse vraag door welvaart en bevolkingsgroei. - Goede investeringsklimaat in de Republiek. - Aanwezigheid van natuurlijke hulpbronnen. Ook de scheepsbouw groeide flink in Holland door de vele handel en investeringen. De Nederlandse scheepsbouw kreeg de grootste voorsprong op andere landen door de ontwikkeling van het fluitschip= relatief kort schip met een bol laadruim waar veel vracht in kon. Belastingen op vaarwegen werden bepaald aan de hand van de lengte van een schip en het Fluitschip kon door zijn

6 korte lengte met weinig belasting doorvaren. Deze schepen konden door het gebruik van mechanische machines snel en goedkoop worden geproduceerd, ook al waren de lonen hoog in de Republiek. Turf werd overal in de Republiek voor zowel verwarming als productie gebruikt en moest door de hele Republiek vervoerd kunnen worden. Daarom werd in de Republiek heet grootste waterwegennetwerk van de wereld van toen aangelegd dat alle steden met elkaar verbond. Door dit goede vervoersnetwerk konden steden zich gaan specialiseren in een bepaald product. Andere producten konden ze nu namelijk makkelijker van andere steden krijgen en zelf konden ze hun product makkelijker aan andere steden kwijt. Par. 4 Niet alleen de nijverheid bloeide vanaf 1600 op, ook de landbouw groeide enorm. Door de aanvoer van goedkope landbouwproducten over de Oostzee gingen ze zich specialiseren in luxe landbouwproducten zoals melk, kaas en boter die ze in de steden verkochten. Dankzij het uitgebreide waterwegennetwerk konden ook boeren die afgelegen woonden aan steden gaan leveren. Ook werden steeds meer landbouwproducten aan het buitenland geleverd. Zo profiteerde de Republiek van de dertigjarige oorlog in Duitsland waarbij de landbouw stillag en de Republiek veel landbouwproducten aan Duitsland leverde. Er werd ook geïnvesteerd in landbouwgrond. Ondernemers lieten molens bouwen die water wegpompten en landbouwgrond maakten die weer aan boeren werd verkocht. Toch waren er grote verschillen tussen landbouwgebieden. Sommige gebieden bleven arm omdat ze niet aangesloten waren op het waterwegennet en stedelijke afzetmarkten te ver weg lagen. Ook waren arme zandgronden minder geschikt voor landbouw en werden er daardoor minder producten geproduceerd. Hoofdstuk 3 Inleiding Op 18 Januari 1651 riep het Gewest Holland de vertegenwoordigers van alle andere gewesten van de republiek bij elkaar in de ridderzaal voor de grote vergadering. In deze vergadering werd beslist dat er geen stadhouders = de hoogste functionaris van een gewest die meestal ook nog opperbevelhebber van het leger van een gewest was en regenten mocht benoemen, elk gewest had zijn eigen stadhouder maar een stadhouder kon ook de baas van meerdere gewesten zijn meer te benoemen. De vorige stadhouder Willem 2 had zijn macht misbruikt en was zich, samen met zijn gezin de Oranjes, steeds meer gaan gedragen als een koning. Maar hij overleed en in de grote vergadering werd door de aanwezige gewesten besloten dat gewesten en steden zelf hun bestuurders mochten benoemen. De republiek had een bijzondere staatsvorm: hij bestond uit 7 zelfstandige gewesten die elk hun eigen beslissingen mochten nemen, in die gewesten waren ook weer zelfstandige steden die met elkaar samenwerkten. De gewesten werden bestuurd door de staten= bestuur van een gewest, in dit bestuur zaten vertegenwoordigers van de adel en de steden in een gewest. Als de gewesten gezamenlijke beslissingen moesten nemen stuurden ze allemaal raadspensionarissen= vertegenwoordigers naar de Staten-Generaal= vergadering van de vertegenwoordigers van alle 7 gewesten van de republiek waarin gezamenlijke beslissingen genomen werden, meestal over buitenlands beleid en de oorlog met Spanje. Ook bestuurden de Staten-Generaal de Generaliteitslanden= landen die door de republiek werden veroverd op Spanje zoals Staats-Vlaanderen, Staats-Brabant en Staats-Limburg. Elk gewest had in de Staten-generaal 1stem om over een plan te stemmen, er was dus gelijkheid tussen de staten. Toch was de vertegenwoordiger van Holland meestal de machtigste man van de Staten-Generaal omdat Holland het belangrijkste gewest was. Zijn macht werd alleen overschaduwd door de stadhouder, die meestal de baas was over meerdere gewesten. Er kan geen vergelijking getrokken met bestuursvormen uit het oude Griekenland omdat daar steden zelfstandige staten waren die niet

7 met elkaar samenwerkten, de republiek bestond uit zelfstandige gewesten die wel met elkaar samen probeerden te werken. Par. 1 In de republiek leek de manier van besturen niet erg efficiënt. Particularisme= het stellen van onafhankelijkheid en eigen belang van gewesten boven het algemeen belang van de republiek vierde hoogtij. Elk gewest had staten maar in elk gewest was de macht in deze staten anders verdeeld. Meestal was er een balans tussen vertegenwoordigers van steden en van de landbouw in de staten en door tegenstrijdige economische belangen ontstond er soms onenigheid. Gezamenlijke belastingen in de republiek in de gouden eeuw kwamen er niet. Er kwamen wel steeds hogere lokale of gewestelijke belastingen om de 80-jarige oorlog te financieren. Toch konden de hoge belastingen makkelijk worden betaald omdat deze belastingen over ieder lid van de bevolking, die toch al door de handel behoorlijk rijk was, verdeeld werd. De handels- en oorlogsvloot van de republiek ( VOC en WIC ) werden betaald met konvooi- en licentgelden= de in- en uitvoerrechten van producten in en uit de republiek. Het leger van de republiek werd betaald door alle gewesten maar toch was er niet genoeg geld om de oorlog te financieren. Daarom werd er geld geleend van handelaren en ondernemers die daar staatsobligaties= schuldbewijs van de staat met rente voor terugkregen. Hierdoor hadden de ondernemers en de overheid elkaar hard nodig en beschermde de overheid de rechten van de ondernemers en kozen de ondernemers altijd de kant van de overheid. Par. 2 De republiek had, ondanks dat het relatief weinig inwoners had een heel groot leger doordat het buitenlandse huurlingen inhuurde. Toch was de Republiek waarschijnlijk ten onder gegaan aan de oorlog met Spanje als Spaanse Koning Philips II niet in 1590 een groot deel van zijn troepen uit de Nederlanden weg had gehaald om tegen Frankrijk te vechten. Toen de oorlog met Frankrijk in 1598 voorbij was had de Republiek inmiddels een enorm leger gevormd en waren beide legers aan elkaar gewaagd. Er werd door beide partijen gewonnen en verloren en in 1609 kwam het bestand ( wapenstilstand ) dat tot 1621 duurde. De strijd leek weer eindeloos voort te gaan duren maar toen had de Republiek enorm geluk. De WIC wist onder leiding van Piet Hein de Spaanse zilvervloot die onbeschermd bij Cuba lag te kapen. Met dit zilver betaalde Spanje altijd de oorlog en het was het nu kwijt. De Republiek gebruikte het zilver om de oorlog nog verder op te voeren en omdat Spanje zijn financiële middelen kwijt was en nog in andere oorlogen moest vechten vroeg het in 1640 om vrede. Na lang overleg tussen de gewesten van de Republiek kwam de vrede van Munster waarmee een einde aan de 80-jarige oorlog kwam. De oorlog had de handel in de Republiek sterk doen groeien. Het had geleid tot de van Antwerpen waardoor Amsterdam de grootste stapelmarkt van de wereld kon worden en ook was de Republiek door Spaanse Handelsbelemmering zelf naar andere continenten gaan varen waardoor die handel ook enorm kon groeien. Ook waren door de oorlog veel klanten voor de Republiek ontstaan omdat in veel gebieden voedselgebrek ontstond waarbij Hollanders producten verkochten. Toch gaf de oorlog ook problemen voor de handel van de Republiek. Hollandse schepen werden door Spanjaarden gekaapt en de handelsbelemmeringen zorgden voor minder afzetgebieden. Na de vrede van Munster werden de handelsbelemmeringen opgeheven en groeide de handel enorm. De Republiek nam verloren terrein in, in Zuid-Europa en Spaans-Amerika. Het nam ook gebieden van Engeland af. Als reactie daarop besliste Engeland dat het alleen nog maar producten zou kopen van landen die ze zelf gemaakt hadden, hiermee werd de Republiek buitenspel gezet. De spanningen tussen Engeland en de Republiek leidden in 1652 tot de 1 e Engelse oorlog. De Republiek won deze oorlog en de beslissing van Engeland werd teruggedraaid. Toch bleven de spanningen en ontstond in 1665 de tweede Engelse oorlog. De Republiek versloeg Engeland door in de dichte mist oorlogsschepen op de Theems in brand te steken. Toch bleef de Republiek bedreigd. Frankrijk herstelde zich van burgeroorlogen en de oorlog met Spanje en voerde ook handelsbelemmeringen tegen Nederland in. Ook Werd het Franse leger onder Lodewijk XIV het grootste en sterkste van Europa.

8 Par. 3 In de Republiek waren de verschillen tussen arm en rijk heel groot omdat er een steenrijke bovenlaag ontstond door de handel. Deze bovenlaag bestond uit Regenten, rijke kooplieden en edelen. De regenten waren de machtigste groep. De meesten kwamen uit het handelsbestaan en warenverschrikkelijk rijk. Met hun beslissingen bevorderden ze meestal de handel in het belang van zichzelf of hun familie. Ze sloten zich ook steeds meer af voor buitenstaanders en maakten hun positie erfelijk zodat hun kinderen sowieso regent konden worden. De kooplieden hadden ook baat bij de handelsbevordering van de regenten en veel waren erg rijk. Er was weinig adel in de republiek maar deze was wel erg rijk doordat edelen hun oorspronkelijke erfelijke bezit vergrootten door handel en het aanbieden van leningen tegen rente. De bevolking in de gewesten van de republiek kan je in drie lagen indelen van hoog naar laag: - De gegoede burgerij: zes tot tien procent van de bevolking bestond uit deze groep. De stedelijke regenten stonden aan de top van deze groep, ook hoorden artsen, predikanten, officieren en fabrikanten bij deze groep. - De kleine burgerij: een kwart van de bevolking behoorde tot deze groep. Hiertoe behoorden mensen als ambachtslieden, schoolmeesters, winkeliers en kantoorbedienden. - De volksklasse: de rest van de bevolking behoorde tot deze groep. Meestal hadden leden van deze groep lage of gewone beroepen zoals visser of soldaat. - ( Het grauw ): dit zou je tot een aparte groep mensen kunnen rekenen. Het waren de bedelaars, zwervers en straathandelaren in de steden, die helemaal onderaan de maatschappelijke ladder stonden. Op het platteland woonden veel leden van de kleine burgerij. Er waren wel winkels en er was ook wel wat productie maar toch moesten de plattelanders voor heel veel producten en diensten naar de stad. De stad had dus een sterk verzorgende functie voor het platteland, de twee konden eigenlijk niet zonder elkaar. Het platteland was namelijk wel de voedselvoorziening van de steden. Zowel de kleine burgerij als de volksklasse had een onzeker bestaan. Leden van deze groepen konden we rijk worden maar door tegenspoed konden ze ook helemaal onderaan bij het grauw terecht komen. Zeker leden van de volksklasse hadden meestal alle gezinsleden ( inclusief kinderen ) nodig om voldoende loon bij elkaar te verdienen om te kunnen leven. Ondanks dit was de volksklasse in de republiek er beter aan toe dan in andere landen omdat in de republiek altijd genoeg voedsel was en het loonniveau hoog lag, ook was er door de economische groei veel werk. Voor leden van de volksklasse die in de problemen kwamen was er veel liefdadigheid, leden van de kleine burgerij die in de problemen kwamen konden meestal terugvallen op hun Gilde. Gilden steunden leden bij ziekte, ouderdom, verlies van kostwinners etc. Gilden waren vooral sterk in ambachten en kleine bedrijfstakken. Grootschalige bedrijven zoals de VOC hadden een kleine top en heel veel arbeiders in dienst. De arbeiders waren makkelijk vervangbaar en hadden weinig rechten. Soms werd hiertegen gestaakt, maar deze stakingen werkten niet echt omdat de arbeiders niet met elkaar meewerkten. Ze waren ten slotte wel concurrenten op de arbeidsmarkt. Par. 4 In de 17 e en 18 e eeuw vestigden een half miljoen vreemdelingen zich in de Republiek. Het grootste deel van deze vreemdelingen ging in Holland of Zeeland wonen omdat daar de welvaart het grootst was. Ook kwamen er veel vreemdelingen die weer doorreisden, ze waren dan bijvoorbeeld ingehuurd door de VOC of de WIC om mee te varen of ze waren seizoenarbeider. Ook waren veel immigranten vluchtelingen. Zo kwamen protestanten uit Frankrijk naar de Republiek omdat in Frankrijk godsdienstvrijheid was ingetrokken en kwamen veel Joden naar Amsterdam omdat ze in andere landen werden vervolgd. De republiek was tolerant en er was acceptatie voor alle groepen. Veel immigranten trokken naar Holland om daar werk te vinden en Holland had deze immigranten nodig omdat er altijd gebrek aan arbeiders was. Als gevolg van deze immigratie groeide het

9 inwonerstal van de Republiek snel. Steden als Amsterdam, Leiden, Haarlem en Rotterdam groeiden het snelst. Het is apart dat de bevolking zo snel groeien omdat er overal een sterfteoverschot was, veel kinderen hallen de volwassenheid niet eens. Ook werden huwelijken gemiddeld pas op hoge leeftijd gesloten waardoor er een kleinere kans op kinderen was. Als vrouwen niet getrouwd waren hadden ze de zelfde rechten en taken als mannen maar als ze trouwden werden ze verantwoordelijk voor het huishouden. Toch werd heel veel werk door ( gehuwde ) vrouwen gedaan.

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen Welk Woord Weg Dynamiek en Stagnatie Aanloop 1. commerciële landbouw moedernegotie malthusiaanse spanning - nijverheid 2. waterschappen feodaliteit gilden - Hanze 3. stapelmarkt nijverheid Nederlanden

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

11 a Noem een oorzaak van de economische groei in Holland en Zeeland die binnen deze gewesten

11 a Noem een oorzaak van de economische groei in Holland en Zeeland die binnen deze gewesten Antwoorden op de Basisvragen 1 DE NEDERLANDEN, VAN EIND 15 DE TOT EIND 16 de EEUW 1 Een deel van de Nederlanden maakt zich los uit het Habsburgse Rijk 1 a Waaruit bestond voor het merendeel van de inwoners

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.1 Rijk door handel overzee.

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.1 Rijk door handel overzee. Onderzoeksvraag: Waardoor namen in de 17 e eeuw de wereldwijde contacten toe en waarom speelde de Republiek hierin een hoofdrol? Kenmerkende aspect: Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw ABC

Samenvatting Gouden Eeuw ABC Samenvatting Gouden Eeuw ABC Week 1ABC: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt de Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II 1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II Wat wilden Karel V en Filips II bereiken? Op politiek gebied wilden ze dat de macht van de regering in Brussel vergroot werd Grote ontevredenheid onder

Nadere informatie

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart.

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. Regenten en vorsten LES 2 HANDEL 1600 Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. 1700 JE LEERT waarom de moederhandel zo belangrijk is; hoe de VOC werkt; hoe de WIC werkt.

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Dynamiek en Stagnatie in de Republiek

Dynamiek en Stagnatie in de Republiek Dynamiek en Stagnatie in de Republiek Dynamiek groei Stagnatie stilstand Republiek Republiek der zeven verenigde Nederlanden Hoofdvraag: Hoe kan het dat de Republiek zo n lange periode van welvaart meemaakte

Nadere informatie

Naam: Samenvatting Gouden Eeuw.

Naam: Samenvatting Gouden Eeuw. Samenvatting Gouden Eeuw. In het kort: De zeventiende eeuw (1600-1700) werd ook wel de Gouden Eeuw genoemd. De Gouden Eeuw was een periode waarin het erg goed ging met Nederland. Het ging goed met de schilderkunst

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken?

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken? Onderzoeksvraag; Waar en waardoor konden in de Tijd van Steden en Staten, oude steden weer tot bloei komen en nieuwe steden ontstaan? In vroege middeleeuwen was er sprake van een agrarische samenleving

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken?

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken? Onderzoeksvraag; Waar en waardoor konden in de Tijd van Steden en Staten, oude steden weer tot bloei komen en nieuwe steden ontstaan? In vroege middeleeuwen was er sprake van een agrarische samenleving

Nadere informatie

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht.

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Werkblad 3 Ω De Republiek Ω Les : Regenten, burgers en gemeen In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Rijk

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

!"#$%&'&(%)*#+&,-#./##

!#$%&'&(%)*#+&,-#./## Brandaan samenvatting groep 6 Mijn Malmberg!"$%&'&(%)*+&,-./ :%$)-%330); (%)*+&0)&1$23.*%$!"$%&%'%"()%"$%%%*++%,$-%$%,./"$%%",)01%"2%./"3,)014/"$%.5./"$6785(%,$/8+/54%( 9%"(,*8'/"$%4/"$%.67.'/"/:;11%"1>>?.)%$%"*)($%4%.%+%,%.$"//,$%&%5(/$6

Nadere informatie

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren.

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren. Tijdvak 6 Toetsvragen 1 In de Tijd van Vorsten en Regenten werden in ook in de Nederlanden de eerste handelstochten naar Azië georganiseerd. Hoe werden deze tochten gefinancierd? A De Nederlandse overheid

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

Rembrandt van Rijn (1606 1669) Het beroemdste werk van Rembrandt

Rembrandt van Rijn (1606 1669) Het beroemdste werk van Rembrandt De Gouden Eeuw De zeventiende eeuw (1600-1700) werd ook wel de Gouden Eeuwgenoemd. De Gouden Eeuw was een periode waarin het erg goed ging met Nederland. Het ging goed met de schilderkunst b.v. Rembrandt

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan.

Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. Antwoordkernen Instap en Ontdekkingsreizen Eureka 2M volledig herziene 5 e druk, 2015-2016 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?...

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?... Naam: DE VERENIGDE OOSTINDISCHE COMPAGNIE (VOC) In 2002 was het 400 jaar geleden dat de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werd opgericht. Dit werd in binnen- en buitenland op diverse manieren herdacht.

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Instructie onderdeel kennis: Hieronder staan 22 vragen over tijdvak 6 en 7. Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Omcirkel met

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Opkomst en ondergang van de VOC

Opkomst en ondergang van de VOC Les 5 De eerste multinational ter wereld. gatentekst versie 1 Ontstaan In het voorjaar van 1594 staken Amsterdamse kooplieden de koppen bij elkaar. wilden proberen het Portugese monopolie op handel in

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw DEF

Samenvatting Gouden Eeuw DEF Samenvatting Gouden Eeuw DEF Week 1DEF: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Daar is een militaire oorzaak voor. Benoem die oorzaak

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders Vroege Middeleeuwen. Tijd van jagers en boeren Prehistorie. - 3000 v C 500-1000

Tijd van monniken en ridders Vroege Middeleeuwen. Tijd van jagers en boeren Prehistorie. - 3000 v C 500-1000 jagers en boeren Prehistorie - 3000 v C monniken en ridders Vroege Middeleeuwen 500-1000 Grieken en Romeinen Oudheid -3000 v C - 500 n C steden en staten - Hoge en Late Middeleeuwen 1000 1500 ontdekkers

Nadere informatie

Het verhaal van de 80 jarige oorlog!

Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Filips II erft het grote "Europese Rijk" van zijn vader Karel V. Om te beginnen gaat hij strenge belastingen heffen. 1 Na een aantal jaar vertrekt hij naar Spanje,

Nadere informatie

QUIZ. geschiedenis hoofdstuk 1

QUIZ. geschiedenis hoofdstuk 1 QUIZ vraag 1: Over welke eeuw gaat dit hoofdstuk? A. De 20 ste eeuw B. De 14 de eeuw C. De 16 de eeuw D. De 18 de eeuw vraag 2: Hoe wordt deze tijd ook wel genoemd? A. Tijd van de Azteken en de Maya s.

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten. 1600 1700 n. Chr. Vroegmoderne Tijd. Kernbegrippen bij het tijdvak. Overige begrippen

Tijd van regenten en vorsten. 1600 1700 n. Chr. Vroegmoderne Tijd. Kernbegrippen bij het tijdvak. Overige begrippen Tijd van regenten en vorsten Vroegmoderne Tijd 1600 1700 n. Chr. Kenmerkende aspecten Kenmerkend aspect uitleggen aan de hand van voorbeeld: Hoofdzaken (gebeurtenissen, veranderingsprocessen, kernjaartallen)

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Dynamiek en stagnatie in de Republiek

Dynamiek en stagnatie in de Republiek CSE Dynamiek en stagnatie Dynamiek en stagnatie in de Republiek Workshop chronologie en begrippen Arnoud Aardema Universitaire Lerarenopleiding Radboud Universiteit Nijmegen Woord vooraf Ieder jaar blijkt

Nadere informatie

2 DE GOUDEN EEUW DE REPUBLIEK 1585-1672 1 Het staatsbestel in de Republiek is uniek in Europa Deze paragraaf bevat uitsluitend oriëntatiekennis.

2 DE GOUDEN EEUW DE REPUBLIEK 1585-1672 1 Het staatsbestel in de Republiek is uniek in Europa Deze paragraaf bevat uitsluitend oriëntatiekennis. 2 DE GOUDEN EEUW DE REPUBLIEK 1585-1672 1 Het staatsbestel in de Republiek is uniek in Europa Deze paragraaf bevat uitsluitend oriëntatiekennis. 2 Bloei op verschillende gebieden: economie, wetenschap,

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 1 Waardoor brak er een opstand uit 1515 in de Nederlanden 1515-1572 Karel V Habsburg wordt heerser over een groot deel van de Nederlanden 1572 De

Nadere informatie

GESCHIEDENIS. voor de onderbouw HANDBOEK

GESCHIEDENIS. voor de onderbouw HANDBOEK 2 bk GESCHIEDENIS voor de onderbouw HANDBOEK introductie i Van jagers en boeren naar In het eerste deel van Memo heb je kennisgemaakt met vijf tijdvakken. In dit tweede deel komen daar nog eens vijf tijdvakken

Nadere informatie

HET WERKPAARD VAN DE HANZE

HET WERKPAARD VAN DE HANZE HET WERKPAARD VAN DE HANZE Ter gelegenheid van de heropening van Stadsmuseum Harderwijk bieden wij u deze lesbrief aan. Deze bevat informatie over de Hanze en het paardgewichtje zodat u uw leerlingen kunt

Nadere informatie

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL Amsterdam in 1594, aan het begin van de Gouden Eeuw. De Nederlandse kunst, wetenschap en vooral de economie bloeien op. Ondernemers krijgen nieuwe kansen en kunnen steeds grotere investeringen doen. De

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 Vragenkapstok

Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 Vragenkapstok Vragenkapstok Kenmerkende aspecten: 17, 21 1. DE CHRISTELIJKE KERK IN WEST-EUROPA VALT UITEEN Groeiende kritiek op de katholieke Kerk rond 1500 De kritiek van Luther Verschillen tussen het lutheranisme

Nadere informatie

Indelen 1. Voor in het schrift komen de aantekeningen te staan en ook de uitwerkingen 2. Achterin het schrift komen de opdrachten te staan

Indelen 1. Voor in het schrift komen de aantekeningen te staan en ook de uitwerkingen 2. Achterin het schrift komen de opdrachten te staan De ontdekkingsreizen Antwoordkernen bij Eureka 2 mavo-de herziene druk, Amersfoort 2009-2010 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 De Nederlanden in de tijd voor Karel V Het grondgebied van het huidige Nederland

Hoofdstuk 2. Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 De Nederlanden in de tijd voor Karel V Het grondgebied van het huidige Nederland Hoofdstuk 2. Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 De Nederlanden in de tijd voor Karel V Het grondgebied van het huidige Nederland behoorde sinds 925 tot het Duitse Rijk. In de 14 de en

Nadere informatie

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal Een volk in opstand, een boze koning, een dappere koningin, een onoverwinnelijke vloot en... een storm. Dit is het spannende verhaal van de Spaanse

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

Amersfoort. De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van de steden. Voorbeeld van stadsrechten

Amersfoort. De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van de steden. Voorbeeld van stadsrechten Onderzoeksvraag; Waardoor kregen mensen in de steden en op het platteland steeds meer vrijheid en kregen stedelingen steeds meer bestuursmacht? (VOGGP) ontwikkeling Dit deden ze bijvoorbeeld door de steden

Nadere informatie

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Oefenexamen II vwo 1 Het gewest Holland werd in de zestiende eeuw een sterk verstedelijkt gebied. Leg uit: a. waarom de moedernegotie voor het voortbestaan van dit verstedelijkte gebied absoluut noodzakelijk

Nadere informatie

Opkomst en ondergang van de VOC

Opkomst en ondergang van de VOC Les 5 De eerste multinational ter wereld. presentatieopdracht 1 Een typisch VOC-schip: de fluit In een presentatie van 5 minuten geeft u antwoord op de vraag: Hoe heeft de scheepsbouwtechniek bijgedragen

Nadere informatie

Suriname in de kijker

Suriname in de kijker 44 2012 Suriname in de kijker Dit boekje brengt jullie naar een land, ver hier vandaan. Een vliegtuig doet er ongeveer 9 uur over om van Schiphol (in Nederland) naar de hoofdstad Paramaribo te vliegen.

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

GESCHIEDENIS. voor de onderbouw HANDBOEK

GESCHIEDENIS. voor de onderbouw HANDBOEK 2 kgt GESCHIEDENIS voor de onderbouw HANDBOEK introductie i Van jagers en boeren naar In het eerste deel van Memo heb je kennisgemaakt met vijf tijdvakken. In dit tweede deel komen daar nog eens vijf tijdvakken

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw (NT2) 1/5

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw (NT2) 1/5 1/5 Deze voorbereidende les hoort bij het programma Proef de Gouden Eeuw, speciaal ontwikkeld voor NT2 niveau A1 t/m B2. Ter voorbereiding op het museumbezoek kunt u met deze les de cursisten op een actieve

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw

Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw Tijdvakken Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw K.A. * Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie * De bijzondere plaats in staatkundig opzicht

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 17 Ω Over Indië en Suriname Ω Les 1: Van Batavia tot Jakarta Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 17 Ω Over Indië en Suriname Ω Les 1: Van Batavia tot Jakarta Naam: Werkblad 7 Ω Over Indië en Suriname Ω Les : Van Batavia tot Jakarta VOC Schepen van de VOC varen naar Indië om specerijen te halen. Specerijen zijn bijvoorbeeld peper, kruidnagel en nootmuskaat. De reis

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

http://www.schoolsamenvatting.nl/ - De site voor samenvattingen en meer!

http://www.schoolsamenvatting.nl/ - De site voor samenvattingen en meer! Hoofdstuk 1: Paragraaf 1: 1. Hendrik VII weet in Engeland het gezag van de koning te herstellen door middel van een politiek van centralisatie. Zo verstevigt hij zijn positie ten opzichte van de edelen

Nadere informatie

Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Dit deel van 6.2 hoort bij de HC De republiek Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht.

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

5 Antwoorden. 3.1 Een handelsvolk. 1 1 Onjuist 2 Onjuist 3 Juist 4 Juist 5 Juist 6 Juist 7 Onjuist

5 Antwoorden. 3.1 Een handelsvolk. 1 1 Onjuist 2 Onjuist 3 Juist 4 Juist 5 Juist 6 Juist 7 Onjuist 5 Antwoorden 1 a Met Spanje b Twee van de volgende antwoorden: - Godsdienststrijd tussen katholieken en protestanten. Nederland wilde godsdienstvrijheid. - De Nederlanden wilden vrije handel. - De Nederlanden

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie