BIOMASSA UIT LANDSCHAP EEN SYSTEEMAANPAK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BIOMASSA UIT LANDSCHAP EEN SYSTEEMAANPAK"

Transcriptie

1 BIOMASSA UIT LANDSCHAP EEN SYSTEEMAANPAK i

2 BIOMASSA UIT LANDSCHAP EEN SYSTEEMAANPAK Uitgebracht aan: Agentschap NL Mevrouw J.M. van der Meij-Kranendonk Postbus RE Utrecht Uitgebracht door: Aequator Groen & Ruimte bv De Drieslag JZ Dronten Welhuis Landschapsadvies & Onderhoudsbedrijf Everlostraat MR Rossum Contactpersoon: Wouter Rozendaal (Aequator) Neeltje Bults (Welhuis) Auteur(s): Wouter Rozendaal (Aequator) Michiel van Amersfoort (Aequator) Neeltje Bults (Welhuis) Versie: Definitief Datum: 5 maart 2013 ii

3 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING Achtergronden Speelveld Marktpotentie 2 2 VERKENNING De biomassa keten Wederzijdse verwachtingen, overheid en marktpartijen Houtpotentie en biomassavraag 8 3 ORGANISATIEVORM Een intermediair Rechtsvorm 10 4 SYSTEEMAANPAK Inleiding Portefeuille opbouw Collectieve aanbesteding Borging landschappelijke kwaliteit Vermarkting product Keuze portefeuillebeheer- en planningsysteem Verrekenwijze kosten en baten per eigenaar 18 5 KOSTEN EN BATEN Keuze- en groeimodel en kostensoorten Scenario s kosten systeemaanpak 21 BIJLAGEN 25 I. ORGANISATIEVORMEN II. WERKWIJZE PORTEFEUILLEOPBOUW III. RESULTATEN CASE-STUDY PORTEFEUILLEOPBOUW NOORDOOST TWENTE IV. WERKWIJZE COLLECTIEF AANBESTEDEN V. BOUWSTENENDOCUMENT PORTEFEUILLE OPBOUW iii

4 1 INLEIDING 1.1 Achtergronden De zoektocht naar duurzame energiebronnen is in volle gang. De eindigheid van de beschikbaarheid van fossiele brandstoffen en een maatschappelijke trend naar verduurzaming versterken de interesse voor nieuwe energiebronnen. Daarnaast wordt in steeds meer gebieden gestreefd naar een regionalisering van de energieproductie en het sluiten van de koolstofkringloop. Eén van de bronnen voor energie waar de aandacht in deze context naar uitgaat is biomassa. Biomassa kent vele vormen, zoals maaisel, hout, mest, energiegewassen, etc. Uit deze biomassa kan op verschillende manieren duurzame energie worden geproduceerd, bijvoorbeeld door verbranding, vergassing of vergisting. Het organiseren van een keten voor het verzamelen van biomassa is een grote uitdaging om het benutten van deze grondstof te optimaliseren. Voor verschillende vormen van biomassa is een (nieuwe) keten reeds zichtbaar. Zo wordt frituurvet apart ingezameld, maar wordt ook op grote schaal plantaardig materiaal naar biovergisters gebracht. Een andere vorm van biomassa is houtige biomassa uit bos- en landschapsonderhoud. Voor biomassa vrijkomend uit landschapsonderhoud in het cultuurlandschap is de keten nog onvoldoende zichtbaar en ontwikkeld. De ruimtelijke kwaliteit die wordt opgehangen aan landschapselementen speelt een bijzondere factor bij het benutten van deze categorie biomassa. De aanwezige landschapselementen zoals (geriefhout)bosjes, houtwallen, -singels en agrarische erfbeplanting, dragen in belangrijke mate bij aan de kernkwaliteiten en de waardering van een gebied als aantrekkelijke woon-, werken recreatieomgeving. De winning van energie en bouwstoffen uit het landschap was van oudsher echter een belangrijke gebruikswaarde van landschapselementen voor een groot aantal van de beheerders van het cultuurlandschap, de agrarische sector. Met het gebruik van alternatieve bouwstoffen en fossiele brandstoffen is de gebruikswaarde van de aanwezige landschapselementen daarmee grotendeels verdwenen. Dit heeft geresulteerd in verschraling, verrommeling en een achteruitgang in kwaliteit van het landschap. De instandhouding staat daarmee onder druk. 1

5 1.2 Speelveld In de keten voor landschappelijk verantwoorde oogst, vermarkting en verwerking van biomassa vrijkomend uit landschapsonderhoud bevinden zich diverse spelers met ieder zijn eigen belangen die van invloed zijn op wijze waarop de ketenbenadering wordt vormgegeven. In hoofdlijnen zijn dit: vragers van biomassa (afnemers/verwerkers); grondeigenaren als eigenaar/aanbieder van biomassa; overheid met eisen en wensen op het vlak van kwalitatief en verantwoord landschapsonderhoud; groenaannemers die het onderhoudswerk uitvoeren; Vragers van biomassa: continue en voldoende aanlevering van biomassa van de juiste kwaliteit op het juiste moment Grondeigenaren: een aantrekkelijk landschap waarbinnen de ruimte voor het uitoefenen van een agrarisch bedrijf geoptimaliseerd is Overheid (maatschappij): een aantrekkelijk waardevol landschap (esthetisch, biodiversiteit etc.) Aannemers: uitvoeren van werkzaamheden Vragers Overheid Maatschappij randvoorwaarden uitvoering Aannemers Aanbieders 1.3 Marktpotentie Er is zowel behoefte aan verduurzaming van de energieproductie enerzijds als aan een aanvullend instrument waardoor meer en goedkoper, maar wel landschappelijk en ecologisch verantwoord, landschapsbeheer plaats kan vinden anderzijds. Bij het uitvoeren van landschapsbeheer komt biomassa vrij welke benut kan worden als bron voor duurzame energie. Deze bron is in eigendom bij een zeer grote groep grondeigenaren. Grote grondeigenaren met veel houtopstanden zoals overheden, terrein beherende organisaties en grote landgoederen en kleinere grondeigenaren. Deze laatste groep is individueel eigenaar van een relatief klein grondoppervlak en hebben de beschikking over een beperkte hoeveelheid biomassa in een niet continue aanvoer (er vindt niet jaarlijks een oogst/kap plaats). Een individu is hierdoor geen interessante speler op de biomassamarkt. Verenigd in een collectief kunnen aanbieders wel een interessante aanbieder zijn op de biomassamarkt. 2

6 Met een juiste ketenbenadering waarin de aanbodzijde van houtige biomassa bij de grote groep relatief kleine grondeigenaren georganiseerd wordt kan een positie op de biomassamarkt verworven worden waardoor landschapselementen een (her)nieuw(d)e gebruikswaarde krijgen en biomassa een positieve prikkel wordt voor meer en voordeliger landschapsonderhoud. Samenwerking kan daarbij gezocht worden met grote grondeigenaren. Het namens relatief kleine aanbieders van houtige biomassa invullen van een intermediaire positie tussen vragers en deze aanbieders. Hierbij wordt het gefragmenteerde aanbod (honderden grondeigenaren) georganiseerd en gebundeld waarmee een onderhandelingspositie verworven wordt op de biomassamarkt. Versterking en maatschappelijk verantwoord beheer van het landschap is hierbij een belangrijk resultaat. 3

7 2 VERKENNING 2.1 De biomassa keten In deze paragraaf wordt per groep belanghebbenden uit het speelveld het kader geschetst waarbinnen zij voorwaarden stellen aan de keten Vragers van biomassa (afnemers/verwerkers) Afnemers vinden over het algemeen de volgende elementen van belang bij het verwerven van biomassa: Zekerheid: Continuïteit in de levering van het gevraagde volume. Kwaliteit: Vooral vraag naar schone biomassa (grond, veel blad/schors en naaldhout kunnen de biomassa zodanig vervuilen dat deze niet meer geschikt is voor diverse toepassingen (als pellets)). Voor een goede kwaliteit snippers is niet alleen top- en takhout, maar ook stamhout nodig. Vorm: Verwerkers willen de biomassa veelal aangeleverd krijgen in de vorm van houtsnippers met een uniforme sortering (maat). Dit varieert van gebracht aan de poort van de verwerkingslocatie tot opgehaald op een verzamellocatie van houtsnippers (houtsnipperwerf). Het ophalen wordt door een beperkt aantal afnemers gedaan en pas vanaf een voldoende groot volume (min 80m3 per transportbeweging). Prijs. De exacte invulling van de kaders waarbinnen biomassa wordt verworven, wordt bepaald door het type afnemer/verwerker. Grote en middelgrote afnemers hebben jaarrond leveringszekerheid nodig. Lokale (kleine) houtkachels die een gebouw verwarmen, hebben hele andere hoeveelheden aan biomassa nodig en afhankelijk van de warmtevraag wellicht ook niet het jaar rond (bijvoorbeeld het verwarmen van een gebouw versus het verwarmen van een zwembad). Verder speelt de prijs een belangrijke rol. Om investeringen in installaties voor biomassaverwerking of -gebruik gefinancierd te krijgen hebben afnemers behoefte aan langjarige prijszekerheid. Wellicht willen lokale afnemers (of overheden) in het kader van duurzaamheid en het sluiten van lokale kringlopen iets meer betalen voor lokale houtsnippers, maar de verwachting is dat dit effect beperkt is Aanbieders van biomassa De aanbieders van biomassa worden gevormd door een diverse groep grondeigenaren. Variërend van overheden tot individuele particulieren en landgoedeigenaren en van terreinbeherende organisaties tot agrariërs. Deze aanpak richt zich primair op de organisatie van biomassa welke beschikbaar is bij de groep grondeigenaren met relatief weinig houtopstanden, zoals particulieren, (kleine) landgoedeigenaren en agrariërs. Onderstaande punten zijn dan ook vooral van toepassing op deze groep 4

8 grondeigenaren. Dit houdt niet in dat grondeigenaren met relatief veel houtopstanden niet deel kunnen nemen in de aanpak. Deelname van deze groep zal de aanpak juist versterken en meer rendabel maken. Het initiatief voor het uitvoeren van landschapsonderhoud ligt bij de grondeigenaar. De huidige praktijk is dat dit initiatief in beperkte mate wordt genomen, waardoor minder landschapselementen actief beheerd worden en er minder biomassa vrijkomt uit landschapsonderhoud dan op basis van de aanwezige elementen mogelijk is. Agrariërs die zich primair richten op melkproductie moeten (toekomstgericht) groeien in omvang. Hierdoor komt (nog) minder tijd beschikbaar voor het onderhoud van landschapselementen. De primaire taak is de puur agrarische bedrijfsvoering. Landschapsbeheer wordt hier niet toe gerekend. Landschapselementen hebben een negatief effect op de bedrijfsvoering. Zowel het nadeel van schaalgrote van percelen als opbrengstderving door de schaduwwerking kan hiertoe worden gerekend. Het gewenste beheer wordt door agrariërs omschreven als jaarlijks onderhoud (draad vrijhouden, maaien onderbegroeiing e.d.) met een tussentijdse dunning van elementen en een eindkap zonder overstaanders. Daarmee wordt de schaduwwerking tot een minimum beperkt. Baas op eigen bedrijf. Agrariërs staan zelf aan het roer, dat betekent dat ze zelf willen bepalen of en wanneer aan welk element onderhoud gepleegd zal worden, hoe dit gebeurd en vooral door wie dit uitgevoerd wordt. Ten aanzien van een systeemaanpak geven eigenaren de voorkeur aan lokale partijen (intermediair, aannemers, etc.) en een lokale aanpak zonder veel tussenschakels en kostenopdrijvende structuren. Een aanpak met een tussenorganisatie zal zichzelf terug moeten verdienen en haar meerwaarde moeten bewijzen, bijvoorbeeld door te ontzorgen (kwaliteitsborging, vergunningen e.d.). Meerjarige contracten voor onderhoud en/of de levering van biomassa is vanuit een nul-situatie een stap te ver voor de grondeigenaren. Ze geven aan dat draagvlak kan worden verkregen door kleinschalig te beginnen, met lokale partners, voor een periode van 1 tot 2 jaar. De houding ten aanzien van landschapsbeheer en de uitvoering van werkzaamheden varieert tussen de verschillende grondeigenaren. Dit varieert van volledig ontzorgen door de organisatie, planning en uitvoering van de werkzaamheden uit handen te geven, tot het volledig in eigen hand houden van het landschapsbeheer. De keuze zal altijd bij de eigenaar moeten blijven liggen Overheid De harde eisen vanuit de overheid zijn vastgelegd in wet- en regelgeving met betrekking tot het plegen van landschapsonderhoud (algemene plaatselijke verordeningen (omgevingsvergunning), boswet, etc.). Daarnaast heeft de overheid duurzaamheidsambities en wensen en een houding ten aanzien van het gewenste landschapsbeheer, haar eigen rol en de rol van marktpartijen. 5

9 Deze wensen en houding omvatten: Een actiever onderhoud van het landschap. Planmatig en kwalitatief hoogwaardig onderhoud met aandacht voor het type beheer (wel/geen hakhout) en ruimtelijke spreiding van de eindkap in relatie tot schoonheid en ecologie. Afname van overheidsfinanciering voor landschap. Momenteel stimuleert de overheid landschapsbeheer door het (mede) financieren van agrarisch natuur- en landschapsbeheer en groenblauwe diensten. Streven is uiteindelijk landschap zelffinancierend te laten zijn. Marktwerking: Het streven is om de verantwoordelijkheid en het initiatief voor de organisatie, uitvoering en financiering van (verantwoorde) biomassawinning bij marktpartijen neer te leggen Groenaannemers (Lokale) groenaannemers zijn bij de keten betrokken als degene die de oogst van biomassa uitvoeren. Voordat gesproken kan worden van biomassa moet er landschapsonderhoud uitgevoerd worden. De groenaannemer wil graag dit werk doen en heeft daarmee belang bij actief landschapsonderhoud zodat er meer uitvoeringswerk op de markt komt. De lokale groenaannemer doet aan relatieonderhoud in de streek, maar is momenteel niet erg actief op zoek naar werk in het landschapsonderhoud. Onderhoud aan landschapselementen komt pas in beeld bij grondeigenaren in de wintermaanden, de maanden wanneer het daadwerkelijke onderhoud plaats moet vinden. Groenaannemers hebben bij voorkeur in augustus al zicht op de uit te voeren werkzaamheden voor de komende winterperiode. Dat is de periode waarin ze het veld in moeten en zo min mogelijk met acquisitie en administratie bezig willen zijn. Aannemers hebben er belang bij dat deze administratie uit handen genomen wordt. 2.2 Wederzijdse verwachtingen, overheid en marktpartijen Uit de verkenningen blijkt dat overheden en marktpartijen, zowel vragers van biomassa, aannemers, als partijen welke contacten onderhouden met de aanbieders, dezelfde doelen (duurzaamheid, landschap) voor ogen hebben. De weg om deze te bereiken zien zij alleen anders. Dit komt tot uiting in wederzijdse verwachtingen die ze van elkaar hebben om biomassa als duurzame energiebron op uitgebreide schaal toegankelijk te maken en te benutten. Marktpartijen verwachten van de overheid een actieve rol, overheden leggen de bal veelal bij marktpartijen. Doordat er vooral naar elkaar wordt gekeken komt biomassagebruik als duurzame energiebron (nog) niet in een stroomversnelling. Beide zien wel een meerwaarde van een collectief organiseren van het biomassa-aanbod. 6

10 2.2.1 Verwachtingen van de markt richting de overheid Door het inzetten van creatieve combinaties bij het realiseren van duurzaamheidsambities kan de overheid meerdere doelen tegelijk dienen en ontstaat er een win-win situatie. Te denken valt aan: CO2 / energieneutrale regio Goed onderhouden landschap met meerwaarde voor o Aantrekkelijke woon- en werkomgeving / welzijn van burgers o Bijdrage aan regionale economie door (verbeterd) recreatief product landschap Werkgelegenheid (incl. sociale werkvoorziening) Dit houdt in dat er niet alleen geïnvesteerd / gefaciliteerd moet worden in (lokale) initiatieven voor het gebruik van biomassa, maar dat er juist ook geïnvesteerd / gefaciliteerd moet worden in de aanbodzijde van de keten. Marktpartijen zijn van mening dat de overheid hier een verantwoordelijkheid in heeft. Deze verantwoordelijkheid zal deels ingevuld moeten worden door een actieve rol en deels door een passieve rol, zoals: Duidelijk eenduidig (uniform) en beleid t.a.v. o Landschapsbeheer en kapbeleid (op gebiedsniveau) o Projectmatige (collectieve) vergunningverlening met maatwerk en flexibiliteit o Faciliteren gebruik van duurzame energie, met zekerheden voor langere termijnen Stimuleren van (lokale) vraag o Actief Informatie verstrekken aan initiatiefnemers o Investeringsregelingen voor duurzame installaties o Warmtevraag publieke voorzieningen opvullen m.b.v. lokaal gewonnen energiebronnen Faciliteren van aanbodzijde o Investeren in een intermediair met systeemaanpak (geen duurzame subsidierelatie) o Investeren in fysieke infrastructuur zoals inzamelplaatsen, logistieke keten De rol van de overheid zal in feite alleen maar afnemen wanneer de markt eenmaal loopt. Maar heeft met name in het begin een stevige rol Verwachtingen van de overheid richting de markt De overheid verwacht van marktpartijen vooral een leidende en actieve rol in het op uitgebreide schaal toegankelijk maken en benutten van biomassa als duurzame energiebron. Wanneer de 2020 duurzaamheidsdoelstelling niet word gehaald krijgt Nederland waarschijnlijk een flinke boete. Het behalen van die doelstelling is een gezamenlijk belang, omdat het in feite samen betaald dient te worden. De markt is aan zet om met initiatieven te komen. Wanneer er initiatieven zijn is de overheid bereid hierin mee te denken en te faciliteren (passief). Initiatieven zijn alleen rendabel wanneer de markt deze zelf ontplooid; Warmte is te koop op de vrije markt, biomassa als energiebron zal in concurrentie op deze markt mee moeten; De overheid vraagt er om up-to-date te blijven ten aanzien van innovaties en ontwikkelingen. De markt moet (mede) investeren in een aanpak om het aanbod van biomassa georganiseerd te krijgen. 7

11 2.3 Houtpotentie en biomassavraag Inzicht in de houtpotentie in een gebied is een eerste stap bij het verkennen van de marktpotentie. Hoeveel landschapselementen zijn er in het gebied aanwezig en hoeveel biomassa levert dit op? Grofweg kan het totale potentieel voor een gebied worden berekend volgens onderstaande formule: Oppervlakte elementen x dichtheid x m3 / hectare = totaal potentieel Variabelen die hierbij als input dienen zijn: 1. Oppervlakte landschapselementen met potentieel houtige biomassa (gebiedsspecifiek) 2. Gemiddelde geslotenheid landschapselementen (gebiedsspecifiek) 3. Opbrengst biomassa uit houtwal 4. Kapcyclus (gebiedsspecifiek) 5. Conversiefactoren (m 3 snippers/ton en droge stof gehalte). Voor de berekening kunnen aannames / kengetallen gehanteerd worden voor de biomassaopbrengst uit landschapsonderhoud en de conversiefactoren. Daarbij kan onderscheid gemaakt worden tussen bosbouwnormen (voor elementen > 5 hectare) en landschapsnormen (elementen < 5 hectare). In deze rapportage zijn onderstaande aannames / kengetallen gehanteerd welke mede op basis van praktijkonderzoek, uitgevoerd binnen het project Duurzame energiewinning uit het Nationaal Landschap Noordoost Twente zijn samengesteld. Landschapsnorm Bosbouwnorm Eenheid Kapcyclus Jaar Biomassa opbrengst bij onderhoud M 3 / ha / kapcyclus Soortelijk gewicht 2,6 2,6 M 3 / ton Op basis van dit potentieel kan een inschatting worden gedaan hoeveel er ook daadwerkelijk beschikbaar te maken is. Een ander belangrijk punt in de verkenning zijn de mogelijkheden voor afzet. Wat is de biomassavraag in het gebied zelf, of zijn er op dit moment vragers van buitenaf die de businesscase rendabel maken. 8

12 3 ORGANISATIEVORM 3.1 Een intermediair Centraal in de systeemaanpak staat een intermediair. De intermediair is een persoon of organisatie die als spil functioneert tussen aanbieders van biomassa (eigenaren van landschapselementen), professionele uitvoerders van landschapsonderhoud (groenaannemers) en vragers van biomassa. De rol van intermediair kan ingevuld worden door (maatschappelijke) organisaties en partijen zoals stichtingen, agrarische natuurverenigingen, landschapsorganisaties etc. Deze organisaties zullen de systeemaanpak mogelijk implementeren en zijn de doelgroep van de systeemaanpak. Echter, ook de spelers in de keten, zoals benoemd in paragraaf 1.2 (vragers, (verenigde) aanbieders, overheid, groenaannemers of samenwerkingsverbanden daarvan), kunnen de aanpak implementeren. Wie of wat de meest aangewezen partij is, is gebiedsspecifiek. De aanpak is daarom ook zodanig flexibel dat deze ingevuld kan worden passend bij de schaal, professionaliteit en het kennisniveau van de betreffende organisatie. Figuur 3.1 Positie intermediair Uit de verkenningen (hoofdstuk 2) is gebleken dat de intermediair zijn eigen meerwaarde moet creëren bij eigenaren van landschapselementen, zodat de deelnamebereidheid aan collectieve aanbesteding groeit. Deze meerwaarde wordt gecreëerd door de eigenaren activiteiten en/of verantwoordelijkheden hiervoor uit handen te nemen waar deze onvoldoende tijd, aandacht of kennis voor heeft. Daarbij kan gedacht worden aan, aanvraag(begeleiding) van een beheersubsidie, aanvragen kapvergunning, contacten met aannemer, kwaliteitsborging uitvoering werkzaamheden etc. Het belangrijkste is dat een intermediair vertrouwen geniet van alle spelers in de keten. Aanbieders van biomassa moeten vertrouwen hebben dat hun belangen (goed onderhouden elementen tegen zo laag mogelijke kosten (d.m.v. een goede prijs voor de biomassa)) behartigd worden Vragers willen een levering van biomassa die voldoet aan hun wensen Aannemers willen een vaste relatie met een opdrachtgever die kennis van zaken heeft De overheid (maatschappij) wil een kwalitatief goed onderhouden landschap Participanten in de intermediair kunnen zowel individuele ondernemers zijn als rechtspersonen zoals hieronder (deels) beschreven. 9

13 3.2 Rechtsvorm De rechtspersoon van de organisatie is een keuze. Allereerst is er de vraag of er strikt genomen een (nieuwe) rechtspersoonlijkheid nodig is of dat de activiteiten van de intermediair onder de vlag van de rechtsvorm van (één van de participerende) initiatiefnemer(s) kan plaatsvinden. Daarbij is het van belang helder te hebben waar verantwoordelijkheden en aansprakelijkheden liggen (bij de onderliggende organisaties/deelnemers of bij de intermediair zelf). De ligging van deze verantwoordelijkheden en aansprakelijkheden wordt inzichtelijk bij het maken van gebiedsspecifieke keuzes in de systeemaanpak (hoofdstuk 4). Zonder vooruit te willen lopen op de beantwoording van bovenstaande vragen, kan gedacht worden aan onderstaande organisatievormen. De keuze voor een rechtsvorm zal gebiedsspecifiek ingevuld moeten worden. Commanditaire Vennootschap Maatschap Besloten Vennootschap/Naamloze Vennootschap Stichting Vereniging Coöperatie Openbaarlichaam/ schap Samenwerkingsverband/PPS/Joint Venture In bijlage I is een toelichting gegeven op bovenstaande rechtsvormen. 10

14 4 SYSTEEMAANPAK 4.1 Inleiding Met de systeemaanpak wordt zicht verkregen op het landschapsonderhoud dat landschappelijk verantwoord uitgevoerd kan worden. Het biedt een mogelijkheid om toegang te krijgen tot de potentiële biomassastroom die daarbij vrij komt. De aanpak is een groeimodel waarbij na verloop van tijd een systeem ontstaat waarin contracten voor de levering van biomassa, enerzijds door grondeigenaren aan een intermediair en anderzijds door een intermediair aan een verwerker, worden gesloten. In de aanpak wordt dan ook een groei voorzien in efficiëntie. De systeemaanpak kan worden samengevat als: Collectieve aanbesteding van landschapsonderhoud door een intermediair vanuit een portefeuille met landschapselementen. Het groeimodel van de systeemaanpak is in onderstaande figuur weergegeven. Uitgangspunt is de middenvariant welke is weergegeven met de groene blokken. De blauwe blokken zijn wenselijke aanvullingen en doorgroeimogelijkheden. Het rode blok als invulling van het onderdeel collectieve aanbesteding is een optie om mee te werken in een aanloop- of implementatiefase. Het kan nodig zijn hiermee te starten om te investeren in draagvlak, vertrouwen en medewerking van grondgebruikers. Portefeuille Aanbesteding Bestaande gegevensbronnen (GBD, SNL) Bundeling van individuele werken: semicollectieve aanbesteding Aanvullende portefeuilleopbouw Intermediair Eenjarige overeenkomst: Collectieve aanbesteding Meerjarige contracten, of bruikleen overeenkomst: Collectieve aanbesteding Afzet en verwaarding biomassa Opwaardering product Koppeling aan lokale initiatieven Detailhandel Meerjarige contracten Figuur 4.1 Schematische weergave systeemaanpak organisatie biomassa uit landschapsonderhoud 11

15 4.2 Portefeuille opbouw Onder portefeuille-opbouw wordt verstaan het verzamelen van gegevens over landschapselementen (zoals de geografische ligging, staat van onderhoud, verwacht jaar (periode) van oogst, en eventueel verwachte biomassaopbrengst). Het beschikbaar hebben van deze informatie op elementniveau is noodzakelijk om op zo (kosten)efficiënt mogelijke wijze landschappelijk verantwoord biomassa uit landschapselementen te kunnen oogsten over een periode van meerdere jaren (kapcyclus). Daarnaast is het wenselijk de informatie over eigenaren van deze elementen te hebben, bijvoorbeeld over de houding ten aanzien van landschapsbeheer, de uitvoering van onderhoud en collectieve aanbesteding. De werkwijze om een portefeuille op te bouwen is verder in detail beschreven in bijlage II. Portefeuille Bestaande gegevensbronnen (SNL, GBD) Aanvullende portefeuille opbouw conform systeemaanpak Figuur 4.2 Onderdeel portefeuille opbouw uit systeemaanpak Benutten van bestaande informatie Vanuit efficiencyoogpunt, maar ook voor het draagvlak bij grondeigenaren is het wenselijk dat reeds bekende en verzamelde informatie niet opnieuw in kaart wordt gebracht. Optimaal gezien worden verschillende, bestaande datasets gebundeld tot een portefeuille van waaruit collectief aanbesteed kan worden (Figuur 4.1 blauw omrand, links bovenin). Het benutten van een bestaande dataset heeft het voordeel dat hierin niet grootschalig (opnieuw) geïnvesteerd hoeft te worden. Het heeft echter ook aandachtspunten: De data is onvolledig: De data is aanvankelijk voor een ander doel verzameld en opgeslagen dan collectieve aanbesteding. Relevante parameters voor collectieve aanbesteding kunnen daardoor ontbreken. Aanvullende (veld)inventarisatie kan nodig zijn. De data is gedateerd: Dit hoeft op zich geen probleem te zijn, een inventarisatie is een momentopname. Ook wanneer eigenhandig een portefeuille wordt opgebouwd zoals beschreven in bijlage II is de verzamelde informatie een momentopname. In het jaar waarin een element oogstrijp is zal de situatie en toestand van het element opnieuw in kaart gebracht moeten worden. Eigenaren hebben geen toestemming gegeven voor opname in portefeuille voor collectieve aanbesteding: Dit hoeft geen probleem te zijn, mits de gegevens op rechtmatige wijze verkregen zijn of ter beschikking zijn gesteld door de gegevenseigenaar. Eigenaren zijn niet geïnformeerd over collectieve aanbesteding: De portefeuille raakt vertroebeld met eigenaren die mogelijk geen interesse hebben in collectieve aanbesteding. Hierdoor zal een deel van de informerende inspanningen alsnog verricht moeten worden op het moment van collectieve aanbesteding. De deelnamebereidheid aan collectieve aanbesteding zal lager zijn dan bij een schone portefeuille waarin enkel elementen van geïnteresseerde eigenaren zijn opgenomen. In het project duurzame energiewinning uit het Nationaal Landschap Noordoost Twente is een casestudy uitgevoerd. Daarbij zijn 300 eigenaren van landschapselementen volgens de in bijlage II beschreven methode benaderd voor vrijwillige en vrijblijvende opname van de elementen in een portefeuille voor biomassawinning / landschapsonderhoud. In deze groep waren geen personen opgenomen die reeds een beheercontract voor groene diensten met de St. GBDO hadden afgesloten. De resultaten van de case-study zijn opgenomen in bijlage III. 12

16 4.3 Collectieve aanbesteding Het in één pakket aanbieden van beheerwerkzaamheden aan landschapselementen van meerdere grondeigenaren waarbij de regie ligt bij een intermediair. Vanuit de opgebouwde portefeuille vindt een collectieve aanbesteding van de uit te voeren werkzaamheden plaats. Onder collectieve aanbesteding van landschapselementen wordt verstaan: Afhankelijk van de omvang van de selectie van elementen en deelname van grondeigenaren kunnen de uit te voeren werkzaamheden geclusterd worden in één of meerdere aanbestedingspercelen. Het kan ook voor meerdere seizoenen tegelijk. Dit laatste heeft als voordeel dat ook aannemers zekerheden hebben over werkvoorraad voor meerdere seizoenen waardoor zij investeringen kunnen doen die uiteindelijk de beheerkosten omlaag brengen. Figuur 4.3 Onderdeel collectieve aanbesteding in systeemaanpak Positie en rol intermediair De intermediair is de partij die het gehele aanbestedingstraject organiseert en coördineert. De intermediair is enerzijds aanspreekpunt voor de eigenaar en ontzorgt deze ten aanzien van aanbesteding, aanvraag vergunningen, begeleiding aannemer in de uitvoering en advisering ten aanzien van kwaliteit. Anderzijds is de intermediair aanspreekpunt voor de aannemers. De werkwijze van collectief aanbesteden is beschreven in bijlage IV. Overeenkomsten De eigenaren van de geselecteerde elementen worden door de intermediair benaderd voor deelname aan collectieve aanbesteding van de uit te voeren werkzaamheden voor het beheer van de landschapselementen (de oogst van biomassa). Met betrekking tot de collectieve aanbesteding is er het spanningsveld tussen het door de grondeigenaar gewenste zeggenschap (welke aannemer, jaar van uitvoeren, wijze van uitvoeren etc.) en de meest efficiënte vorm waarbij de intermediair volledig onafhankelijk kan werken. 1. In de minimale vorm worden individuele werken gebundeld en vindt semicollectieve aanbesteding plaats (Figuur 4.1 rood omrand, rechts bovenin). De handelingsbevoegdheid blijft volledig bij de eigenaar liggen. Voor iedere actie (aanbesteding, gunning) afzonderlijk stemt de intermediair af met de grondeigenaar. De intermediair is belangenbehartiger (aanbesteding, begeleiding uitvoering / aanvraag vergunningen) voor de grondeigenaar. Hij bereidt de overeenkomst tussen grondeigenaar en aannemer voor, maar is niet bevoegd deze af te sluiten namens de eigenaar. Deze werkwijze kent de meeste contactmomenten met de eigenaar en is daardoor zeer arbeidsintensief voor de intermediair en kent daardoor een hoge kostprijs. 13

17 2. In de variant met een eenmalige en eenjarige machtigingsovereenkomst (Figuur 4.1 groen omrand, rechts midden) selecteert de intermediair jaarlijks de oogstbare elementen. De eigenaar van de geselecteerde elementen wordt jaarlijks benaderd met het verzoek deel te nemen aan collectieve aanbesteding van werk. Dit kan tevens gezien worden als geheugensteun en prikkel om toch het gewenste beheer op het gewenste tijdstip uit te voeren. Hierbij wordt, op basis van de portefeuillegegevens een raming van de kosten en biomassaopbrengsten gegeven. Indien de eigenaar deelneemt aan collectieve aanbesteding wordt een eenjarige overeenkomst afgesloten, waarbij de intermediair gemachtigd wordt de aanbesteding voor de betreffende elementen voor het betreffende jaar te organiseren en op te treden als gemachtigde. De intermediair heeft handelingsruimte tot maximaal 110% van de raming. Onderdeel van de overeenkomst is de wijze waarop kosten (van landschapsonderhoud) en baten (uit vrijkomende biomassa) worden verrekend. 3. In de maximale vorm heeft de intermediair de elementen als het ware in bruikleen (Figuur 4.1 blauw omrand met stippellijn, rechts onderin). De grondeigenaar en intermediair hebben op basis van een onderhoudsplan (bedrijfslandschapsplan) een overeenkomst afgesloten voor het ontzorgen. De overeenkomst betreft een meerjarige overeenkomst voor tenminste de duur totdat voor het laatste element de eindkap heeft plaatsgevonden. Onderdeel van de overeenkomst is de wijze waarop kosten (van landschapsonderhoud) en baten (uit vrijkomende biomassa) worden verrekend. In deze werkwijze zitten de minste contactmomenten met de eigenaar en is daarmee het minst arbeid- en kostenintensief voor de intermediair. Voor veel grondeigenaren is deze vorm in het begin nog een stap te ver. De intermediair zal eerst vertrouwen en een staat van dienst moeten hebben opgebouwd voordat het merendeel van de grondeigenaren mee willen werken aan collectieve aanbesteding middels een meerjarige overeenkomst met de intermediair. Bij de twee laatste opties is het de vraag waar de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de werkzaamheden en de kwaliteit daarvan ligt. Het gaat daarbij om verantwoordelijkheid in relatie tot wet- en regelgeving (Boswet, Flora- en Faunawet, APV) en verantwoordelijkheid ten aanzien van een mogelijk afgesloten beheerovereenkomst tussen grondeigenaar en een derde instantie (overheid, derden). De verdeling van verantwoordelijkheden is een keuze voor de intermediair. Hierover zullen tussen grondeigenaar en intermediair afspraken gemaakt moeten worden die contractueel vastgelegd worden. De kaprijpe elementen van alle eigenaren die toezegging hebben gedaan voor deelname aan collectieve aanbesteding in het betreffende jaar vormen de basis voor de collectieve aanbesteding. Per eigenaar worden afspraken gemaakt over eventuele door de eigenaar zelf uit te voeren voorbereidende of nazorg werkzaamheden zoals rasters verwijderen, bramen maaien, rasters terugplaatsen en schoonmaken van het perceel (laatste fijne takken) etc. Aanbestedingsvorm De uitvoerende werkzaamheden kunnen op verschillende manieren worden aanbesteed. Iedere vorm heeft voor- en nadelen. Per gebied zal de best passende vorm gekozen moeten worden. Daarbij kan 14

18 er sprake zijn van een groeimodel, gebaseerd op bewezen kwaliteiten door aannemers. De volgende drie hoofdvormen bestaan: 1. Aanneemsom op basis van gedetailleerde werkomschrijving De uit te voeren werkzaamheden worden in een gedetailleerde werkomschrijving of bestek uitgewerkt. In het contract worden afspraken gemaakt over meer- en minderwerk en eventuele verrekenprijzen, enigszins vergelijkbaar met de RAW-systematiek. Bij deze vorm van aanbesteden liggen alle wederzijdse verplichtingen schriftelijk vast. Het biedt zowel aannemer als eigenaar/intermediair 1 veel houvast. Het is echter ook een arbeidsintensieve en daarmee prijzige werkvorm voor de intermediair. Ieder element moet in het jaar van uitvoering opnieuw geïnventariseerd worden. De uit te voeren werkzaamheden moeten uitvoerig beschreven, gekwantificeerd en op kaart gemarkeerd worden. Gezien de aard van landschapswerk zal er altijd de mogelijkheid van interpretatieverschillen blijven bestaan. Bijvoorbeeld over welke bomen als overstaanders te laten staan bij hakhoutbeheer. 2. Regie met toezicht De uit te voeren werkzaamheden worden uitgevoerd door de aannemer op aangeven van de intermediair die de regie voert. Met de aannemer wordt in de aanbestedingsfase een uurtarief afgesproken voor de inzet van mens en machines, zoals: Kraan + machinist Man + motorkettingzaag Versnipperaar + machinist Trekker + dumper + berijder Etc. Deze aanbestedingsvorm is ook arbeidsintensief voor de intermediair, maar levert de meeste zekerheid ten aanzien van de kwaliteit van de uitgevoerde werkzaamheden. De intermediair is door zijn regiefunctie veelvuldig in het veld. Met deze methode is het voor de grondeigenaar vooraf volstrekt onduidelijk hoe hoog de kosten uit zullen vallen. Dit kan opgevangen worden door een extra taak voor de intermediair, het opstellen van een directieraming en het inschatten van de vrijkomende biomassa per eigenaar. De prikkel voor de aannemer om efficiënt te werken is minder aanwezig dan bij de overige twee aanbestedingsvormen. 3. Aanneemsom op basis van kwaliteitskader De te beheren elementen worden aanbesteed waarbij enkel de kenmerken die bij de portefeuilleopbouw zijn geïnventariseerd worden meegeleverd. Eventueel aangevuld met een actuele kaart of luchtfoto afhankelijk van de beschikbaarheid van data. Daarnaast ontvangen de aannemers een kwaliteitskader waarbinnen zij de uitgevoerde werkzaamheden dienen op te leveren. Na de gunning neemt de intermediair de werkzaamheden in het veld door met de geselecteerde aannemer. Begeleiding in het veld vindt in beperkte mate plaats. Deze aanbestedingsvorm laat de meeste ruimte voor de aannemer en voor de intermediair/eigenaar, maar is anderzijds ook de meest kostenefficiënte voor de intermediair. 1 Afhankelijk van de verdeling van de verantwoordelijkheden 15

19 Bij iedere aanbestedingsvorm is het van belang dat eventuele beheerverplichtingen die de eigenaar van het element is aangegaan, bijvoorbeeld opgenomen in het beheerplan behorend bij een SNL of GBD contract, worden gerespecteerd en nagekomen. Bij variant 1 kunnen deze overgenomen worden in de werkomschrijving en bij variant twee zal de intermediair deze in zijn instructie aan de aannemer mee moeten nemen. Bij variant 3 is het zaak de kwaliteitsomschrijving te baseren op de pakketomschrijving welke van toepassing is in het gebied. Los van de aanbestedingsvorm zullen aannemers de opdracht krijgen zowel de kosten als baten (m3 vrijkomende biomassa) per eigenaar bij te houden. Lokale / regionale aannemers Voor het succesvol laten zijn van collectieve aanbesteding dient bij voorkeur een beroep gedaan te worden op aannemers uit dezelfde regio als waarin de werkzaamheden uitgevoerd dienen te worden. Deze groep aannemers geniet over het algemeen vertrouwen van de grondeigenaar en heeft gebiedskennis, zowel geografisch als met betrekking tot de regionale cultuur. Daarnaast dragen de korte transportafstanden van mensen en machines bij aan de duurzaamheid van de biomassaketen en worden de regionale economie en werkgelegenheid gestimuleerd. Alle aannemers dienen te voldoen aan veiligheidsvoorschriften en de kwaliteit te leveren die in het gebied nagestreefd wordt. 4.4 Borging landschappelijke kwaliteit Borging van kwalitatief goed landschapsbeheer op gebiedsniveau is niet enkel via het juridisch instrumentarium te organiseren. Op basis van het beschikbare juridisch instrumentarium, de algemene plaatselijke verordening (APV) kan een omgevingsvergunning wel of niet verleend worden. Voor landschapsbeheer is in veel gevallen een melding al voldoende. De APV bevat geen instrument waarmee gestuurd kan worden, bijvoorbeeld ten aanzien van planning en spreiding van landschapsbeheer. Er kunnen immers geen precedenten geschapen worden door de ene eigenaar wel een vergunning te verlenen en de naastgelegen eigenaar niet. Met een stuk regie bij een intermediair kan wel gestuurd worden op basis van landschappelijke kenmerken, zij het dat ook dit geen dwingend karakter heeft. Spreiding van uitvoerende werkzaamheden in ruimte en tijd Eén van de aspecten die geïnventariseerd wordt bij de portefeuilleopbouw is het jaar waarin conform de kapcyclus, zoals deze gebruikelijk is in het specifieke gebied, een eindkap plaats zou moeten vinden. Hieruit kan een overzicht gegenereerd worden met per jaar de elementen die gekapt moeten worden. Indien hieruit blijkt dat er in een specifiek gebied een kaalslag dreigt plaats te vinden in een specifiek jaar kan hierop gestuurd worden door, voor een aantal elementen het jaar van eindkap één of enkele jaren naar voren danwel naar achteren te verschuiven. Dit kan ook indien er zeer weinig elementen in een specifiek gebied in een bepaald jaar aan de eindkap toe zijn. Hiermee wordt een ruimtelijke spreiding van de eindkap georganiseerd met behoud van een rendabel logistiek cluster. Voor de elementen opgenomen in de beheerplanning kan een meerjarige collectieve kapmelding gedaan en waar nodig een kapvergunning aangevraagd worden. Hierbij kan gedacht worden aan een periode van drie kapseizoenen. Hierbij is flexibiliteit van de vergunning gewenst waarbij één jaar eerder of één jaar later gekapt mag worden dan in de planning staat aangegeven. De vergunning zal daarmee een geldigheid kennen van vijf jaar. 16

20 Sociale controle en marktregulering Ten aanzien van de uitvoering van werkzaamheden vindt kwaliteitsborging plaats door middel van de mechanismen sociale controle en marktregulering. Lokale aannemers zijn veelal genegen kwalitatief goed werk te leveren en een goede naam in het gebied op te bouwen of te behouden. Zij kunnen het zich met het oog op toekomstige opdrachten niet veroorloven kwalitatief slecht werk af te leveren. Wanneer zij dit wel doen, zullen zij dit direct terugzien in het aantal verzoeken voor uit te voeren werkzaamheden de komende seizoenen. Op dit mechanisme speelt de intermediair in. Hij zal een aanbesteding alleen uitzetten bij de groep aannemers die in het verleden hebben bewezen 1 kwalitatief goed werk te leveren. Bij een toename van deelname aan collectief aanbesteden wordt de noodzaak om kwaliteit te leveren hierdoor steeds hoger. 4.5 Vermarkting product Om tot een toename van de uitvoering van landschapsonderhoud te komen wordt gestreefd om maximaal financieel rendement uit het vrijgekomen hout te halen. Kortom, de biomassa zal verkocht worden aan degene die de hoogste prijs hiervoor betaald. Uitgangspunt is dat de intermediair de handel heeft in de biomassa en hieruit zijn eigen kosten dekt. Het vertrekpunt is het hout, in de vorm van houtsnippers, uit landschapsonderhoud. Het separaat oogsten en verhandelen van stamhout uit landschapselementen levert minder extra opbrengsten op dan de kosten die hiermee gemoeid zijn. Voor een maximaal rendement uit de biomassa heeft de intermediair een aantal mogelijkheden. De keuze voor de wijze van vermarkting zal passend moeten zijn bij de aard, omvang, mate van professionaliteit, bereidheid tot dragen van risico s etc. van de intermediair. Mogelijkheden zijn onder andere: Zelf waardevermeerdering toekennen door als intermediair het product op te waarderen tot pellets, briketten, open haardhout, warmte etc. Losse verkoop van houtsnippers Leveringscontract voor vaste verkoop van houtsnippers De gekozen afzet of waardevermeerdering hangen deels af van de leveringszekerheid die de intermediair kan bieden welke weer afhankelijk is van de bindingsvorm van eigenaar aan intermediair. Eén van de belangrijkste factoren in de handel en prijsbepaling is het transport. Lokale afzetmogelijkheden en een korte keten genieten, mede vanuit het duurzaamheidsprincipe, de voorkeur mits deze vragers een concurrerende prijs betalen. Ideaal gezien worden de snippers direct vanaf de oogstlocatie direct naar de (eind)gebruiker getransporteerd. Dit is niet altijd mogelijk doordat op de (eind)gebruikerslocatie bijvoorbeeld geen opslagmogelijkheden voor snippers zijn. Om de houtsnippers tijdelijk op te slaan zou de intermediair de beschikking moeten hebben over één of meerdere opslaglocaties verspreid over haar werkgebied van waaruit de handel plaatsvindt. Het tijdelijk opslaan van biomassa heeft als bijkomend voordeel dat deze op een natuurlijke wijze gedroogd worden. Hierdoor stijgt de marktwaarde van de snippers 2. 1 Nieuwe spelers op de markt zullen de mogelijkheid geboden moeten krijgen zich waar te maken 2 17

BIOMASSA UIT LANDSCHAP BUSINESSCASE NOORDOOST TWENTE

BIOMASSA UIT LANDSCHAP BUSINESSCASE NOORDOOST TWENTE BIOMASSA UIT LANDSCHAP BUSINESSCASE NOORDOOST TWENTE i BIOMASSA UIT LANDSCHAP BUSINESSCASE NOORDOOST TWENTE Uitgebracht aan: Agentschap NL Mevrouw J.M. van der Meij-Kranendonk Postbus 8242 3503 RE Utrecht

Nadere informatie

Programma van Eisen kwaliteitshandboek Natuurbeheer

Programma van Eisen kwaliteitshandboek Natuurbeheer Programma van Eisen kwaliteitshandboek Natuurbeheer In dit Programma van Eisen geeft de subsidiegever (in dit geval de provincie) aan, aan welke eisen een beheerder moet voldoen om voor certificering in

Nadere informatie

Overheadkosten agrarisch collectief i.r.t. taken en omzet

Overheadkosten agrarisch collectief i.r.t. taken en omzet STICHTING COLLECTIEF AGRARISCH NATUURBEHEER Overheadkosten agrarisch collectief i.r.t. taken en omzet Elk agrarisch collectief doet middels een gebiedsaanvraag een aanbod aan de provincie waarin het collectief

Nadere informatie

Verkenning biomassaketens Moubeek- Vloethemveld

Verkenning biomassaketens Moubeek- Vloethemveld Pieter Verdonckt T 051/ 27 33 82 pieter.verdonckt@inagro.be Expert houtige biomassa Inagro vzw Maatschappij en Leefomgeving Willem Boeve T 051/27 33 79 willem.boeve@inagro.be Expert valorisatie maaisel

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

PROJECTPLAN ENERGIE UIT HOUT FASE 2 IMPLEMENTATIE EN UITROL

PROJECTPLAN ENERGIE UIT HOUT FASE 2 IMPLEMENTATIE EN UITROL PROJECTPLAN ENERGIE UIT HOUT FASE 2 IMPLEMENTATIE EN UITROL i PROJECTPLAN ENERGIE UIT HOUT FASE 2: IMPLEMENTATIE EN UITROL Uitgebracht aan: Stuurgroep NL NFW Stuurgroep Agenda Netwerk Noordoost Uitgebracht

Nadere informatie

Houtige biomassaketen

Houtige biomassaketen Houtige biomassaketen 27 januari 2016, Gilze Rijen Schakelevent RVO: Is houtige biomassateelt voor kleinschalige warmte-opwekking interessant? Ton.van.Korven@zlto.nl Eigen duurzame energieketen Biomassaproductie/Biomassa

Nadere informatie

Landschap levert energie!

Landschap levert energie! Landschap levert energie! Inspiratie en input: 1. MIP2 Limburgs groen voor een Groene Economie 2. Energiebos.nl 3. Groen Goud uit Landschapsonderhoud 4. Biomassalland Borgman Beheer Advies B.V. - Jeroen

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

Enquête kennis- en leertraject Monumentale Energietransitie

Enquête kennis- en leertraject Monumentale Energietransitie Enquête kennis- en leertraject Monumentale Energietransitie Energie besparen in monumenten en lokaal energie opwekken op landgoederen In het kennis- en leertraject Monumentale Energietransitie werkt de

Nadere informatie

Akkoord Bespreken Naam Datum

Akkoord Bespreken Naam Datum Reg. nr.: 1310125 Afdeling: Ruimtelijke Ontwikkeling Onderwerp Biomassaplein Samenvatting De gemeenten Boxtel, Schijndel, Sint-Michielsgestel, Vught, Best en mogelijk Oisterwijk willen samen een biomassaplein

Nadere informatie

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007 K a n s e n voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t Onderzoeksrapport Mei 2007 Opdrachtgever: Uitvoerenden: In samenwerking met: Provincie Noord-Brabant Brabants Landschap Brabants Particulier

Nadere informatie

Controle- en sanctiebeleid Groene en Blauwe Diensten

Controle- en sanctiebeleid Groene en Blauwe Diensten Controle- en sanctiebeleid Groene en Blauwe Diensten December 2014 1 Doel Het doel van Groene en Blauwe Diensten is duurzaam langjarig beheer van waardevolle landschapselementen, eventueel voorafgegaan

Nadere informatie

Beleggingsprospectus Stichting Polish Robinia Foundation.

Beleggingsprospectus Stichting Polish Robinia Foundation. Beleggingsprospectus Stichting Polish Robinia Foundation. Als opmerking vooraf moge dienen dat de Stichting Polish Robinia Foundation een gevolmachtigd verkoper is van het Poolse bedrijf Robiplant Sp.z.oo,

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

Betreffende beantwoording schriftelijke vragen van de heer Maxim van Luttikhuizen (SP) inzake Deregulering in het fysieke domein.

Betreffende beantwoording schriftelijke vragen van de heer Maxim van Luttikhuizen (SP) inzake Deregulering in het fysieke domein. Corsanummer: 1400276623 Op 16 oktober 2014 zijn bij de raadsgriffie vragen binnen gekomen van de heer Maxim van Luttikhuizen van de fractie SP gericht aan de voorzitter van de Raad op grond van ex artikel

Nadere informatie

Gebruikershandleiding Financieel Model Financieel rekenmodel. juni 2006, versie 2

Gebruikershandleiding Financieel Model Financieel rekenmodel. juni 2006, versie 2 Gebruikershandleiding Financieel Model Financieel rekenmodel juni 2006, versie 2 Colofon Auteur(s) Drs J.M. van Os Deloitte Consultancy B.V. www.deloitte.nl Vormgeving Besides Purple Druk Quantes 06-565A

Nadere informatie

Slotbijeenkomst. Leader-project Energiek gebruik van resthout uit landschapsonderhoud

Slotbijeenkomst. Leader-project Energiek gebruik van resthout uit landschapsonderhoud Slotbijeenkomst 15 september 2014 Huysmanhoeve, Eeklo Leader-project Energiek gebruik van resthout uit landschapsonderhoud Samenwerking Voor Agrarisch Landschap vzw (SVAL) www.energieklandschapshout.be

Nadere informatie

White Paper. Basisregistratie Personen (BRP), mogelijkheden

White Paper. Basisregistratie Personen (BRP), mogelijkheden Basisregistratie Personen (BRP), mogelijkheden en kansen door samenwerking van gemeenten Samen voor ons eigen. Inleiding Gemeenten kunnen bijna niet meer zonder elkaar. Bezuinigingen, efficiency en steeds

Nadere informatie

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas'

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas' Gewestelijke Afvalstoffen Dienst Gooi en Vechtstreek Postadres: Postbus 514 1200 AM Hilversum Bezoekadres: Hooftlaan 32 1401 EE Bussum Telefoon: (035) 699 18 88 Fax: (035) 694 17 45 Internet: www.gad.nl

Nadere informatie

Tijdelijke duurzame energie

Tijdelijke duurzame energie Tijdelijke duurzame energie Tijdelijk Uitgewerkte businesscases voor windenergie, zonne-energie en biomassa Anders Bestemmen Tijdelijke duurzame energie Inleiding In het Corporate Innovatieprogramma van

Nadere informatie

Hoeveel houtige biomassa komt er (in potentie) uit bos, landschap en de bebouwde omgeving?

Hoeveel houtige biomassa komt er (in potentie) uit bos, landschap en de bebouwde omgeving? Hoeveel houtige biomassa komt er (in potentie) uit bos, landschap en de bebouwde omgeving? Martijn Boosten Demonstratie oogst en verwerking biomassa 3 juli 2014, Rosmalen Stichting Probos Kennisinstituut

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Business case modelcasus

Business case modelcasus 1/5 Modelcasus Van Bleek fabriek - Business Case Business case modelcasus Inleiding De Business case geeft antwoord op de vraag of het financiële resultaat over de gehele levensduur van het project voldoende

Nadere informatie

Ketenanalyse project Kluyverweg. Oranje BV. www.oranje-bv.nl. Conform de CO 2 -Prestatieladder 3.0. Versie : Versie 1.0 Datum : 10-11-2015

Ketenanalyse project Kluyverweg. Oranje BV. www.oranje-bv.nl. Conform de CO 2 -Prestatieladder 3.0. Versie : Versie 1.0 Datum : 10-11-2015 Ketenanalyse project Kluyverweg Oranje BV Conform de CO 2 -Prestatieladder 3.0 Versie : Versie 1.0 Datum : 10-11-2015 Handtekening autoriserend verantwoordelijk manager Autorisatiedatum: 3-12-2015 Naam

Nadere informatie

Plan van aanpak voor energieneutraal renovatieconcept Sparrenhoeven

Plan van aanpak voor energieneutraal renovatieconcept Sparrenhoeven Plan van aanpak voor energieneutraal renovatieconcept Sparrenhoeven Beschrijving van de in het consortium deelnemende partijen en hun rol tijdens het ontwikkelen van het concept. Roscobouw heeft in het

Nadere informatie

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl LTO inzet duurzame energie 1. Verbetering inkomenspositie door (decentrale)energieproductie

Nadere informatie

Provincies, natuurlijk doen! Aanvulling BBL-oud-grond

Provincies, natuurlijk doen! Aanvulling BBL-oud-grond Provincies, natuurlijk doen! Aanvulling BBL-oud-grond Aanvullend advies aan het Interprovinciaal Overleg over de verdelingsvraagstukken samenhangend met de BBL-oud-grond Juni 2013 Inhoud 1 Inleiding 2

Nadere informatie

FINANCIELE HAALBAARHEID ZWEMBAD GEMEENTE ALBRANDSWAARD

FINANCIELE HAALBAARHEID ZWEMBAD GEMEENTE ALBRANDSWAARD FINANCIELE HAALBAARHEID ZWEMBAD GEMEENTE ALBRANDSWAARD Analyse Datum: 20 januari 2010 Avec Da Vinci BV Auteursrecht voorbehouden Kenmerk: 2009.008/BM/0.1-0.3 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING.....3 2. OUD VERSUS

Nadere informatie

Offerte Transitie en bijhouding BGT. Bronhouder

Offerte Transitie en bijhouding BGT. Bronhouder Offerte Transitie en bijhouding BGT Bronhouder Amersfoort, 6 januari 2015 Inhoudsopgave 1 Inleiding -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Functieprofiel: Medewerker Marketing en Communicatie Functiecode: 0602

Functieprofiel: Medewerker Marketing en Communicatie Functiecode: 0602 Functieprofiel: Communicatie Functiecode: 0602 Doel Verzorgen van activiteiten op het gebied van communicatie en/of voorlichting voor Hogeschool Utrecht of onderdelen daarvan, aan verschillende in- en

Nadere informatie

Alternatief voor Regeerakkoord Regie in eigen hand door persoonsgebonden en persoonsvolgende bekostiging

Alternatief voor Regeerakkoord Regie in eigen hand door persoonsgebonden en persoonsvolgende bekostiging 13-0010/mh/rs/ph Alternatief voor Regeerakkoord Regie in eigen hand door persoonsgebonden en persoonsvolgende bekostiging Gevraagde actie: - Deelt u de filosofie van Regie in eigen hand? - Bent u bereid

Nadere informatie

De waterschappen als publieke opdrachtgever

De waterschappen als publieke opdrachtgever De waterschappen als publieke opdrachtgever (periode 2014-2016) Voor iedereen die met de waterschappen te maken krijgt als opdrachtgever voor de realisatie van, of het beheer en onderhoud aan, (waterschaps)werken,

Nadere informatie

Samenwerken. In de ondergrondse infra

Samenwerken. In de ondergrondse infra Samenwerken In de ondergrondse infra Mede mogelijk gemaakt door: Resultaat van het Cross-over project Kabels en Leidingen in samenwerking met de WENb Richard Advocaat - Oasen Mehmet Duran - Vitens Laura

Nadere informatie

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Themamiddag Kansen voor verwaarden van dierlijke mest De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Auke Jan Veenstra 28-03-2014 Missie Groen Gas Nederland bundelt kennis, stimuleert projecten en

Nadere informatie

Een kijkje in de SNL-keuken

Een kijkje in de SNL-keuken Een kijkje in de SNL-keuken Unit Natuurinformatie en Natuurbeheer BIJ12 Herman Cohen Stuart en Karin Cox 1 Twitter met ons mee! #Hogeschool_VHL #BIJ12 #SNL #ANLb2016 Over BIJ12 3 Even een testje! Voordat

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Financieringsvoorwaarden ondersteuning regionale allianties 2014-2016

Financieringsvoorwaarden ondersteuning regionale allianties 2014-2016 1. Inleiding In september 2013 is door een groot aantal partijen, waaronder de Rijksoverheid, werkgevers- en werknemersorganisaties, natuur- en milieuorganisaties, financiële instellingen en de VNG, het

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Samenwerking overheid en bedrijfsleven

Samenwerking overheid en bedrijfsleven Bio-energie cluster Oost Nederland Samenwerking overheid en bedrijfsleven ontwikkeling en realisatie van bioenergieprojecten Inhoud 1. inleiding 2. bioenergie in Oost Nederland 3. rol van gemeente 4. samenwerking

Nadere informatie

Q&A voor participanten

Q&A voor participanten Q&A voor participanten 1. Q: Wat is de juridische vorm van het participatiefonds? A: Het is een beleggingsfonds voor gemene rekening. 2. Q: Wat is een beleggingsfonds voor gemene rekening? A: Het beleggingsfonds

Nadere informatie

BOMEN- VERORDENING REGELT KAPPEN VAN BOMEN WAARDEVOLLE BOMEN BESCHERMEN

BOMEN- VERORDENING REGELT KAPPEN VAN BOMEN WAARDEVOLLE BOMEN BESCHERMEN BOMEN- VERORDENING REGELT KAPPEN VAN BOMEN WAARDEVOLLE BOMEN BESCHERMEN In de gemeente Weert staan veel waardevolle houtopstanden. In het buitengebied zijn dit de bos- en natuurgebieden, houtwallen en

Nadere informatie

Contractvormen op golfbanen en sportvelden

Contractvormen op golfbanen en sportvelden Contractvormen op golfbanen en sportvelden Bij de landelijke aannemers komen steeds vaker vragen binnen over de toepasbaarheid van verschillende contractvormen voor de realisatie en eventueel onderhoud

Nadere informatie

Even voorstellen: Historie

Even voorstellen: Historie Postbus 33 5160 AA Sprang-Capelle T 0416 280 880 F 0416 273 322 E info@vanscholladvies.nl I www.vanscholladvies.nl BTW-nr NL8057.27.826.B.01 K.v.K. Tilburg nr. 18047302 Rabobank 33.42.24.578 Even voorstellen:

Nadere informatie

Leerpunten en aandachtspunten bij de ontwikkeling van een ECP Luc Pelkmans, VITO

Leerpunten en aandachtspunten bij de ontwikkeling van een ECP Luc Pelkmans, VITO Leerpunten en aandachtspunten bij de ontwikkeling van een ECP Luc Pelkmans, VITO Biobased Business Cases 2013 Breda 14-15 mei 2013 Locatiekeuze» Opportuniteiten:» bestaande faciliteiten uitbreidingsmogelijkheden.»

Nadere informatie

Voorbeeldstraat 1 17-12-2014

Voorbeeldstraat 1 17-12-2014 Voorbeeldstraat 1 17-12-2014 Pagina 1/11 Inhoudsopgave 1. Huidige situatie 2. Rendementsverloop 3. Toelichting Box 3 heffing 3.1 Oude methode: Box 3 heffing 3.2 Nieuwe methode: Box 3 heffing 4. Uw huidige

Nadere informatie

OVEREENKOMST COMMUNICATIE- OVERLEG- EN BESLUITSTRUCTUUR Dialoogtafel HBH Utrecht GEMEENTE UTRECHT

OVEREENKOMST COMMUNICATIE- OVERLEG- EN BESLUITSTRUCTUUR Dialoogtafel HBH Utrecht GEMEENTE UTRECHT OVEREENKOMST COMMUNICATIE- OVERLEG- EN BESLUITSTRUCTUUR Dialoogtafel HBH Utrecht GEMEENTE UTRECHT Concept 20 augustus 2014 Versie 2 Bestemd voor besprekingsdoeleinden i.h.k.v. de dialoog gerichte aanbesteding

Nadere informatie

Uitwerking drie scenario's voor Monitor Maatschappelijk Resultaat

Uitwerking drie scenario's voor Monitor Maatschappelijk Resultaat Uitwerking drie scenario's voor Monitor Maatschappelijk Resultaat Datum 24 september 2015 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Scenario 1: Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de vulling van de monitor, met aanvullingen

Nadere informatie

* totaal rendement, exclusief emissiekosten en voor belastingen

* totaal rendement, exclusief emissiekosten en voor belastingen Door de samenwerking met Direct Wonen kan Annexum particuliere beleggers de mogelijkheid bieden om in woningen te investeren. Middels uw deelname in Woningfonds Apeldoorn CV belegt u in drie woontorens

Nadere informatie

Landschap en Ruimtelijke Kwaliteit

Landschap en Ruimtelijke Kwaliteit Landschap en Ruimtelijke Kwaliteit Even terugkijken Successen van de afgelopen tijd Uniek systeem voor duurzaam beheer Zelfstandige Landschapsfondsen Betrokkenheid ANV s en andere lokale partijen Voorbeeld

Nadere informatie

Subsidieregeling Groen Blauw Stimuleringskader Uitvoeringsprogramma Brabantse Delta e.o.

Subsidieregeling Groen Blauw Stimuleringskader Uitvoeringsprogramma Brabantse Delta e.o. 4 - Subsidieregeling Groen Blauw Stimuleringskader Uitvoeringsprogramma Brabantse Delta e.o. t Hl i ifi ; : i :>! ui 5 /,,,,,, Wm > mmffl i f r.-v : i. 1,1 I : Het landschap in Brabant is vandaag de dag

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

AAN DE RAAD. Raadsvergadering d.d. : 18 december 2014 Voorstelnummer : Portefeuillehouder : Ans Pelzer Carrousel d.d.

AAN DE RAAD. Raadsvergadering d.d. : 18 december 2014 Voorstelnummer : Portefeuillehouder : Ans Pelzer Carrousel d.d. AAN DE RAAD Raadsvergadering d.d. : 18 december 2014 Voorstelnummer : Portefeuillehouder : Ans Pelzer Carrousel d.d. : 2 december 2014 Afdeling : Welzijn Opsteller : E. de Vries Onderwerp : Transformatie

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie Cable Partners B.V. Venneveld 34 4705 RR ROOSENDAAL tel. 0031 165 523 000 fax 0031 165 520 033 www.cablepartners.nl Opgesteld d.d.: Mei 2015 Revisie:

Nadere informatie

Stappenplan nieuwe Dorpsschool

Stappenplan nieuwe Dorpsschool Stappenplan nieuwe Dorpsschool 10 juni 2014 1 Inleiding Het college van burgemeester en wethouders heeft op 10 juni 2014 dit stappenplan vastgesteld waarin op hoofdlijnen is weergegeven op welke wijze

Nadere informatie

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting MKBA Windenergie Lage Weide Delft, april 2013 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M.J. (Marnix) Koopman Inleiding Het Utrechtse College en de Gemeenteraad zetten in op de ambitie

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

Programma van eisen 4seizoenenonderhoud

Programma van eisen 4seizoenenonderhoud Programma van eisen 4seizoenenonderhoud Checklist voor te maken afspraken met de opdrachtnemer Versie 7 juli 2005 Van aandachtspunten naar eisen In de bijeenkomsten van de regionale werkgroepen is geconstateerd

Nadere informatie

SCAN. Profiel van medewerkers. 1. Algemeen. 2. Kwaliteiten van de medewerkers STICHTING COLLECTIEF AGRARISCH NATUURBEHEER

SCAN. Profiel van medewerkers. 1. Algemeen. 2. Kwaliteiten van de medewerkers STICHTING COLLECTIEF AGRARISCH NATUURBEHEER STICHTING COLLECTIEF AGRARISCH NATUURBEHEER SCAN Profiel van medewerkers 1. Algemeen Het collectief is verantwoordelijk voor de inrichting van een organisatie die professioneel werkt. Dat vraagt om deskundige

Nadere informatie

Instructie cliëntprofielen

Instructie cliëntprofielen Bijlage 4 Instructie cliëntprofielen Dit document beschrijft: 1. Inleiding cliëntprofielen 2. Proces ontwikkeling cliëntprofielen 3. Definitie cliëntprofielen 4. De cliëntprofielen op hoofdlijnen 5. De

Nadere informatie

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Datum: 18 mei 2012 Afdeling: Bestuur, team ontwikkeling Afdelingshoofd:

Nadere informatie

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN Datum: 28januari 2015 Onze ref. NL221-30019 Deze rapportage geeft de resultaten weer van de actualisatie van de maatschappelijke kosten-baten analyse (MKBA) daken en gevelpanelen,

Nadere informatie

SAMENVATTING VOORGESCHIEDENIS

SAMENVATTING VOORGESCHIEDENIS Aan de raad, Onderwerp: Digitale informatieborden Voorstel: 1. De huidige 23 analoge evenementeninformatieborden vervangen door 20 digitale informatieborden 2. Geen gebruik maken van sponsoring en commerciële

Nadere informatie

Duurzaam Iepenbeheer

Duurzaam Iepenbeheer Duurzaam Iepenbeheer Een bestuurlijke samenwerkingsvorm ten behoeve van het behoud van waardevolle natuur en landschapselementen Door: Ruud Mantingh, DLV Groen & Ruimte bv Lezing ten behoeve van studiedag

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V.

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V. Gebroeders van der Poel B.V. 1 Inhoud: 1 Inleiding 3 1.1 Algemeen 3 1.2 Betrokkenen 3 1.3 Doelstelling 3 2 Inventarisatie sector- en keteninitiatieven 4 3 Rapportage management overleg 5 3.1. Algemeen

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Heereweg 1a 2161 AB Lisse 0252-417788 DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Conform niveau 3 op de CO 2-prestatieladder 2.0 Status Versie/ Datum Opgesteld Geautoriseerd Akkoord (werkvoorbereider)

Nadere informatie

Nu al Eenvoudig Beter

Nu al Eenvoudig Beter 12 LANDWERK #6 / 2013 Inhoudelijk voordeel van een veegplan is dat ontwikkelingen onderling zijn af te wegen. De ruimtelijke besluitvorming is minder ad hoc, omdat ontwikkelingen in één besluit zijn samengevoegd.

Nadere informatie

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale.

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. 1 Geachte heer/mevrouw Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. Bij verschillende gemeenten en instellingen

Nadere informatie

Naam emailadres@natuurlijkezaken.nl. Een nieuw merk voor de zakelijke diensten

Naam emailadres@natuurlijkezaken.nl. Een nieuw merk voor de zakelijke diensten Naam emailadres@natuurlijkezaken.nl Een nieuw merk voor de zakelijke diensten Even voorstellen Wat is Natuurlijke Zaken? Een nieuw merk voor de zakelijke diensten van Landschap Noord-Holland Samenvoeging

Nadere informatie

Vragenformulier op grond van artikel 30 van de Wet BIBOB

Vragenformulier op grond van artikel 30 van de Wet BIBOB Vragenformulier op grond van artikel 30 van de Wet BIBOB Invulinstructie In dit formulier wordt onder meer gebruik gemaakt van meerkeuzevragen. Indien meer dan één keuze mogelijk is, staat dit aangegeven

Nadere informatie

FORMAT BUSINESSCASE Inkoop Dagbesteding (licht)

FORMAT BUSINESSCASE Inkoop Dagbesteding (licht) FORMAT BUSINESSCASE Inkoop Dagbesteding (licht) Aanvrager Organisatie Overige initiatiefnemers Naam Contactpersoon Telefoon E-mail 1 Naam business case Klantsegment DAGBESTEDING CATEGORIE LICHT Cliënten

Nadere informatie

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland Overweegt u nieuwbouw of renovatie van een school? Deze folder geeft u inzicht in wat publiekprivate samenwerking (pps) bij scholen inhoudt. Wanneer

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

SROI Social Return On Investment. TOOLKIT SROI voor alle gemeenten in regio Noord-Holland Noord

SROI Social Return On Investment. TOOLKIT SROI voor alle gemeenten in regio Noord-Holland Noord 19 juni 2014 SROI Social Return On Investment TOOLKIT SROI voor alle gemeenten in regio Noord-Holland Noord Regionale standaard voor de toepassing van SROI in de arbeidsmarktregio Noord-Holland Noord.

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW Waarom wel het land, maar niet de sloot benutten in de veenweiden? Dat is de vraag waar het om draait in het icoon Aquatische landbouw

Nadere informatie

Groen goud uit landschapsonderhoud

Groen goud uit landschapsonderhoud Groen goud uit landschapsonderhoud Haalbaarheid voor een regionale biomassamarkt in het oostelijk deel van Utrecht Openbare samenvatting van de eindrapportage Jan Oldenburger Jaap van den Briel David Borgman

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

SCAN. Notitie voorbereiding beheercontracten. 1. Overzicht te doorlopen stappen STICHTING COLLECTIEF AGRARISCH NATUURBEHEER

SCAN. Notitie voorbereiding beheercontracten. 1. Overzicht te doorlopen stappen STICHTING COLLECTIEF AGRARISCH NATUURBEHEER STICHTING COLLECTIEF AGRARISCH NATUURBEHEER Notitie voorbereiding beheercontracten In de zomer van 2015 hebben alle collectieven een gebiedsaanvraag ingediend bij hun provincie, met daarin opgenomen het

Nadere informatie

J^ J. provmcie ~^^^ groningen

J^ J. provmcie ~^^^ groningen J^ J. provmcie ~^^^ groningen 13 maart 2012 Corr.nr. 2012-11.623, LGW Nummer 6/2012 Zaaknr. 385833 Voordracht van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten over deelname aan RaboStreekrekeningen en de

Nadere informatie

MFC Heerewaarden Investering en exploitatiekosten Datum: 27 mei 2014 Opdrachtgever: Gemeente Maasdriel Auteur: Wendie Hardeman en Edwin van de Voort

MFC Heerewaarden Investering en exploitatiekosten Datum: 27 mei 2014 Opdrachtgever: Gemeente Maasdriel Auteur: Wendie Hardeman en Edwin van de Voort MFC Heerewaarden Investering en exploitatiekosten Datum: Opdrachtgever: Auteur: 27 mei 2014 Gemeente Maasdriel Wendie Hardeman en Edwin van de Voort Inleiding In de periode februari mei 2014 is door en

Nadere informatie

Zou het niet iedeaal zijn

Zou het niet iedeaal zijn Zou het niet iedeaal zijn ...als op de eerste werkdag van een nieuwe medewerker alles klaarstaat?! Er zal geen discussie over bestaan. Het zou ideaal zijn wanneer alle voorzieningen op de eerste werkdag

Nadere informatie

gfedcb Raad gfedc OR gfedc Besluitenlijst d.d. d.d.

gfedcb Raad gfedc OR gfedc Besluitenlijst d.d. d.d. Nota voor burgemeester en wethouders Onderwerp Eenheid/Cluster/Team BV/PJ/JZ Inkoop van Energie 1- Notagegevens Notanummer 2007.06684 Opsteller Meiling G.J. Telefoon 3063 Datum 19-4-2007 Portefeuillehouder

Nadere informatie

HANDLEIDING ECOLOGISCHE EN FINANCIELE TOETS

HANDLEIDING ECOLOGISCHE EN FINANCIELE TOETS HANDLEIDING ECOLOGISCHE EN FINANCIELE TOETS INLEIDING Als onderdeel van de interne kwaliteitsborging voert het collectief een ecologische toets uit op het beheerplan dat in voorbereiding op de gebiedsaanvraag

Nadere informatie

Selectie van Meer met Minder -proefprojecten

Selectie van Meer met Minder -proefprojecten Selectie van Meer met Minder -proefprojecten Versie 10 maart 2008 Inhoudsopgave 1 Inleiding 4 2 Wat is een Meer met Minder-proefproject? 4 2.1 MmM-uitgangspunten 4 2.2 MmM-aanpak 5 2.2.1 Verleiden 5 2.2.2

Nadere informatie

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Ondergetekenden: 1. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, mevrouw G. Verburg, handelend als bestuursorgaan, hierna

Nadere informatie

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013 FRYSLÂN FOAR DE WYN Plan van aanpak Finale versie, 14 november 2013 Albert Koers, Comité Hou Friesland Mooi Hans van der Werf, Friese Milieu Federatie Johannes Houtsma, Platform Duurzaam Friesland FRYSLÂN

Nadere informatie

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren / Opmerkingen uit de Yellow paper sessie van 25-06-2014 Omvang 1. Alleen voor grote bedrijven met grote projecten 2. Te

Nadere informatie

Glasvezel Ommen-Hardenberg Nieuwsbrief januari 2014

Glasvezel Ommen-Hardenberg Nieuwsbrief januari 2014 Glasvezel Ommen-Hardenberg Nieuwsbrief januari 2014 Afgelopen jaar bent u geïnformeerd over de mogelijkheden voor aanleg van glasvezel in de buitengebieden van de gemeenten Ommen en Hardenberg. In de tweede

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

BEGROTINGSWIJZIGING PARK VAN LUNA

BEGROTINGSWIJZIGING PARK VAN LUNA BEGROTINGSWIJZIGING PARK VAN LUNA 2013 Velsen-Zuid, 29-3-2013 Inhoudsopgave Blz. 1. PROGRAMMABEGROTING 1.1 Programmabegroting 2013 3 2. BEGROTING PER DEELPROGRAMMA 2.1 Gebiedsbeheer 5 2.2 Toezicht 7 2.3

Nadere informatie

Handleiding publiceren aanbesteding Fase 2, stap 2

Handleiding publiceren aanbesteding Fase 2, stap 2 September 2008 Dit is een uitgave van het Ministerie van OCW, Taskforce Gratis Schoolboeken 2008, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Taskforce Gratis Schoolboeken. Auteursrecht voorbehouden.

Nadere informatie

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken.

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken. Geacht college, raad en toehoorders, Ik wil graag beginnen met een compliment voor deze begroting, die naar het schijnt in een bijzonder korte tijd is opgesteld. En daarnaast voor de uiterst overzichtelijke

Nadere informatie

SOCIAL INFORMATION SYSTEM

SOCIAL INFORMATION SYSTEM De SIS is een tool die oplossingen biedt voor uitdagingen en vragen in de wijk. Het product is vooral sterk in het verbinden van belangen. Zo stelt het organisaties in staat makkelijk en efficiënt met

Nadere informatie

Bijlage 3: Afvalbrengpunten in Enschede

Bijlage 3: Afvalbrengpunten in Enschede Bijlage 3: Afvalbrengpunten in Enschede Huidige situatie De gemeente Enschede heeft 3 afvalbrengpunten, in Zuid aan de Vlierstraat, in Oost aan de Lenteweg en in West aan de Binnenhaven. Zuid heeft verreweg

Nadere informatie

VOORBLAD VOOR RAADSBUNDEL, bundelnummer: 16 11ini01587

VOORBLAD VOOR RAADSBUNDEL, bundelnummer: 16 11ini01587 VOORBLAD VOOR RAADSBUNDEL, bundelnummer: 16 11ini01587 1. Onderwerp: aanschaf houtkachel ter verwarming van de gemeentewerf te Ulft 2. Voor welke raadscyclus: 3. Agendering: 4. Behandelwijze: 5. Indien

Nadere informatie