p. 8. betalingsbalans.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "p. 8. betalingsbalans."

Transcriptie

1 10 juli 2012 Vandaag publiceerde de Centrale Bank van Aruba haar Verslag 2011: Economische en Financiële Ontwikkelingen. De Nederlandse vertaling van de algemene beschouwing van de President, opgenomen in dit verslag, volgt hieronder. 1 Na twee jaar van krimp begon 2011 met verwachtingen van hernieuwde groei voor de Arubaanse economie en verbeterde arbeidsmarktomstandigheden. Een belangrijke reden voor dit optimisme zat in het feit dat Valero Energy Corporation (VEC), na een onverwachtse sluiting in juli 2009, de productie weer opstartte bij haar Arubaanse olieraffinaderij in januari Naast de totstandkoming van de settlement agreement met de Arubaanse regering, droegen verbeteringen in de Verenigde Staten en andere grote economieën, alsook verbeterde raffinagemarges, bij tot de beslissing van de VEC om haar activiteiten te hervatten 2. In overeenstemming met deze verwachtingen, heeft de heropening van de raffinaderij een positieve impact gehad op de Arubaanse economie. Het reële BBP steeg naar schatting met 8,9 procent tot ongeveer Afl. 2,9 miljard 3, waarbij de oliesector ongeveer twee derde van deze groei bijdroeg, die grotendeels teweeggebracht werd door het sterke herstel in de netto uitvoer van deze sector 4. Schattingen van de CBA duiden erop dat de invloed van de raffinaderij op de groei van het reële BBP in 2011 tot op zekere hoogte ook een reflectie was van de hogere consumptie (4,5 procentpunten van de BBP-groei) en investeringen (2,4 procentpunten van de BBP- groei). Het leeuwendeel van de toename in consumptie kwam van de private sector. Indicatief voor deze toegenomen consumptie is een 6,9 procent stijging van de omzetbelasting in reële termen, de zogeheten BBO. De stijging van de investeringen van de private sector heeft de terugval in die van de publieke sector meer dan goedgemaakt, daar menig project óf vooruitgang boekte óf werd afgerond in Deze projecten omvatten de constructie van het Ritz Carlton hotel, evenals belangrijke renovaties van verschillende hotels en van de luchthaven. De keerzijde van deze groeibevorderende ontwikkelingen, met daarbij de flinke uitbreiding in de toeristensector, is dat zij de import opkrikten, hetgeen een dempend effect heeft gehad op de groei. In de publieke sector werden enkele relatief grote projecten opgestart, in het bijzonder de verfraaiing van het stadscentrum en andere infrastructurele projecten, doordat de regering met een ambitieuze investeringsstrategie 1 De Engelse versie prevaleert. 2 Valero Energy Corporation, 10-Q Kwartaalrapportage overeenkomstig secties 13 of 15(d), Eerste Kwartaal 2011, p In prijzen van Export van geraffineerde olie minus import van ruwe olie. Gebaseerd op de lopende rekening van de betalingsbalans. 1

2 kwam om duurzame groei te ondersteunen middels stedelijke- en buurtvernieuwing, groene energie en een verbeterd infrastructureel netwerk. De horeca beleefde wederom een goed jaar in De activiteiten in zowel de hotelen de restaurantsector verbeterden dankzij de dynamische ontwikkeling van het toerisme. De verdere toename in het verblijfstoerisme kwam van secundaire markten en toonde het profijt van de diversificatiestrategie die door de recent ingestelde Aruba Tourism Authority sui generis (ATA) wordt gehanteerd. Deze strategie houdt in het beschikbaar stellen van extra marketingfondsen, grotere ondersteuning aan touroperators, en het alloceren van meer menskracht voor deze steeds belangrijkere bronmarkten (vooral Venezuela). Het aantal bezoekers uit de Verenigde Staten liet een geringe terugval zien na een opleving in 2010, maar de stijging van 27 procent in de Latijnsamerikaanse markt heeft dat tegenvallende resultaat meer dan goedgemaakt, en het constante Amerikaanse marktaandeel van 65 procent gedurende de laatste vier jaar met 4 procentpunten gereduceerd. Toeristen uit Venezuela, Argentinië, Brazilië, Colombia en Ecuador vertegenwoordigden samen bijna 80 procent van de totale groei in verblijfstoeristen. In deze groep heeft de Venezolaanse toerist, die blijkbaar bereidwilliger is om te reizen en meer buitenlandse valuta voorhanden lijkt te hebben, een prominente rol gespeeld en neemt bijna 60 procent van de complete groei in verblijfstoerisme voor haar rekening. Na een vertraging in het jaar daarvoor boekte het cruise-toerisme een groei van 5,4 procent voor Van invloed op deze groei waren een uitzonderlijk sterk eerste kwartaal en een ongebruikelijke piek in cruise-bezoekers in de maand december. Anekdotisch bewijs suggereert dat prijskortingen bij grote cruise-maatschappijen instrumenteel waren in het opvoeren van de vraag. In totaal was er een aanzienlijke groei in de bruto ontvangsten uit hoofde van het toerisme van bijna 9 procent (Afl. 191 miljoen) tot Afl. 2,4 miljard (50,4 procent van BBP), het op één na hoogste niveau ooit behaald. De CBA schat dat de aan toerisme-gerelateerde prijzen voor goederen en diensten slechts met 1,3 procent zijn toegenomen in 2011, hetgeen een klein deel van de toename in de ontvangsten uit hoofde van het toerisme verklaart. Beschikbaarheid van adequate en actuele arbeidsmarktinformatie is onontbeerlijk om de economie te kunnen begrijpen en beheersen. Door een aanhoudend gebrek aan dergelijke data is de CBA een groot voorstander van het minstens één keer per jaar houden van een arbeidsmarktonderzoek, teneinde de arbeidsmarktstatistieken te verbeteren. In november 2011 hield het Departement van Arbeid en Onderzoek een arbeidsmarktonderzoek onder een aantal in de steekproef gevallen huishoudens om de condities op de arbeidsmarkt te evalueren. De resultaten suggereren dat de arbeidsmarkt sinds het laatste onderzoek (Census 2010) is verbeterd. Het werkloosheidspercentage daalde van 10,6 procent naar 8,9 procent oftewel circa werklozen in november Deze ontwikkeling weerspiegelt een stijging in beschikbare banen met ruim 1.400, vergeleken met het onderzoek van Ten aanzien van de prijsontwikkelingen geldt dat het inflatietempo beduidend is toegenomen. De CPI is gemiddeld met 4,4 procent gestegen in 2011 (2010: 2,1 procent), hetgeen 1,2 procentpunten hoger is dan die van de Verenigde Staten, Aruba s meest belangrijke handelspartner en toeristenmarkt. Ongeveer 72 procent van deze toename vloeide voort uit de categorieën voedsel en energie, waarvan de laatste is opgebouwd uit 2

3 water- en energieprijzen alsmede de benzineprijs. Buiten de sterk schommelende voedselen energiecategorieën, is de inflatiedruk weer toegenomen. De kerninflatie (de inflatie exclusief de voedsel- en energiecomponenten) steeg van -0,3 procent in 2010 tot 1,2 procent in 2011, met als belangrijke component telecommunicatiediensten. Het binnenlandse inflatietempo blijft zeer afhankelijk van de ontwikkelingen in de prijs van basisproducten, in het bijzonder van fossiele brandstof. Er is echter licht aan de horizon. Het lokale water- en energiebedrijf, de WEB, heeft substantiële investeringen gedaan in 2011 om de efficiëntie in water- en elektriciteitsproductie te verbeteren om zodoende de afhankelijkheid van fossiele brandstof significant te verminderen. Ter illustratie: met de nieuwe RECIP III unit 5 zal het bedrijf tot 35 procent minder brandstof nodig hebben om 1 megawatt/uur elektriciteit 6 te produceren. Na verloop van tijd zullen deze positieve ontwikkelingen leiden tot stabielere of zelfs lagere tarieven voor water en elektriciteit, waardoor hun volatiele bijdrage aan de inflatie wordt getemperd. Het resultaat van de betalingsbalans werd weer in hoge mate beïnvloed door de transacties van de oliesector. De goederen- en dienstenrekening van deze sector veerde op van een Afl. 800 miljoen tekort in 2010 tot een Afl. 11 miljoen surplus in 2011, hetgeen de herstart van de activiteiten van de raffinaderij reflecteert. Anderzijds, registreerde de lopende rekening van de niet-oliesector haar hoogste tekort (7,1 percent van BBP) sinds Toename van betalingen voor zowel goederen en diensten als hoge winst- en dividenduitkeringen aan niet-ingezetenen, waren de voornaamste factoren die aan dit negatief resultaat bijdroegen, ondanks de genoemde 9-procent sprong in toeristenontvangsten. Het tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans (8,8 procent van het BBP) werd gefinancierd door het overschot op de kapitaal- en financiële rekening (8,5 procent van het BBP) als gevolg van handelskrediettransacties en afnames in buitenlandse vorderingen van lokale ondernemingen op hun geaffilieerde buitenlandse bedrijven. Dienovereenkomstig zijn de internationale reserves van de monetaire sector gekrompen met Afl. 23 miljoen, en reflecteert een krimp van Afl. 65 miljoen in de officiële reserves van de CBA tot Afl. 1,3 miljard. Dit tekort werd gedeeltelijk tenietgedaan door een stijging van Afl. 42 miljoen in de netto buitenlandse activa van de commerciële banken. Tegen het eind van 2011 bereikte het financieringstekort van de overheid voor het eerst ooit 6,9 procent van het BBP, ondanks de positieve effecten van diverse overmijdelijke maatregelen die genomen werden om de bijdragen aan de APFA, AZV en SVB te reduceren, bereikt door een serie van Sociale Dialogen. Het tekort in 2011 betekende het tweede jaar van structureel hogere financieringstekorten, indien de overheidsinkomsten in 2010 gecorrigeerd worden voor de incidentele Afl. 211,6 miljoen netto ontvangst uit hoofde van de overeenkomst met de VEC 7. Deze steeds groter wordende kloof tussen inkomsten en uitgaven, waargenomen sinds 2008, is onhoudbaar op middellange termijn, en vormt dus een ernstig risico voor de economie, daar het aanhoudend lenen van grote bedragen door de overheid haar rentelasten binnen de totale begroting zal vergroten. In 2011 nam de totale 5 Het RECIP III project bestaat uit 4 motoren met een capaciteit om 11 megawatts elektriciteit te produceren. 6 Water en Energie Bedrijf, Awalectra, August 2011, p Het tekort inclusief achterstallige betalingen bedroeg Afl. 405,9 miljoen, exclusief de incidentele netto ontvangst van Afl. 211,6 miljoen. 3

4 overheidsschuld toe met Afl. 391 miljoen, de grootste stijging die ooit is geregistreerd, tot Afl. 2,8 miljard oftewel 57,8 procent van het BBP. Om verdere structurele verzwakking van haar financiële positie een halt toe te roepen, heeft de overheid een financieel raamwerk ingevoerd, waarmee wordt beoogd een begrotingsevenwicht te bereiken per ultimo 2016, door het financieringstekort elk jaar met Afl. 75 miljoen ( ) en met Afl. 50 miljoen (2015 en 2016) 8 terug te brengen. Deze doestellingen, die deel zouden moeten uitmaken van een allesomvattende, fiscal responsibility act (een wet bedoeld ter waarborging van gezonde overheidsfinanciën), zijn een belangrijke stap naar begrotingsevenwicht en het verbeteren van de onderliggende overheidsfinanciën. Het zal echter tijd vergen voordat profijt kan worden getrokken van bijvoorbeeld verhoogde investeringen, toenames in (belasting-)efficiëntie en belastinghervormingen (tweede fase Sociaal Dialoog: ). Tekortreductie is een kwestie van balanceren, waarbij beleidsmakers ervoor moeten zorgen dat het snijden in de overheidsuitgaven geen directe bedreiging vormt voor economische groei. Tegelijkertijd zal een structurele vooruitgang in de financiële positie van de overheid een duidelijk en positief teken zijn dat deze resoluut is in het borgen van haar financiële gezondheid door het realiseren van een begrotingsevenwicht binnen het geprojecteerde financieel raamwerk, zoals tevens geaccordeerd door het Parlement van Aruba. Ondanks de uitdagingen van het begrotingsbeleid van de overheid voor een effectief monetair beleid, heeft de CBA haar monetaire beleidskoers gehandhaafd. Gedurende de in 2011 gehouden vergaderingen heeft de Monetair Beleidscommissie (MPC) zowel de reserveverplichting als de beleningsrente onveranderd gelaten op respectievelijk 11 procent en 1 procent. Hoewel een dalende trend waarneembaar was vanaf augustus 2010, zijn de netto internationale reserves adequaat gebleven, afgezet tegen het BBP, de geldhoeveelheid en de lopende rekening betalingen. De omvang van de reserves bleef ook een steun voor de vaste wisselkoersverhouding tussen de Arubaanse gulden en de Amerikaanse dollar en de hieruit resulterende doelstelling van relatieve prijsstabiliteit. Behalve het niveau van de internationale reserves heeft de MPC ook andere belangrijke indicatoren overwogen, zoals de 12-maandsinflatie en het verschil in inflatietempo met de Verenigde Staten, de binnenlandse economische groei en de ontwikkelingen in de bancaire kredietverlening. Over het geheel had de kredietverlening een zwakke start in de eerste vijf maanden van 2011, maar herstelde het gedurende de rest van het jaar, eindigend met een 2,7 procent groei. Leningen aan bedrijven en kredieten aan particulieren namen toe met respectievelijk 3,7 procent en 2,1 procent. Terwijl de groei in woonhypotheken bijna 5 procent bereikte ultimo van het jaar, bleven de consumentenkredieten dalen (0,7 procent), hiermee een voortdurende zwakte in dit segment van de kredietmarkt signalerend. De mogelijke consolidatie van consumentenkrediet via woonhypotheken zou een gedeeltelijke verklaring kunnen zijn van de terugloop in het consumentenkrediet. De sector elektriciteit, gas en watervoorziening nam een geschatte 83,6 procent van de totale toename in netto leningen aan ondernemingen voor zijn rekening. 8 Regering van Aruba (2011). Een stabiele basis voor de toekomst, Financieel en Economische Informatie memorandum van het Kabinet Mike Eman. 4

5 De hernieuwde sterke, binnenlandse, economische groei gedurende het jaar was van korte duur. Olieprijsontwikkelingen op de wereldmarkt die zorgden voor een steeds kleiner verschil in de prijzen van zwaarzure en lichtzoete ruwe olie bracht een winstgevende operatie van de Arubaanse raffinaderij in gevaar. Ten gevolge hiervan heeft de VEC op 19 maart 2012 aangekondigd dat de raffinage-activiteiten van deze raffinaderij weer zullen worden gestaakt, waarbij overwogen werd een bunker- en opslagplaats op locatie 9 te blijven opereren. Met de sluiting tussen medio-2009 en 2010 en diens verzwakkende invloed op de economische activiteiten nog vers in het geheugen, wordt verwacht dat deze staking van activiteiten een krimpend effect zal hebben op de Arubaanse economie in Gedeeltelijke verzachting zou bereikt kunnen worden als de voorgenomen overname van de raffinaderij door PetroChina Company Limited halverwege het jaar wordt gerealiseerd. De onzekere ontwikkelingen ten aanzien van de toekomst van de raffinaderij vormen een belangrijke uitdaging voor de CBA om het meest waarschijnlijke resultaat te schatten ten aanzien van de economische output voor 2012 en Voordat de raffinaderij had aangekondigd de activiteiten te zullen staken, had de CBA geraamd dat in 2012 de economie zou groeien met 3,5 procent in reële termen. Intussen heeft de CBA echter verschillende scenario s doorgerekend om het BBP te schatten en de mogelijke impact op de overheidsfinanciën. In het meest negatieve scenario waarin de olieraffinage-activiteiten volledig zouden worden stopgezet, zal het BBP in reële termen krimpen met 4,2 procent in In het meest positieve scenario, met een heropening van de raffinaderij door een nieuwe eigenaar in augustus van dit jaar, voorziet de CBA een BBP-groei in reële termen van 1,6 procent in 2012 en 6,7 procent voor 2013, terwijl het financieringstekort van de overheid gerelateerd aan het BBP op 6,5 procent zal uitkomen in 2012 (in plaats van de begrote 5,2 procent) en 4,5 procent in Onder de huidige omstandigheden zal een heropening van de raffinaderij in de tweede helft van 2012 de negatieve economische impact van de tijdelijke sluiting waarschijnlijk niet helemaal terugdraaien, daar geschat wordt dat het aantal verblijfstoeristen in 2012 langzamer zal groeien, namelijk 2,4 procent. Deze lager dan verwachte BBP-groei zou een opwaarts risico kunnen vormen voor het begrote financieringstekort, welke additionele maatregelen zou kunnen vergen om de inkomsten te stimuleren en/of de uitgaven te reduceren in geval de overheid zijn streven van 5 tot 6 procent tekort in procenten van het BBP wenst aan te houden, teneinde de schuld in procenten van het BBP onder de 60 procent te houden. Terwijl de VEC het merendeel van zijn werknemers in dienst hield, werden de meeste onderaannemers ontslagen, wederom de werkloosheid opschroevend en de consumptie negatief beïnvloedend. Met betrekking tot het laatste zijn er enkele indicaties dat een aantal van deze ontslagen onderaannemers opnieuw in dienst is genomen voor andere lopende projecten, echter tegen een lager salaris. Op het gebied van toezicht werd de nodige vooruitgang geboekt in het versterken van het wettelijk en regelgevend raamwerk op de gebieden van het financieel toezicht en AML/CFT gedurende Hierdoor lukte het Aruba een hogere mate van compliance te bereiken ten aangezien van de internationale standaarden op deze gebieden. Het toezichthoudende mandaat van de CBA breidde zich snel uit gedurende de afgelopen twee 9 Valero Energy Corporation, Valero schort raffinage activiteiten in Aruba op, Persbericht van 19 maart

6 jaar, waarbij de CBA de enige toezichthoudende autoriteit werd op het gebied van AML/CFT, met een ruimer toezichtsbereik dan de traditionele financiële sector. Met het oog op die toegenomen verantwoordelijkheid en ook om de schaarse toezichthoudende middelen zo efficiënt mogelijk in te zetten, heeft de CBA besloten haar toezichthoudende aanpak te verschuiven van een op naleving-georiënteerde naar een risico-gebaseerd raamwerk. In 2011 werden enkele belangrijke stappen ondernomen om dit doel te bereiken. De CBA heeft een projectteam geïnstalleerd om de uitvoering van een functioneel raamwerk voor risicogebaseerd toezicht te borgen. Voorts is er een softwareprogramma aangeschaft ten behoeve van de implementatie van een risico-gebaseerde aanpak voor alle onder toezicht staande sectoren. Bovendien streeft de CBA naar een meer pro-actieve, vooruitblikkende aanpak in haar toezichthoudende taken. Belangrijke elementen van zo n aanpak behelzen het geven van meer aandacht aan aspecten zoals het bestuur van een onderneming, de bedrijfscultuur (waaronder ook de tone at the top ) en de levensvatbaarheid van het bedrijfsmodel. Hoewel de Arubaanse financiële sector de globale financiële storm goed heeft doorstaan, is er geen ruimte voor zelfgenoegzaamheid. Ontwikkelingen in de financiële sector voltrekken zich sneller dan vroeger. Verder is door de jaren heen de omvang van de financiële sector behoorlijk toegenomen. Gedurende de periode groeide de gecombineerde balans van de commerciële bankensector gemiddeld met 3,8 procent. De Arubaanse autoriteiten hebben in zeer korte tijd aanzienlijke verbeteringen aangebracht met het oog op het herstellen van de tekortkomingen vermeld in het FATF Mutual Evaluation Report (MER) van oktober Ten gevolge hiervan heeft de FATF, in zijn Plenaire vergadering van juni 2011 in Mexico, besloten om Aruba in het reguliere followup proces te plaatsen, met het verzoek terug te rapporteren in juni 2012 over de geboekte voortgang in het elimineren van de resterende tekortkomingen. Hoewel het actieplan, dat opgesteld werd om de tekortkomingen zoals vermeld in het MER te herstellen, nog niet geheel is uitgevoerd, is het belangrijk om de aanzienlijke verbeteringen te onderkennen die in zulk een korte tijd zijn gerealiseerd, waaronder de introductie in juni 2012 van de Landsverordening ter voorkoming en bestrijding van witwassen en terrorismefinanciering (AML/CFT verordening). Deze Landsverordening bevat nieuwe en uitvoerige regels voor alle financiële instellingen en aangewezen niet-financiële bedrijven en beroepen (DNFBP s) op het gebied van cliënt onderzoek (CDD), melding ongebruikelijke transacties, registratie, toezicht, handhaving en informatie-uitwisseling. Een andere grote prestatie is het uitbrengen van een AML/CFT Handboek voor de onder toezicht staande financiële instellingen en trustkantoren in juni Dit handboek beschrijft de voorwaarden vermeld in de wet- en regelgeving en geeft richting hoe aan deze voorwaarden te voldoen. Eveneens bracht de CBA in juli 2011 richtlijnen uit voor DNFBP s en andere entiteiten die (tot nu toe) slechts voor AML/CFT-doeleinden gereguleerd worden, voor het implementeren van beleid en maatregelen met betrekking tot CDD en om het risiconiveau van hun klantenbestand te bepalen. Bovendien heeft de CBA zijn procedures met betrekking tot het toetsen van de deskundigheid en betrouwbaarheid van sleutelpersonen (waaronder mede te verstaan aandeelhouders en directeuren) flink aangescherpt en in dit verband een compleet herziene, persoonlijke vragenlijst geïntroduceerd in mei

7 In 2011 werd een concept wetsvoorstel voorbereid, in overleg met Directie Wetgeving, om de sectorale toezichthoudende wetten te versterken en hun reikwijdte te verruimen. Begin 2012 werd dit wetsvoorstel aan de Minister van Financiën aangeboden om het wetgevingsproces op te starten. In verband met de invoering in januari 2012 van de Landsverordening algemeen pensioen (voor werknemers), werden tevens enkele belangrijke veranderingen aangebracht in de toezichtswetgeving met betrekking tot de ondernemingspensioenfondsen en verzekeraars. De voornaamste veranderingen in de Landsverordening Ondernemingspensioenfondsen (Lop) zijn de introductie van criteria voor de deskundigheid en betrouwbaarheid van sleutelpersonen, de verplichting van een gezonde en beheerste bedrijfsvoering en de mogelijkheid voor de CBA om administratieve sancties op te leggen aan een ondernemingspensioenfonds en/of zijn bestuur bij nietnaleving van de Lop-bepalingen of de door de CBA uitgebrachte regelgeving. Ten aanzien van de Landsverordening Toezicht Verzekeringsbedrijf (Ltv), werd besloten de minimum solvabiliteitsmarge die levensverzekeraars dienen aan te houden geleidelijk met één procentpunt per jaar te verhogen en wel van 4 procent tot 8 procent van de technische voorzieningen. De CBA nam tevens stappen om het raamwerk voor prudentieel toezicht te versterken, middels het uitbrengen van twee herziene beleidsrichtlijnen in De CBA bracht een gewijzigde beleidsrichtlijn uit over liquiditeitsrisicomanagement en een beleidsrichtlijn over het borgen van de bedrijfscontinuïteit. Deze beleidsdocumenten hebben ten doel veilige en gezonde praktijken voor liquiditeitsmanagement en bedrijfscontinuïteit te bevorderen door het vaststellen van high-level richtlijnen op deze gebieden. Om de transparantie te vergroten in de markt voor consumentenkrediet en het publiek van voldoende informatie te voorzien over de werkelijke kosten van dit type leningen, heeft de CBA bovendien herziene richtlijnen uitgegeven inzake de publicatie van de effectieve rente op consumentenleningen in juni Daarenboven heeft de CBA besloten, als reactie op de negatieve signalen die zij van tijd tot tijd krijgt over mogelijk twijfelachtige praktijken binnen deze sector, om het toezicht op pandhuizen te herstarten. Met dit doel voor ogen heeft de CBA een herzien ontheffingenbeleid uitgebracht voor pandhuizen, gebaseerd op artikel 48 lid 1 van de Landsverordening toezicht kredietwezen (Ltk), die van kracht werd in april Nieuwe pandhuizen moeten ontheffing krijgen van de CBA aleer zij hun activiteiten kunnen aanvangen. De pandhuizen die reeds actief zijn hebben een overgangsperiode van één jaar gekregen om aan de voorwaarden, zoals vastgelegd in voormeld ontheffingenbeleid, te voldoen. Via periodieke onderzoeken ter plekke en continue offsite-monitoring, hetgeen onder meer omvat het nauw gezet beoordelen van de rapportages die elke instelling bij de CBA moet indienen, wordt de financiële gezondheid van de onder toezicht staande instellingen, alsook de belangrijkste ontwikkelingen in de sectoren gemonitoord. Een andere belangrijke uitdaging voor het toezicht is dat sinds 1 januari 2011 het toezicht op het ambtenarenpensioenfonds, het APFA, bij de CBA is neergelegd. De dekkingsgraad van dit fonds ligt ver beneden de minimum-dekkingsgraad van 100 procent. De discussies met de belangrijkste sponsor van het APFA, de Arubaanse overheid, over de modaliteiten van een herstelplan (dat goedkeuring behoeft van de CBA) verkeren in de eindfase. 7

8 Over het algemeen genomen bleven de sectoren die onder toezicht staan gezond. Echter, de omgeving waarin ze opereren is minder gunstig vergeleken met enkele jaren geleden. Ter illustratie: de gecombineerde winstgevendheid van de commerciële banken is in de afgelopen jaren afgenomen, hoofdzakelijk wegens de benodigde hogere toevoegingen aan de voorzieningen op probleemleningen (non-performing loans ) (NPL s), en de toenemende operationele kosten, hoofdzakelijk personeel en IT-gerelateerd. Hoewel het voorzieningenniveau bij de commerciële banken ten opzichte van de NPL s grotendeels adequaat is, en zij voldoende buffers hebben om additionele verliezen te dragen, indien het economisch klimaat zou verslechteren, blijft de toch tamelijk hoge NPL-ratio van deze banken een punt van zorg. Datzelfde geldt voor de banklike instellingen. Voorts vereist de significante vermindering van de liquiditeit op de binnenlandse markt, deels het resultaat van de plaatsing van leningen door de overheid op de binnenlandse markt in de afgelopen drie jaar om haar financiële tekorten te financieren, nauwgezette monitoring. Als onderdeel van zijn bewaking ten aanzien van de ontwikkelingen binnen de commerciële bankensector verricht de CBA bovendien halfjaarlijkse stress tests op de individuele banken om de effecten van significante schokken op hun prudentiële ratio s, inclusief hun solvabiliteit en de prudentiële liquiditeitsratio s, te toetsen. De resultaten van deze testen indiceren dat verdere versterking van de prudentiële liquiditeitsvereisten op zijn plaats lijkt. Ook de aanhoudende lage rente-omgeving, met name in de financiële markten in de Verenigde Staten, blijft een uitdaging vormen voor de verzekeringsmaatschappijen en pensioenfondsen voor wat betreft hun rendement op hun vastrentende beleggingen in de komende jaren. Ongetwijfeld was het jaar 2011 weer bepalend voor Aruba op zowel economisch als financieel front. Het was een jaar dat begon met hernieuwde hoop voor een sterk en duurzaam economisch herstel, maar dat eindigde in bezorgdheid over wat de nabije toekomst zal brengen voor de Arubaanse economie. Terwijl de financiële levensvatbaarheid op korte termijn van de raffinaderij één van de grootste uitdagingen is waar Aruba zich momenteel voor geplaatst ziet, blijven andere grote problemen zichtbaar aan de horizon, zoals de structurele zwakte in de overheidsfinanciën, het verder diversifiëren van de Arubaanse economie, de relatief hoge kosten van levensonderhoud, de bovenmatige schuldenlast van huishoudens, de eroderende koopkracht en de snel vergrijzende bevolking. Hoewel er misschien niet tegelijkertijd oplossingen bestaan voor al deze problemen, moeten aanhoudende, gezamenlijke krachtsinspanningen om deze zwaarwegende problemen structureel aan te pakken, onverminderd doorgaan. Behalve dat het doorgaan met de sociaal dialogen een belangrijk instrument is om consensus te bereiken over belangrijke kwesties voor de Arubaanse gemeenschap, zou een publiek debat met alle belanghebbenden ook hoog op de agenda moeten staan om transparantie te bewerkstellingen in het onderliggende besluitvormingsproces, alsmede in het kader van de vereiste, af te leggen verantwoording hoe wij onze schaarse bronnen aanwenden. De beslissingen die we vandaag nemen, zullen de doelmatigheid van onze bijdrage aan het welzijn van onze gemeenschap op zowel middellange als op lange termijn bepalen. 8

De financiële crisis vanuit de. Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba

De financiële crisis vanuit de. Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba De financiële crisis vanuit de Caribische invalshoek 4 november 2010 0 Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba Structuur van de presentatie Effecten financiële crisis voor het Caribisch

Nadere informatie

De conclusies van het IMF betreffende de betalingsbalans en het monetair beleid zijn onderverdeeld in drie aspecten:

De conclusies van het IMF betreffende de betalingsbalans en het monetair beleid zijn onderverdeeld in drie aspecten: SAMENVATTING BELANGRIJKSTE CONCLUSIES IN HET RAPPORT D.D. 19 SEPTEMBER 2011 NAAR AANLEIDING VAN DE BESPREKINGEN IN HET KADER VAN DE 2011 ARTIKEL IV CONSULTATIES VAN HET IMF 1. HOOFDTHEMA Het belangrijkste

Nadere informatie

Prakash Mungra General Manager Supervisory Issues CBA. I.h.k.v. Pensioenseminar georganiseerd door Arubaans Pensioen Platform op 25 3 2010

Prakash Mungra General Manager Supervisory Issues CBA. I.h.k.v. Pensioenseminar georganiseerd door Arubaans Pensioen Platform op 25 3 2010 Renteontwikkelingen in Aruba Prakash Mungra General Manager Supervisory Issues CBA I.h.k.v. Pensioenseminar georganiseerd door Arubaans Pensioen Platform op 25 3 2010 1 Renteontwikkelingen op Aruba 1.

Nadere informatie

Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014

Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014 PERSBERICHT NR. 2013-009 Curaçao Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014 Na de economische krimp van 0,1% in 2012, neemt naar verwachting het reële Bruto Binnenlands Product van

Nadere informatie

SCHATTING BBO OPBRENGSTEN

SCHATTING BBO OPBRENGSTEN SCHATTING BBO OPBRENGSTEN 1. Opbrengsten BBO aan overheidsinkomsten Voordat wordt ingegaan op de opbrengsten die de BBO aan Lands kas zal bijdragen, wordt stilgestaan bij het gegeven dat het BBO-stelsel

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2014 129,5%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 31 maart 2014. Over de eerste zes maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Debt Sustainability Analysis (DSA)

Debt Sustainability Analysis (DSA) BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Debt Sustainability Analysis (DSA) Een analyse naar de kwetsbaarheid van de Surinaamse Staatsschuld in 2014-2018 Malty Dwarkasing Sarajane Omouth

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Europese Commissie - Persbericht Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Brussel, 05 mei 2015 De economie in de Europese Unie profiteert dit jaar van een

Nadere informatie

Jaarcijfers 2012. 6 maart 2013

Jaarcijfers 2012. 6 maart 2013 Jaarcijfers 2012 6 maart 2013 Overzicht Klantbelang gediend met stevig financieel fundament Resultaat 255 miljoen Dividendvoorstel 88 miljoen Solvabiliteit 293% Kosten verder verlaagd met 6% Eigen Vermogen

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Dutch Summary. Dutch Summary

Dutch Summary. Dutch Summary Dutch Summary Dutch Summary In dit proefschrift worden de effecten van financiële liberalisatie op economische groei, inkomensongelijkheid en financiële instabiliteit onderzocht. Specifiek worden hierbij

Nadere informatie

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug Het Nederlandse bedrijfsleven is in sterke mate afhankelijk van bancaire kredietverlening. De groei van de zakelijke kredietverlening is in de tweede helft van 28 vertraagd. Dit hangt grotendeels samen

Nadere informatie

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013.

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Meer informatie vindt u op de website. Beleggingsrendement

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB06-074 13 juli 2006 9.30 uur Uitgaven huishoudens hoger dan inkomsten De Nederlandse economie is in 2005 met 1,5 procent gegroeid. Het voor inflatie gecorrigeerde

Nadere informatie

Persbericht Aantal pagina s: 4

Persbericht Aantal pagina s: 4 Persbericht Aantal pagina s: 4 Brunel: sterke groei omzet en winst Kernpunten verslagjaar 2004 Omzet 313 miljoen; 27% groei EBIT 11,0 miljoen; toename van 8,1 miljoen Nettowinst 7,3 miljoen; toename van

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 september 2014 130,4%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 30 juni 2014. Over de eerste negen maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden 9 december 2013 pagina 1 Inleiding Door de uitbraak van de kredietcrisis in 2008 en de daaropvolgende Europese schuldencrisis is het duidelijk geworden dat

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

De economische groei bedraagt 0,3 % in het eerste kwartaal van 2015. De economische activiteit stijgt met 1,1 % over het hele jaar 2014

De economische groei bedraagt 0,3 % in het eerste kwartaal van 2015. De economische activiteit stijgt met 1,1 % over het hele jaar 2014 Instituut voor de nationale rekeningen 2015-04-29 Links: Publicatie NBB.stat Algemene informatie De economische groei bedraagt 0,3 % in het eerste kwartaal van 2015 De economische activiteit stijgt met

Nadere informatie

Macro-economisch scorebord 2015K4

Macro-economisch scorebord 2015K4 Macro-economisch scorebord 2015K4 Saldo lopende rekening als % bbp Netto extern vermogen als % bbp Reële effectieve wisselkoers (36 handelspartners) 3-jaars voortschrijdend gemiddelde 3-jaars mutatie in

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

VOORSTEL STRUCTURELE WIJZIGINGEN VAN DE BEGROTINGEN

VOORSTEL STRUCTURELE WIJZIGINGEN VAN DE BEGROTINGEN VOORSTEL STRUCTURELE WIJZIGINGEN VAN DE BEGROTINGEN Paramaribo, 26 maart 2015 Inleiding Reeds vele jaren hebben we te maken met een onnauwkeurige en ondoorzichtige wijze van de opstelling en presentatie

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gedaald van 115,4% naar 103,7%. Dit

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Herstel van de verzekeringsbranche in 2003

Herstel van de verzekeringsbranche in 2003 Herstel van de verzekeringsbranche in 2003 Uit voorlopige cijfers 1 van de Pensioen- & Verzekeringskamer (PVK) blijkt dat de verzekeringsbranche na een moeizame periode (vanaf 1999) zich enigszins hersteld

Nadere informatie

STATISTIEKEN VAN DE ECB EEN KORT OVERZICHT

STATISTIEKEN VAN DE ECB EEN KORT OVERZICHT STATISTIEKEN VAN DE ECB EEN KORT OVERZICHT AUGUSTUS 2003 De statistieken van de Europese Centrale Bank (ECB) hebben als belangrijkste doel de ondersteuning van het monetaire beleid van de ECB en andere

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Een van de informatiebronnen voor de ecb bij het voeren van het monetaire beleid is de Bank Lending Survey, een kwalitatieve kwartaalenquête naar

Nadere informatie

Rabobank: winststijging door economisch herstel. Solide financiële positie gehandhaafd, klantentevredenheid omhoog

Rabobank: winststijging door economisch herstel. Solide financiële positie gehandhaafd, klantentevredenheid omhoog Persbericht 20 augustus 2015 Rabobank: winststijging door economisch herstel Solide financiële positie gehandhaafd, klantentevredenheid omhoog De stijging van de winst in het eerste halfjaar is vooral

Nadere informatie

Economische ontwikkelingen in 2014 en vooruitzichten voor 2015

Economische ontwikkelingen in 2014 en vooruitzichten voor 2015 Economische ontwikkelingen in 2014 en vooruitzichten voor 2015 Curaçao De economie van Curaçao is in 2014 naar verwachting met 0,5% % gekrompen ten opzichte van 2013. De krimp is daarmee iets kleiner dan

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009

Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009 Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009 Dekkingsgraad 100% Belegd vermogen 74,7 miljard Rendement tweede kwartaal 8,4% Herstelplan goedgekeurd In het tweede kwartaal heeft Pensioenfonds Zorg en Welzijn een rendement

Nadere informatie

Debt Sustainability Analysis (DSA)

Debt Sustainability Analysis (DSA) BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Debt Sustainability Analysis (DSA) Een analyse naar de kwetsbaarheid van de Surinaamse Staatsschuld in 2013-2017 Malty Shanti-Devi Dwarkasing

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Rabobank boekt 2,0 miljard euro nettowinst in 2013

Rabobank boekt 2,0 miljard euro nettowinst in 2013 Persbericht 27 februari 2014 Rabobank boekt 2,0 miljard euro nettowinst in 2013 De Rabobank Groep boekte in 2013 een nettowinst van 2.012 miljoen euro. Dit is 46 miljoen euro of 2% minder dan in 2012.

Nadere informatie

De economische groei bedraagt 0,2 % in het eerste kwartaal van 2016

De economische groei bedraagt 0,2 % in het eerste kwartaal van 2016 Instituut voor de nationale rekeningen PERSCOMMUNIQUÉ 28-4-2016 Links: Publicatie NBB.Stat Algemene informatie De economische groei bedraagt 0,2 % in het eerste kwartaal van 2016 Over het hele jaar 2015

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010 11 Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in John Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 3-11-211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015. Samenvatting cijfers per 30 juni 2015

Kwartaalbericht. 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015. Samenvatting cijfers per 30 juni 2015 Kwartaalbericht 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015 Samenvatting cijfers per 30 juni 2015 Dekkingsgraad (UFR): 108,3% Beleidsdekkingsgraad: 110,0% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2015 1 e halfjaar:

Nadere informatie

De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel

De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel Page 1 of 6 Gepubliceerd op DeWereldMorgen.be (http://www.dewereldmorgen.be) De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel en aan wat? door Phi-Rana di, 2013-11-12 15:45 Phi-Rana Er wordt vaak gezegd

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Samenvatting: dalende euro en dalende rente Nominale dekkingsgraad gedaald van 117,4% naar 115,1%

Nadere informatie

Mutatie ( miljoen) Mutatie 2009* in %

Mutatie ( miljoen) Mutatie 2009* in % Tweede kwartaal/eerste halfjaar 2010 26 augustus 2010 Halfjaarbericht Hoofdpunten Omzet met 10,8% gestegen naar 7,1 miljard (stijging van 4,4% tegen constante wisselkoersen) Bedrijfsresultaat met 17,6%

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

Zet herstel bankensector door?

Zet herstel bankensector door? ING Investment Office Publicatiedatum: 29 mei 2015 Sectorcommentaar financiële waarden Zet herstel bankensector door? Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office De vooruitzichten voor de

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

HALFJAARBERICHT 2015 BNG VERMOGENSBEHEER B.V.

HALFJAARBERICHT 2015 BNG VERMOGENSBEHEER B.V. HALFJAARBERICHT 2015 BNG VERMOGENSBEHEER B.V. Inhoud 1 Profiel 1 2 Directieverslag 2 2.1 Beheerd vermogen 2 2.2 Financieel resultaat 2 2.3 Financiële markten 2 2.4 Personeel en organisatie 2 3 Financiële

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 Werkgelegenheid stabiel, werkloosheid opnieuw in stijgende lijn Arbeidsmarktcijfers derde kwartaal 2013 Na het licht herstel van de arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

Nadere informatie

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen De voorbeelden in de casussen zijn verzonnen door de auteurs en komen niet noodzakelijkerwijs

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gestegen van 105,7% naar 115,4%. Dit komt

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen 1 en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

beleggingen n van institutionele beleggers in 2008

beleggingen n van institutionele beleggers in 2008 8 Financiële crisis r slaat gat in de beleggingen n van institutionele beleggers in 28 drs. J.L. Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 27 oktober 29 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden 10 april 2014 pagina 1 Inleiding Door de uitbraak van de kredietcrisis in 2008 en de daaropvolgende Europese schuldencrisis is het duidelijk geworden dat

Nadere informatie

MAATREGELEN TER SANERING VAN DE OVERHEIDSFINANCIËN. Een artikel van drs. E.E. Matos-Pereira, econoom bij de afdeling Economisch Beleid.

MAATREGELEN TER SANERING VAN DE OVERHEIDSFINANCIËN. Een artikel van drs. E.E. Matos-Pereira, econoom bij de afdeling Economisch Beleid. MAATREGELEN TER SANERING VAN DE OVERHEIDSFINANCIËN Een artikel van drs. E.E. Matos-Pereira, econoom bij de afdeling Economisch Beleid. 1. Inleiding Teneinde te voorkomen dat de toestand van de overheidsfinanciën

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Aanwezig: - Wilgenhaege Fondsen Management B.V. vertegenwoordigd door de heer R.G.A. Steenvoorden en de heer R.L. Voskamp.

Aanwezig: - Wilgenhaege Fondsen Management B.V. vertegenwoordigd door de heer R.G.A. Steenvoorden en de heer R.L. Voskamp. NOTULEN van de jaarlijkse algemene vergadering van Participanten van Steady Growth Fund, gevestigd en kantoorhoudende te Polarisavenue 97, 2132 JH Hoofddorp (de vennootschap) gehouden te Hoofddorp op 28

Nadere informatie

Rabobank halfjaarcijfers 2014: 1,1 miljard euro nettowinst

Rabobank halfjaarcijfers 2014: 1,1 miljard euro nettowinst Persbericht 21 augustus 2014 Rabobank halfjaarcijfers 2014: 1,1 miljard euro nettowinst De Rabobank Groep boekte in het eerste halfjaar van 2014 een nettowinst van 1.080 miljoen euro. Het resultaat werd

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Nederlandse economie in zicht

Nederlandse economie in zicht Nederlandse economie in zicht Vooruitzichten 6-7 Economisch Bureau Nederland december Nederlandse economie: groei houdt aan De Nederlandse economie groeide in met ongeveer % - tweemaal zoveel als in 4.

Nadere informatie

Kortetermijnontwikkeling

Kortetermijnontwikkeling Artikel, donderdag 22 september 2011 9:30 Arbeidsmarkt in vogelvlucht Het aantal banen van werknemers en het aantal openstaande vacatures stijgt licht. De loonontwikkeling is gematigd. De stijging van

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Kwartaalbericht 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015 Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Dekkingsgraad: 111,5% Beleidsdekkingsgraad: 112,6% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2014: 27,6%

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 24 september 2015

PERSBERICHT Brussel, 24 september 2015 PERSBERICHT Brussel, 24 september 2015 Lichte daling werkloosheid Arbeidsmarktcijfers tweede kwartaal 2015 De werkloosheidgraad gemeten volgens de definities van het Internationaal Arbeidsbureau daalde

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

Persbericht. Netto omzet van EUR 545 miljoen en nettoresultaat van EUR 69,2 miljoen. Business area Aviation lijdt een operationeel verlies o o

Persbericht. Netto omzet van EUR 545 miljoen en nettoresultaat van EUR 69,2 miljoen. Business area Aviation lijdt een operationeel verlies o o Halfjaarresultaten 2010 Schiphol, 30 augustus 2010 Persbericht Hoofdpunten Netto omzet van EUR 545 miljoen en nettoresultaat van EUR 69,2 miljoen. Business area Aviation lijdt een operationeel verlies

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid?

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? vbo-analyse Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? September 2014 I Raf Van Bulck 39,2% II Aandeel van de netto toegevoegde waarde gegenereerd door bedrijven dat naar

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2013-2045

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 25 juni 2013

PERSBERICHT Brussel, 25 juni 2013 PERSBERICHT Brussel, 25 juni 2013 Meer 55-plussers aan het werk Arbeidsmarktcijfers eerste kwartaal 2013 66,7% van de 20- tot 64-jarigen is aan het werk. Dat percentage daalt licht in vergelijking met

Nadere informatie

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 02 Krimp mondiale economie in 2009 Aziatische landen als eerste uit het dal Economie eurozone krimpt nog sterker dan wereldeconomie Krimp in 2009

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

VERKORT JAARVERSLAG. Onderlinge Levensverzekering-Maatschappij s-gravenhage U.A.

VERKORT JAARVERSLAG. Onderlinge Levensverzekering-Maatschappij s-gravenhage U.A. VERKORT JAARVERSLAG 212 Onderlinge Levensverzekering-Maatschappij s-gravenhage U.A. PROFIEL De Onderlinge Levensverzekering-Maatschappij s-gravenhage U.A. stelt zich op grond van haar Reglement ten doel

Nadere informatie

Concept Praktijkhandreiking 1119 Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring

Concept Praktijkhandreiking 1119 Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring maart 2012 Concept Praktijkhandreiking 1119 Inleiding Binnen de huidige wet- en regelgeving kan de accountant reeds uitdrukkelijk inspelen op

Nadere informatie

Ministerie van Financiën t.a.v. Minister J. Dijsselbloem Postbus 20201 2500 EE Den Haag

Ministerie van Financiën t.a.v. Minister J. Dijsselbloem Postbus 20201 2500 EE Den Haag Ministerie van Financiën t.a.v. Minister J. Dijsselbloem Postbus 20201 2500 EE Den Haag Datum 1/5 Geachte heer Dijsselbloem, Vereniging Eigen Huis dringt er bij het Kabinet op aan om snel stappen te zetten

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 00 Dit

Nadere informatie

FINANCIËLE RAPPORTAGE FUNDEREND ONDERWIJS. Utrecht, november 2014

FINANCIËLE RAPPORTAGE FUNDEREND ONDERWIJS. Utrecht, november 2014 FINANCIËLE RAPPORTAGE FUNDEREND ONDERWIJS 2014 Utrecht, november 2014 INHOUD Inleiding 5 1 Basisonderwijs en speciaal basisonderwijs 7 2 Expertisecentra 10 3 Voortgezet onderwijs 12 4 Samenwerkingsverbanden

Nadere informatie

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Persbericht Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Hoofdpunten: Dekkingsgraad van 94% is te laag: aanvullende maatregelen nodig Beschikbaar vermogen stijgt met ruim 11 miljard Door gedaalde rente nemen

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2014-2050

Nadere informatie

Uitdagingen lokale. Eric Matto Centrale Bank van Curacao en Sint Maarten

Uitdagingen lokale. Eric Matto Centrale Bank van Curacao en Sint Maarten Uitdagingen lokale banksector Eric Matto Centrale Bank van Curacao en Sint Maarten 3 november 2011 Inhoud 1. Kenmerken lokale l banksector 2. Recente schokken 3. Effecten op de lokale banksector 4. Uitdagingen

Nadere informatie

Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen

Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen EIOPA-BoS-14/170 NL Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen EIOPA Westhafen Tower, Westhafenplatz 1-60327 Frankfurt Germany - Tel. + 49 69-951119-20; Fax. +

Nadere informatie

HUNTER DOUGLAS RESULTATEN EERSTE HALFJAAR 2015

HUNTER DOUGLAS RESULTATEN EERSTE HALFJAAR 2015 Voor publicatie: 5 augustus 2015 08.00 uur HUNTER DOUGLAS RESULTATEN EERSTE HALFJAAR 2015 Rotterdam, 5 augustus 2015 - Hunter Douglas, wereldmarktleider in raambekleding (Luxaflex ) en een vooraanstaand

Nadere informatie

Rijksbelastingen 0n verdubbeld en vergroend

Rijksbelastingen 0n verdubbeld en vergroend 08 Rijksbelastingen 0n verdubbeld en vergroend Laurens Cazander Publicatiedatum CBS-website: 3 februari 2009 Den Haag/Heerlen, 2009 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x =

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014 Pensioenfonds Robeco Populair Jaarverslag 2014 2014 was een bewogen jaar voor Pensioenfonds Robeco door de sterk dalende rente en de veranderende wet- en regelgeving. In het jaarverslag blikken wij als

Nadere informatie

Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009

Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009 Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009 Stresstesting wordt door DNB al een aantal jaren gebruikt als instrument voor het financiële stabiliteitsbeleid en het prudentiële toezicht. Deze zomer is opnieuw

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie