Kennis en het leerlandschap

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kennis en het leerlandschap"

Transcriptie

1 Kennis en het leerlandschap Leren en de nieuwe middelen. Dr. Harm Hofman Fontys Interactive Fontys Interactive Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

2 Kennis en het leerlandschap Vanaf 1998 is er in het Kenniscentrum Techniek en Organisatie van Technische Bedrijfskunde van Fontys gewerkt aan filosofieën over onderwijsvernieuwing. Dit in het kader van een onderwijsvernieuwingfonds. In 2000 werd in dit kader het boek Scenario s voor kennisomgevingen gepubliceerd. Aanvullende ervaringen en inzichten uit recente literatuurstudies worden nu in drie artikelen weergegeven. Dit tweede artikel gaat over het leerlandschap. Het individu laat in de toekomst een goed gedocumenteerd portfolio zien om zijn competentie voor een functie aan te tonen. Een cijferlijst is onvoldoende. Dat is de strekking van een vorig artikel. Dit artikel gaat in op hoe die competenties zijn te verwerven. Daartoe wordt eerst een classificatiemodel ontwikkeld, waarin diverse vormen van kennis en leren aan de orde zijn. Vervolgens wordt met name aandacht besteed aan vormen van elektronisch leren waarover veel ervaring is bij Fontys Interactive. In aansluiting op die twee invalshoeken worden vormen van elektronisch leren ingevuld binnen het classificatiemodel en komen aspecten aan de orde die essentiële veranderingen bij leren aangeven.. Tot slot wordt ingegaan op de ontwikkelingen content- en servicemanagement. De centrale stelling is dat in de beginfase van e learning expliciete kennis makkelijk via multimedia is te verspreiden, maar dat de doorbraak voor de kennismaatschappij pas komt bij goed contentmanagement dat maatwerk levert, waarbij ook impliciete beroepskennis via communicatiemogelijkheden van nieuwe media worden gebruikt binnen virtuele communities. Classificatiemodel Een van de peilers bij de start van een onderwijsvernieuwingproject van het Kenniscentrum Techniek en Organisatie van Technische Bedrijfskunde was het nader onderzoeken van het begrip corporate curriculum, door Kessels gedefinieerd als een rijk leerlandschap dat mensen ondersteunt en stimuleert om kennis te ontwikkelen te delen en toe te passen. Dit omvat een uitgebreid repertoire aan werkvormen, waaronder niet alleen lessen maar ook intervisie, coachen, werken in projecten, het zoeken van leerpartners etc.. Doelstelling van het project was kijken naar de toegevoegde waarde van dit concept voor zowel onderwijsinstellingen, bedrijfsopleidingen en de lerende organisatie als geheel. Gezien de breedte van het concept leek het in eerste instantie verstandig wat piketpaaltjes aan te brengen in dit leerlandschap. Bij nader inzien bleken er al veel paaltjes in het landschap aanwezig en is er voor gekozen een classificatiemodel samen te stellen met verwijzing naar al bestaande piketpaaltjes. Dit leidde tot een classificatiemodel met twee ingangen, waarbij naast de hoofdindeling (hoofdpiketpalen) Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

3 een aantal andere indelingen worden genoemd die uiteraard niet helmaal hetzelfde betekenen, maar wel verwantschap hebben. De hoofdindeling is : Interne en externe consistentie, ofwel de omgeving of visie op kennis. Taak, probleem en situationeel leren, ofwel hetgeen waar de kennis op gericht is. Hieronder worden de twee assen nader besproken en de aanpalende begrippen nader toegelicht. De interne en externe consistentie is de hoofdindeling op de horizontale as van tabel 1 (Kessels (1996). De interne consistentie is een systematische en logische benadering tussen de opleidingsnoodzaak, leerdoelen, evaluatiecriteria en instrumenten enerzijds en de definitieve vorm van de opleiding anderzijds. Externe consistentie is een relationele benadering waarbij wordt gekeken naar de mate van overeenstemming van opvatting bij diverse betrokkenen over de aard van het probleem, de gekozen oplossing en de gewenste output van een opleidingsprogramma. Bij een goede externe consistentie wordt dan gesproken van situaded learning die uitgaat van: Een authentieke context die een weerspiegeling is van de dagelijkse praktijk waarin de leerstof zinvol is Authentieke activiteiten die de lerenden tegenkomen in een baan of carrière Toegang tot voorbeelden als model gedrag en vaardigheden waarbij een expert gemodelleerd kan worden Mogelijkheden voor de lerende om te reflecteren op zijn eigen leerproces Leren met een goede externe consistentie vraagt leren in een netwerk met het beroepenveld waar ook de tacit kennis in praktijk wordt gebracht en zo wordt geleerd. De docent van HBO instellingen werkt vaak niet met deze relationele component omdat die onvoldoende in een team samenwerkt met de beroepspraktijk. Dus de tacit naar tacit kennisoverdracht over het beroep bedrijfskunde, dat alleen in de praktijk te oefenen is, vindt in het beroepsonderwijs niet plaats en is er minder sprake van competentieleren als het gaat om gedragscomponenten. Hier speelt dus de visie op leren en met name de invloed van de context een belangrijke rol (zie vorige artikel). Kennis kan gericht zijn op een taak, probleem of een situatie, hetgeen op de verticale as is aangegeven (tabel 1). Bij de taak is vaak bekend wat er moet worden gedaan. Daarbij is een analyse te maken van de handelingen en zijn er leermethoden om die aan te leren. Bij ASML werd Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

4 hier de CRI methode toegepast, maar een andere bekende methode is die van Romiszowski, waarbij een systematische lesopbouw een van de belangrijkste aspecten is. Nadeel is dat dit type systemen vrij snel tot een te gedetailleerde en dus kostbare uitwerking leidt. Werken met mentoren die op basis van globale checklisten de begeleiding en toetsing doen is vaak economisch aantrekkelijker indien de mentor ook op de werkvloer wekt en het aantal cursisten beperkt is. Een uitgebreidere methode is nuttig indien praktijkleren niet kan of te lastig is en veel mensen gebruik maken van een module. Bij veel beroepen is praktijk leren veel effectiever, als daarvoor een goede invulling kan worden gevonden. Het oordeel van de werkvloer is dan essentieel en de opleiding vindt dan plaats in het netwerk van het beroep. Dat wil overigens niet zeggen dat geen enkele interne consistentie van de cursus mag worden gevraagd. Wel kan de mate van exactheid minder omdat het proces in de praktijk de systematiek van het lesprogramma bijstuurt als die niet goed is. Een intern inconsistente cursus zonder goede externe consistentie mislukt. Een interne inconsistente cursus wordt door goede externe consistentie bijgestuurd en kan toch nog lukken, zij het wellicht minder succesvol dan wanneer de interne consistentie wel zou zijn aangebracht. Taakgericht leren op intern consistent materiaal wordt hier lesmateriaal genoemd zijnde het bekende curriculumsysteem met lesboeken cases en opgaven die worden afgesloten door b.v. een schriftelijk tentamen. Is dit materiaal extern consistent en vindt de opleiding echt plaats met de werkvloer in een netwerk dan spreekt men van werkplekleren (tabel 1). De volgende stap is een probleem oplossen, waarbij moet worden gewerkt met concepten en modellen. Dit is intern consistent op te zetten, zoals vele wiskundeboeken demonstreren. Macro economische modellen kunnen op die manier worden doorgerekend, maar zijn vaak lastig in de praktijk te toetsen. Een breed logistiek probleem als laatste voorbeeld, is door middel van een concept op te lossen en vervolgens uit te voeren. Deze laatste, vaak multidisciplinaire problemen worden door een team opgelost, geïmplementeerd en geëvalueerd. Let wel, smalle logistieke problemen zijn op taakniveau uit te voeren, door een routinematig recept uit de boeken toe te passen. Situationeel leren vraagt interactie met een omgeving. Terecht wijst de Leeuw op het belang van actieonderzoek en het actieleren in de bedrijfskunde. Actieleren is gericht op leren tijdens de uitvoering van reële taken en ontstaat door reflectie op het leerproces (dus niet per definitie door fouten). Een verschil met teamleren is dat niet alleen wordt gekeken naar de oplossing van een nauw omschreven probleem maar dat het leren zelf en de omgeving meer onderwerp is van de studie. De intern consistente Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

5 evenknie is gaming die voorkomt bij b.v. vluchtsimulatie voor piloten. Maar ook een spel voor economie kan hier een onder worden genoemd, zodra er meer variabelen zijn die op het proces inspelen en de uitkomst niet eenduidig is vast te stellen door omgevingsfactoren. Tot slot dient te worden opgemerkt dat al deze vormen van leren van toepassing zijn op het HBO. Het verschil met de universiteit is dat de focus ligt op fundamenteel onderzoek. HBO instellingen stoppen vaak op taak en probleemniveau, omdat het situatieniveau nieuwe kennis zou opleveren. Dat zou het universitaire werkveld zijn. Daarmee degradeert het HBO zich tot MBO, zeker als het gaat om de bedrijfskunde. Daar is juist het leren van de praktijk de enigste mogelijkheid. Echt leren van en reflectie op die bestaande kennis is de kern van de bedrijfskundige discipline. Het verschil is dat onderzoek naar fundamentele kennis onderdeel is van de context bij de universiteit terwijl bij het HBO alleen de beroepspraktijk de context vormt. Omgeving en visie op kennis Kennis gericht op Intern Extern consistent consistent Eilandstructuur Netwerkstructuur Expliciete Deels tacit kennis kennis Opleide n ITIL Managemen t Bedrijfskun de Collectief leren Situatie Problee m Change Strategisch Drieslag Gaming Actieleren Problem Tactisch Dubbel Simulaties Teamleren Taak Incident Operationee l Enkel Lesmateriaal Werkplekleren Tabel 1. Classificeren van kennis. Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

6 De op kennis gerichte indeling kent een aantal analoge indelingen, die op zich iets minder direct gerelateerd zijn aan interne en externe consistentie. Ten eerste is er binnen de informatica in de serviceverleningen ITIL die een zelfde driedeling kent in incident, problem en changemanagement. Daarop wordt later in dit artikel terug gekomen. In de bedrijfskunde is er een tweede bekende indeling te weten operationeel, tactisch en strategisch. Deze indeling heeft grote verwantschap met de besturingskarakteristiek: Routinebesturing correspondeert dan (ongeveer) met operationele besturing Adaptieve besturing correspondeert met tactische besturing Doelsturing komt overeen met strategische beslissingen (De Leeuw 2000). Hier wordt verwezen naar de systeemleer, die in principe de basis is van al deze indelingen. Voor wat betreft strategisch niveau kan dat uitkomen bij de chaostheorie (Foks et all 2000). Leren vanuit het gezichtspunt van de lerende organisatie is in te delen naar enkelslag, dubbelslag en drieslag leren, welke in tabel 2 is weergegeven en waarbij alle drie vormen van leren collectief leren is. Accentverschillen tussen een de bedrijfskundige indeling in relatie tot het begrip lerende organisatie komt in een volgend artikel aan de orde alsmede de dialoogvorm die soms hoort bij het strategisch niveau. Belangrijk is te herkennen dat alle indelingen op dezelfde wijze vanuit de systeemleer te benaderen zijn en dat het verschil zit in de vaststelling van de systeemgrens op basis van wat men wil onderzoeken. Leerslag Domein van leren Categorie van leren Resultaat van leren Enkelslag Regels Moeten/ mogen Verbeteren + + Dubbelslag Inzichten Weten/ begrijpen Vernieuwen + + Drieslag Principes Durven/ willen Ontwikkeling Tabel 2. Collectief leren (Swieringa en Wierdsma 1990) Om de omgevingen of visie op kennis is te duiden worden twee modellen gegeven, te weten een model voor de eilandstructuur met veel intern consistentie en een model dat dit verder uitbreidt naar volledige wereldwijde kennissamenlevingen waarmee externe consistentie is te bereiken. Het online learning continuüm geeft aan welk proces men moet volgen om te zorgen dat mensen zich het meeste herinneren. Het is gericht op kennisoverdracht van een individu of lespakket naar een ander individu of beperkt aantal Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

7 klasgenoten. Daarbij wordt onderkend dat zelf actief bezig zijn tot betere resultaten leidt, met name als het gaat over wat men zich herinnert. Dit vraagt steeds meer van het ontwerp van het instructiemateriaal (om interne consistentie te verkrijgen). Hier gaat het dus om intern consistent materiaal zonder dat er expliciet aandacht is voor het gebied Online learning continuum Mensen herinneren zich 90% van wat ze DOEN 70% van wat ze ZEGGEN/SCHRIJVEN 50% van wat ze HOREN en ZIEN (Nick van Dam) Simulation Games Live e-class Interactive e-course e-course with audio/video 30% van wat ze ZIEN 10% van wat ze e-documents LEZEN e-reading Online self-study guide Video Powerpoint e-learning Laag Niveau van instructional design Hoog waar de kennis op is gericht. Het tweede model is afgeleid van Papows van Lotus die Lotus Notes die tevens aanverwante elektronische leeromgevingen op de markt brengt. De basis is een enterprise solution framework, waarbij op individueel niveau wel aandacht is voor training, maar dan in de vorm van het beschikbaar zijn van informatie en expertise. Voor zover er sprake is van interne consistentie is dat op genomen in de workflow integretion en in het werk zelf. Ook verbeteringen van de workflow, re-engineering en wereld wijd het systeem toetsen aan de omgeving is in dit model opgenomen. De externe consistentie heeft hier de overhand. Men denkt hier niet zoals veel scholen vanuit een pedagogische provincie en ziet kennis als losse onderdeeltjes die in het daadwerkelijke werken worden samengevoegd tot een flow. Om dit te beheren ontstaat nu meer belangstelling voor content management. Hierop komt dit artikel later terug nadat eerst iets verder is ingegaan op de functionaliteit van elektronische leren. Onderwijsinstellingen blijven veel steken in het online learning continuüm dat is gerelateerd aan het geheugen van mensen voor expliciete kennis en vervreemden van de beroepsgroep in de vorm van een pedagogische provincie. De bredere beroepsomgeving is weer te geven door een model dat de gehele werk- een leefwereld van de beroepsgroep met de alle communicatie. Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

8 4. Extended enterprise 3. Integrated enterprise 2. Automated workgroup 1. Empowered indiviual Customeres and suppliers transactions Marketing communications Ecosystem development Market facing systems On line verkoop Verbinding met Werken met Cyberspace als en andere stakeholders allianties en principiële transacties buiten de interests groups uitwisselings organisatie ruimte op elk niveau (business) Enterprise data Enterprise wide Enterprise Enterprice systems and communication knowledge process applications management innovation Bouwen van Ondersteunen Invloed van Reenginering van corporate van cross intellectuele process databases en functionele kapitaal en best applicaties communicatie practices (hoger niveau) Workgroup data Workgrooup Workgroup Workgroup systems and communiation collaboration process applications innovation Bouwen van Aanmoedigen Aanmoedigen Verbeteren afdelingsdatabas van cross collectief voortgang en es en applicaties functionele ontdekken en beheer van communicatie beslissen workflow Data Creation, Information Traning and Workflow access and access and education and integration ussage authoring expertise Mogelijk maken Mogelijk maken Mogelijk maken Borgen van van creëren, van creëren, integratie in dataverzamelen, benaderen en benaderen en workflowsystem toevoeging en distribueren van distribueren van en toegang geven informatie informatie tot databases a. Data b. Informatie c. Kennis d. Werk Gestructureerd Ongestructureer Ongestructureer Gestructureerd d d Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

9 Content management systeem Lerend systeem Tabel 3. Model waarin opgenomen de werkruimte van individu tot wereldwijde interactie (hier als markt gedefinieerd) en de indeling van data tot dat het wordt gebruikt voor actie ofwel werk. Gearceerde deel is intranet; bovenste laag is extranet. De elektronische leeromgeving. Nieuw in het leerlandschap is de elektronische leeromgeving. Hoewel basisprincipes niet veranderen, bieden deze nieuwe mogelijkheden wel de ruimte om bepaalde principes beter uit te voeren. In tabel 4 zijn een aantal functies aangegeven met de mogelijkheden. Relatief eenvoudige hulpmiddelen kunnen goede communicatiediensten leveren voor externe consistentie. Externe consistentie vraagt n.l. veel communicatie die met en chatten kan worden uitgevoerd. Het probleem ligt in relatie tussen mensen en de manier waarop mensen zelf de middelen gebruiken waarbij attitude en het volhouden van het communicatieproces op afstand de aandacht vragen. Lesmateriaal zoals tekst, plaatjes en video op het net plaatsen is met de huidige techniek makkelijker dan het samenstellen van de vertrouwde reader. Elektronisch knippen en plakken gaat eenvoudig en het plaatsen in een leeromgeving van het resultaat is eenvoudig. Doorverwijzen via een lesrooster naar de betreffende inhoud is ook eenvoudig. Het wordt lastiger als er echt interactief materiaal moet komen waar de CD rom op alle mogelijke vragen en fouten van de student op een goede manier moet reageren. Het is dan moeilijk de goed interne consistentie te behouden. In tabel 4 zijn een aantal mogelijkheden van de nieuwe media aangegeven, met de functie, of het synchroon of asynchroon kan worden toegepast, hoe de relatie kan worden onderhouden met vervolgens een korte omschrijving. Anders uitvoeren van een basisprincipe verandert wel de leefwereld van mensen. Hier wordt kort ingegaan op: The medium is the message, hetgeen wil zeggen dat als het medium verandert er ook veranderingen plaatsvinden in status, beleving en context van hetgeen wordt toegeleverd. Dus de boodschap verandert en ook het leerproces. Grenzen die vervagen en ook de beleving van het krijgen van informatie wordt anders. Samenwerken dat door de computer dat constructivistisch leren bevordert, maar daarbij een discipline vraagt die wellicht met projectmatig werken het beste is te realiseren. Hier wordt kort op ingegaan. Functie A/S Relati Korte omschrijving e A 1>veel Elektronisch brieven versturen Chatten S Kring Telefoneren, maar dan met tekst op PC waar Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

10 meer mensen naar kunnen kijken en meetypen Video A 1>veel Videofilm of DVD met een college Netmeeting S Kring Vergaderen maar dan via PC internet waar iedereen op eigen plaats zit en via beelden de ander kan zien en kan praten via de lijn. Een soort chatten maar dan met beeld en geluid. Whiteboarding S Kring Een white board op de PC waar iedereen via internet tekst of tekeningen op kan zetten vanuit zijn eigen werkplek. Dus netmeeting met een whiteboard. Discussieforum A Kring Plaats op internet waar deelnemers tekst kunnen zetten en op elkaar tekst kunnen reageren. Het is asynchroon chatten en de tekst is meestal wat langer. Vaak is er ook een structuur aangebracht. Bestandsuitwisse A Kring Brieven op het net plaatsen ling Multimediaal lesmateriaal Statisch A 1>veel Boeken, plaatjes etc. op multimedia Interactief A 1>veel Materiaal op multimedia, met vraag en antwoordmogelijkheid Simulaties A 1>veel Interactief, maar met meerdere reactie afhankelijk van antwoorden van student. Gaming A 1>veel Spelvorm, waarbij reactie van student het programma nieuwe situaties oproept. Tabel 4: Functies van de elektronische leeromgeving. Berichten versturen in de vorm van brieven (e mail)versturen, met bijlagen (bestandsuitwisseling) gebeurt al eeuwen met de post. Discussiëren en vergaderen met gebruik van een backboard is wellicht nog ouder. Wat opvalt is dat alles sneller en efficiënter kan. Daarnaast neemt de mogelijkheid van tijd en plaats onafhankelijk werken toe. Een discussie op internet is makkelijk en biedt meer mogelijkheden dan een discussie via ingezonden brieven in de (school) krant. Het verdringt ook bepaalde typen discussies waarbij mensen lijfelijk aanwezig zijn. Het nieuwe medium is makkelijk en hoort bij je status als moderne persoon. Dus worden oude communicatievormen vervangen. Maar the Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

11 medium the message. De manier van communiceren verandert en daarmee de manier van werken en de status van mensen. De hoekman bij de beurs is vervangen door een computer. De stenengooiende student van de krakerbeweging in 1970 verstuurt nu zijn ongenoegen via de vanachter de kachel. Weg vormende werking op het sociale bewustzijn van de student binnen een life krakerbeweging. Communiceren met stenen vraagt andere vaardigheden dan communiceren met e mail en dus meestal ook andere mensen. Door de toename van gebruikersgemak voor de actievoerder neemt het aantal actievoerders makkelijker toe. De vraag is dan wat de betrokkenheid is van de nieuwe actievoerders. Zijn het de echte krakers die betogen of de e mail vaardige studenten die het voortouw nemen. Mensen in een vergaderzaal of een leslokaal gaan anders met elkaar om dan wanneer men met geschreven tekst hetzelfde communicatieproces doorloopt. In een gesprek corrigeert men makkelijker een minder goed geformuleerde zin, temeer daar door non-verbale communicatie snel duidelijk is dat de boodschap verkeerd overkomt. Een docent kan in de klas zien hoe de stemming is en daar op anticiperen. Bij afstand onderwijs is dat niet zo. Bij netmeeting waarbij men werkt met webcams, kan de student best buiten het oog van de webcam een heel ander boek lezen dan wat de docent bespreekt, wat niet zichtbaar is. In een bijeenkomst waar een chef of docent lijfelijk aanwezig is heeft non verbale communicatie een zwaarder accent dan bij internet contact. Er wordt gewerkt aan mogelijkheden (VU) waar de schermen groter en opnamefaciliteiten beter zijn zodat meer van de omgeving zichtbaar wordt. Non-verbale en omgevingscommunicatie krijgen dan weer hun functie. De vraag is of die functie altijd gewenst is voor een optimaal proces. Is de dominantie van een chef of docent altijd wel zo gewenst in een bijeenkomst? Verdwijnen door hun machtspositie niet een aantal goede ideeën of praat men niet veel te lang over de hobby van de baas? Voor 360 graden beoordeling van mensen kan het nieuw medium toegevoegde waarde hebben. Opschrijven wat je van iemand vindt vraagt meer aandacht dan iets roepen in bijzijn de persoon of in een groep. In gesprekken treedt vaak een vertekening op. (leugentje om bestwil). Aan de andere kant vraagt e mail schriftelijke uitdrukkingsvaardigheid en een systematiek. De systematiek is belangrijk om te zorgen dat opmerkingen over en weer niet te oppervlakkig worden (b.v toepassen SMART criteria) Tot slot willen mensen, nu de middelen er zijn ze ook goed gebruiken, waarbij goed in ons denken vaak veel is. De docent wordt bedolven onder en studenten moeten elkaar steeds meer beoordelen. Door de toename van de mogelijkheden lijkt het informatievolume toe te nemen, waardoor de tijd om goed na te denken over de formulering afneemt. Deze inflatie van informatie, leidt tot een afwaardering van het middel. Dat wordt vaak niet onderkend. Kortom de nieuwe middelen bieden veel mogelijkheden anders te gaan werken in organisaties, of dat nu Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

12 scholen of bedrijven zijn. Daarmee kan ook de waardering van de diverse werkvormen met bijbehorende status van functionarissen wijzigen. Bewust kiezen in dat nieuwe speelveld lijkt belangrijk. Grenzen vervagen, behalve in het hoofd weet de Volkskrant te melden. Hierdoor ontstaat een botsing van wereldbeelden en van waarden. Hoe kleiner de wereld wordt hoe groter het besef van de verschillen. Die verschillen zijn groter dan vaak wordt ingeschat. Internet en multimedia in het algemeen speelt daarbij een grote rol. De Volkskrant zinspeelt op grote cultuurverschillen en botsingen van wereldbeelden die leiden tot fundamentalisme. In de bedrijfskunde speelt dat ook. De manier waarop Japan op de industriële kaart terechtkwam is voor het Westen nog steeds en raadsel. Ondanks alle media is het verschil in wereldbeelden en beelden van organisaties nog steeds gigantisch en zijn Nederlanders nog steeds geen Japanners. Organisatievormen van bedrijven zijn divers en aangepast op de verschillende culturen en specifieke omstandigheden. Niet alleen wereldbeelden maar ook beelden over samenwerkingvormen kunnen botsen mede door het zeer direct contact dat de korte communicatielijnen met internet mogelijk maakt. Mensen zullen ongetwijfeld van elkaar leren door de media, maar dat gaat niet zonder spanningen. Technisch lijkt het westen redelijk superieur maar dat wil niet zeggen dat alle techniek ook in andere continenten bruikbaar of gewenst is, terwijl media dat vaak wel indringend propageren. En dat propageren kan met de nieuwe media. Met virtual reality en driedimensionale bewegende beelden op grote videomuren (zoals bij de VU) zijn ingewikkelde technische structuren zoals het westen die zien, voor studenten goed te visualiseren. Dit is met de media te communiceren naar alle delen van de wereld. Dus niet alleen grenzen van landen vervagen maar ook van organisaties en wereldbeelden zijn op nieuwe manieren uit te drukken. Wat er precies gebeurt met de grenzen in het hoofd, is lastig te zeggen maar het is wel duidelijk dat er zaken veranderen. Binnen organisaties kunnen die grenzen vervagen, maar aan de andere kant is niet uitgesloten dat in eerste instantie binnen bedrijfsculturen er verscherping optreedt indien bepaalde culturen zich door de media dominanter kunnen presenteren. Niet alleen de Europese eenwording gaat moeizaam; ook bedrijfsfusies is een van de moeilijkste onderwerpen binnen de organisatiekunde. Dit zal overigens voor een deel leiden tot een netwerkeconomie, waarbij units zelfstandig blijven, hun eigen cultuur bewaren en alleen op de raakvlakken inkoop verkoop de informatie uitwisselen. Naast deze beweging verandert er ook iets anders in het hoofd. Een kind dat eens per jaar een speelgoedauto als cadeau krijgt ziet die auto als iets van hem. Hij maakt zich de auto eigen. Krijgt een kind elke dag een cadeau, dan verschuift de belangstelling van het zich Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

13 eigen maken van dat cadeau of object naar het krijgen van iets nieuws. Niet de auto is de focus maar het verwachtingpatroon dat hij iets nieuws krijgt wordt het basisprincipe. Zo worden mensen nu opgevoed, zeker als het gaat om het krijgen van informatie. Dat is deels terug te vinden in de politiek waar men zich geen ideologieën meer eigen maakt maar mensen volgt die iets nieuws op een prettige manier brengen. Men krijgt zoveel prikkels dat het krijgen van de prikkel de basis wordt en niet meer de inhoud. Men zit te kijken naar wat de politicus vanavond weer voor nieuws zegt op de TV en gaat niet een weekend zitten lezen in een partijprogramma om zich dat eigen te maken. Deze veranderingen in de wereldbeelden van mensen hebben vergaande gevolgen voor studenten in de bedrijfskunde. Niet alleen in hun hoedanigheid als studenten maar ook in hun hoedanigheid als toekomstige adviseur die organisaties met mensen moet veranderen. Computer supported collaborative learning (CSCL), waarbij wordt uitgegaan van de constructivistische leerbenadering biedt volgens studies mogelijkheden, maar men moet er geen wonderen van verwachten (Veldhuis- Diermanse 2002). Dat is deels waar, maar wellicht zijn de mogelijkheden uitgebreider indien de problematiek anders wordt benaderd. Die gevestigde benadering is vanuit het onderwijs met leermodellen van Vermunt. Aanbevelingen zijn goede organisatie van de cursus, het goed voorstructureren van taken, motivatie van de studenten etc.. Kortom de nadruk ligt op leren en de interne consistentie, maar communiceren en nieuwe informatie is de trend. Waar de docenten in sommige gevallen nog mondjesmaat de E mail thuis gebruik omdat de telefoonkosten niet worden vergoed, communiceren studenten continu met een mobiele telefoon met ingebouwde camera. Zij ontvangen continu beelden en verwerken die op een geheel eigen wijze (zie ook boven) Het constructivisme stelt niet de docent maar de studenten centraal in het onderwijsleerproces. ; is het uitgangspunt van veel constructivisten. De beste leermeester is echter de praktijk. Studenten in een praktijksituaties brengen met docenten werkt wellicht beter dan structureren van lesmateriaal en leergesprekken met docenten. Los van de aanmerkelijke beter overdracht van tacit kennis in de praktijk is hier ook de attitude dat mensen meer gericht zijn op het steeds ontvangen van nieuwe beelden van verschillende culturen van belang. Mensen zien informatie niet als iets dat ze zich eigen moeten maken, maar als iets nieuws wat ze elk dag horen te krijgen. Dus waarom discussiëren of een papieren case uitwerken. Dat zijn in het wereldbeeld van studenten bedenksels van voor het internettijdperk van een docent Dat wordt anders als er een real life project moet worden afgerond, waar studenten ook op worden afgerekend. Positieve ervaringen zijn opgedaan met projecten uitgevoerd bij bedrijven waarbij mensen uit de praktijk ook betrokken zijn. Centraal wordt dan het bedrijfsproject met de opdrachtgever, Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

14 waarbij de studenten samen met de docenten een belangrijke rol blijven spelen. De druk op het project, waar de opdrachtgever resultaat wil zien, is leidend en dwingt tot communicatie. Hier ontstaat een workfow principe waarbij het project leidend is. Contentmanagement systemen die hieronder aan de orde komen zorgen ervoor dat elke betrokkene de mogelijke informatie op tijd kan vinden met behulp van andere mensen die in het project werken, waaronder een docenten. De leermodellen van Vermunt komen niet ter sprake, maar wel de competenties van GITP, welke op veel punten overeenkomen met Vermunt, maar die af te stemmen zijn op de reële werksituatie van de studenten nu en na afstuderen (bedrijven gebruiken die ook). Deze ervaringen geven ook geen uitzicht op wonderen, maar mensen laten werken aan competenties die nuttig zijn in de praktijk werkt wellicht beter, dan werken voor competenties om cijfers voor abstracter discussiëren, mailen en verdiepen van stof te halen. Studies naar CSCL lijken een te negatief beeld te geven over constructivistisch leren door de eenzijdige benadering vanuit oude leermodellen. Overigens is het de vraag of constructivisme voor alle vormen van kennisverwerving het meest geschikt is. E learning in het classificatiemodel De elektronische mogelijkheden in het leerlandschap zijn optimaal te benutten indien ze bewust worden ingezet voor geclassificeerde typen kennis waarbij de omgeving en de visie op kennis van essentieel belang zijn. Dat wil dus zeggen dat in de classificatie van tabel 1 wordt ingevuld met de functies van de elektronische leeromgeving van tabel 3. Aanvullend volgen hieronder een paar aantekeningen. Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

15 Intern consistent Extern consistent Situatie Problee m Gaming Een voorbeeld is de vlucht simulator voor piloten. Belangrijk zijn elementen die random in veel verschillende scenario s kunnen voorkomen en die elkaar onderling beïnvloeden. Die moeten dan in een levensechte vormgeving worden neerzet. Andere media, maar ook herhalingen van de prestaties kunnen als reflectiemedium onder studenten dienst doen. Andere voorbeelden zijn managementgames, waarbij de reactie van de spelers en ad random gebeurtenissen invloed hebben op het spel. Goede programma s zijn duur. Simulatie Simulatie is een vorm van interactief lesmateriaal waarbij een probleem aan de orde komt dat kan worden opgelost maar waarbij de oplossing relatief eenduidig is. Het systeem kan antwoorden controleren en cursisten aanwijzingen geven waarom het precies fout gaat. In die zin is het probleem rechtlijnig, waarbij er wel meerdere fout oorzaken kunnen zijn. Actieleren Dit betreft handelend leren. Fontys Interactive ontwikkelde hiervoor de community analyzer. , chatten, netmeeting, whiteboarding, discussieforum en bestandsuitwisseling zijn hier de middelen. Actieleren vindt plaats tijdens de uitvoering van een reële taken en komt tot stand door de reflectie op het eigen leren en dat van anderen. Ervaring leert dat dit mede afhankelijk is van het type organisatie (volgende artikel) Ontwikkelingen met kennisonderhoudscontracten op basis van projecten in bedrijven HBO) en de competentiefilosofie worden opgepakt op basis van ervaringen binnen het kenniscentrum. Teamleren Bij teamleren worden teams om een project en een leertraject gevormd waarbij mensen voor het oplossen van problemen gebruik maakt van chatten, whiteboarding, bestanduitwisseling mindmanagen etc. Communicatie en archivering van die communicatie is dan de belangrijkste functionaliteit waarbij management van die informatie het kritieke punt is. Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

16 Taak Lesmodule Interactief lesmateriaal is hier te gebruiken, met een e mail mogelijkheid voor het stellen van vragen. Dit type modules produceert Fontys Interactive voor met name MBO niveau. Specifieke onderwerpen (meestal technisch) in bedrijven lenen zich er ook voor. Voor HBO bedrijfskunde is er aanbod vanuit de VS waar boeken een CD rom meeleveren die aansluiten op een netsite. Door het groter taalgebied (Engels) verschijnen er regelmatiger nieuwe drukken waarbij aanpassingen aan de CD rom rendabel te exploiteren zijn. Onderhoud van materiaal bij wijzigingen van inzicht is een bottleneck bij het zelf maken van materiaal, dat door gebruik van deze boeken is te ondervangen. Werkplekleren Helpfunctie en uitwisselen van informatie voor mensen die op de werkplek aanwezig zijn horen tot de mogelijkheden maar ook adviseur gebruiken om snel van een collega aanvullende infomtie te ontvangen van collegae. Daarbij is begeleiding in een opbouwend leertraject mogelijk binnen een workflow die mensen opleidt. Bestandsuitwisseling en statisch materiaal over een gebruiksaanwijzing van een machine is een gebruikelijke werkwijze. Tabel 5 Taakgerichte kennis komt met name voor bij technisch uitvoerende en instrumentele activiteiten. Indien de inhoud van een database het juiste materiaal bevat is het bruikbaar voor zowel bedrijven als opleidingen. Het probleem is de selectie en presentatie van de informatie. Voor storingsmonteurs die alleen op pad zijn (moet plaats en tijd onafhankelijk), is informatie per te onderhouden apparaat op een PC nuttig. Het is dan gewenst dat de specifieke informatie snel te vinden is en de storingsmonteur ter plaatse niet door allerlei gegevens moet bladeren of lezen alvorens hij aan het werk kan. De monteur heeft een enorme kennis en zoekt iets specifieks. In een opleidingssituatie is de aanvangsituatie geheel anders en moet juist wel veel van de basiskennis in het programma worden opgenomen. Zelfs de methode van storingszoeken, die de storingsmonteur impliciet uitvoert zonder nadenken, moet worden aangeleerd bij beginnende technici. Veel Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

17 basismateriaal vanuit bedrijven is universeel bruikbaar, maar de interne consistentie van de aangeboden informatie is mede afhankelijk van de doelgroep. Voor het opzetten van een leersysteem is een analyse noodzakelijk waarbij gebruik kan worden gemaakt van b.v. de CRI methode. (is onderzocht in kader van vernieuwingsfonds). Enerzijds kan men werken naar een on line kennissysteem dat zich steeds uitbreidt met de nieuwste inzichten. Anderzijds geeft men op basis van analyses gericht stapsgewijs toegang tot de informatie aan specifieke doelgroepen. Voor de storingsmonteur is het belangrijk dat de nieuwste informatie snel bereikbaar in de database zit. In onderwijssituaties moeten meer algemene begrippen en methoden worden ingevoerd voor de student. In de praktijk worden voor onderwijs veel cases uit praktijk bevroren en geschikt maakt voor studenten. Het gevolg is dat nieuwe ontwikkelingen moeilijker in het materiaal zijn op te nemen en de voorbeelden in de case snel verouderen. (techniek blijft zo een oubollig imago houden; student is gewend aan steeds nieuwe informatie). Een omgekeerde variant is dat hogere jaars studenten cases uitwerken voor de praktijk. Dit kan bij minder specifiek technische problematiek (wordt gedaan bij sociaal psychologische dienstverlening). Gevolg kan zijn dat het materiaal met een enorme didactische- en basiskennisballast wordt opgezet waardoor het materiaal in de praktijk voor de professional onbruikbaar wordt. De professional gebruikt de informatie dan niet en de terugkoppeling vanuit de praktijk valt weg. Toch is het zinvol om materiaal vanuit de praktijksituatie te gebruiken voor opleiding (met name Cisco levert materiaal). Nieuwe content management systemen kunnen hier een grote toegevoegde waarde hebben maar het blijft nodig dat degene die deze systemen gebruiken inzicht hebben in de interne consistentie van het aangeboden materiaal per doelgroep. Die functionaris is niet een traditionele docent die inzicht in de praktijkbehoefte mist, maar gezien de behoefte aan vraaggerichte opleidingen zou er wel een inhoudsdeskundige moeten zijn die gericht meewerkt in projecten en actuele content voor doelgroepen kan selecteren. Actieleren is met Communityweb van Fontys Interactive toegepast in een franchiseonderneming. De franchisegever is dan de systeembeheerder en moderator (soms trainer) die regels en kennis op het net kan zetten. De overdag drukt bezette franchisenemers, kunnen tijd en plaats onafhankelijk met elkaar communiceren. De manier waarop dit proces dient te verlopen moet nauwkeurig worden onderzocht en in de praktijk worden bijgesteld. Hiervoor is een communityanalyser ontwikkeld. Er wordt dus nu primair gekeken naar de community en niet naar de leerstof of de student. Het leren wordt dan een echt team leren, waarbij er binnen een franchiseonderneming verschillende teams kunnen zijn. Voor de elektrobranche kan er zich een team bezig houden met Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

18 beveiligingsinstallaties, besturingsinstallaties lichtinstallaties etc.. Dit zij deelteams die samen leren vanuit verschillende franchisenemers in netwerkverband. Niet het lesrooster en de puntenlijst is het maatgevend (laatste zit er niet eens in) maar het prikbord, discussiemogelijkheden, bijhouden van rapporten en doorverwijzingen naar goede sites zijn de kern. Daarbij wordt een gezamenlijke werkwijze ontwikkeld. Dit is niet alleen met e learning te bereiken. Er wordt dan bewust door de moderator gewerkt met bijeenkomsten waar men elkaar persoonlijk leert kennen en informatie uitwisselt. Overigens is het heel goed mogelijk een cognitieve cursus over b.v. Word of een bepaald typen lampen op deze site te plaatsen. Het gaat om het goed faciliteren van de goede leerfilosofie waarbij te veel technische geavanceerdheid soms storend werkt. Mensen moeten er eenvoudig mee kunnen werken en er moet niet systeembeheerder nodig zijn om iets te kunnen doen. Belangrijk is dat de teams een goede samenstelling hebben omdat men anders niet tot resultaten komt. (Hofman Kokke; Belbin test is meegenomen in communityanalyzer) Tot slot kan worden gewerkt met structureringstools (Mindmanager ;mindmap op de computer). De ervaring met dit project komt in het volgende artikel verder aan de orde. Dan zal blijken dat de cultuur en bepaalde competenties van belang zijn voor slagen van actieleren. Discipline en volhouden zijn belangrijk bij ondernemers die elke dag worden geconfronteerd met operationele problemen. Wat wel goed lijkt te werken is in een post HBO cursus uitwerken van projecten in een team van cursisten, bedrijven en docenten in een actieleertraject (cursus Fontys Interactive). Hier is ook het project leidend, maar lijkt de tijdslimiet die de cursus stelt een goede randvoorwaarde voor de discipline in het traject. Verschil met de franchiseformule is het projectmatige (eindig) karakter van de werkwijze van de cursus. In het beroepsonderwijs wordt gewerkt aan elektronische leeromgevingen (ELO). Voor het slagen zijn de gebruikersmogelijkheden van belang en de aansluiting naar een lerende omgeving. Een lerende omgeving is die omgeving waar interactie met de beroepspraktijk mogelijk is (hier komt het volgende artikel op terug). Het is niet onwaarschijnlijk dat de ELO, als specifiek product, in de toekomst verdwijnt. Men tracht in dergelijke ELO s een aantal functies ter verenigen, te weten: Competentiemanagement en portfolio gedachte die in de HRM modules van nagenoeg elk groot pakket zit (SAP, Baan, Peoplesoft). Bedrijven werken daar al lang mee en de vraag is wat de toegevoegde waarde in de toekomst is van een ELO voor deze zelfde functie. Het maakt niet zoveel uit of men de competenties van studenten of werknemers bijhoudt. Deze bedrijfssystemen zijn geavanceerder en beter uitgewerkt. Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

19 Kennisdatabank, waarin data en informatie op een goede manier wordt opgeslagen en bijgehouden. Dit wordt met name gedaan bij bedrijven en uitgevers. Bedrijven kunnen hier enorme voordelen mee behalen en zullen dit verder uiterken. De toegevoegde waarde van een ELO is hier nauwelijks aanwezig. Contentmanagementsysteem, dat is verwant aan de kennisdatabank maar voor de distributie kan zorg dragen. Daarin is dan ook nog een communicatiefunctionaliteit toe te voegen Een differentiatie naar dit type systemen zal in de toekomst plaatsvinden waarbij standaardisatie gaat zorgen voor uitwisselbaarheid van data tussen die systemen zodat ze universeel toepasbaar zijn. Aan de andere kant zullen grotere systemen met een steeds geavanceerdere content management module op de markt komen. Zeker voor HBO bedrijfskunde zijn human development tools die daarbij horen geschikt voor het leerproces en sluiten tevens aan bij de werkelijke werkomgeving waar de studenten later in gaan werken. Technische vakgebieden en met name op MBO niveau lenen zich voor aparte taakgerichte modules, maar ook die kunnen door bedrijven worden geleverd vanuit hun kennisdatasysteem, zij het na een behandeling met het content management systeem dat het geschikt maakt voor dat type studenten. Contentmanagement. Tot een paar jaar geleden waren er nog maar weinig software bedrijven en bedrijfskundigen die de term contentmanagement gebruikten. Tegenwoordig beweren tientallen software producten en dienstverleners contentmanagement te ondersteunen en grote organisaties doen enorme investeringen op dit gebied (Gartner en Forrester). Het gevolg is dat de commerciële sector een behoorlijke omvang begint te krijgen. Het interessante van content management is dat het tegelijkertijd reeds bekend is maar ook volledig nieuw is. De combinatie van veel ideeën maakt dat er een nieuwe manier van denken ontstaat over content en publiceren. Zo moet u om aan content management te doen uw doelgroepen kennen. Dat is niet nieuw, schrijvers, docenten, marketingmedewerkers en computerprogrammeurs gebruiken al heel lang doelgroep analyses, zij het op verschillende manieren. Door echter deze verschillende doelgroepanalyses te combineren en toe te passen op de specifieke eisen van personalisatie in een contentmanagementsysteem, ontstaat een benadering die veel verder gaat. Doorgaans proberen mensen hun oude methoden en inzichten te gebruiken om een nieuw probleem aan te pakken, maar in dit geval werkt dat niet. Er moet een benadering komen die duidelijk is afgeleid van oudere disciplines, maar die een nieuwe discipline Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

20 vormt rond de behoeften die komen kijken bij het maken, beheren en publiceren van grote hoeveelheden informatie. Op die manier kan content management opvattingen over e- learning e- business en etc. concretiseren en een tegengif zijn voor de huidige informatiemanie. Content management systemen maken en beheren brokjes informatie en koppelen daar alle informatie aan die eventueel nodig zijn om te bepalen wat ze waard zijn. Content is een compromis tussen de bruikbaarheid van data en de rijkdom van informatie en is dus uitgebreide informatie, ingepakt in eenvoudige data. De data rond de informatie (metadata) is de een vereenvoudigde versie van de context en de betekenis van de informatie. In een contentmanagementsysteem beheert de computer de informatie indirect met behulp van data. Het systeem is dan voor content verzamelen, beheren en publiceren, waarmee de publicatie van informatie makkelijk los te koppelen is van het maken ervan. De brokjes informatie kunnen kleiner zijn en individueel werken wordt steeds meer vervangen door grotere informatiewebben. Dat wil dus zeggen dat delen van informatie overal te krijgen zijn en per geval specifiek kunnen worden gepubliceerd. Zo zullen delen van informatie over al ter wereld in bedrijven en binnen onderzoeksprogramma s beschikbaar komen die per individuele klant, student, kennisvrager etc. wordt gepubliceerd door een persoon die informatie kan interpreteren en de vraagarticulatie van de vrager kan ondersteunen. Voor eenvoudige zaken zal de klant zelf de informatie snel kunnen zoeken. In andere gevallen zal er steun worden gevraagd, die dan hoofdzakelijk specifiek is en van de aanbieder een extra stuk inleving in de context vraagt om dat deel dat het contentmanagementsysteem niet ondervangt, aan te vullen. Dit vraagt ook een groot stuk intrinsieke kennis van de problematiek waar de vrager mee bezig is. In termen van opleidingen vraagt dat niet een lineair leerproces maar een chaotisch proces waarbij degene die de lerende ondersteunt, en dat kan iedereen kan zijn (geen specifieke docent functie), zicht heeft op de omgeving van waaruit de vraagsteller vragen stelt. Die omgeving zal steeds meer een reële project- of werkomgeving zijn met specifieke vragen, in plaats van een vorm van een klas waar volgens een programma informatie wordt aangeboden volgens een gemiddelde vraag in het kader van een studieprogramma. Deze contentmanagementsystemen samen met de nieuw communicatiesystemen om een communities snel samen te stellen en te ontbinden geven een geheel nieuwe wijze van denken over leren en opleiden. Communinties komen en gaan en maken gebruik van contentmanagementsystemen. Er kan een soort moderator zijn, die heel goed de omgeving van de lerende kent en wellicht samen werkt met de lerende. Dat gaat in projecten waarbij senior projectleiders in een bepaald beroep de minder ervaren Auteur: Dr Harm Hofman Juni /23

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs

Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs VELON/VELOV CONFERENTIE Brussel, 4-5 februari 2016 Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs Fontys Hogescholen, Eindhoven Dr. E. Klatter, Dr. K. Vloet, Dr. S. Janssen & MEd

Nadere informatie

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Boost uw carrière Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Introductie Update uw kennis De wereld om ons heen verandert in een steeds hoger tempo. Hoe goed

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

Management & Organisatie

Management & Organisatie Management & Organisatie Algemeen De opleiding Bedrijfskunde MER (deeltijd) wordt verzorgd door het Instituut voor Bedrijfskunde, Hanzehogeschool Groningen. Steeds meer krijgen organisaties te maken met

Nadere informatie

Dag van de Trainer. Gaat online leren ten koste van verbinding?

Dag van de Trainer. Gaat online leren ten koste van verbinding? Dag van de Trainer Gaat online leren ten koste van verbinding? Marion Reijerink 10 jaar ABN AMRO Trainer sinds 2005 Online trainer sinds 2010 Opleidingen in VS Nu: directeur atsync Trainer van het jaar

Nadere informatie

Uw online leerplatform. Slimmer leren

Uw online leerplatform. Slimmer leren Uw online leerplatform Slimmer leren Leer slimmer Blijf vitaal bent een succesvolle organisatie. U past U zich aan nieuwe omstandigheden aan. U wilt dat uw medewerkers inspelen op die veranderingen. Daarom

Nadere informatie

Kennismanagement. HiP Consulting Carla Bastiaansen

Kennismanagement. HiP Consulting Carla Bastiaansen Kennismanagement HiP Carla Bastiaansen Redenen om eens te praten over kennis We groeien snel en ik kan niet snel genoeg goede mensen binnenkrijgen en opleiden. Cruciale kennis en expertise wandelt de deur

Nadere informatie

Leergang Ambtelijk Secretaris III De invloedrijke OR

Leergang Ambtelijk Secretaris III De invloedrijke OR Leergang Ambtelijk Secretaris III De invloedrijke OR Cursusdag 1 09:30 uur Kennismaking We starten deze module een kennismaking. We inventariseren de verwachtingen van alle deelnemers. U krijgt een toelichting

Nadere informatie

Managementworkshops. Communicatie: alle gedrag is communicatie. Gespreksvaardigheden: succesvol praten en luisteren

Managementworkshops. Communicatie: alle gedrag is communicatie. Gespreksvaardigheden: succesvol praten en luisteren Managementworkshops Door de toenemende dynamiek in de zorg verandert de rol van de leidinggevende. Een leidinggevende krijgt te maken met: Decentralisatie van verantwoordelijkheden Groter wordende span

Nadere informatie

Managementworkshops. Communicatie: alle gedrag is communicatie. Gespreksvaardigheden: succesvol praten en luisteren

Managementworkshops. Communicatie: alle gedrag is communicatie. Gespreksvaardigheden: succesvol praten en luisteren Managementworkshops Door de toenemende dynamiek in de zorg verandert de rol van de leidinggevende. Een leidinggevende krijgt te maken met: Decentralisatie van verantwoordelijkheden Groter wordende span

Nadere informatie

CEL. Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving

CEL. Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving CEL Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving FACTSHEET CEL VERSIE 1.0 DECEMBER 2001 CEL - Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving Inhoudsopgave Wat is CEL? 1 Uitgangspunten 1 De eindgebruiker

Nadere informatie

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen Kenmerken van rampen- en crisisbestrijding Crisissen of rampen hebben een aantal gedeelde kenmerken die van grote invloed zijn op de wijze waarop ze bestreden worden en die tevens de voorbereiding erop

Nadere informatie

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 1 / 14 Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2010 Kennisnet.nl Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2 / 14 Samenvatting Scenario s voor Leren op

Nadere informatie

Workshop Verzuimmanagement Verzuimverschil in 1 dag

Workshop Verzuimmanagement Verzuimverschil in 1 dag Workshop Verzuimmanagement Verzuimverschil in 1 dag 2014 Verzuimland Vermelde prijzen zijn gebaseerd op het prijsniveau van 2014 Verzuimmanagement De workshop Verzuimmanagement is een ééndaagse workshop

Nadere informatie

Connect Social Business. Plan van Aanpak voor mijn stage bij ConnectSB

Connect Social Business. Plan van Aanpak voor mijn stage bij ConnectSB Connect Social Business Plan van Aanpak voor mijn stage bij ConnectSB Joey Kaan September 28, 2014 Inhoudsopgave 1 Achtergronden 1 2 Probleemstelling & Doelstelling 2 2.1 Leren Professioneel Functioneren..................

Nadere informatie

Skills matrix - Methodiek voor technische training en kennismanagement

Skills matrix - Methodiek voor technische training en kennismanagement Dit artikel beschrijft een methodiek om opleidingscurricula te maken voor technische bedrijfsopleidingen waarbij technische vaardigheden getraind moeten worden. De methode is met name bruikbaar om flexibele

Nadere informatie

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn Handout PrOfijt - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Auteur(s): Mike Nikkels / Olav van Doorn 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 2 2 Inleiding... 3 3 Algemeen... 3 4 Visie op PrOfijt... 4 5 Techniek...

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

Welkom. TOP-leren. Programma. Wat is Blended learning. Waarom blended learning. Onderdelen blended learning. Mixen (70-20-10) Ontwerpstappen

Welkom. TOP-leren. Programma. Wat is Blended learning. Waarom blended learning. Onderdelen blended learning. Mixen (70-20-10) Ontwerpstappen Mareen van Londen van de Beek Opleidingskundige & e-learningadviseur www.kies-advies.nl Welkom Mareen van Londen Opleidingskundige & (e)learning adviseur Blended learning design Interne adviseur Externe

Nadere informatie

Leer- en Ontwikkelingsspel

Leer- en Ontwikkelingsspel SPEELWIJZE LEER- EN ONTWIKKELINGSSPEL - Bladzijde 1 / 13 SPEELWIJZE Leer- en Ontwikkelingsspel Leren en ontwikkelen spelen een belangrijke rol in onze samenleving. Veranderingen op allerlei gebied volgen

Nadere informatie

Bachelor of Business Administration (MER opleiding)

Bachelor of Business Administration (MER opleiding) Bachelor of Business Administration (MER opleiding) voor decentrale overheden Het Onderwijs De Bachelor of Business Administration voor decentrale overheden (Management, Economie & Recht, MER) wordt aangeboden

Nadere informatie

User Centered Design. Ontwerpbeslissingen

User Centered Design. Ontwerpbeslissingen User Centered Design Ontwerpbeslissingen Ontwerpbeslissingen: Wat wij willen doen voor jou is Met betrekking tot lessen voorbereiden: Overzichten, schema s en lesplannen moeten ook door leerlingen begrepen

Nadere informatie

19. Reflectie op de zeven leerfuncties

19. Reflectie op de zeven leerfuncties 19. Reflectie op de zeven leerfuncties Wat is het? Wil een organisatie kennisproductief zijn, dan heeft zij een leerplan nodig: een corporate curriculum dat de organisatie helpt kennis te genereren, te

Nadere informatie

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding portfolio handleiding Werkgroep portfolio & coaching 1 De plaats van portfolio in het leren op het VMBO. In enkele notities en werkdocumenten is het kader voor het nieuwe onderwijs geschetst. Dit komt

Nadere informatie

Opleiden in het digitale tijdperk Mary Dankbaar

Opleiden in het digitale tijdperk Mary Dankbaar Opleiden in het digitale tijdperk Mary Dankbaar Online learning is the single biggest change in education since the printing press John Chubb and Terry Moe Inhoud Online leren Voordelen en aandachtspunten

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Beschrijving van het leertraject. Duurzaam inrichten van Service Management

Beschrijving van het leertraject. Duurzaam inrichten van Service Management Beschrijving van het leertraject Duurzaam inrichten van Service Management INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 2 DIT LEERTRAJECT VOOR SERVICE MANAGERS GAAT VERDER DAN DE BES TAANDE TRAININGEN!... 3 LEREN HOE

Nadere informatie

Competentieleren met EMERGO. Hans Hummel, Henk van den Brink

Competentieleren met EMERGO. Hans Hummel, Henk van den Brink Competentieleren met EMERGO Hans Hummel, Henk van den Brink Presentatie Competentieleren (A) Serious games (B) Authentieke taken én toetsing (C) EMERGO: aanpak en tools (D) Demo functionaliteiten (E) Discussie

Nadere informatie

ICT in Digi-Taal Presentatie titel

ICT in Digi-Taal Presentatie titel ICT in Digi-Taal Presentatie titel de rol van human centered ICT Ingrid Mulder Lector Human Centered ICT Hogeschool Rotterdam Rotterdam, 00 januari 2007 Engels en Digi-Taal in het basisonderwijs Rotterdam,

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management White Paper - Ervaringsgericht leren de praktijk als leermeester Leren is belangrijk. Voor individuen én voor organisaties en het één is voorwaarde voor het ander. Geen wonder dus dat leren en de effectiviteit

Nadere informatie

We zijn op de goede weg!

We zijn op de goede weg! Interview met etutor Hans Troost, School of Education Hogeschool INHOLLAND Door Pieter Swager, Lectoraat elearning, december 2005 We zijn op de goede weg! Het gesprek met Hans Troost vindt plaats op de

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

Social media in het mbo Cyril Minnema Studie Professioneel Meesterschap CNA September 2012

Social media in het mbo Cyril Minnema Studie Professioneel Meesterschap CNA September 2012 Social media in het mbo Cyril Minnema Studie Professioneel Meesterschap CNA September 2012 Vraagstelling Kunnen social media in het lesprogramma van de niveau-4 opleiding junior account manager op het

Nadere informatie

Aan de slag met het Business Model Canvas

Aan de slag met het Business Model Canvas 1 Aan de slag met het Business Model Canvas De Wereld van de Ondernemer Gerard Aaftink November 2014 2 Inhoud Deel 1: Het Business Model Canvas Het Business Model Canvas Wat is het? Hoe werkt het? Hoe

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

Onderzoeksopdracht Crossmedialab. Titel Blended Learning & Crossmedia

Onderzoeksopdracht Crossmedialab. Titel Blended Learning & Crossmedia Onderzoeksopdracht Crossmedialab Titel Blended Learning & Crossmedia Probleemomgeving De Faculteit Communicatie & Journalistiek (FCJ) van de Hogeschool Utrecht (HU) profileert zich als een instituut waar

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management Exact Synergy Enterprise Krachtiger Financieel Management 1 Inleiding Waar gaat het om? Makkelijke vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Als het hectische tijden zijn, moet u soms veel beslissingen

Nadere informatie

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld reageren bijlagen attenderen printversie Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld Datum 01/02/2007 Auteur publicatie Guus Wijngaards, Jos Fransen, Pieter Swager (INHOLLAND) Titel

Nadere informatie

Titanpad. Answergarden. Wordle. Tricider. Resultaten Workshop ICT & Aps

Titanpad. Answergarden. Wordle. Tricider. Resultaten Workshop ICT & Aps Titanpad Answergarden Wordle Tricider Resultaten Workshop ICT & Aps Rotterdam, Landelijke Lio-dag 9 februari 2012 Beste student van de lerarenopleidingen economie. Jullie hebben op 9 februari 2012 een

Nadere informatie

Community Oplossingen Interactie met en tussen klanten op een eigen Klant Community

Community Oplossingen Interactie met en tussen klanten op een eigen Klant Community Community Oplossingen Interactie met en tussen klanten op een eigen Klant Community Opkomst van Social Media verandert klant contact Trend Beschrijving Consequenties Gebruik Social Media Ruim 70% van de

Nadere informatie

De kansen van online samenwerken

De kansen van online samenwerken De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 INDEPENDENT INSURANCES Introductie De

Nadere informatie

Video Conferencing anno 2012

Video Conferencing anno 2012 White paper Video Conferencing anno 2012 +31 (0) 88 121 20 00 upc.nl/business Pagina 1 van 8 Video Conferencing De behoefte aan video-vergaderen groeit. Mensen gaan steeds flexibeler om met de begrippen

Nadere informatie

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie!

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie! Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden Jouw talent, onze ambitie! Je vindt het belangrijk om te blijven investeren in je eigen ontwikkeling. Zeker als je nieuwe vaardigheden

Nadere informatie

Training Slimmer tijd benutten

Training Slimmer tijd benutten Training Slimmer tijd benutten Persoonlijke effectiviteit - Slimmer tijd benutten i.p.v. timemanagement door inzet van het Personal Dashboard Er moet steeds meer gedaan worden met minder mensen. Hoe doe

Nadere informatie

De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders. Ervaringen met een Pilot

De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders. Ervaringen met een Pilot De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders Ervaringen met een Pilot 1 Even voorstellen Henk Plessius Hogeschool Utrecht o Onderzoeker o Docent o Projectleider Aandachtsgebieden:

Nadere informatie

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal Vakbeschrijvingen derde jaar EBM: In het derde jaar volg je enkele verdiepende vakken, schrijf je de bachelorscriptie en heb je een vrije keuzeruimte. Je kunt deze ruimte invullen met keuzevakken (o.a.

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Deze geaccrediteerde master ontwikkelt en ondersteunt de professionalisering van onderwijskundige leiders in het vo en mbo. In samenwerking met:

Deze geaccrediteerde master ontwikkelt en ondersteunt de professionalisering van onderwijskundige leiders in het vo en mbo. In samenwerking met: Executive MBA Service management Onderwijs Deze geaccrediteerde master ontwikkelt en ondersteunt de professionalisering van onderwijskundige leiders in het vo en mbo. In samenwerking met: De wereld waarin

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Teveel geld, geen urge, toch succes

Teveel geld, geen urge, toch succes Teveel geld, geen urge, toch succes drs. Jos J.M. Baeten voor MBO City, 25 nov 13 Mini-workshops Anke Meevissen & Morris Kraayeveld www.cssbreda.nl Aanzet tot dialoog De impact van technologie, Touch is

Nadere informatie

Een flexibele deeltijdopleiding die inspeelt op de actualiteit van het sociaal werk

Een flexibele deeltijdopleiding die inspeelt op de actualiteit van het sociaal werk Een flexibele deeltijdopleiding die inspeelt op de actualiteit van het sociaal werk Inhoud 1. Heldere onderwijsvisie 2. Opleiden op maat 3. Online leren 4. Samen verantwoordelijk 5. Modulaire opleiding

Nadere informatie

Steeman HRD Assessment Centers

Steeman HRD Assessment Centers Steeman HRD Wijk bij Duurstede www.steemanhrd.com info@steemanhrd.com tel: +31 (0)6 2367 1321 Steeman Human Resource Development ondersteunt individuele medewerkers, teams en organisaties bij het formuleren,

Nadere informatie

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent Management Development is een effectieve manier om managementpotentieel optimaal te benutten en te ontwikkelen in een stimulerende en lerende omgeving. De manager van vandaag moet immers adequaat kunnen

Nadere informatie

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek Visie ICT bij de SJB Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? 1 Missie, visie en strategie Ambitie? Doelen? Plannen? Kennisstand organisatie? Budget? 2 Kikker- of Vogelperspectief? conservatie Missie? innovatie

Nadere informatie

WERKVORMEN MAGAZIJN. Wat is netwerken? Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo

WERKVORMEN MAGAZIJN. Wat is netwerken? Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo WERKVORMEN MAGAZIJN Wat is netwerken? Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo Voorwoord Voor u heeft u Thema boekje 1 Wat is netwerken? Dit themaboekje is een onderdeel van de lessenserie Netwerken.

Nadere informatie

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs Summa College maart 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: De vijf onderwijspijlers 4 Hoofdstuk 2: De vijf onderwijspijlers

Nadere informatie

Beoordelen van competente mediawijze docenten en docentenopleiders

Beoordelen van competente mediawijze docenten en docentenopleiders Beoordelen van competente mediawijze docenten en docentenopleiders Uitgangspunten Fontys Kwaliteitsagenda (2011) Elke docent aantekening op gebied van Onderzoeksvaardigheden Didactiek en toetsen Mediawijsheid

Nadere informatie

Blended Learning met Canvas. De complete e-learning oplossing voor opleidingsinstituten

Blended Learning met Canvas. De complete e-learning oplossing voor opleidingsinstituten Blended Learning met Canvas De complete e-learning oplossing voor opleidingsinstituten Als opleider weet u als geen ander hoe belangrijk het is om kennis snel en succesvol over te dragen. Daarnaast wilt

Nadere informatie

Waarom deelnemen aan een ICT project voor KMO s? Business aliniëren met ICT. Chris Block 5/3/12

Waarom deelnemen aan een ICT project voor KMO s? Business aliniëren met ICT. Chris Block 5/3/12 Waarom deelnemen aan een ICT project voor KMO s? Business aliniëren met ICT Chris Block 5/3/12 De KMO heeft veel vraagtekens over ICT Onze informatica is onvoldoende aangepast aan onze bedrijfsvoering

Nadere informatie

Intercultureel vakmanschap in de stage

Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking C Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking voor hsao-opleidingen en stageverlenende instellingen in de jeugdzorg HBO-raad, oktober 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao

Nadere informatie

Rapport Credit Management Software 2015-2016. Presentatie: Marcel Wiedenbrugge

Rapport Credit Management Software 2015-2016. Presentatie: Marcel Wiedenbrugge Rapport Credit Management Software 2015-2016 Presentatie: Marcel Wiedenbrugge Credit Expo, 5 november 2015 Agenda 1. Het rapport Credit Management Software 2. CMS. De huidige stand van zaken 3. Hoe ziet

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Customer Relationship Management De cursus Customer Relationship Management (CRM) duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Blended Learning in de praktijk: een kwestie van kiezen

Blended Learning in de praktijk: een kwestie van kiezen Blended Learning in de praktijk: een kwestie van kiezen Handreiking bij het maken van keuzes Show & Share 2008 10 april 2008 Pieter Swager / Jos Fransen Opbouw presentatie Blended Learning definitie[s]

Nadere informatie

Van financieel talent naar Public Business Controller

Van financieel talent naar Public Business Controller Kennis van de Overheid Van financieel talent naar Public Business Controller Talentprogramma voor jonge professionals Investeer in de toekomst van uw financiële afdeling Junior talenten kunnen een bijzondere

Nadere informatie

Danger of the knowledge Guru OVER HET BELANG VAN KENNISBEHEER

Danger of the knowledge Guru OVER HET BELANG VAN KENNISBEHEER OVER HET BELANG VAN KENNISBEHEER Agenda Global Services Onze mosterd Observaties Kennisbeheer: strategie en visie Formeel en informeel leren Demo Voorstelling Philippe Lorrez Nu: Sales Manager Global Services

Nadere informatie

Post HBO opleiding Management in Zorg en Welzijn

Post HBO opleiding Management in Zorg en Welzijn Zorg en Welzijn Algemeen De post-hbo opleiding Management in Zorg en Welzijn is een opleiding van 1,5 jaar voor mensen met een afgeronde hbo-opleiding die werkzaam zijn in de sector zorg en welzijn en

Nadere informatie

Factsheet((NL)( Intranet,(Extranet,(Social(&(more

Factsheet((NL)( Intranet,(Extranet,(Social(&(more Multi Enterprise Social Network Platform 10 redenen om mee te doen Factsheet((NL)( Intranet,(Extranet,(Social(&(more Intranet, Extranet, Social Organiseer mensen en informatie op natuurlijke wijze TransportLAB

Nadere informatie

Project Landelijke Database NBMs in de WEconomy

Project Landelijke Database NBMs in de WEconomy DOCENTENINSTRUCTIE Project Landelijke Database NBMs in de WEconomy V3, 1 september 2015 Hierbij een korte handleiding voor docenten die met hun studenten gaan werken in het kader van het project Landelijke

Nadere informatie

Professionalisering ontwikkelteam NID Duaal

Professionalisering ontwikkelteam NID Duaal Professionalisering ontwikkelteam NID Duaal Heerlen, 13 sep 2011, Hogeschool Zuyd, Heerlen Dr. Bert Hoogveld, Open Universiteit, CELSTEC Drs. Diny Ebrecht, Open Universitieit, CELSTEC. Visionen für die

Nadere informatie

E-HRM systemen die strategie met HR processen verbinden WHITE PAPER

E-HRM systemen die strategie met HR processen verbinden WHITE PAPER E-HRM systemen die strategie met HR processen verbinden WHITE PAPER E-HRM systemen die strategie met HR processen verbinden De nieuwe generatie E-HRM systemen onderscheidt zich niet alleen door gebruikersgemak

Nadere informatie

Beter worden door te leren van vergelijken in blended leertrajecten

Beter worden door te leren van vergelijken in blended leertrajecten Beter worden door te leren van vergelijken in blended leertrajecten Stichting Benchmark GGZ Rembrandtlaan 46 3723 BK Bilthoven T +31 (0) 30 229 90 90 W www.sbggz.nl Inhoudsopgave 1 Het speelveld in beeld...

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F.

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Page of 0 Enquête beroepsonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Er zijn in totaal vragen. A. Over jou Je wordt vriendelijk verzocht informatie over jezelf te geven door onderstaande

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Professionalisering ontwikkelteam NID Duaal

Professionalisering ontwikkelteam NID Duaal Professionalisering ontwikkelteam NID Duaal Heerlen, 4 oktober 2011, Hogeschool Zuyd, Heerlen Dr. Bert Hoogveld, Open Universiteit, CELSTEC Drs. Diny Ebrecht, Open Universitieit, CELSTEC. Visionen für

Nadere informatie

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk)

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Christine Prast, onderwijskundige Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Vooraf Onderwijskundig kader waarbinnen herontwerp plaatsvond Uitgangspunt bij het hier

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 160

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 160 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Marketing Module Algemene Marketing Code A5 Lestijden 160 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot JA aanvragen vrijstelling

Nadere informatie

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 ROC van Twente - Hengelo In januari 2004 is de afdeling Handel van het toenmalige ROC Oost- Nederland, School voor Economie en ICT, locatie Hengelo - nu

Nadere informatie

Portfoliobegeleidingsbijeenkomst. Centrale vraag. Hoe kan ik het leren op mijn werkplek zo. inrichten, dat ik mijn beroepscompetenties

Portfoliobegeleidingsbijeenkomst. Centrale vraag. Hoe kan ik het leren op mijn werkplek zo. inrichten, dat ik mijn beroepscompetenties Agenda Welkom Kennismaking Werkplekleren en portfolio Portfoliobegeleidingsbijeenkomst Afsluiting Welkom Kennismaking Centrale vraag In tweetallen: Opdracht 1: Stel elkaar onderstaande vragen: Wie ben

Nadere informatie

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen Verkenning Next DLO VU Overzicht Alternatieve Systemen Onderwijscentrum VU Amsterdam 8 oktober 2009 2009 Vrije Universiteit, Amsterdam Overzicht Alternatieve Systemen 2 Auteur Opdrachtgever Status Versie

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Persoonlijke Effectiviteit De cursus Persoonlijke Effectiviteit duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Post HBO opleiding Jobcoach/Trajectbegeleider

Post HBO opleiding Jobcoach/Trajectbegeleider Post HBO opleiding Jobcoach/Trajectbegeleider Combo Emonomy Combo Emonomy heeft een lange historie en traditie in methodiekontwikkeling, onderzoek, opleiding, coaching en advies op het gebied van arbeidsontwikkeling,

Nadere informatie

Masterclass. SharePoint 2010 in het Onderwijs

Masterclass. SharePoint 2010 in het Onderwijs Masterclass SharePoint 2010 in het Onderwijs Masterclass SharePoint 2010 in het Onderwijs De driedaagse Masterclass SharePoint 2010 in het Onderwijs heeft als doel deelnemers kennis en vaardigheden bij

Nadere informatie

Samenvatting Beroepsonderwijs

Samenvatting Beroepsonderwijs Samenvatting Beroepsonderwijs Periode: januari december 2009 Opdrachtgever: FNV Horecabond Uitgevoerd door: SOHRC Timo van Doremalen Met medewerking van: Drs. Schelte Beltman Heleen Veenhof Auteursrecht

Nadere informatie

Functiebeschrijving Technische Architect

Functiebeschrijving Technische Architect Functiebeschrijving 1. Algemene Gegevens Organisatie Functienaam Versie Auteur : [naam organisatie] : : 1.0 concept : Ad Paauwe a. Plaats in de organisatie De rapporteert aan de manager van het architectuurteam.

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

Moduleoverzicht Moduleoverzicht Scorion Datum: 9 april 2008 1 Parantion 2008

Moduleoverzicht Moduleoverzicht Scorion Datum: 9 april 2008 1 Parantion 2008 Moduleoverzicht Datum: 9 april 2008 1 Parantion 2008 Scorion: het instrument Scorion ondersteunt professionals bij de persoonlijke professionele ontwikkeling op basis van competenties. Scorion stelt een

Nadere informatie

Bijlage A, behorende bij artikel 2 lid 1 Besluit personeel veiligheidsregio s

Bijlage A, behorende bij artikel 2 lid 1 Besluit personeel veiligheidsregio s Bijlage A, behorende bij artikel 2 lid 1 Besluit personeel veiligheidsregio s Supplement h. Functie docent Functie zoals genoemd in artikel 2 lid 1 sub h Besluit personeel veiligheidsregio s 1.1 Algemene

Nadere informatie

Manual: handleiding opstarten Skills Lab

Manual: handleiding opstarten Skills Lab Manual: handleiding opstarten Skills Lab Dit is een handleiding voor professionals die zelf een Skills Lab willen starten. Skills Lab wil de werkmogelijkheden voor mensen met ASS vergroten door hen te

Nadere informatie

Kinderen kunnen zelfstandig met de Skoolmate werken vanaf groep 4. Wel moeten zij eerst leren hoe ze met de laptop horen om te gaan.

Kinderen kunnen zelfstandig met de Skoolmate werken vanaf groep 4. Wel moeten zij eerst leren hoe ze met de laptop horen om te gaan. BESCHRIJVING SKOOLMATE Wat is het? De Skoolmate is een kleine laptop die speciaal is ontwikkeld voor kinderhandjes. Hij kan tegen een stootje en heeft een handvat. Daarnaast beschikt de laptop onder andere

Nadere informatie

Medezeggenschap verzilveren

Medezeggenschap verzilveren Steven van Slageren Medezeggenschap verzilveren 2 maart 2010 OR-ervaring niet meenemen in je loopbaan is een vorm van kapitaalsvernietiging Medezeggenschap verzilveren Stappenplan/spoorboekje/handleiding:

Nadere informatie

Kiezen voor All In Content betekent dat u over kennis van een compleet team beschikt in plaats van afhankelijk te worden van één enkele consultant:

Kiezen voor All In Content betekent dat u over kennis van een compleet team beschikt in plaats van afhankelijk te worden van één enkele consultant: Over ons All In Content begeleidt IT & New Media projecten in het domein van Enterprise 2.0 portals en contentmanagement. Onze focus ligt in het bijzonder op het gebied van duurzaam werken met toepassingen

Nadere informatie

TALENTPUNT. Een Development Program speciaal voor HR professionals

TALENTPUNT. Een Development Program speciaal voor HR professionals FOCUS ON THE FUTURE Je bent een HR professional met veel ambitie en je wilt succesvol(ler) zijn. Je bent gericht op de nieuwste HR ontwikkelingen en nieuwsgierig naar hoe andere HR professionals zaken

Nadere informatie